📅 2025-yil 6-may · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2025-yil 6-may · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2025 йил 6 май · Вазирлик ва идоралар ҳужжатлари · Давлат активларини бошқариш агентлиги директори
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 6 мая 2025 г. · Документы министерств и ведомств · Директор Агентствa по управлению государственными активами
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 6 May 2025 · Ministry and agency documents · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг
буйруғи
МЕТОДИКАСИ
Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 11 январдаги 23-сон «Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:
1. Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2023 йил 25 октябрдаги 01/11-14/29-сон буйруғи (рўйхат рақами 3487, 2023 йил 28 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.12.2023 й., 10/23/3487/0991-сон) билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига иловага мувофиқ қўшимча ва ўзгартиришлар киритилсин.
2. Мазкур буйруқ Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси, Баҳоловчилар жамияти ҳамда Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти билан келишилган.
3. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Келишилди:
Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2025 йил 6 майдаги 01/14-11/38-сон буйруғига ИЛОВА
Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимча ва ўзгартиришлар
1. 5-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:
«15-сон МБС «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш».»;
2. 9-банднинг ўттиз еттинчи хатбошиси қуйидаги таҳрирда баён этилсин:
« ретроспектив баҳолаш — баҳоловчи томонидан ўтган даврнинг тегишли санасига амалга оширилган баҳолаш. Баҳоловчи баҳолаш ҳисоботини тайёрлаш жараёнида ҳавола қилган аналоглар бўйича ўтказилган ҳисоб-китоблар ва маълумотлар баҳолаш санасига тўғри келиши керак. Заруратга кўра, аналогларнинг жорий нархлари норматив маълумотларни (валюта курси (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) ёки индексация (Ўзбекистон Республикаси Миллий статистика қўмитаси маълумотларига кўра) ёхуд инфляция (Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра) инобатга олган ҳолда баҳолаш санасига келтирилади. Бунда, ҳисоб-китобда баҳоловчи баҳоланаётган объектнинг таснифлари ва хусусиятларидан келиб чиқиб, энг мос норматив кўрсаткичлардан бирини танлайди ва баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботида мазкур танловни асослайди. Ўтган даврнинг тегишли санасига аналогнинг қийматини аниқлаш учун аналогнинг жорий қиймати баҳолаш жараёнида баҳоловчи томонидан танланган юқоридаги кўрсаткичлардан бири бўйича индексация қилинади.».
3. 255-банд қуйидаги таҳрирда баён этилсин:
«255. Агар баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни талабларига, баҳолаш фаолияти стандартларига, баҳолаш фаолияти соҳасидаги бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқ тузилган бўлса ва исботловчи аҳамиятли маълумотларга эга бўлса, баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ишончли деб эътироф этилади.».
4. Қуйидаги мазмундаги XV 1 бўлим билан тўлдирилсин:
«XV 1 бўлим. Транспорт воситалари қийматини баҳолаш (15-сон МБС)
1-боб. Умумий қоидалар
1-§. Транспорт воситаларини баҳолашнинг қоидалари
605 1 . «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 15-сон МБС деб юритилади) транспорт воситалари қийматини баҳолаш жараёнига қўйиладиган асосий талабларни, шунингдек ушбу жараённинг хусусиятларини белгилайди.
605 2 . Транспорт воситалари қийматини баҳолаш 1 — 7-сон МБСлар талаблари асосида амалга оширилади. 15-сон МБС транспорт воситалари қийматини баҳолашга ва уларга етказилган моддий зарар миқдорини аниқлашга доир қўшимча талабларни белгилайди.
605 3 . Баҳоловчилар транспорт воситалари қийматини баҳолашда ЯМБСнинг 10-иловасида келтирилган методикадан фойдаланишлари мумкин.
605 4 . Мазкур МБС доирасида транспорт воситаси деганда йўловчиларни, багажни, юк багажини, юкларни, почта ва куръерлик жўнатмаларини ташиш учун мўлжалланган қурилмалар тушунилади (енгил автомобиллар, юк автомобиллари, автобуслар, тиркамалар ва яримтиркамалар, махсус ва ихтисослаштирилган машиналарнинг шассисидаги автомобиллар, қишлоқ хўжалиги ва йўл-қурилиш техникалари, мототехникалар (мотонақлиётлар, мопедлар, скутерлар ва ҳ.к) ва велосипедлар).
605 5 . Транспорт воситалари таркибига транспорт воситаси сифатида давлат рўйхатидан ўтказилмайдиган машиналар киритилмайди.
605 6 . 15-сон МБС билан баҳоланадиган баҳолаш объектларига қуйидагилар киради:
бир бирлик транспорт воситаси;
транспорт воситасининг қисмлари, узеллари, агрегатлари, деталлари ва бошқа компонентлари.
2-§. Баҳолашга оид вазифани белгилаш
605 7 . Баҳолашга оид вазифа 2-сонли МБС талабларига мувофиқ тузилади.
Транспорт воситаси қийматини баҳолашда башарти баҳолашни ўтказиш учун асос бўлган норматив-ҳуқуқий ҳужжатда ёки баҳолаш шартномасида бошқача тартиб назарда тутилган бўлмаса, унинг бозор қиймати аниқланади.
Бозор қийматидан фарқ қиладиган қиймат турини аниқлаш зарур бўлган ҳолларда қийматни қўллаш ва турини аниқлаш сабаблари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда асосланган, очиб берилган ва баён қилинган бўлиши керак.
Қиймат турларини аниқлашда баҳоловчи 5-сон МБС талабларига амал қилиши керак.
Шикастланган транспорт воситаларини баҳолашда баҳоловчи шикастланган транспорт воситаларининг таъмирлаш (тиклаш) қийматини ва транспорт воситасига етказилган зарар миқдорини ҳамда уларнинг товар қийматини йўқотишни аниқлайди.
Баҳолаш объектларининг бозор қийматини аниқлашда уларнинг олди-сотдиси билан боғлиқ ташкилий тадбирларга (оммавий савдолар, реклама ва бошқалар) харажатлар ҳисобга олинмайди.
3-§. Ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш
605 8 . Баҳоловчи баҳолаш объекти ҳақидаги ахборотни ва бозор ахборотини тўплаш ҳамда таҳлил қилишни баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш ва қўллаш учун етарли бўлган ҳажмда амалга оширади.
605 9 . Баҳолаш объекти ҳақидаги дастлабки ахборот манбалари қуйидагилардан иборат:
буюртмачи ёки бошқа ваколатли шахс томонидан тақдим этиладиган дастлабки ахборот;
баҳоловчи томонидан баҳолаш объектини кўздан кечириш чоғида олинган ахборот;
учинчи шахслар ва ташкилотлардан олинган, шунингдек оммавий ахборот воситаларида ва интернет тармоғида эълон қилинган ахборот.
605 10 . Буюртмачи ёки бошқа ваколатли шахс томонидан заруратга кўра тақдим этилиши мумкин бўлган дастлабки ахборот қуйидагиларни ўз ичига олади:
баҳолаш объектининг охирги ҳисобот санаси ҳолатидаги баланс қиймати ва амортизацияси тўғрисидаги маълумотлар;
ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатлар;
баҳолаш объектининг техник ва конструктив тавсифларини ўз ичига олган ҳужжатлар;
баҳолаш объектининг техник ҳолати ҳақидаги далолатнома;
баҳолаш объектининг таркибидаги баҳоланиши керак бўлган қўшимча бутловчилар (агар бўлса) ҳақидаги маълумотлар;
баҳолаш объектига бўлган ҳуқуқларнинг чекловлари (чекланишлари) ҳақида маълумотларни ўз ичига олган ҳужжатлар.
Баҳолашнинг мақсади ва баҳолаш объекти хусусиятларига қараб, баҳоловчи буюртмачидан баҳолаш учун зарур бўлган бошқа ахборотни сўраб олишга ҳақли.
605 11 . Транспорт воситасини кўздан кечириш буюртмачи ёки мулкдорнинг расмий вакили билан бирга ўтказилади. Баҳоловчи баҳолаш объектини кўздан кечирганда, уни идентификация қилади.
605 12 . Буюртмачи тақдим этган, шунингдек ишларни бажаришга жалб қилинган учинчи шахслардан олинган ахборот, агар у раҳбар (мулкдор)нинг имзоси ҳамда ахборотни берган ташкилот (юридик шахслар учун) муҳри билан тасдиқланган бўлса, ишончли ҳисобланади.
Оммавий ахборот воситаларидан, интернет тармоғидан, сўров, суҳбат натижаларидан ва бошқа шунга ўхшаш манбалардан олинган маълумотлар, агар ушбу маълумотларнинг тегишли манбалари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган бўлса, ишончли ҳисобланади.
Буюртмачи баҳолаш объекти ва баҳоловчига тақдим этилган маълумотларнинг тўғрилиги учун жавобгардир.
605 13 . Зарур бўлган ҳолларда баҳоловчининг сўровига кўра, ҳужжатларни тақдим этган шахс тегишли ҳужжатларга тушунтиришлар (изоҳлар)ни қўшимча маълумотномалар кўринишида расмийлаштиради.
4-§. Баҳолаш объектини идентификация қилиш
605 14 . Баҳолаш объектини идентификация қилиш (баҳолаш объекти ҳолати тавсифларини аниқлаш) баҳолаш объектини ташқи кўздан кечириш ўтказиш (бундан буён матнда кўздан кечириш деб юритилади) ҳамда рўйхатга олиш ҳужжатларини (автомототранспорт рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳномани, бошқа тасдиқловчи расмий ҳужжатларни) ўрганиш ва транспорт воситадаги мавжуд идентификацион рақамлар билан солиштириш орқали амалга оширилади.
605 15 . Баҳолаш объектини идентификация қилиш қуйидагиларни назарда тутади:
баҳолаш объектининг жисмонан мавжудлигини ва унга бўлган ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатларни аниқлаш;
баҳолаш объектига бўлган мулк ҳуқуқларининг турини аниқлаш;
баҳолаш объектининг техник тавсифлари (тури, русуми, модели, модификацияси, ишлаб чиқарувчи ҳақидаги маълумотлар, ишлаб чиқарилган йили, кузов (шасси) идентификацион рақами, кузов тури (кабиналар — юк машиналари ва тракторлар учун, платформлар — тиркама учун), ўриндиқлар, эшиклар сони, двигателнинг рақами, тури, ишчи ҳажми, цилиндрлари сони ва кучи, узатгич қутиси (трансмиссия) тури, ранги ва бўяш тури, бутловчилари ҳақидаги маълумотлар);
баҳолаш объектини рўйхатга олиш тавсифлари (рўйхат рақами, техник паспорт серияси ва рақами, улар бўлмаган тақдирда ҳисобварақ-маълумотнома, олди-сотди шартномаси);
баҳолаш объектининг ҳолати кўрсаткичлари (бутланишининг мослиги, спидометр кўрсаткичлари бўйича юрилган масофа, ишлаб берилган моторесурс, иш давомийлиги, транспорт воситасининг умумий ҳолати, узеллар ва агрегатларнинг ишга яроқлилиги, кўрикдан ўтказишдан олдин олиб борилган таъмирлаш таъсирлари (ишлари) ёки транспорт воситасининг капитал таъмирланган ёки алмаштирилган қисмлари);
баҳолаш объекти шикастланишлари тавсифлари (шикастланишлар, деформациялар тури, ўлчамлари ва зоналари).
2-боб. Транспорт воситалари қийматини баҳолашда баҳолаш ёндашувлари ва усулларини қўллаш
1-§. Баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш, асослаш ва қўллаш
605 16 . Баҳолаш объектини баҳолашда баҳоловчи қиёсий, даромад ва харажат ёндашувларидан бирини қўллайди.
605 17 . Баҳоловчи ҳар бир баҳолаш ёндашуви доирасида баҳолаш усулларини баҳолашнинг мақсади, аниқланадиган қиймат тури, баҳолаш объекти хусусиятлари, чекловчи шартлар, ахборот базаси ва унинг тўлиқлигини ҳисобга олган ҳолда танлайди.
2-§. Қиёсий ёндашув
605 18 . Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг бозор қийматлари тўғрисидаги ахборотга ва уларнинг қийматини қиёслаш элементлари бўйича тузатишга асосланган ҳисоблаш усуллари йиғиндисидан иборат. Аналог-объектларнинг бозор қийматлари деганда битимлар ва таклифлар нархлари тушунилади.
605 19 . Баҳолаш объекти қийматини қиёсий ёндашув билан аниқлаш учун баҳоловчи қуйидаги усуллардан бирини қўллайди:
сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули;
статистик таҳлил усуллари (корреляцион-дисперсион, регрессион).
605 20 . Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули аналог-объектларнинг сифат тавсифларини қиёслашга ҳамда қиёслаш элементлари бўйича аниқланган фарқлар қисмида тузатишлар киритиш йўли билан баҳолаш объекти қийматини аниқлашга асосланган ҳисоб-китоблар йиғиндисидан иборат бўлиб, қуйидаги асосий босқичларни ўз ичига олади:
бозорни ўрганиш, аналог-объектлар бўйича ахборот тўплаш ва таҳлил қилиш;
аналогларни танлаш;
қиёслаш бирлигини белгилаш;
қиёслаш элементларини танлаш;
қийматни ҳисоблаш усулларини танлаш;
қиёслаш элементлари бўйича тузатишларни ҳисоблаш;
аналог-объектлар нархлари (қиймати)ни тузатиш;
баҳолаш объекти қийматини аниқлаш.
605 21 . Қуйидагилар асосий қиёслаш бирликлари ҳисобланади:
кузов тури;
қувват бирлиги;
транспорт воситасининг бирлиги.
605 22 . Қуйидагилар асосий қиёслаш элементлари ҳисобланади:
транспорт воситасининг тури, русуми, модели, йўловчи сиғими, юк кўтариш сиғими, вазни, ҳажми, двигател қуввати;
ишлаб чиқарилган йили, юрган масофаси ва техник ҳолати;
жиҳозланиши ва бошқа қиёслаш элементлари.
605 23 . Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули қуйидаги ҳолатларда қўлланилади:
маҳаллий ва Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги (МДҲ) мамлакатларида ишлаб чиқарилган транспорт воситалари учун — баҳолаш объектига аналог бўлган камида учта транспорт воситаси мавжуд бўлганда (бунда ишлаб чиқарилиши тўхтатилган транспорт воситаларга нисбатан камида иккита);
хорижда (МДҲ мамлакатларидан бошқа мамлакатларда) ишлаб чиқарилган транспорт воситалари учун — баҳолаш объектига аналог бўлган камида иккита транспорт воситаси мавжуд бўлганда.
605 24 . Статистик таҳлил усуллари баҳолаш объектининг нархи билан баҳолаш объектининг нархига таъсир қилувчи параметрлар ўртасидаги статистик (корреляцион-дисперсион, регрессион) боғлиқликларни аниқлашга асосланади.
3-§. Даромад ёндашуви
605 25 . Даромад ёндашуви тижоратда фойдаланиладиган баҳолаш объектидан олинадиган келгусидаги даромадлар йиғиндиси сифатида унинг жорий қийматини аниқлашга асосланади.
605 26 . Мазкур МБС доирасида даромад ёндашуви усулларидан қуйидаги ҳолларда фойдаланилиши мумкин:
қиёсий ва харажат ёндашувлари усулларини қўллаш имкони бўлмаганда;
агар баҳолаш объекти ишлаб чиқариш циклида ўзи мустақил барқарор даромадни шакллантирадиган махсус ва (ёки) ихтисослаштирилган техника бўлса;
агар баҳолаш объекти даромадни шакллантирадиган жамоат ёки ноёб (раритет) транспорт воситаси бўлса.
605 27 . Баҳолаш объекти қийматини баҳолашда даромад ёндашувининг тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули қўлланилади ва баҳолаш қиймати соф операцион даромад кўрсаткичларини капитализация ставкасига бўлиш орқали аниқланади.
605 28 . Баҳоловчи тўғридан-тўғри капиталлаштириш усулидан фойдаланганда:
капиталлаштириладиган соф операцион даромад қийматини ҳисоблаб чиқиши;
капиталлаштириш ставкасини ҳисоблаши;
баҳолаш объектининг жорий қийматини аниқлаши лозим.
605 29 . Капиталлаштириш ставкаси кумулятив қуриш усули ва бозор экстракцияси усули ёрдамида ҳисобланади.
605 30 . Соф операцион даромадни аниқлаш учун баҳоловчи операцион харажатлар ёки хизматларни кўрсатишда (ишларни бажаришда) транспорт хизматларининг таннархи баҳолаш объектига операцион харажатлар асосида баҳолаш объектидан фойдаланишдан олинадиган соф операцион даромадни ҳисобга олган ҳолда баҳолаш объектини ижарага беришдан келадиган пул тушумларидан фойдаланади.
605 31 . Соф операцион даромад баҳолаш санаси йилидан кейинги тўлиқ йил учун ўртача йиллик қиймат миқдорида аниқланади. Бунда, баҳоловчи прогнозларда нархларнинг ўзгаришини ҳисобга олган ҳолда, ижара ставкалари ёки транспорт хизматлари (ишлар) қиймати ўзгаришини ҳисобга олиши керак.
4-§. Харажат ёндашуви
605 32 . Харажат ёндашуви транспорт воситаси қийматини уни тиклаш, ишлаб чиқариш ёки алмаштириш учун зарур харажатлар қийматидан жами эскиришни чегириб ташлаш орқали аниқлашга асосланади.
605 33 . Қийматни харажат ёндашуви билан ҳисоблаш қуйидаги кетма-кетликда амалга оширилади:
тўлиқ тиклаш — ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қийматини аниқлаш;
баҳолаш объектига ўрнатилган, баҳолаш объектининг завод комплектациясига кирмайдиган қўшимча жиҳозланиш қийматини аниқлаш (зарур бўлганда);
баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонларни ва носозликларни бартараф этиш қийматини аниқлаш (зарур бўлганда);
баҳолаш объектининг жамланган эскириш миқдорини аниқлаш;
баҳолаш объекти қийматини тўлиқ такрор ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қиймати билан (қўшимча ускунанинг қийматини ва баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонларини ва носозликларини бартараф этиш қийматини ҳисобга олган ҳолда) жамланган эскиришнинг қиймати кўрсаткичлари ўртасидаги фарқ сифатида аниқлаш.
605 34 . Тўлиқ такрор ишлаб чиқариш қиймати ёки алмаштириш қиймати қуйидаги усуллардан бири ёрдамида аниқланади:
билвосита усул;
алмаштириш усули;
қийматни индексациялаш усули.
Жамланган эскириш жисмоний, функционал (маънавий) ва иқтисодий (ташқи) эскириш ҳамда эскириш йиғиндиси сифатида аниқланади.
605 35 . Мавжуд ахборотдан келиб чиққан ҳолда транспорт воситасининг жисмоний эскириши қуйидаги усуллардан бири ёрдамида аниқланади:
статистик мезонлар усули;
норматив эскириш усули;
фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтини инобатга олишга оид жисмоний эскириш усули;
транспорт воситаси, шунингдек уларнинг таркибий қисмлари учун табиий жисмоний эскириш усули;
техник ҳолатини тавсифловчи усули.
605 36 . Функционал эскириш — автомобиль саноатидаги илмий ва технологик тараққиёт, ишлаб чиқариш, импорт, товар бозорлари ва транспорт воситаларининг ишлашига давлат томонидан қўйилган чекловлар, транспорт воситаларини ишлаб чиқаришни тугатиш, шу жумладан, улар учун эҳтиёт қисмлар ишлаб чиқаришни тўхтатиш ва бошқа омиллар таъсирида фойдалилигининг пасайиши туфайли транспорт воситасининг қийматининг нисбий пасайишидан иборат.
605 37 . Иқтисодий (ташқи) эскириш — бозор конюнктурасининг баҳоланаётган объектга салбий таъсири натижасида баҳоланаётган объект қийматининг пасайишидан иборат.
3-боб. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш
605 38 . Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш 6-сон МБС талабларига мувофиқ амалга оширилади.
605 39 . Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш турли баҳолаш ёндашувлари ёрдамида олинган баҳолаш натижалари учун қиёслаш чораларини белгилаш йўли билан амалга оширилади. Бунда, баҳоловчи қуйидагиларни ҳисобга олиши керак:
баҳолашнинг мақсади ҳамда баҳолаш натижаларидан мўлжалланаётган фойдаланиш;
баҳолаш объектининг хусусияти;
қиймат тури;
баҳолаш ёндашувларини қўллаганда фойдаланиладиган ахборотнинг миқдори ва сифати.
605 40 . Ўлчовларни келишиш ва қиёслаш усулларини танлашда баҳоловчининг барча фаразлари ва тахминлари баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда асослаб берилган бўлиши керак.
4-боб. Шикастланган транспорт воситалари қийматини баҳолаш ҳамда транспорт воситаларига етказилган зарарни аниқлаш хусусиятлари
1-§. Шикастланган транспорт воситалари қийматини баҳолашнинг умумий қоидалари
605 41 . Транспорт воситалари шикастланишининг асосий сабаблари йўл-транспорт ҳодисалари, ишлаб чиқаришдаги йирик авариялар, табиий офатлар, зилзилалар, сел, қулашлар, тошлар ўпирилиши, кўчкилар, тошқинлар, сув босиши, шунингдек транспорт воситасининг шикастланишига олиб келган қасддан ёки қасддан бўлмаган (эҳтиётсизлик оқибатидаги) ҳаракатлар бўлиши мумкин.
605 42 . Шикастланишдан зарар (моддий зарар) — транспорт воситасининг олинган шикастланишлар натижасида арзонлашиш қиймати ёки уни тиклашга қилинган харажатлар миқдори ҳисобланади. Зарар транспорт воситаси қийматининг шикастланиш оқибатида ҳақиқий йўқотилиши ёки шикастланган транспорт воситасини унинг шикастланишдан бевосита олдинги техник ҳолатигача тиклашга кетган харажатлар ҳамда уни тиклаш бўйича ишлар олиб бориш натижасида унинг қиймати йўқотилиши миқдори (товар қийматининг йўқотилиши) йиғиндиси сифатида аниқланади.
Бунда, моддий зарар миқдорига қуйидагилар киради:
таъмирлаш учун зарур бўлган материалларнинг қиймати;
таъмирлаш жараёнида уларнинг эскиришини ҳисобга олган ҳолда алмаштириладиган эҳтиёт қисмларининг қиймати;
таъмирлаш ишлари учун харажатлар, шу жумладан усталарнинг иш ҳақи харажатлари;
таъмирлаш билан бевосита боғлиқ харажатлар ва қўшимча харажатлар (иш соатларининг умумий қиймати).
товар қийматининг йўқотилиши қиймати;
Йўқотилган даромад (бой берилган фойда) ушбу МБС доирасида аниқланмайди.
605 43 . Таъмирлаш (тиклаш) қиймати — транспорт воситаси шикастланишларини бартараф этиш қиймати ҳисобланади.
605 44 . Товар қийматининг йўқотилиши қиймати — транспорт воситасида мавжуд бўлган нуқсонлар ёки уларни бартараф этиш излари мавжудлиги ёки нуқсонлар бартараф этилганлиги тўғрисида ишончли маълумотлар мавжудлиги сабабли транспорт воситасининг истеъмол хусусиятларининг ёмонлашиши натижасида транспорт воситаси (маҳсулот) қийматининг пасайиши ҳисобланади.
Бунда, товар қийматининг йўқотилиши транспорт воситасини таъмирлаш (тиклаш) бўйича ишлар бажарилгандан кейин унинг геометрик параметрларидаги, конструктив материаллар физик-кимёвий хоссаларидаги ва иш жараёнлари тавсифларидаги қайтмас ўзгаришлар билан боғлиқ бўлади.
605 45 . Баҳоловчи олдига қўйилган вазифаларнинг муваффақиятли амалга оширилиши учун буюртмачи транспорт воситасини баҳоловчига кўздан кечириш учун тақдим этади.
605 46 . Баҳоловчи томонидан кўздан кечириш натижасида баҳолаш учун зарур бўлган баҳолаш объектининг шикастланишлари ва нуқсонлари ҳақидаги, шу жумладан қуйидаги маълумотлар:
транспорт воситасини идентификация қилиш, транспорт воситаси ва унинг агрегатлари рақамларининг тақдим этилган ҳужжатлардаги (рўйхат рақами, индентификациялаш рақами (VIN — транспорт воситасининг 17 та белгидан иборат ноёб коди), кузов рақами, рама ёки шасси рақами, двигател рақами ва ҳ.к.) ёзувларга мослиги;
транспорт воситасининг одометр бўйича юрган масофа кўрсаткичи, акс эттирилган катталикнинг ишончлилигини баҳолаган ҳолда;
транспорт воситасининг жиҳозланиши, қўшимча ускуналарнинг мавжудлиги;
узеллар, агрегатлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилганлиги ёки алмаштирилмаганлиги;
транспорт воситасида эксплуатацион шикастланишлар, нуқсонларнинг мавжудлиги;
йўл транспорт ҳодисаси ёки бошқа ҳодиса натижасида вужудга келган шикастланишлар, нуқсонларнинг мавжудлиги, тури, мураккаблиги, характери, уларнинг ўлчамлари ва жойлашуви;
транспорт воситасининг кузови илгари таъмирланганлиги, унинг ҳажми, характери ва сифати;
аниқланган шикастланишлар, нуқсонларни бартараф этиш имконияти ва усуллари;
аниқланган шикастланишлар, нуқсонларнинг мазкур йўл-транспорт ёки бошқа ҳодисаларга мувофиқлиги;
тиклаш ёки таъмирлаш ишларини бажариш мумкинлиги, ҳар бир алоҳида агрегат, узел, деталлар бўйича уларни бажариш усуллари ва ҳажми;
транспорт воситасини тиклаш учун зарур эҳтиёт қисмлари рўйхати аниқланади ва кўздан кечириш далолатномасига киритилади.
Кўздан кечиришни ўтказиш чоғида аниқланадиган шикастланишларни аниқ қайд этиб, фотосуратга олиш керак. Транспорт воситасининг умумий кўринишлари фотосуратларидан кейин алоҳида шикастланган элементларнинг узелли ва деталли фотосуратлари жойлаштирилади.
605 47 . Транспорт воситасини кўздан кечириш натижаларини баҳоловчи баҳолаш ҳисоботининг тадқиқот қисмида акс эттиради. Транспорт воситасини кўздан кечириш натижасида қайд этилган маълумотлар баҳоловчига қўйилган баҳолашга оид вазифаларга мувофиқ ҳисоб-китобларни амалга оширишни бошлаш имконини беради.
2-§. Шикастланган транспорт воситалари қийматини баҳолаш
605 48 . Транспорт воситасининг шикастланишидан кўрилган зарар миқдорини ҳисоблашда тикловчи таъмирлаш усулидан фойдаланган ҳолда харажат ёндашуви қўлланилади.
605 49 . Қайта тиклаш таъмирлаши — бу транспорт воситасининг бевосита шикастланишига қадар бўлган ҳолатигача тиклаш учун зарур ишлар мажмуасидир.
605 50 . Шикастланган транспорт воситасини тиклаш бўйича амалга ошириш бўлган зарур ишлар рўйхатини белгилаш мазкур русумдаги транспорт воситасини таъмирлаш бўйича технологик ҳужжатлар талабларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак.
605 51 . Таъмирлаш ишларининг ҳажми, турлари ва услублари баҳоловчи томонидан алоҳида деталларнинг шикастланиши, (коррозион емирилиши)нинг характери ва даражасига қараб, уларни ажратиш/йиғиш, мослаш, созлаш, бўяш, коррозияга ҳамда шовқинга қарши ишлов бериш ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда транспорт воситасини ишлаб чиқарган корхона томонидан белгиланган таъмирлаш технологиясига мувофиқ, тайёрловчи корхонанинг таъмирлаш технологияси тўғрисида маълумотлар бўлмаган тақдирда эса мавжуд аналоглар ва тайёрловчи корхоналарнинг расмий ваколатхоналари маълумотлари бўйича ушбу эҳтиёт қисмларнинг техник ҳолатига баҳо бериш йўли билан белгиланади.
605 52 . Баҳоловчи агрегат, узел, деталларни тиклашнинг техник имконияти бўлмаганда ёки уни тиклаш иқтисодий мақсадга мувофиқ бўлмаганда, техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар талабларига, тармоқ нормативлари ва ишлаб чиқарувчи корхоналар нормативларига (мавжуд бўлган тақдирда) асосланган ҳолда уларни алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилади.
605 53 . Транспорт воситасининг деталлар, узеллар, агрегатлар нархини аниқлашда ҳамда баҳолаш ҳисоботини тузишда баҳоловчи ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий ваколатхоналаридаги оригинал эҳтиёт қисмлар ва материаллар нархларидан, уларнинг мазкур минтақада шаклланган ўртача бозор нархларидан, бундай маълумотлар бўлмаган тақдирда чакана нархлардан келиб чиқиши керак.
605 54 . Шикастланган транспорт воситасини тиклаш учун зарур таъмирлаш ишларига ҳақ тўлаш учун харажатлар транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ва уларни таъмирлаш бўйича ишларни тартибга соладиган амалдаги техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларга (транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлашнинг меҳнат сиғими нормативлари (иш соатлари), транспорт воситасини жорий таъмирлаш бўйича қўлланмалар, транспорт воситасини жорий таъмирлаш технологиялари ва бошқалар) мувофиқ аниқланади.
605 55 . Агар айрим ишлар турларига нормативлар белгиланмаган бўлса, транспорт воситасининг таъмирлаш иш соатлари транспорт воситасининг аналогини танлаш йўли билан, транспорт воситасининг тури, русуми ва ишлаб чиқарилган санасини ҳисобга олиб аналог транспорт воситаларига тегишли иш соатларидан фойдаланиш мумкин.
Шикастланган транспорт воситасини тиклаш учун зарур бўлган ишларнинг баҳолаш санасидаги бир иш соати қиймати танланма кузатув натижалари бўйича аниқланади.
605 56 . Танланма кузатув транспорт воситасини баҳолаш жойида транспорт воситаларини таъмирлаш бўйича хизматлар бозори доирасида олиб борилади. Бунда, иш соатларининг қиймати транспорт воситасини таъмирлаш бўйича устахоналардан олинган маълумотлар асосида амалга оширилади, агар минтақада бундай устахоналар мавжуд бўлмаса, аналог транспорт воситаларини таъмирлаш устахоналаридаги қийматлар қабул қилинади.
605 57 . Транспорт воситасини янгилаш эҳтимоллигини ҳисобга олиб, уни тиклаш харажатлари ва товар қийматининг қўшимча йўқотилиши алоҳида ҳисобланади ҳамда баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида бобда келтирилади.
3-§. Шикастланган транспорт воситаларининг товар қиймати йўқотилишини баҳолаш
605 58 . Товар қийматининг йўқотилиши қиймати транспорт воситаларини таъмирлашдан олдин ёки кейин аниқланиши мумкин.
605 59 . Транспорт воситаси товар қийматининг йўқотилишини ҳисоблаш кўздан кечиришда аниқланган қуйидаги таъмирлаш турларини амалга ошириш зарурати туғилганда ҳисобланиши мумкин:
кузовнинг қийшиқлигини бартараф этиш;
кузовнинг ечилмайдиган элементларини алмаштириш (тўлиқ ёки қисман);
кузовнинг алоҳида (ечиладиган ёки ечилмайдиган) элементларини (шу жумладан пластик копот, қанотлар, эшиклар, юкхона эшигини) таъмирлаш;
кузов ва бамперларнинг ташқи юзаларини тўлиқ ёки қисман бўяш;
салонни, унинг заводда йиғилган сифатини бузилиши боис, тўлиқ демонтаж қилиш».
5. Мазкур қўшимча ва ўзгартиришларнинг иловасига мувофиқ таҳрирдаги 10-илова билан тўлдирилсин.
Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимча ва ўзгартиришларга ИЛОВА
«Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига 10-ИЛОВА
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС)
Мазкур Методика 15-сон «Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» МБСни қўллаш тартибини белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур Методика ЯМБСга мувофиқ транспорт воситалари қийматини баҳолаш учун зарур бўлган минимал усулларни белгилайди. Баҳоловчилар баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчиликка, ЯМБСга ҳамда баҳолашнинг халқаро тажрибасига зид бўлмаган бошқа усуллардан ҳам фойдаланишлари мумкин. Бунда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда танланган баҳолаш усулини кўрсатиши ва асослаши керак.
2. Ушбу Методикада қуйидаги асосий атама ва таърифлар қўлланилади:
транспорт воситаси — йўловчиларнинг, багажнинг, юк багажининг, юкларнинг, почта ва курерлик жўнатмаларининг ёки махсус ишларни амалга ошириш учун ускуналарнинг йўлларда ҳаракатланиши ёки ташилиши учун мўлжалланган қурилма;
механик транспорт воситаси — двигател билан ҳаракатга келтириладиган транспорт воситаси. Бу атама барча трактор ва ўзи юрар мосламаларга ҳам тааллуқлидир;
енгил автомобиль — йўловчиларни ташиш учун мўлжалланган ва ҳайдовчи ўриндиғини ҳисобга олмаганда 8 тадан ортиқ бўлмаган ўриндиққа эга транспорт воситаси;
автобус — йўловчиларни ташиш учун мўлжалланган ва ҳайдовчи ўриндиғини ҳисобга олмаганда 8 дан ортиқ ўриндиққа эга транспорт воситаси. Автобуслар микроавтобуслар, шаҳар, шаҳар атрофи, шаҳарлараро ва туристик автобусларга бўлинади;
юк автомобили — юк ташиш учун мўлжалланган транспорт воситаси. Юк машиналари бортли юк машиналарига, шу жумладан тиркамали (бортли тортувчи), ярим тиркамали (эгарли тортувчи), ўзи ағдарувчи ва ихтисослаштирилган машиналарга бўлинади;
тиркама — механик транспорт воситаси таркибида ҳаракатланишга мўлжалланган ва двигател билан жиҳозланмаган транспорт воситаси. Ушбу атама ярим тиркама ва узайтириладиган тиркамаларга ҳам тааллуқлидир;
ихтисослаштирилган машина — муайян турдаги юкларни ташиш учун мўлжалланган ва бунинг учун махсус кузов ва (ёки) мосламалар билан жиҳозланган, шу жумладан ярим тиркамали ёки тиркамали (кўптиркамали) юк машинаси. Ихтисослаштирилган транспорт воситаларига фургонли (умумий мақсадли, изотермик, рефрижератор, нон учун, мебел учун, кийим-кечак учун, ҳайвонлар учун ва ҳ.к.) ёки цистернали (суюқ ва сочилувчан юклар учун) машиналар, контейнер ташувчилар, алмаштириладиган (олинадиган) кузовли машиналар, узун ўлчамли юкларни ташиш учун жиҳозланган машиналар, оғир юк ташувчи, панел ташувчи, блок ташувчи, плита ташувчи, тўсин ташувчи, сантехника кабиналари ташувчи, автомобиль ташувчи машиналар ва ҳ.к.лар киради;
махсус машина — махсус функцияларни, кўпроқ нотранспорт ишларни (асосан стационар шароитда) бажариш учун мўлжалланган ва қайд этилган функцияларни бажариш учун махсус ускуналар билан жиҳозланган машина. Махсус машиналарга ўт ўчириш машиналари, нарвонли юк машиналари, автокранлар, автобетонқоргичлар, автобетон насослари, автоминоралар, автобурғулаш қурилмалари, автоустахоналар ва ҳ.к.лар киради;
йўл-қурилиш техникаси — автомобиль йўлларини қуриш ва таъмирлаш учун мўлжалланган транспорт воситалари. Йўл-қурилиш техникаси таркибига экскаваторлар, фронтал юкортгичлар, скреперлар, автогрейдерлар, бульдозерлар, асфальт ётқизувчилар, йўл катоклари, маркалаш машиналари, йўл фрезалари, йўл таъмирлагичлар ва ҳк.лар киради;
серияли комплектация (бутланма) (серияли ускуналар) — транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи завод томонидан ушбу модификациядаги (сериядаги) барча транспорт воситаларига мажбурий тартибда ўрнатиладиган ускуналар;
қўшимча ускуналар — ишлаб чиқарувчи завод томонидан ушбу сериядаги барча транспорт воситаларига индивидуал буюртма бўйича ўрнатилиши мумкин бўлган жиҳозлар, шунингдек транспорт воситасига ундан фойдаланиш жараёнида серияли жиҳоздан ташқари ўрнатилган жиҳозлар;
бутловчи қисмлар — транспорт воситаси конструкциясига кирадиган агрегатлар, узеллар, деталлар;
агрегат — тўлиқ ўзаро алмашиниш қобилиятига эга бўлган, транспорт воситасининг бошқа қисмларидан ёки умуман транспорт воситасидан алоҳида йиғилиш имкониятига ва транспорт воситаси таркибида ёки мустақил равишда муайян функцияни бажариш лаёқатига эга бўлган йиғиш бирлиги;
узел — буюмнинг бошқа таркибий қисмларидан ёки бутун маҳсулотдан алоҳида йиғиш мумкин бўлган ва бир мақсаддаги маҳсулотларда фақат бошқа таркибий қисмлар билан биргаликда маълум функцияларни бажариши мумкин бўлган йиғиш бирлиги;
детал — йиғиш амалиётларидан фойдаланмаган ҳолда номи ва русуми бўйича бир турдаги материалдан тайёрланган буюм;
йўл-транспорт ҳодисаси — транспорт воситасининг йўлда ҳаракатланиш жараёнида ва унинг иштирокида содир бўлган, фуқаролар вафот этган ёки уларнинг соғлиғига зарар етказилган, транспорт воситалари, иншоотлар, юклар шикастланган ёхуд бошқа моддий зарар етказилган ҳодиса;
тикловчи таъмирлаш қиймати — шикастланган транспорт воситасини таъмирлаш, транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи заводнинг меъёрий-техник ҳужжатларида назарда тутилган, транспорт воситасининг бевосита шикастланишдан олдин эга бўлган эксплуатацион хусусиятлари ва истеъмол сифатини тиклаш учун зарур бўлган харажатлар (шу жумладан иш, эҳтиёт қисмлар ва материаллар сарфи) миқдори;
такрор ишлаб чиқариш қиймати (тиклаш қиймати) — бир хил материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда, баҳолаш объекти билан бир хил бўлган янги объектни яратиш учун сарфланган харажатлар миқдори (баҳолаш санаси ҳолатига амалда бўлган бозор нархларида);
алмаштириш қиймати — замонавий материаллар ва технологиялардан фойдаланган ҳолда, фойдалилиги баҳолаш объекти билан тенг бўлган янги объектни яратиш учун сарфланган харажатлар миқдори (баҳолаш санаси ҳолатига амалда бўлган бозор нархларида);
яроқли қолдиқлар — транспорт воситасининг соз ҳолатдаги, қолдиқ қийматига эга бўлган, келгусида фойдаланиш учун яроқли бўлган, шикастланган транспорт воситасидан ажратиб олиш ва сотиш мумкин бўлган деталлари, узеллари ва агрегатлари;
яроқли қолдиқлар қиймати — шикастланган қайта тикланмайдиган транспорт воситасининг яроқли қолдиқларининг бозор қиймати бўлиб, у бўйича яроқли қолдиқлар сотувдан олдинги харажатларни (яъни қисмларга ажратиш, нуқсонларини аниқлаш; сақлаш ва ш.к.) ва савдо чиқимларини ҳисобга олган ҳолда бозорда сотилиши мумкин. Яроқли қолдиқлар қиймати ушбу транспорт воситасининг утилизация қийматидан кам бўлмаслиги лозим;
товар қийматининг йўқолиши (бундан буён матнда ТҚЙ деб юритилади) — нуқсонлар (шикастлар) ёки уларни бартараф этиш излари мавжудлиги ёки нуқсонлар (шикастлар) бартараф этилганлиги тўғрисида ишончли маълумотлар мавжудлиги сабабли транспорт воситасининг истеъмол хусусиятлари ёмонлашиши натижасида транспорт воситаси қийматининг пасайиши;
идентификация рақами (vehicle identification number) (бундан буён матнда ВИН деб юритилади) — ишлаб чиқарувчи завод томонидан транспорт воситасига бериладиган ноёб рақам;
транспорт воситасини кўздан кечириш — транспорт воситасини идентификация қилиш, унинг ишлаш лаёқатини аниқлаш, шикастлар ёки нуқсонлар, таъмир изларини аниқлаш билан боғлиқ тартиб-таомил;
босиб ўтилган масофа — транспорт воситаси томонидан муайян вақт ичида босиб ўтилган масофанинг километрлардаги миқдори;
ўртача йиллик босиб ўтилган масофа — транспорт воситасининг шартли равишда ўхшаш транспорт воситалари босиб ўтган масофанинг ўртача статистик миқдорига тенг деб қабул қилинган йиллик босиб ўтган йўли миқдори;
кузовдаги камчиликларни бартараф этиш — бу ойналар, эшиклар, капот, юкхона қопқоғи, лонжеронларб салон каркаси ва кузов асосидаги қувват агрегати, трансмиссия ва илгакларни маҳкамлаш учун базавий нуқталарнинг геометрик параметрларини тиклаш;
хронологик ёш — баҳолаш объекти ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш санасигача ўтган вақт (йиллар) миқдори;
эксплуатацион эскириш — транспорт воситаси ва унинг элементларининг техник ҳолатини тавсифловчи, транспорт воситасини эксплуатация қилиш натижасида эришилган жисмоний қаришнинг миқдорий кўрсаткичи (фоизларда). Эксплуатацион эскириш энг кўп даражада транспорт воситасининг синфига, босиб ўтган масофасига (ишлашига), эксплуатация муддатига, эксплуатация қилиш (жумладан техник эксплуатация) тартиби ва шартларига, эксплуатация қилиш нуқсонларига боғлиқ бўлади;
тикловчи (қайта тиклаш) таъмирлаш — бу транспорт воситасининг шикастланишдан олдин дарҳол эга бўлган техник хусусиятларини ва истеъмолчи хусусиятларини тиклаш учун бажарилиши керак бўлган ишлар тўплами;
эскириш — жисмоний эскириш, шунингдек функционал (маънавий) ва иқтисодий (ташқи) эскириш турлари таъсирида транспорт воситаларининг техник-иқтисодий тавсифларини йўқотиши билан бирга кечадиган қадрсизланиши;
зарар — ҳуқуқи бузилган шахснинг бузилган ҳуқуқини тиклаш учун қилган ёки қилиши лозим бўлган харажатлари, унинг мол-мулки йўқолиши ёки шикастланиши (ҳақиқий зарар), шунингдек бу шахс ўз ҳуқуқлари бузилмаганида одатдаги фуқаролик муомаласи шароитида олиши мумкин бўлган, лекин ололмай қолган даромадлари (бой берилган фойда);
нуқсон — маҳсулотнинг меъёрий-техник ҳужжатлари талабларига мос келмаслиги;
жиддий нуқсон — нуқсон ёки нуқсонлар йиғиндиси бўлиб, уларни бартараф этиш харажатлари янги буюмнинг товар қийматининг камида 10 фоизини ташкил этадиган нуқсон. Нуқсон уни бартараф этгандан кейин ишлаб чиқарувчи томонидан тақдим этилган маҳсулотнинг ресурси (хизмат муддати) пасайишига ҳамда бу маҳсулотнинг товар қийматини йўқотишига олиб келади;
ташқи бўёқ — транспорт воситасининг ташқи юзаларини бўяш (эшикларнинг чети ва тешиклари, капот ва багажник қопқоғининг сув оқиш жойлари билан бирга);
шикастланиш — меъёрий-техник ҳужжатларда белгиланган даражадан ошиб кетадиган ташқи таъсирлар натижасида объектнинг созлиги бузилиши;
тўлиқ бўёқ — транспорт воситасининг ташқи ва ички юзаларини бўяш;
таъмирлаш материаллари — таъмирлашда ишлатиладиган асосий ва ёрдамчи материаллар;
яширин нуқсон — транспорт воситасини кўздан кечириш чоғида аниқлаб бўлмайдиган нуқсон бўлиб, уни идентификациялаш учун қисм, узел ёки агрегатни қўшимча текширувдан ўтказиш зарур;
транспорт воситасининг ишлаб чиқарилган санаси — транспорт воситаси ишлаб чиқарувчи завод томонидан ишлаб чиқариш якунланган сана (барча технологик ва маъмурий жараёнлар якунланган сана).
2-боб. Ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш
3. Ахборотни тўплаш, ўрганиш ва таҳлил қилишда, шунингдек баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳоловчи 3-сон МБС талабларига амал қилиши керак.
4. Транспорт воситасини кўздан кечириш жараёни уни идентификация қилиш, техник ҳолатини аниқлаш, носозликларни ёки транспорт воситасининг қисмларидаги нуқсонларни аниқлаш учун олиб борилади. Кўздан кечириш жараёни қуйидаги босқичларни ўз ичига олади:
транспорт воситаси ва унинг қисмларининг техник ҳолатини аниқлаш;
транспорт воситасини суратга олиш;
транспорт воситасини идентификация қилиш;
транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш далолатномасини тузиш.
Кўздан кечиришни бошлашдан олдин баҳоловчи қуйидаги маълумотлар ва ҳужжатлар билан танишади:
транспорт воситаси эгасининг фамилияси, исми, отасининг исми ёки юридик шахснинг номи, эгасининг (эгасининг ишончли вакили, буюртмачи) манзили ёки унинг юридик манзили;
транспорт воситасини рўйхатдан ўтказиш ҳужжатлари маълумотлари (техник паспорт, рўйхатдан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома, транспорт воситасининг паспорти, техник талон);
транспорт воситасининг идентификация маълумотлари (тури, русуми, модели (модификацияси), чиқарилган санаси, идентификация рақами (VIN), кузов, шасси (рамкалар) рақами, двигател модели ва рақами, унинг тури, ҳажми ва қуввати, ранги, асосий агрегатларни алмаштириш саналари (агар улар алмаштирилган бўлса), давлат рақами);
ишлаб чиқарувчи мамлакат, импорт қилувчи мамлакат (хорижий ишлаб чиқарилган транспорт воситаси учун);
одометр кўрсаткичи бўйича босиб ўтилган масофаси.
5. Транспорт воситасини кўздан кечиришда баҳолаш буюртмачиси баҳоловчига Ўзбекистон Республикасида давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳномани (транспорт воситасининг техник паспорти) ва агар мавжуд бўлса, бошқа рўйхатга олиш ҳужжатларини тақдим этади. Транспорт воситасини рўйхатдан ўтказиш ҳужжатлари мавжуд бўлмаган тақдирда, кўздан кечириш жараёнида счёт-фактуралар, олди-сотди (ҳадя) шартномаси, ишончнома ёки транспорт воситасини етказиб бериш шартномаси маълумотларидан фойдаланишга рухсат этилади.
Транспорт воситаси баҳоловчига уни сифатли кўздан кечириш имкониятини таъминлайдиган ҳолат ва шароитларда тақдим этилиши керак.
Транспорт воситаси асосан органолептик усул ёрдамида, яъни ташқи кўздан кечириш орқали ўрганилади. Агар зарур бўлса, баҳоловчи махсус назорат, ўлчаш ва диагностика асбоблари ва жиҳозларидан фойдаланиши мумкин.
Кўздан кечириш давомида баҳоловчи транспорт воситасини суратга олади. Олинган фотосуратлар баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботга киритилиши керак.
Кам ёруғлик шароитида суратга олишда фоточақновчи ёки қўшимча ёруғлик манбалари қўлланилади.
Транспорт воситасини суратга олишда имконият мавжуд бўлса, қуйидагилар акс эттирилиши керак:
одометр кўрсаткичлари;
транспорт воситасининг идентификация рақами (VIN), транспорт воситасининг кузов рақами, двигател ва шасси (рама) рақамлари;
шиналар ва дисклар.
6. Транспорт воситасини кўздан кечиришда баҳоловчи имконият мавжуд бўлса, қуйидаги маълумотларни аниқлайди:
транспорт воситасининг ҳужжатларида кўрсатилган маълумотларни ҳақиқий идентификация маълумотларига мувофиқлигини текшириш;
транспорт воситасининг босиб ўтилган масофаси ёки иш вақтини қайд қилувчи қурилмаларнинг кўрсаткичлари, шунингдек ушбу қурилмаларни алмаштириш ёки таъмирлаш факти;
агрегатлар, бутловчи қисмлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилиши (алмаштириш санаси акс эттирилади);
транспорт воситаси илгари таъмирланганлиги ва ушбу таъмирлашнинг ҳажми, хусусияти ва сифати қандайлиги;
транспорт воситасидаги нуқсонлар ва шикастланишларнинг хусусияти ва ҳажми (агар мавжуд бўлса).
Ахборотларни йиғиш ва таҳлил қилиш баҳоловчи томонидан транспорт воситасини кўздан кечириш қийин ёки имконсиз бўлган ҳолларда транспорт воситасини кўздан кечирмасдан ҳам амалга оширилиши мумкин. Бу ҳолатда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоланаётган транспорт воситаси кўздан кечирилмасдан тақдим этилган ҳужжатлар асосида ўрганилганини қайд этиши керак. Бунда кўздан кечиришнинг имконияти йўқлиги сабаблари кўрсатилиши лозим.
Транспорт воситасини кўздан кечирмасдан баҳолаш учун тақдим этилган ҳужжатларнинг етарлилиги ёки етарли эмаслиги ҳар бир алоҳида ҳолатда баҳоловчи томонидан мустақил равишда белгиланади.
7. Олинган маълумотларга кўра, баҳоловчи транспорт воситасининг серияли ва қўшимча ускуналарининг рўйхатини белгилайди. Транспорт воситасида ўрнатилган қўшимча ускуналар учун баҳолаш буюртмачиси ёки манфаатдор шахс тегишли техник, рухсат берувчи ҳужжатлар ва баланс қиймати тўғрисидаги маълумотларни (юридик шахслар учун) тақдим этади.
Баҳоловчи транспорт воситаси конструкциясига киритилган ҳар қандай ўзгартиришлар (қайта жиҳозлаш) ва у билан боғлиқ бутланиш қонунчилик ҳужжатларида назарда тутилган тартибда тегишли равишда ҳужжатлаштирилганлигини эътиборга олиши керак.
8. Баҳолаш объектини кўздан кечириш ва идентификация қилиш якунлари бўйича баҳолаш объектининг техник ҳолати ҳақида далолатнома тузилади ҳамда унда баҳолаш объектининг техник ҳолати, идентификация натижалари, бутланиши, носозликлари, фойдаланишдаги камчиликлари ва бошқа нуқсонлар акс эттирилади. Техник ҳолат ҳақидаги далолатнома мазкур Методиканинг 1-иловасига мувофиқ шаклда расмийлаштирилади.
9. Баҳолаш объекти билан аналог-объектлар параметрлари ва тавсифларини солиштиришда объектларнинг унумдорлиги ва қуввати, шунингдек бутланиши ва физик ҳолати ҳақидаги тавсифларни таққослаш мажбурий ҳисобланади. Агар параметр ва тавсифлар баҳолаш объекти учун нархни шакллантирувчи аҳамиятга эга бўлса, объектларнинг бошқа параметр ва тавсифларини солиштириш ҳам мажбурий ҳисобланади.
Транспорт воситасини кўздан кечириш ва идентификация қилиш жараёнида баҳоловчининг ваколатига қуйидагиларни текшириш кирмайди:
транспорт воситасининг идентификация рақами (коди), двигател, завод белгиси, бўёқ коди, транспорт воситаси рўйхатдан ўтиш ҳужжатларининг ҳақиқийлиги;
транспорт воситасининг рўйхатга олиш белгиларининг амалдаги қонунчилик талабларига мувофиқлиги;
товар белгисидан фойдаланишнинг қонунийлиги;
таркибий қисмнинг мувофиқлик белгиси (таркибий қисмни бир хил қисм билан алмаштириш ёки транспорт воситасининг мақсадли бозорини аниқлашнинг алоҳида ҳолатлари бундан мустасно);
транспорт воситаларини қўшимча маркировкалаш.
Агар транспорт воситасини кўздан кечириш ва идентификация қилиш жараёнида завод белгисида кўрсатилган маълумотлар ва транспорт воситасининг ҳақиқий маълумотлари ёки рўйхатга олиш ҳужжатларидаги маълумотлар ўртасида номувофиқлик аниқланса, баҳоловчи қуйидаги ечимлардан бирини танлаши керак:
аниқлик киритиш зарурлиги тўғрисида баҳолаш буюртмачисига ёзма ариза бериш;
баҳолаш жараёнини буюртмачи томонидан номувофиқлар бартараф этилгунига ва тегишли ҳужжатлар тақдим этилгунига қадар тўхтатиб туриш;
баҳолашни рад этиш.
10. Баҳолаш объекти билан айнан бир хил объект танланганда, ишлаб чиқарувчиси битта бўлган ва битта мамлакатда ишлаб чиқарилган, шунингдек вазифаси (умумий, ихтисослаштирилган, махсус ва бошқалар) бир хил бўлган объектга афзаллик берилиши керак.
3-боб. Баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш, асослаш ва қўллаш
1-§. Қиёсий ёндашув
11. Қийматни қиёсий ёндашув билан ҳисоблаш қуйидаги кетма-кетликда бажарилади:
бозорни тадқиқ этиш, транспорт воситасининг аналог-объектлари бўйича ахборотни таҳлил қилиш ва йиғиш;
транспорт воситасининг аналог-объектларини танлаш;
қиёслаш элементларини танлаш;
қийматни ҳисоблаш усулларини танлаш;
қиёслаш элементлари бўйича тузатишларни ҳисоблаш;
транспорт воситасининг аналог-объектлари нархига (қийматига) тузатишлар киритиш;
баҳолаш объекти қийматини аниқлаш.
12. Транспорт воситалари бозорини ўрганиш ва таҳлил қилиш аналог-объектлар бўйича битимлар (таклифлар) ҳақида ахборот олиш учун амалга оширилади.
13. Қиёсий ёндашув усулларини қўллашда камида учта аналог-объектлар ҳақида ахборотни тўплаш зарур.
14. Баҳолаш объекти ва аналог-объектларни қиёслаш бирлиги бўйича таққослашда қуйидаги элементлар танлаб олинади:
мулкий ҳуқуқлар — баҳолаш объекти ва (ёки) аналог-объектларни сотишда бир шахсдан бошқа шахсга ўтадиган мулкий ҳуқуқлар таҳлил қилинади;
молиялаштириш шартлари — баҳолаш объекти ва (ёки) аналог-объектнинг бозор қийматига таъсир кўрсатадиган тўлов шартлари (кечиктириш, кредит, лизинг ва ҳ.к.) таҳлил қилинади;
бозор ҳолати (сотув вақти) — аналог-объектлар нархининг ўзгариши таҳлил қилинади ва ҳисоби юритилади;
сотув шартлари — сотувчи ва харидор ўртасидаги бозор муносабатлари учун типик бўлмаган шартлар аниқланади;
ёш — транспорт воситасининг ёш омили, унинг туркум ишлаб чиқаришдан олинганлиги ёки транспорт воситаси бутловчи қисмларини туркум ишлаб чиқаришдан олинганлиги ҳисобга олинади;
физик тавсифлар — баҳолаш объекти ва аналог-объектларнинг техник-эксплуатацион тавсифлари таҳлил қилинади ва ҳисоби олиб борилади. Ўлчамдаги, конструктив қисмлар (элементлар)даги, техник ҳолат (эскириш фоизи)даги, жорий фойдаланиш характеридаги, қўшимча бутланишидаги ва ҳ.к. тафовутлар таҳлил қилинади;
баҳолаш объекти нархига таъсир қилувчи бошқа таққослаш элементлари.
15. Физик тавсифларни қиёслаш элементлари сифатида қуйидаги иккита гуруҳга ажратиш мумкин:
баҳолаш объектининг конструкциясига тегишли (стандарт ёки туркум бутланишига) (ишлаб чиқарувчи томонидан ўрнатилган туркум бутлаш қисмларининг йўқлиги, қўшимча бутлаш мавжудлиги, туркум ишлаб чиқариладиган конструкциядаги жиддий ўзгаришлар билан боғлиқ) тавсифлар;
баҳолаш объектининг ҳақиқий техник ҳолатига тегишли (баҳолаш объектидан фойдаланишнинг интенсив режими, баҳолаш объектининг асосий тизимини эксплуатация қилишдаги нуқсонлари баҳолаш объектининг асосий тизимининг ва бир қисмининг нуқсонлари, жиддий эксплуатацион, аварияли шикастланишлар ва нуқсонлар, баҳолаш объектини товар кўринишининг йўқотилиши билан боғлиқ) тавсифлар.
16. Қиёсий ёндашув қуйидаги усулларнинг биттасидан фойдаланиш орқали амалга оширилади:
сотувларни тўғридан тўғри қиёслаш;
статистик таҳлил усуллари (корреляцион-регрессион).
17. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули баҳолаш объекти қийматини аналог-объектларнинг сотув ёки таклиф нархига тузатилган ўртача қиймати сифатида ҳисоблашга асосланади.
Тўғридан-тўғри сотувларни солиштириш усули транспорт воситасига бўлган, айни пайтда бирламчи (янги автомобиллар учун) ёки иккиламчи бозорда (фойдаланилган автомобиллар учун) шаклланган таклиф ва талаб нархларини таҳлил қилишга асосланган бўлади. Баҳолаш бозор нархини статистик танлов усули билан баҳоланаётган транспорт воситасига ўхшаш транспорт воситасига бўлган таклиф нархларининг ўртача қийматини аниқлаш ва кейинчалик уни тузатиш орқали амалга оширилади.
Баҳоланган транспорт воситасининг бозор нархи қуйидаги омилларга боғлиқ:
транспорт воситасининг истеъмол хусусиятлари;
ҳудудда ишлаб чиқарувчи вакилининг мавжудлиги;
мазкур транспорт воситаси русумига хизмат кўрсатиш станциялари тармоғининг мавжудлиги;
мазкур транспорт воситаси русумининг эҳтиёт қисмлари, хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишларига нархлар даражаси;
транспорт воситаси русумининг обрўси ва бозор конюнктураси;
географик жойлашуви, иқтисодий вазият ва ҳ.к.
18. Баҳолаш объектининг бозор нархини аниқлашда қуйидаги маълумотлардан фойдаланилади:
энг ишончли маълумот сифатида олди-сотди битимлари нархлари;
мутахассис(лар) томонидан вақти-вақти билан тузиладиган янги ва ишлатилган транспорт воситаларининг минтақавий бозорини ўрганиш натижалари тўғрисидаги ҳисоботлар, уларда қайд этилган сотувчилар томонидан транспорт воситалари учун сўралаётган нархлар (таклиф нархи) ва сотилаётган транспорт воситаларининг қисқача тавсифи (русуми, модели, ишлаб чиқарилган санаси, юрган масофаси, двигател тури ва хусусиятлари, жиҳозлари, умумий техник ҳолати);
автомобиллар ва уларнинг эҳтиёт қисмларини сотишга тегишли рухсатномага эга бўлган савдо ташкилотлари (автодўконлар, дилерлар, автосалонлар, автомарказлар ва ҳ.к.) ёки хусусий тадбиркорлар томонидан тақдим этилган маълумотлар;
транспорт воситалари нархлари тўғрисида маълумотлар берилган хорижий, минтақавий ва республика нашрларидан олинган маълумотлар;
прейскурант (нархлар рўйхати);
мамлакат ва хорижий маълумотнома ва таҳлилий нашрлардан олинган нархлар;
аукцион нархлари;
Интернет сайтларидан олинган нархлар;
минтақавий ихтисослаштирилган автомобиль бозорини ўрганиш асосида олинган маълумотлар.
Транспорт воситаси ва унинг эҳтиёт қисмларининг нархи қуйидаги маълумотлар асосида аниқланади:
русуми, модели, модификацияси;
заводдан чиқарилган санаси (фойдаланиш муддати);
юриш масофаси;
комплектация ва тўлиқлиги;
транспорт воситасининг техник ҳолати;
амалга оширилган таъмирларнинг ҳажми ва сифати;
асосий агрегатлар ва узелларнинг алмаштирилиши;
нотўғри ишлатилиши ва сақланишидан келиб чиққан нуқсонларнинг мавжудлиги.
19. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули қуйидаги формула бўйича аналоглар нархига тегишли тузатишлар киритиш орқали амалга оширилади:
бунда:
C — баҳолаш объектининг нархи;
C aн — аналог объектнинг нархи;
K фв — аналоглар нархларининг вақт омили бўйича ўзгаришини (ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш пайтигача) ҳисобга олувчи коэффициент;
K из — аналогнинг ишлаб чиқарилган вақтдан бошлаб баҳолаш пайтигача фойдаланилган даврдаги жисмоний эскиришини ҳисобга олувчи коэффициент;
K 1 , K 2 , K 3 … K n — баҳолаш объекти ва аналог параметрлари қийматларидаги фарқларни ҳисобга олувчи тузатувчи коэффициентлар;
С доп — аналог-объектни ажратиб турадиган қўшимча мосламаларнинг нархи.
20. Баҳолаш объектининг комплектациясига тегишли қиёслаш элементлари бўйича тузатишлар:
сериядаги комплектацияга;
қўшимча комплектацияга (заводда чиқарилмаган қўшимча ускуналар) боғлиқ бўлган тузатишларга ажратилади.
21. Сериядаги комплектацияга тузатиш киритиш баҳолаш объектида уни аналогидан (ўхшаш объектдан) фарқ қилувчи мавжуд ёки мавжуд бўлмаган қисмлар (мосламалар)нинг ҳамда уларни ўрнатиш ишларининг қийматидан, шунингдек дастурий таъминотлар (масалан, компьютер диагностикаси) ёрдамида бозор таҳлили асосида зарур материаллар қийматидан келиб чиқиб амалга оширилади.
22. Қўшимча комплектация билан боғлиқ тузатишлар, аналогнинг қийматига қўшимча комплектация қийматини (серияли ишлаб чиқариш/завод комплектациясига нисбатан) қўшиш йўли билан амалга оширилади. Бундай тузатишлар миқдорини баҳоловчи бозорни таҳлил қилиш асосида ва (ёки) махсус дастурий таъминотлар ёрдамида белгилайди.
23. Серияли ва қўшимча комплектацияни идентификация қилиш ишлаб чиқарувчидан олинган маълумотлар, ихтисослаштирилган (транспорт воситасининг техник параметрлари ҳақидаги ахборотдан иборат бўлган) маълумотномалар асосида ҳамда худди шундай транспорт воситасини ишлаб чиқаришнинг техник шартларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилади.
24. Жисмоний эскиришга тузатиш баҳолаш объектининг ҳамда қабул қилинган аналог-объектларнинг жисмоний эскириши даражалари нисбатидан келиб чиқиб қуйидаги формула ёрдамида ҳисобланади:
бунда:
K — эскиришга тузатиш коэффициенти;
И объект — баҳолаш объекти жисмоний эскиришининг коэффициент кўрсаткичи;
И аналог — аналог-объект жисмоний эскиришининг коэффициент кўрсаткичи.
Мазкур формуладан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда, баҳоловчи бозорни таҳлил қилади ҳамда тузатишни қўллаб, ушбу тузатишни нима учун қўллаганини асослаб беради.
25. Баҳолаш объектининг ҳақиқий техник ҳолатига тегишли қиёслаш элементлари бўйича тузатишлар:
транспорт воситасидан фойдаланиш интенсивлиги режими;
транспорт воситасининг асосий тизимлари ва қисмларидан фойдаланишдаги нуқсонлар;
транспорт воситасининг товар кўриниши (қиймати) йўқолиши билан боғлиқ тузатишларга ажратилади.
26. Транспорт воситасидан фойдаланиш интенсивлиги режими билан боғлиқ тузатиш:
транспорт воситасининг ҳақиқатда босиб ўтган масофасини муайян тоифадаги транспорт воситаси учун унинг меъёрий кўрсаткичига таққослаш йўли билан (мавжуд бўлган тақдирда);
ҳақиқий хизмат муддати қонунчиликда ёки тайёрловчи томонидан белгиланган меъёрий муддатга таққослаш йўли билан аниқланиши мумкин (мавжуд бўлган тақдирда).
Транспорт воситасидан фойдаланиш интенсив режимида босиб ўтилган масофа ёки ишлаш вақтига тузатиш коэффициенти махсус дастурий таъминотлар ёрдамида ҳам аниқланиши мумкин.
27. Фойдаланишдаги нуқсонларга тузатишлар транспорт воситасидан фойдаланиш, сақлаш ва конструкцияларни номувофиқ ўзгартириш ҳамда бошқа салбий ҳолатларга боғлиқ нуқсонларни бартараф этиш сметасини ёки ҳисоб-китобларни тузиш йўли билан киритилади.
28. Транспорт воситаси бозор қийматининг шаклланишига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган транспорт воситасининг асосий тизимлари ва қисмларида жиддий бўлмаган нуқсонлар мавжуд бўлганда, тузатиш миқдори объект-аналогнинг (шу жумладан, тафсилотларсиз ва ҳисоб-китобларсиз базавий аналогнинг) бозор қийматидан жами 5 фоизгача бўлган миқдорда қабул қилиниши мумкин.
Фойдаланишдаги жиддий бўлмаган нуқсонларни:
транспорт воситасини сақлаш шароитлари (2 фоизгача) — рангни хиралашиши, доғлар, кузовда сезиларсиз коррозия элементлари ва ҳ.к.;
фойдаланиш шароитлари (3 фоизгача) — эшиклар ва капот ғирчиллаши, салон ва кузов изоляциясининг бузилиши ва ҳ.к. келтириб чиқариши мумкин.
29. Фойдаланишдаги ҳамда аварияда келиб чиққан шикастланишлар ва нуқсонларни ҳисобга олувчи тузатиш транспорт воситаси алоҳида қисмларининг бозор қийматини ҳисобга олган ҳолда фойдаланишдаги ва аварияда келиб чиққан шикастланишлар ва нуқсонларни бартараф этиш бўйича таъмирлаш ишларини олиб бориш сметасини (калькуляцияни) тузиш йўли билан аниқланади. Транспорт воситаси алоҳида қисмларининг бозор қиймати ушбу қисмларни алмаштириш харажатларини ҳисобга олиб аниқланади.
30. Товар кўриниши (қиймати)нинг йўқотилишини ҳисобга олувчи тузатиш авария таъсири белгилари аниқланганда амалга оширилади. Тузатиш баҳолаш объектининг мулкдори (ёки баҳолаш буюртмачиси)дан олинган ахборот асосида бажарилади.
Мазкур ахборот тегишли ҳужжатлар (текширув далолатномалари, нуқсон ҳисоботлари, фотосуратлар ва бошқалар) билан тасдиқланиши керак.
31. Аналог-объектларнинг нархлари (қиймати)ни қиёслаш элементлари бўйича тузатиш қуйидаги қоидалардан келиб чиқиб амалга оширилади:
аналог-объектларнинг нархлари (қиймати)ни қиёслаш элементлари бўйича тузатиш баҳолаш объектига нисбатан бажарилади;
агар баҳолаш объекти қиёслаш элементларига кўра аналог-объектга нисбатан яхшироқ кўрсаткичларга эга бўлса, аналог-объектнинг нархи (қиймати) тузатиш миқдорига оширилади;
агар баҳолаш объекти қиёслаш элементларига кўра аналог объектга нисбатан ёмонроқ кўрсаткичларга эга бўлса, аналог-объектнинг нархи (қиймати) тузатиш миқдорига камайтирилади.
32. Хорижда ишлаб чиқарилган транспорт воситаси баҳоланаётганда Ўзбекистоннинг ички бозорида аналоглар нархи бўлмаса, баҳоловчи аналогларнинг ташқи бозордаги нархларидан фойдаланиши мумкин. Бунда баҳоловчи аналогнинг жойлашган жойи бўйича тузатиш киритади. Тузатиш божхона расмийлаштирувини ҳисобга олган ҳолда киритилади.
Аналогнинг жойлашган жойи бўйича тузатишни ҳисоблаш кетма-кетлиги қуйидагича:
аналогнинг шартномавий нархи аниқланади;
импорт қилишда солиқлар ва бошқа тўловлар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисобланади.
Божхона тўловлари, солиқлар ва бошқа тўловларнинг икки баравар ҳисобланишига йўл қўймаслик учун баҳоланаётган объектнинг келиб чиққан мамлакатидан олинган нарх маълумотларига устунлик бериш керак.
33. Статистик таҳлил усуллари аналог-объектлар нархларининг корреляцион-регрессион таҳлилидан фойдаланган ҳолда қиёслаш элементларига боғлиқлигини аниқлаш йўли билан баҳолаш объекти қийматини белгилашга имкон беради.
Мазкур усулни қўллашда моделлаштириш эҳтимолий потенциал нарх билан корреляцион боғлиқликда бўлган аналогларнинг бир ёки бир нечта асосий ишлаб чиқариш ва (ёки) функционал параметрларининг таҳлили асосида амалга оширилади.
Ўзгарувчан миқдорлар ўртасидаги статистик боғлиқликлар корреляцион ва регрессион таҳлил усуллари орқали ўрганилади.
Корреляцион таҳлил баҳолаш объекти/аналоглар нархи ва уларнинг асосий параметрлари (бир ва бир нечта) ўртасидаги алоқани ўрнатишга имкон беради. Корреляцион таҳлилнинг асосий вазифаси тасодифий миқдорлар ўртасидаги алоқани аниқлаш ва баҳолашдан иборат.
Регрессион таҳлил усуллари билан эса аниқ математик моделни танлаш ва танланган моделнинг адекватлигини баҳолаш мумкин бўлади (модел хоссалари (функциялари/параметрлари/тавсифлари ва бошқалар) ва моделланаётган объектнинг тегишли хоссаларининг тўғри келиши). Регрессион таҳлилнинг асосий вазифаси шаклни белгилаш ва тасодифий миқдорлар ўртасидаги боғлиқликни ўрганишдан иборат.
Корреляцион таҳлил бир аломатнинг (асосий кўрсаткичнинг) ўзгарувчанлиги бошқасининг (нархнинг, қийматнинг) ўзгарувчанлигига мос келишини акс эттирувчи аломатларнинг келишилган ўзгарувчанлигини ифодалайди.
Жуфт корреляция иккита тасодифий миқдорлар ўртасидаги, кўп тармоқли корреляция кўп сонли миқдорлар ўртасидаги ўзаро боғлиқликни ўрганади.
Корреляцион таҳлил элементлари ( α , β ) тасодифий миқдор кузатувларидан n танланганда, ( x 1 , y 1 ), ..., ( x n , y n ) икки ўлчамли нормал тақсимланишга эга бўлади.
Координаталарнинг декарт тизимида танлов элементларини нуқталар билан тасвирлаб, тарқалиш диаграммаси ёки корреляцион майдонга эга бўлинади. Корреляцион майдоннинг кўринишига қараб корреляциянинг танлов коэффициенти асосида α ва β ўртасида алоқанинг мавжудлиги ва тавсифи хусусида тахмин қилса бўлади.
Корреляциянинг танлов коэффициенти қуйидагича ҳисобланади:
Асос сифатида коэффициентлари кўпроқ даражада 1 (лекин 0,7 дан кам бўлмаган) рақамига интиладиган аналогларнинг нархлари олинади.
Корреляцион таҳлил ёрдамида қийматга таъсир қилувчи турли ўзгарувчан кўрсаткичлар ўртасидаги боғлиқликни аниқлаш асосида транспорт воситаларининг қийматини баҳолаш натижаларининг ишончлилик даражасини ошириш мумкин.
34. Регрессион таҳлил — мустақил ўзгарувчан миқдорнинг мустақил бўлмаган бир ёки бир нечта ўзгарувчан миқдорлар ўртасидаги алоқани ўрганади.
( α , β ) икки ўлчамли тасодифий миқдорнинг ( x 1 , y 1 ),..., ( x n , y n ) қийматлари кузатилади. β тасодифий миқдорининг α тасодифий миқдорига тобелиги текширилади.
Умумий олганда регрессион модел қуйидаги кўринишга эга бўлади:
β k 0 , β k 1 , …, β k n — параметрлари регрессия коэффициентлари деб номланади.
Регрессион таҳлилнинг вазифаларидан бири — регрессия коэффициентларини баҳолаш. Регрессия коэффициентларини баҳолаш учун қоида тариқасида, энг кичик квадратлар усули қўлланилади. Бунда кузатилаётган қийматларнинг четга оғиш квадратлари суммасини камайтирадиган параметрларнинг қийматлари баҳолаш сифатида қабул қилинади, яъни энг кичик квадратлар усули квадратлар суммасини камайтиришга асосланган:
Агар ўзгарувчилар ўртасидаги алоқа чизиқли деб фараз қилинса, тегишли регрессия модели қуйидаги кўринишга эга бўлади:
бунда, β k 0 ва β k 1 — чизиқли регрессия коэффициентлари.
Корреляция таҳлилидан фарқли ўлароқ, регрессия таҳлили ўзгарувчилар ўртасидаги муносабатлар шаклини аниқлашга ва бир ёки бир нечта мустақил ўзгарувчиларининг қийматларини башорат қилишга имкон беради.
35. Статистик таҳлил усулидан фойдаланганда, тузатишлар нархга таъсир қиладиган ҳамда баҳолаш объекти қийматини белгилашга асос бўладиган функцияга кирадиган қиёслаш элементлари орқали киритилади.
Агар бозорнинг катта намунаси бўлса, баҳоловчи дисперция каби ўлчовдан фойдаланиши мумкин. Дисперция бу натижалар орасидаги тарқалишни кўрсатадиган қиймат. Агар барча натижалар ўртача қийматга яқин бўлса, дисперция паст бўлади. Агар натижалар ўртача кўрсаткичдан жуда фарқ қилса, у ҳолда дисперция юқори бўлади. Маълумотлар намунасидаги ўртача арифметик қиймат одатда тарқалиш ҳисобланган нуқта сифатида олинади. Дисперция турли параметрлар бўйича маълумотларни тўплаш ва кейин уларни баҳолашга ёрдам беради. Дисперция қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
бунда:
D — дисперция;
n — намунадаги элементлар сони;
Xn — намунадаги и-элементнинг қиймати;
X — намунанинг ўртача арифметик қиймати.
Дисперцияни ҳисоблаш учун баҳоловчи қуйидагиларни бажариши керак:
Х нинг ўрта арифметик қийматини топиши ҳамда бунинг учун барча элементларни қўшиш ва олинган миқдорни уларнинг сонига бўлиш;
ҳар бир элементдан ўз навбатида арифметик ўртачани айириш ва натижада олинган сонни квадратга айлантириш. Бу ўртачадан квадрат оғиш деб аталади;
ўртачадан оғишнинг топилган квадратларини қўшиш;
олинган миқдорни намунадаги элементлар сонига бўлиш.
36. Қиёсий ёндашувда қўлланиладиган тузатишлар фоиз ва (ёки) пул кўринишида киритилади.
Шу билан бирга, бозорда мажбурий (тугатиш) сотиш натижасида олинган нархлар (масалан, банклар томонидан гаровга қўйилган транспорт воситаси) бўлиши мумкинлиги инобатга олиниши керак. Бундай ҳолда баҳоловчи тегишли тузатишлар киритиши керак.
Агар етарли миқдордаги ахборот манбалари мавжуд бўлса, сотишни қиёсий таҳлил қилиш ёндашуви энг устувор ҳисобланади.
2-§. Даромад ёндашуви
37. Транспорт воситасини баҳолашда даромад ёндашуви баҳоланаётган транспорт воситасидан тижорат мақсадларида фойдаланганда ҳамда транспорт хизматларини кўрсатиш бўйича бизнеснинг бир қисми бўлганда қўлланилади.
Баҳоловчи шуни инобатга олиши керакки, транспорт воситаларининг қийматини баҳолашда даромад ёндашувини фақат ихтисослаштирилган даромад келтирувчи транспорт воситаларини етарли бозор аналоглари мавжуд бўлмаганда ёки улар учун кўп сонли тузатишлар зарур бўлган шароитда қўллаши мумкин.
38. Даромад ёндашувини қўллаш фойда (даромад)ни мустақил тўплай оладиган баҳолаш объекти қийматини баҳолашни назарда тутади. Транспорт воситаларидан тижорат мақсадларида фойдаланиш тўғрисидаги қонунчилик талабларини бузган ҳолда фойда (даромад)ни тўплайдиган объектларни баҳолашда даромад ёндашуви қўлланилмайди.
Баҳолаш объектининг фойда (даромад)ни тўплай олиши мулкдор (ёки баҳолаш буюртмачи) тақдим этган маълумотларга мувофиқ аниқланади.
39. Даромад ёндашуви баҳолаш объектидан фойдаланишдан (шу жумладан, уни ижарага беришдан) келгусида олиниши мўлжалланаётган даромадни капиталлаштириш орқали транспорт воситаси қийматини аниқлаш механизмидан иборат.
40. Даромад ёндашуви даромадни капиталлаштириш усулини қўллаш йўли билан амалга оширилади.
41. Даромадни капиталлаштириш усули келгусидаги пул оқимларини баҳолаш объектининг жорий қийматига қайта ҳисоблашни назарда тутади. Ушбу усул баҳолаш объектидан фойдаланганда даромаднинг ҳосил бўлиши суръатларини барқарор деб фараз қилиш мумкин бўлганда қўлланилади.
42. Фойдани тўғридан-тўғри капиталлаштириш усули қуйидаги формулага мувофиқ қўлланилади:
бунда:
С — баҳолаш объектининг қиймати;
V — соф операцион даромад;
R k — капиталлаштириш ставкасига мос келадиган коэффициент.
43. Пул оқими транспорт воситасидан тижорат мақсадларида фойдаланганда (ишларни бажариш, йўловчилар ёки юкларни ташиш ва ҳ.к.) баҳолаш санасидан кейинги йил учун шаклланадиган соф операцион даромад (операцион харажатлар чегирилган ҳолда ялпи даромад) сифатида қабул қилинади.
44. Транспорт воситасини баҳолашга даромад ёндашувини қўллаш капиталлаштириш ставкасидан фойдаланишни назарда тутади.
45. Мавжуд ахборотдан келиб чиқиб капиталлаштириш ставкаси бозор экстракцияси усули ёки кумулятив тузиш усули билан ҳисобланиши мумкин.
46. Бозор экстракцияси усулига мувофиқ капиталлаштириш ставкаси соф операцион даромад ва айнан бир хил объектларни сотиш нархи тўғрисидаги бозор маълумотларининг таҳлили асосида аниқланади:
бунда:
ЧОД — ҳар бир сотилган объект бўйича соф операцион даромад;
Ц — сотиш нархи.
47. Кумулятив тузиш усули билан капиталлаштириш ставкаси таваккалсиз даромад келтириш нормаси ҳамда баҳолаш объектига эгалик қилиш (ундан фойдаланиш) таваккалчилиги учун баҳолаш объектига хос бўлган даромад келтириш нормасининг суммаси сифатида аниқланади:
бунда:
R o — таваккалсиз фоиз ставкаси (фоизда);
R с — тармоқ таваккалчилиги (фоизда);
R л — паст ликвидлиликка мукофот (фоизда);
R in — баҳолаш объектига инвестициялаш таваккалчилиги (фоизда);
n k — капиталга қайтиш нормаси (фоизда).
Капиталнинг қайтиш нормаси транспорт воситасидан фойдаланиш муддати бўйича ҳисобланадиган амортизация коэффициентидан фойдаланиб аниқланади.
48. Баҳолаш объекти тавсифлари ва ундан фойдаланиш соҳасининг ўзига хослигидан келиб чиқиб таваккалчилик учун даромад келтириш нормалари муайян объектга хос бўлган таваккалчиликларнинг бошқа турлари билан тўлдирилиши мумкин.
3-§. Харажат ёндашуви
49. Баҳолаш объектини баҳолашда харажат ёндашуви жамланган эскиришни чегирган ҳолда баҳолаш объектининг қисмлари ва (ёки) қўшимча ускуна қийматини ҳисобга олиб баҳолаш объектининг тўлиқ тикланиш қийматини ёхуд алмаштириш қийматини аниқлашга асосланади.
50. Баҳолаш объектининг қийматини харажат ёндашуви билан баҳолаш ҳисоб-китобларнинг қуйидаги босқичларини ўз ичига олади:
тўлиқ тикланиш қийматини ёки алмаштириш қийматини аниқлаш;
баҳолаш объектига ўрнатилган баҳолаш объектининг стандарт бутланишига кирмайдиган қўшимча ускунанинг қийматини аниқлаш (зарур ҳолларда);
баҳолаш объектининг жамланган эскириш миқдорини аниқлаш;
қўшимча ускуна қийматини ҳисобга олган ҳолда тўлиқ тикланиш ёки алмаштириш қиймати ва жамланган эскиришнинг қиймат кўрсаткичи ўртасидаги фарқ сифатида баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш.
51. Тўлиқ тикланиш қиймати ёки алмаштириш қийматини аниқлаш қуйидаги усуллардан бирини қўллаш орқали амалга оширилади:
билвосита усул;
алмаштириш усули;
қийматни индексациялаш усули.
52. Билвосита усул янги аналог-объектнинг қийматини тўхтатиб туриш коэффициентини қўллаш орқали ҳисобланган қиёслаш бирлигига тузатиш киритилган асосий элементга кўпайтириш йўли билан алмаштириш қийматини аниқлашга асосланади.
Бунда, қиёслаш элементлари қувват кўрсаткичлари (двигател ҳажми, тезлик, трансмиссия ва ҳ.к.), вазн, ҳажм ва ҳ.к. бўлиши мумкин.
бунда:
С з — баҳоланаётган янги транспорт воситасини алмаштириш қиймати;
С aн — баҳоланаётган баҳолаш объектининг аналоги бўлмиш янги транспорт воситасининг қиймати;
X , X aн — баҳолаш объекти ва аналогнинг тегишлича функционал ва конструктив-техник тавсифлари кўрсаткичи;
Y — транспорт воситасининг турига боғлиқ бўлган даража кўрсаткичи.
Транспорт воситасининг турига қараб аналог-объект учун созлашни ҳисоблаш учун зарур бўлган формула параметрлари баҳоловчи томонидан ушбу Методиканинг 2-иловасидан фойдаланиши мумкин.
Баҳоловчи бошқа мавжуд ва тасдиқланган ахборот манбаларидан олинган маълумотлардан ҳам фойдаланиши мумкин. Бироқ, ушбу маълумот манбалари баҳолаш ҳисоботида кўрсатилиши керак.
Қуйидаги ҳолларда билвосита усулдан фойдаланиш тавсия этилади:
транспорт воситаси баҳолаш санасида ишлаб чиқарилмоқда, аммо унинг бирламчи бозордаги қиймати тўғрисида маълумот мавжуд бўлмаса;
транспорт воситаси баҳолаш санасида ишлаб чиқарилмаётган бўлса.
53. Алмаштириш усули транспорт воситасининг қийматини айнан бир хил объектларни сотиш (ёки савдолашиш учун чегирмани ҳисобга олган ҳолда таклиф) ёки айнан бир хил объект ишлаб чиқаришдан чиқариб ташланган бўлса, унга яқин аналогларни нархига қараб баҳолашга асосланади.
Баҳолаш объектининг алмаштириш усули билан тўлиқ тиклаш қиймати янги айнан бир хил объект ёки аналог-объектнинг нархига қараб аниқланади. Тавсифларга доир тафовутлар бўлган тақдирда, аналогнинг нархига тузатишлар киритилишига йўл қўйилади.
Баҳолаш объектининг тўлиқ тиклаш қиймати ишлаб чиқарувчи заводнинг сотиш нархига (ёки расмий дилерларнинг сотиш нархига) тенглаштирилади.
Аналог-объект Ўзбекистон Республикасидан ташқарида бўлган ҳолларда мазкур аналогнинг нархига жойлашган жойига қараб тузатиш киритиш зарур.
Аналог-объектнинг турган жойига қараб тузатишни ҳисоблаш кетма-кетлиги қуйидаги тартибда амалга оширилади:
аналогнинг шартномавий нархи аниқланади ҳамда у аналогнинг сотиш (таклиф) ва етказиб бериш (транспорт харажатлари) нархи қўшилмасига тенг бўлади;
импорт қилишда божхона божлари, солиқлар ва мажбурий тўловлар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ ҳисобланади.
Транспорт харажатлари ҳақиқий ташиш харажатлари бўйича қабул қилинади. Ташиш харажатларининг ҳақиқий миқдорини аниқлаш ёки ҳисоб-китоб қилишнинг имкони бўлмаганда транспорт харажатлари аналог-объектни сотиш (таклиф) қийматидан 5 фоиз миқдорида қабул қилинади.
Алмаштириш усули воқеа содир бўлган транспорт воситаларининг қийматини баҳолаш учун самарали ҳисобланади, агар баҳоланаётган объектнинг янги аниқ нусхасини амалда қайта тиклаш мумкин бўлмаса. Шунингдек, алмаштириш усули транспорт воситасини реконструкция қилиш ва (ёки) алмаштириш харажатларини ҳисобга олган ҳолда унинг адолатли қийматини аниқлаш учун ҳам қўлланилиши мумкин.
54. Қийматни индексациялаш усули статистика органлари томонидан белгиланадиган нархларнинг қимматлашуви индексларини қўллаш орқали амалга оширилади. Бунда, индекслар нархлар индекслари ҳисобланган даврга қараб асосий воситаларни сўнгги қайта баҳолаш санасидан бошлаб баҳолаш объектининг базавий (бошланғич, тикланиш) қийматига нисбатан қўлланади.
Базавий қиймат сифатида бухгалтерия ҳисоби маълумотлари ёки тайёрловчиларнинг (ёки дилерлар, етказиб берувчиларнинг) ретроспектив санадаги нархга оид ахборотидан фойдаланиш мумкин. Бунда, агар мавжуд бўлса, айнан бир хил бутланган аниқ аналог нархлар тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланиш зарур.
55. Агар баҳоланаётган транспорт воситалари гуруҳлари бўйича статистик маълумотлар мавжуд бўлса, индексациялаш усули қўлланилади.
56. Баҳолаш объектининг баҳолаш санасидаги жамланган эскириши унинг жисмоний ҳолатидан (жисмоний эскириш), баҳолаш объекти бозорнинг замонавий талабларига мувофиқлигидан (функционал эскириш), шунингдек ташқи омилларнинг таъсири остида қийматининг пасайишидан (иқтисодий/ташқи эскириш) келиб чиқиб баҳолаш объектини кўздан кечириш натижалари бўйича аниқланади. Жамланган эскириш 100 фоиздан ортиқ бўлиши мумкин эмас.
Жамланган эскириш тиклаш қийматидан (коэффициент кўрсаткичи) ёки пул ифодасида алмаштириш қийматидан (мутлақ миқдор) фоизларда ёки улушларда аниқланиши мумкин.
57. Транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмларининг жамланган эскириши қуйидаги формулага мувофиқ аниқланади:
бунда:
И физ — табиий жисмоний эскириш (фоизда):
И ф — функционал (маънавий) эскириш (фоизда);
И эк — иқтисодий эскириш (фоизда).
58. Баҳолаш объектининг жисмоний эскириши қуйидаги усуллар билан аниқланади:
статистик мезонлар усули;
норматив эскириш усули;
фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтини инобатга олишга оид жисмоний эскириш усули;
транспорт воситаси, шунингдек унинг таркибий қисмлари учун табиий жисмоний эскириш усули;
техник ҳолатини тавсифловчи усул.
59. Бозорда кенг тақдим этилган объектлар учун баҳолаш объектининг эскириш даражасини унинг қийматининг ўзгаришига қараб ҳисоблаш имконини берувчи қуйидаги формуладан фойдаланиш мумкин:
бунда:
Ц нов — янги транспорт воситасининг баҳолаш вақтидаги бозор қиймати (сўмда);
Ц oц — баҳолаш вақтида баҳоланаётган объектнинг бозор қиймати (сўмда).
Ушбу формула бўйича эскириш миқдорини белгилашда эскириш миқдори 100 фоиздан ошмаслиги керак, яъни И < 100 фоиз бўлади.
Агар бозорда тақдим этилган аналоглар сони етарли бўлмаса (масалан, ноёб ва эксклюзив автомобиллар учун), жамланган эскириш миқдори қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
60. Норматив эскириш усули баҳолаш объекти хизмат муддатининг норматив муддатга нисбати сифатида жисмоний эскириш ҳисобланишини англатади. Мазкур усулни норматив-техник ҳужжатларда босиб ўтадиган масофаси нормативи ёки хизмат қилиш муддати белгиланган баҳолаш объектлари учун қўллаш мақсадга мувофиқдир. Бунда, жисмоний эскириш қуйидаги формула билан ҳисобланади:
бунда:
L ф — баҳолаш санасида баҳолаш объектининг ундан фойдаланиш бошланган пайтдан бошлаб ҳақиқий босиб ўтган масофаси (минг км);
L н — баҳолаш объектининг ҳисобдан чиқариш (капитал таъмирлаш)гача норматив босиб ўтадиган масофаси (минг км);
T ф — баҳолаш объектининг баҳолаш санасидаги ҳақиқий ёши, йил (мотосоат);
T н — баҳолаш объектининг ҳисобдан чиқариш (капитал таъмирлаш)гача норматив хизмат йили, йил (мотосоат).
61. Жисмоний эскириш усули баҳолаш объектининг асосий функционал вазифаси бўйича ишлаган хронологик ёши ва ишлаган вақтига боғлиқ ҳолда жисмоний эскиришини ҳисоблашдан иборат.
а) фойдаланиш бошлангандан бошлаб хронологик ёш ва босиб ўтган масофасини ҳисобга олган ҳолда жисмоний эскиришини ҳисоблаш қуйидаги формула орқали амалга оширилади:
бунда:
e — натурал логарифмлар асоси 2,72га тенг;
Ώ — баҳолаш объектининг ёши ва ундан фойдаланиш бошлангандан кейинги ҳақиқий босиб ўтган масофасига боғлиқ функция ҳисобланади.
Бунда, функция қуйидаги кўринишга эга бўлади:
бунда:
П ф — баҳолаш объектидан фойдаланиш бошлангандан кейинги ҳақиқий босиб ўтган масофаси (минг км);
Д ф — ҳақиқий хизмат муддати (йил);
a , в — баҳолаш объектининг турига қараб кўрсаткичи белгиланадиган қатъий белгиланган константалар.
Турли баҳолаш объектлари учун « а » ва « в » қатъий белгиланган константаларнинг турлари ва кўрсаткичлари мазкур Методиканинг 3 ва 4-иловаларига мувофиқ аниқланади.
б) йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналарининг ўртача йиллик ишлаган вақти ушбу Методиканинг 5-иловасидаги жадвалга мувофиқ аниқланади.
Йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машинасининг жисмоний эскириш миқдори (фоизда) ушбу Методиканинг 6-иловасига мувофиқ ҳисобланади.
62. Транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмлари (И физ ) учун табиий жисмоний эскириш миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:
бунда:
И физ — табиий жисмоний эскириш, фоизда;
И б — хизмат қилиш муддати билан белгиланадиган объектнинг эскиришининг базавий кўрсаткичи, фоизда;
И к — баҳоланаётган транспорт воситаси ҳақиқий босиб ўтган масофасини ўртача йиллик босиб ўтган масофасидан оғиш миқдори билан аниқланадиган босиб ўтган масофаси бўйича тузатиш киритилган эскириш кўрсаткичи, фоизда;
K — транспорт воситасидан фойдаланадиган минтақа турига боғлиқ транспорт воситасининг эскиришига тузатиш киритувчи коэффициент қуйидаги формула бўйича аниқланади:
бунда:
А — минтақа турини ҳисобга олган ҳолда транспорт воситасининг эскиришига тузатиш киритувчи коэффициент ҳисобланади ҳамда унинг миқдори ушбу Методиканинг 7-иловасидаги жадвалга аниқланади.
Ўз навбатида:
бунда:
И 1 — транспорт воситаси ҳақиқий босиб ўтган масофасини ўртача йиллик босиб ўтган масофасидан оғиш миқдорига боғлиқ эскиришга тузатиш киритувчи коэффициент (0,25 фоизга тенг, агар П ф > П срг Д ф ёки 0,1 фоиз, агар П ф ≤ П срг Д ф ), фоизда;
П ф — транспорт воситасининг фойдаланиш бошлангандан бошлаб ҳақиқий босиб ўтган масофаси, минг км.;
Д ф — ҳақиқий хизмат муддати, йилда;
П срг — ўртача йиллик босиб ўтилган масофа, минг км.
бунда:
И 2 — транспорт воситасини бир йил фойдаланишдаги эскириши ва унинг миқдори ушбу Методиканинг 8-иловасига мувофиқ ҳисобланади.
Тиркамалар ва ярим тиркамаларнинг жисмоний эскириши аниқланганда, қуйидаги формуладан фойдаланилади:
Турли турдаги транспорт воситалари учун ўртача йиллик босиб ўтган масофа миқдори (Псрг) ушбу Методиканинг 9-иловасига мувофиқ аниқланади.
63. Техник ҳолатини тавсифловчи усулдан фойдаланган ҳолда жисмоний эскиришни аниқлашда ушбу Методиканинг 10-иловасида келтирилган транспорт воситаларининг жисмоний техник ҳолатини баҳолаш шкаласи қўлланилади.
Техник ҳолатини тавсифловчи усул деганда дастлабки маълумотларнинг ноаниқлиги шароитида қўлланиладиган усул тушунилади. Бу ҳолат керакли маълумотларнинг миқдори етарли бўлмаганда пайдо бўлиши мумкин. Шу сабабли, бошқа усуллардан фойдаланиш қийин ёки имконсиздир. Мазкур усул ўз моҳиятига кўра кўп йиллик амалиётга асосланган ва ушбу соҳадаги профессионал ҳамжамият рози бўлган эксперт-мутахассисларнинг фикрлари (мулоҳазалари) тўпламини ўз ичига олади. Ушбу фикрлар тўплами миқдорий шаклда ифодаланиши мумкин. Фойдаланиш қулайлиги учун ушбу фикрлар тўплами жадвал шаклида тақдим этилиши мумкин.
64. Баҳолаш объектининг жисмоний эскиришини аниқлашда ҳисоблаш-аналитик усуллар ҳисоблаш учун зарур бўлган дастлабки маълумотлар мавжуд бўлганда қўлланилади.
65. Функционал (маънавий) эскириш баҳолаш объектининг ишлаб чиқаришдан олиб ташланиши, худди шундай транспорт воситаларини ишлаб чиқариш соҳасида янги технологияларнинг ривожланиши муносабати билан баҳолаш объекти у ёки бу хоссаларининг истеъмол жозибадорлиги пасайиши билан белгиланади.
Маънавий эскириш — худди шундай транспорт воситаларининг хоссалари ва тавсифларининг яхшиланиши (техник параметрлари ёки конструктив ечимларининг ўзгариши, янги имкониятларнинг вужудга келиши, ёқилғи сарфини тежаши ва ҳ.к.) ёки улар туркум ишлаб чиқарилишининг арзонлашуви сабабли юзага келган эскириш ҳисобланади.
Транспорт воситасининг маънавий эскиришини ҳисоблаш қуйидаги формула бўйича амалга оширилади:
бунда:
M р — транспорт воситасининг маънавий эскиришини аниқлашда ҳисобга олинадиган r -чи омил (фоизда).
Баҳолаш санасида ишлаб чиқаришдан тўхтатилган транспорт воситасини ҳисобга олувчи биринчи омил миқдорини ҳисоблаш қуйидаги формула асосида амалга оширилади:
бунда:
T сн — транспорт воситасини ишлаб чиқариш тўхтатилган санадан баҳолаш санасигача бўлган муддат (йил).
Транспорт воситасига тегишли эҳтиёт қисмларни ишлаб чиқариш тўхтатилишини инобатга олувчи маънавий эскириш омили миқдори M 2 = 20 фоизга тенг бўлади.
Транспорт воситасининг йўл-транспорт ҳодисасига йўлиқишини инобатга олувчи (баҳолаш санасига қадар) маънавий эскириш омили миқдори М 3 = 5 фоизга тенг бўлади.
Транспорт воситаси фойдаланувчилари сонини инобатга олувчи (рўйхатга олиш ҳужжатлари маълумотларига асосан 3 тадан ошиқ фойдаланувчи) маънавий эскириш омили миқдори М 4 =5 фоизга тенг бўлади.
66. Баҳолаш санасида транспорт воситасига талабнинг пасайиши ёки йўқлиги сабабли иқтисодий эскириш (И эк ) баҳоловчи томонидан ўзига хос бозор конюнктурасидан келиб чиққан ҳолда мустақил равишда белгиланади ва И эк қиймати ≤ 20 фоиз бўлиши мумкин.
67. Харажат ёндашувини қўллашда баҳолаш объектининг қиймати жамланган эскиришни чегирган ҳолда баҳолаш объектининг тикланиш қиймати (ёки алмаштириш қиймати) сифатида аниқланади. Баҳолаш объекти қийматини ҳисоблаш қуйидаги формула асосида амалга оширилади:
бунда:
С в(з) — баҳолаш объектининг тикланиш қиймати ёки алмаштириш қиймати;
И нак — баҳолаш объектининг жамғарилган эскириши (фоизда).
68. Ҳисобланган жисмоний эскириш транспорт воситасининг техник ҳолатига мос келмаган ҳолларда баҳоловчи 50 фоиздан ортиқ ҳисобланган жисмоний эскиришни ошириш ёки камайтириш (мажбурий тартибда асослаш билан) ва унинг миқдорини транспорт воситасининг техник ҳолатидан келиб чиқиб белгилаш ҳуқуқига эга. Бунда, тузатилган жисмоний эскириш 35 фоиздан кам бўлмаслиги лозим. Тузатиш ушбу Методиканинг 10-иловасида келтирилган жадвалга мувофиқ амалга оширилади.
Агар транспорт воситасида ҳисобот ҳужжатлари мавжуд бўлса, уларнинг босиб ўтган масофаси/ишлаган вақтига оид маълумотлар инобатга олиниши керак.
69. Транспорт воситасининг ишлаб чиқарилган санаси номаълум бўлса, фойдаланиш бошланган сана қабул қилиниши мумкин.
Агар транспорт воситасининг фақат ишлаб чиқарилган йили номаълум бўлса, транспорт воситаси ишлаб чиқарилган модел йилининг биринчи январи (агар модел йили маълум бўлса) ёки ишлаб чиқарилган йилнинг биринчи январи (агар модел йили номаълум бўлса) шартли равишда фойдаланиш муддатининг бошланиши сифатида қабул қилинади. Транспорт воситаси чиқарилган ой (фойдаланиш бошланиши) маълум бўлган ҳолларда, шу ойнинг биринчи куни чиқарилган сана (фойдаланиш бошланиши) сифатида қабул қилинади.
Агар ишлаб чиқарилган йили ҳам номаълум бўлса, фойдаланиш муддатини тахминан билвосита кўрсаткичлар, жумладан транспорт воситасининг маркировкаланган агрегатлари, узеллари, деталлари, ушбу моделни ишлаб чиқариш муддати (фойдаланишнинг бошланиши) бўйича кўриб чиқиш мумкин. Бунда, эксплуатацион эскириш баҳоловчи томонидан тахминан аниқланиши мумкин.
70. Воқеа содир бўлгунга қадар фойдаланишда бўлган ёки фойдаланилаётган ва давлат техник кўригидан ўтган транспорт воситаси учун максимал жисмоний эскириш 90 фоиздан ошмаслиги керак деб ҳисобланади. Агар ҳисобланган эксплуатацион эскириш 90 фоиздан ошса, баҳоловчи унга тузатиш киритишга ҳақли. Тузатиш мазкур Методиканинг 10-иловасида келтирилган жадвалга мувофиқ амалга оширилади.
Янги автомобиллар учун эскириши 10 фоиздан ошмаган бўлса, эҳтиёт қисмларнинг эскириши қўлланилмайди.
4-§. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш
71. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш 6-сон «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» МБС ва унинг Методикасига асосан амалга оширилади.
4-боб. Шикастланган транспорт воситаларининг қийматини баҳолашнинг хусусиятлари
1-§. Ахборотни тўплаш ва таҳлил қилишнинг хусусиятлари
72. Мазкур боб шикастланган транспорт воситасининг қийматини (хусусиятларни инобатга олган ҳолда), шикастланган транспорт воситасини таъмирлаш (тиклаш) қийматини ва шикастланишидан келиб чиқадиган зарарни баҳолашга оид тавсияларни ўз ичига олади.
Транспорт воситаларини тиклаш бўйича таъмирлаш харажатларини ҳисоблашдан мақсад транспорт воситасининг авариядан олдинги хусусиятларини тиклаш учун етарли бўлган харажатларнинг энг кўп миқдорини аниқлашдир.
73. Шикастланган транспорт воситасининг қийматини баҳолаш қуйидаги тартибда амалга оширилади:
шикастланган транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш;
транспорт воситасини таъмирлашнинг тиклаш қийматини ҳисоблаш (таъмирлаш ишлари қийматини ҳисоблаш, материаллар қийматини ҳисоблаш, уларнинг эскиришини ҳисобга олган ҳолда эҳтиёт қисмлар қийматини аниқлаш).
Транспорт воситасига етказилган моддий зарарга йўл-транспорт ҳодисаси оқибатида шикастланган транспорт воситасининг товар қийматининг йўқолиши ҳам киради.
Олинмаган даромадларни (йўқотилган фойдани) аниқлаш ушбу стандарт доирасида баҳоловчининг ваколатига кирмайди.
Таъмирлаш-тиклаш ишлари ҳажмини аниқлаш баҳоловчи томонидан амалга оширилади.
Ҳажми, турлари ва таъмирлаш усуллари баҳоловчи томонидан транспорт воситасининг шикастланиш хусусияти ва даражасига (коррозиявий бузилишга) ва алоҳида деталлар ҳолатига қараб белгиланади. Бунда, транспорт воситаси ишлаб чиқарувчи корхона томонидан белгиланган технологияга мувофиқ, деталларни демонтаж қилиш/монтаж қилиш, созлаш, тузатиш, бўяш, коррозияга қарши ва шовқинга қарши ишлов бериш ва ҳ.к. ишларни бажариш заруриятини ҳисобга олиш лозим. Агар транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхонанинг таъмирлаш технологияси тўғрисида маълумот бўлмаса, мавжуд аналоглар ва ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий маълумотлари олинади.
Транспорт воситасининг техник ҳолатини аниқлаш ва эҳтимолий яширин шикастланган агрегатлар ва узелларнинг тиклаш ишлари ҳажмини аниқлашда текшириш ишлари (зарурат туғилганда, қисмларга ажратиш ва нуқсонларни аниқлаш) ҳисобга олиниши зарур. Бунда, алмаштирилиши режалаштирилган деталларнинг нархи, бевосита очилган узел ёки агрегатни кўрикдан ўтказиш жараёнида ушбу тахмин тасдиқланмагунча ҳисобга олинмайди.
Баҳоловчи агрегат, узел ёки қисмни техник жиҳатдан тиклаш имконияти йўқ бўлганда ёки унинг тикланиши иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаган ҳолларда уни алмаштириш ҳақида қарор қабул қилади. Бунда Ўзбекистон Республикасининг норматив ҳужжатлари, соҳавий нормативлар ва транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг техник ҳолати ва эксплуатация хавфсизлиги нормаларини белгилаб берадиган нормативларига амал қилиниши лозим.
Агрегат ва узелларни алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилишдан аввал, одатда, уларни қисмларга ажратиш ёки ҳолатини диагностика қилиш амалга оширилиши лозим.
Енгил автомобиль кузови ёки рамасини, микроавтобус кузови ёки рамасини, юк машинаси кабинаси ёки рамасини алмаштириш қуйидаги ҳолларда белгиланиши мумкин:
а) кузовнинг мураккаб ёки жуда мураккаб эгилиши кузатилганда, қуйидаги қисмларни алмаштириш зарур бўлганда:
олд қисми олд лонжеронлар билан ёки деформацияларни бартараф этиш (2-категориядан паст бўлмаган мураккабликдаги таъмир) билан биргаликда, олд панел, ён панел тирақлари (бир ёқ тирағи), шамол ойнаси рамаси, салоннинг олд қавати ва чап ёки ўнг қисмидаги том панели;
кузовнинг орқа қисми орқа лонжеронлар билан ёки деформацияларни бартараф этиш (2-категориядан паст бўлмаган мураккабликдаги таъмир) билан биргаликда, орқа панел, орқа ойна рамаси, ён панелларининг орқа қисмлари (бир ён панели), салоннинг орқа қавати ва чап ёки ўнг қисмидаги панел;
б) кузов элементларининг 50 фоизидан кўпроғига етказилган шикастлар, шу жумладан, том панели, лонжеронлар билан салон қавати, ён панел, двигател қалқони, олд ёки орқа лонжеронлар;
д) кузовнинг ўртача ёки мураккаб эгилиши ва унинг таянч элементларида тешиб ўтган коррозия мавжуд бўлиб, бу алмаштириладиган ёки таъмирланадиган қисмларни сифатли бириктириш имконини бермаса;
э) кузов ёки раманинг алоҳида элементларини таъмирлаш иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ бўлмаса;
ф) кузов ёки рама таъмирга қабул қилиш талабларига мос келмаса.
Баҳоловчи томонидан пластик элементларни алмаштириш ёки тиклаш тўғрисида қарор қабул қилишда бошқа нарсалар билан биргаликда ишлаб чиқарувчининг таъмир технологияси, замонавий материаллардан фойдаланган ҳолда тиклашнинг мавжуд технологияларидан фойдаланишини, бунда ҳудуддаги таъмир базасининг имкониятлари ва қайта тиклашнинг фойдасини ҳам инобатга олиш керак.
Бўёқ ишлари ҳажмини белгилашда элементнинг битта бўёқ турини (турига, ҳажмига, таъмирлаш таъсири зонасига боғлиқ равишда) тўлиқ, ташқи ёки қисман (агар бундай бўёқни ишлатиш мумкин ва мақсадга мувофиқ бўлса) танлаш имкониятидан келиб чиқиш лозим. Бунда лак-бўёқ қопламасининг (ЛБҚ) ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олиш зарур.
Агар транспорт воситасининг ташқи бўяладиган юзасининг 50 фоизидан ортиғи бўяшга муҳтож бўлса (кузов элементлари сонига қараб), транспорт воситаси бўйича мутахассис томонидан транспорт воситасининг ташқи қисмини ва қўшимча равишда бўяшни талаб қиладиган бошқа юзаларни (алмаштирилаётган ёки таъмирланаётган деталларнинг ички юзаларини) бўяш белгиланиши мумкин.
Тўлиқ бўяш ишлари ташқи юзалардан ташқари автомобиль салонининг ички қисмини, багажни ва мотор бўлимини, эшикнинг ички юзаларини, капот ва багажник қопқоғини (багажник эшигини), эшикнинг чеккалари ва очилишларини ҳам бўяшни ўз ичига олади. Бунинг учун салонни тўлиқ демонтаж қилиш, багажник астарларини олиб ташлаш ва мотор бўлимини қисман демонтаж қилиш керак.
Агар транспорт воситасини кўриб чиқиш натижасида қуйидаги ҳолатлар аниқланса, транспорт воситасининг кузови ва элементларини бўяш ишлари белгиланмайди:
бутун элементнинг зарарланишидан олдин ЛБҚ йўқ бўлса;
элементнинг шикастланиш зонасида унинг шикастанишидан олдин ЛБҚ йўқ бўлса;
элементда тўғридан-тўғри коррозия излари мавжуд бўлса.
Майда ЛБҚнинг шикастланишларини (чуқур эмас чизиқлар, сўрилишлар, ювилмайдиган доғлар ва ҳ.к.) бартараф этиш учун полировка ва сийқалаш ишлари тайинланиши мумкин.
74. Транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш баҳолаш буюртмачиси (ёки унинг ишончли вакили) иштирокида амалга оширилади.
Баҳоловчи томонидан транспорт воситаси визуал тарзда, зарурат бўлганда, техник воситалардан фойдаланган ҳолда кўрикдан ўтказилади.
Баҳоловчи томонидан зарурат бўлганда транспорт воситалари бўйича мутахассис жалб қилинган ҳолда кўриб чиқилаётган ҳодиса натижасида етказилган нуқсонлар ва шикастланишларни аниқлаш амалга оширилади.
Ташқи кўздан кечиришдан кейин баҳоловчи, агар имконият бўлса, транспорт воситаси бўйича мутахассисни жалб қилган ҳолда, двигател ва бошқа агрегатлар ҳамда транспорт воситалари тизимларини, шунингдек ўрнатилган ихтисослаштирилган (махсус) ускуналарни (автосамосвал кузовининг кўтариш механизмлари, автобус эшикларни очиш ва ёпиш ускуналари ва шунга ўхшаш) диагностикасини амалга оширади.
Баҳолаш вазифаларини ҳал қилиш учун транспорт воситасининг деталлари, тизимлари ва механизмларини кўздан кечириш зарур бўлса, кўздан кечириш қуйидаги уч босқичда ўтказилиши мумкин:
двигател ўчирилган ҳолатда;
двигател ишлаётган ҳолатда;
транспорт воситаси ҳаракатланаётган ҳолларда.
ЛБҚ кўздан кечириш транспорт воситаси бўйича мутахассисни жалб қилган ҳолда амалга оширилади. ЛБҚни кўздан кечиришда транспорт воситасининг заводда бўялган технологияси ва таъмирдан кейин бўяшдаги хатоларни ҳисобга олиш лозим.
ЛБҚ турли бурчакларда текширилади:
тўғри бурчакда (90°);
оддий акс бурчагида (45°);
учқур бурчакда (флоп) (15°).
Визуал текширувни ЛБҚ ҳолати индикаторлари ёки ЛБҚ қалинлигини ўлчовчилар ёрдамида мустаҳкамлаш мумкин.
Кўздан кечириш давомида эксплуатация жараёнида ёки содир бўлган йўл-транспорт ҳодисаси натижасида таркибий қисмларнинг жойлашув ҳолатининг ўзгаришини текширишда ёнма-ён жойлашган кузов қисмлари орасидаги бўшлиқларни кўздан кечириш лозим. Бўшлиқлар кузовнинг ҳар икки томонидаги симметрик таркибий қисмлар ўртасида бир хил ва тенг (транспорт воситаси ишлаб чиқарувчиси томонидан белгиланган четланиш доирасида) бўлиши керак.
Агар баҳоловчи (транспорт воситаси бўйича мутахассис) томонидан кузовнинг эгилиши ёки раманинг деформациясига оид белгиларни аниқлаган, лекин бу белгилар қатъий қарор қабул қилиш учун етарли бўлмаса ёки бундай белгилар мавжуд бўлмаса, аммо ҳодиса хусусияти кузовнинг эгилиши ёки раманинг букланган бўлиши эҳтимоли юқори эканини кўрсатса, буюртмачига кузов (рама)ни стапелда текшириш зарурлиги ҳақида хабар бериш ёки қўл ўлчовчи тизимлар ёрдамида текширув ўтказиш зарур.
75. Транспорт воситаларини суратга олиш транспорт воситасининг шикастланишини аниқлаш ва қайд этишнинг тўлиқлигини таъминлаши керак. Фотосуратларда олинган материални тизимлаштириш ва унинг мазмунини мантиқий кетма-кетликда очиб бериш учун суратга олиш умумийдан хусусийгача олиб борилади.
Ушбу мақсадлар учун кетма-кет яқинлашиш усули ёрдамида уч турда транспорт воситаларини суратга олиш амалга оширилади:
умумий кўриниш;
узелли;
батафсил.
76. Умумий кўринишда суратга олиш (ўрта ва умумий кўриниш) шикастланган транспорт воситасининг ўзини, унинг атрофини қамраб олмасдан ёки қамраб олган ҳолда суратга олишдир.
Шикастланиш жойига қараб кадрда бутун олд ёки орқа қисми ва шикастланган бутун ён юзаси кўринадиган бўлса, транспорт воситаси кузовининг олд, орқа ёки ён қисмларини бурчакли суратга олиш мумкин.
Транспорт воситаларини шарҳли суратга олишда суратга олиш объекти бутун кадрни ёки унинг асосий (85 фоиздан ортиқ) қисмини эгаллаб, кадр чегаралари бўйлаб минимал бўш жой қолдириши керак.
Шарҳли суратга олиш тўртта нуқтадан амалга оширилади. Бундай суратга олишдан мақсад бутун транспорт воситасини суратга олишдир.
77. Узелли суратга олиш (яқиндан кўриш) — транспорт воситасининг алоҳида, энг муҳим шикастланган қисмларини суратга олишдан иборат.
Узелли фотосуратда объектлар яқиндан тасвирланган бўлиб, шикастланишнинг шакли ва таснифини, шикастланган транспорт воситасидаги белгиларнинг нисбий жойлашувини аниқлаш мумкин бўлиши лозим.
78. Батафсил суратга олиш — алоҳида қисмларни, кузовнинг шикастланишини ва транспорт воситаси тўқнашуви изларини қайд этиш учун амалга оширилади. Батафсил фотосуратлар максимал маълумотларни ўз ичига олиши лозим бўлиб, улардан транспорт воситасига етказилган зарарнинг даражаси ва таснифини, фотосуратда олинган шикастланишларнинг фазовий хусусиятларини аниқлаш мумкин бўлади.
79. Кўздан кечириш натижасида баҳоловчи (ёки баҳоловчининг ёрдамчиси) шикастланган транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш далолатномасига баҳолаш объекти тўғрисида баҳолаш учун зарур бўлган барча маълумотларни, унинг шикастланишини, нуқсонларини аниқлайди ва қуйидагиларни далолатномага киритади:
транспорт воситаси ва унинг бутловчи қисмлари рақамларининг тақдим этилган ҳужжатлардаги ёзувларга (рўйхатга олиш рақами, VIN идентификация рақами, кузов рақами, рама рақами, двигател рақами ва бошқалар) мувофиқлиги;
транспорт воситасининг бутлиги, қўшимча ускуналарнинг мавжудлиги;
компонентлар, агрегатлар ва қимматбаҳо бутловчи қисмлар алмаштирилганлиги;
транспорт воситасида фойдаланишдаги шикастланиш ва нуқсонларнинг мавжудлиги;
мавжуд авария ва нуқсонларнинг тури, хусусияти, мураккаблик даражаси, ҳажми ва жойлашуви;
транспорт воситасининг кузови илгари таъмирдан ўтганлиги, унинг ҳажми, таснифи ва сифати;
аниқланган шикастланиш ва нуқсонларни бартараф этиш имконияти ва усуллари;
ҳар бир алоҳида агрегат, узел ва детал учун тиклаш ишларини амалга ошириш имконияти, усуллари ва уларни амалга ошириш ҳажми (меҳнат сиғими);
транспорт воситасини қайта тиклаш учун зарур бўлган эҳтиёт қисмлари номенклатураси.
Шикастланган транспорт воситасининг техник ҳолатини текшириш акти мазкур Методиканинг 11-иловасига мувофиқ тузилади.
Қайта тиклаш ишларининг номенклатураси, уларни амалга ошириш усуллари ва ҳажмлари, зарур эҳтиёт қисмлари ва материалларни аниқлашда баҳоловчи транспорт воситасини ишлаб чиқарувчининг техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича стандартлари ва тавсияларига асосланиши керак.
Транспорт воситаси эгилишларининг таснифи ва мураккаблик даражаси мазкур Методиканинг 12-иловасига мувофиқ аниқланади.
80. Шикастланган транспорт воситасининг таъмирлаш қийматини ҳисоблаш баҳолаш санасига қуйидаги формула бўйича амалга оширилади:
бунда:
C в — таъмирлаш тиклаш қиймати;
C рр — таъмирлаш ишлари қиймати;
C м — фойдаланган асосий материалларнинг қиймати;
C д — транспорт воситасига ўрнатилган деталлар ва эҳтиёт қисмларининг қиймати;
K и — деталлар ва эҳтиёт қисмларнинг эскириш коэффициенти.
81. Таъмирлаш ишлари ҳажми, тури, усули, технологияси ва меҳнат сиғими деталлар ва узелларнинг шикастланиш даражаси ва хоссаларига ҳамда ҳолатига (коррозияли емирилиш) боғлиқ ҳолда аниқланади.
Бунда, ажратиш/йиғиш, мослаш, бўяш, коррозия ва шовқинга қарши қайта ишлаш ва бошқа зарур ишларни ҳисобга олиш лозим. Мазкур ишларни транспорт воситасини ишлаб чиқарувчи корхона томонидан белгиланган технологияга мувофиқ амалга ошириш лозим. Ишлаб чиқарувчи корхонанинг талаб этиладиган таъмирлаш технологияси мавжуд бўлмаган ҳолларда мавжуд аналоглар ва ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг расмий ваколатхонасининг маълумотлари асосида амалга оширилади.
Таъмирлаш ишлари қиймати С рр қуйидаги формула асосида аниқланади:
бунда:
T i p — i -чи иш тури бўйича меҳнат ҳажми (иш соати);
С i н-ч — i -чи иш тури бўйича иш соати қиймати (сўм).
82. Транспорт воситаларини таъмирлашнинг меҳнат зичлигини аниқлашда транспорт воситаларини ишлаб чиқарувчи ёки ваколатли ташкилотлар (муассасалар) томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш ишлари учун меҳнат зичлиги меъёрларидан фойдаланиш керак. Агар бундай нормалар мавжуд бўлмаса, унда аналог транспорт воситаси учун меҳнат зичлиги нормаларини қўллаш керак.
83. Иш соатининг нархини аниқлашда қуйидаги энг камида прейскурантлар олиниши керак:
фирмани (дилерлик) хизмат кўрсатиш шохобчалари учун — иккидан кам эмас (агар минтақада мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаса, мавжуд станциялардан маълумотлар олинади);
ихтисослаштирилган техник хизмат кўрсатиш шохобчалари учун — енгил автомашиналар учун камида учта тенг хизмат кўрсатиш шохобчалари (агар ҳудудда мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаганда мавжуд станциялар тўғрисидаги маълумотлар олинади);
юк машиналари, автобуслар, мотонақлиётлар, махсус техника ва бошқалар учун камида иккита (агар минтақада мавжуд бўлса, мавжуд бўлмаса, мавжуд станциялардан маълумотлар олинади).
Транспорт воситаси таъмирлашда иш соатининг қиймати баҳоловчи томонидан ҳудудий хизматлар бозори шароити ва амалдаги ўртача нархларни (ишлар тури, транспорт воситасининг тури, шунингдек, транспорт воситасининг русуми ва моделлари бўйича) инобатга олган ҳолда белгиланиши мумкин.
Агар ваколатли шахс ёки органнинг қарори ёхуд кўрсатмасида таъмир ишларини бажариш ёки бажарилган таъмир ишларини амалга ошириладиган таъмирлаш ташкилотининг нарх параметрлари ёки манзиллари кўрсатилган бўлса, унда тиклаш таъмирининг қиймати кўрсатилган нархлар бўйича ҳисобланиши мумкин ва бу ҳақда баҳолаш ҳисоботида кўрсатилиши керак.
Таъмирлаш харажат параметрларини танлашда келгуси таъмирлашнинг мураккаблигини инобатга олиш зарур. Транспорт воситасини тиклаш учун барча таъмирлаш ишларини бажара оладиган, махсус жиҳозларга ва юқори малакали ходимларга эга бўлган таъмирлаш ташкилотига афзаллик бериш керак.
84. Транспорт воситасини таъмирлаш бўйича таннарх параметрларини (таъмирлаш ишларининг норма-соати нархини) танлашда ишлаш муддати беш йилдан ошган ёки ишчи эскириши 35 фоиздан юқори бўлган транспорт воситаси учун, агар улар мазкур ҳудуддаги шу русумдаги (моделдаги) транспорт воситаларини таъмирлаш бўйича ўртача нархлар даражасидан юқори бўлса, фирманинг (брендли) хизмати нархларини белгиламаслик тавсия этилади. Бундай транспорт воситаси учун транспорт воситасининг умумий техник ҳолатига (эксплуатацион эскириш ва ташқи кўриниши, мунтазам техник хизмат кўрсатиш, аввалги шикастларнинг излари ва уларни таъмирлаш сифати билан тавсифланади) қараб мазкур ҳудуд учун ўртача ёки минимал нархларни белгилаш тавсия этилади.
Айрим ҳолларда, эксплуатация муддати беш йилдан ортиқ бўлган ёки эксплуатацион эскириши 35 фоиздан ортиқ бўлган транспорт воситасини таъмирлашда фирмани (бренд) хизматининг нархларини қўллашга рухсат берилади. Агар авария содир бўлишидан аввал транспорт воситаси мунтазам техник хизмат кўрсатишдан ўтган ва фирма (бренд) станциясида таъмирланган бўлса, бу хизмат дафтарчасидаги ёзувлар билан тасдиқланади.
Бўёқнинг нарх параметрларини танлашда бўёқ қопламаси учун амал қиладиган кафолатга эга бўлган транспорт воситаси учун фирма (бренд) хизматининг нархларини белгилаш тавсия этилади. Бўёқ учун минимал нархлар қониқарсиз ҳолатдаги ЛБҚ бўлган транспорт воситасига қўлланилиши керак. Бошқа ҳолларда ўртача қиймат параметрларини қўллаш тавсия этилади.
Бир неча расмий дилерлар мавжуд бўлган ҳудудларда бир хил русумли транспорт воситаларига тенг хизмат кўрсатиладиган бўлса, улардан биридаги минимал таъмирлаш баҳоларини қабул қилиш тавсия этилади.
Транспорт воситасини таъмирлаш қийматини белгилашда синаб кўрилган ва сертификатланган дастурий воситалардан фойдаланиш тавсия этилади.
Бозор маълумотлари бўлмаганда, транспорт воситасини таъмирлашда иш соатининг қиймати баҳолаш санасига амалда бўлган базавий ҳисоблаш миқдорининг 10 фоизи миқдорида қабул қилинади.
85. Технологияга мувофиқ асосий эксплуатация материалларининг физик ёки кимёвий ҳолатини ўзгартирадиган, ишлаб чиқарувчи томонидан белгиланган технологияда қўлланиши кўрсатилган материаллар (шпатлёвка, бўёқлар, лаклар, герметиклар, технологик суюқликлар) учун харажатлар ҳисоб-китоби амалга оширилади.
Материаллар туркумига транспорт воситасининг шикастланиши натижасида йўқотилган ва таъмирлаш жараёнида зарур бўлган хладагентлар, тормоз ва совутиш суюқликлари киради. Бунда, агар шундай эксплуатация материаллари йўқотилмаган бўлса, унда уларнинг харажатлари фақат тўлдириш учун меъёрлари бўйича ҳисобланади.
Материаллар харажатлари миқдори қуйидаги формула бўйича аниқланади:
бунда,
Р м — транспорт воситасини тиклаш таъмири учун материаллар харажатлари (сўм);
n — таъмирлашда зарур материаллар турлари сони;
С m i — i -чи турдаги материалларнинг бир бирлиги (сўм);
N m i — материалнинг i -чи турининг солиштирма сарф нормаси (материал бирлиги/таъмирлаш бирлиги);
K p i — i -чи турдаги материаллар зарур бўлган таъмирланаётган бирликлар сони (деталлар, узеллар, агрегатлар сони, килограмм, метр, квадрат метр ва ҳ.к.).
i -чи турдаги материалнинг бир бирликдаги қиймати мазкур материаллар бозоридан баҳолаш санасига олинган нарх маълумотлари асосида аниқланади.
i -чи турдаги материалнинг солиштирма сарф нормаси мазкур материалнинг товар бозоридаги ишлаб чиқарувчиларнинг ахбороти бўйича ўртача миқдор сифатида ҳисобланади.
i -чи турдаги материалдан фойдаланилган ҳолда тиклаш, таъмирлаш, қилинадиган таъмирлаш бирликлари (масалан, деталлар, узеллар, агрегатлар сони, килограмм, метр, квадрат метр) сони транспорт воситасини кўрикдан ўтказиш натижалари бўйича аниқланади.
86. Эҳтиёт қисмлар (деталлар, узеллар, агрегатлар) қиймати баҳолаш санасидаги мазкур ҳудудда янги эҳтиёт қисмларга шаклланган бозор нархлари тўғрисида ишончли ахборотлар асосида аниқланади.
Кафолатли эксплуатация муддатидаги транспорт воситаси учун, шунингдек хизмат кўрсатган муддати беш йилгача бўлган автомобиллар учун оригинал эҳтиёт қисмлар ва бутловчиларнинг қиймати олиниши тавсия этилади. Шу билан бирга, кафолат муддатида бўлган автомобиллар учун нархларни расмий дилернинг ёки ушбу савдо русумини расмий равишда тақдим этадиган ихтисослаштирилган дўкон маълумотлари асосида қабул қилиш тавсия этилади;
Зарурат бўлган тақдирда, деталлар, узеллар, агрегатлар қийматини аниқлашда транспорт воситаси ишлаб чиқарувчиси томонидан тузилган муайян транспорт воситаси русуми (моделлар, модификациялар) учун эҳтиёт қисмлар каталогига мувофиқ уларнинг тўлиқ номини кўрсатиш керак.
Деталлар (узеллар, агрегатлар)нинг қиймати (С д ) жисмоний эскиришни ҳисобга олган ҳолда қуйидаги формула бўйича ҳисобланади:
бунда:
С нов — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар)ни ўрнига алмаштириш учун тайинланган янги детал (узеллар, агрегатлар) қиймати (сўм);
И физ — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар)нинг жисмоний эскириши (фоизда).
Баҳолаш санасидаги жисмоний эскириш унинг фойдаланиш шартлари, баҳолаш объектининг бозорнинг замонавий талабларга мувофиқлиги, шунингдек ташқи омиллар таъсири туфайли қийматнинг пасайишидан келиб чиқиб кўздан кечириш натижалари бўйича аниқланади.
Детал (узеллар, агрегатлар)ни жисмоний эскириши 50 фоиздан ортиқ бўлса, тузатиш 50 фоиз миқдорида мазкур Методиканинг 10-иловасидан фойдаланган ҳолда қабул қилинади.
Ҳудудда илгари фойдаланилган деталлар, узеллар, агрегатлар бозори шаклланган бўлса, тиклаш таъмирлаш қийматини ҳисоб-китоб қилинишида мазкур деталлар, узеллар, агрегатлар қийматидан фойдаланиш мумкин. Бундай ҳолда қуйидаги шарт қабул қилинади:
бунда:
C д — алмаштирилиши керак бўлган детал (узеллар, агрегатлар) қиймати (сўм);
C д(б/у) — илгари фойдаланишда бўлган, алмаштириладиган детал (узеллар, агрегатлар)ни ўрнига тайинланадиган детал (узеллар, агрегатлар)нинг қиймати (сўм).
87. Воқеа натижасида шикастланган транспорт воситасининг алоҳида қисмларининг ҳолати транспорт воситасининг умумий ҳолатидан сезиларли даражада фарқ қилган тақдирда, ушбу қисмларнинг жисмоний эскиришига мазкур Методиканинг 10-иловасидан фойдаланган ҳолда тузатиш киритиш мумкин (масалан, кузов элементларининг изчил коррозияси, ёриқлар, шиша ва пластмасса қисмларнинг синиқлари, мазкур ҳодисага алоқаси бўлмаган деформация ёки элементларнинг қисман бузилиши, таъмирлаш излари, фойдаланиш даврида деталларни алмаштириш, агар уларнинг эскириши транспорт воситасининг умумий эскиришидан сезиларли даражада фарқланади).
2-§.Транспорт воситаларининг шикастланиши ва кейинги таъмирлаш ишлари натижасида товар қийматини йўқотиш миқдорини аниқлаш
88. Товар қийматини йўқотиш (бундан буён матнда ТҚЙ деб юритилади) — шикастлангандан кейин норматив талабларга мувофиқ тикланган транспорт воситасининг бозор қийматини шунга ўхшаш шикастланмаган транспорт воситасининг бозор қийматига нисбатан шартли равишда пасайиши ҳисобланади.
Транспорт воситасида маълум турдаги шикастланишларни бартараф этиш бўйича муайян турдаги ишларни бажариш унинг геометрик параметрларида, таркибий материалларнинг физик-кимёвий хусусиятларида ва иш жараёнларининг хусусиятларида объектив зарур ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиб, функционал ва фойдаланиш хусусиятларининг ёмонлашишига олиб келиши туфайли ТҚЙ вужудга келади.
89. Шикастланган ва таъмирланган ҳолатлардан (агар шикастланиш даражасини аниқлаш мумкин бўлса) қатъий назар транспорт воситаси учун ТҚЙ ҳисобланиши мумкин.
ТҚЙ ўтказилган тиклаш таъмирлашнинг қониқарсиз сифатига боғлиқ бўлмайди.
90. Транспорт воситасининг кўздан кечириш натижалари бўйича қуйидаги таъмирлаш таъсирларидан бирининг зарурлиги ёки улар амалга оширилганлиги аниқланганда, ТҚЙ ҳисобланиши мумкин:
транспорт воситаси кузовининг эгилишини бартараф этиш;
транспорт воситаси кузовининг ажралмас элементларини алмаштириш (тўлиқ ёки қисман);
транспорт воситаси кузовининг алоҳида элементларини (ажраладиган ёки ажралмас) таъмирлаш;
транспорт воситасининг кузови ва бамперининг ташқи сиртини тўлиқ ёки қисман бўёқдан чиқариш;
заводдаги йиғиш сифатининг бузилишига олиб келувчи транспорт воситаси салонини тўлиқ ечиш.
91. ТҚЙ қуйидаги ҳолларда ҳисобланмайди:
агар шикастланиш вақтида транспорт воситасининг эксплуатацион эскириш миқдори 35 фоиздан ошса ёки ишлаб чиқарилган кундан бошлаб беш йилдан ортиқ вақт ўтган бўлса. ТҚЙ фақат иккала шарт бажарилганда ҳисобланмайди;
юк автомобилининг хизмат қилиш муддати уч йилдан ошган бўлса;
технологик жараёнларни таъминлашда ёрдамчи функцияларни бажарувчи юк ташувчи транспорт воситасининг (генераторлар, кўчма устахоналар ва шунга ўхшашлар, юк машинаси шассисига ўрнатилган ускуналар ва бошқалар) хизмат муддати кафолат муддатидан ошган бўлса;
автобусларнинг хизмат қилиш муддати интенсив режимда ишлайдиган автобуслар учун бир йилдан, бошқа автобуслар учун эса уч йилдан ошган бўлса;
шикастланишларни аниқлашдан олдин кузов алмаштирилганда (кабина орқасидаги ромга ўрнатилган юк ташувчи транспорт воситасининг кузови бундан мустасно);
транспорт воситаси илгари тиклаш таъмирлаш қилинган бўлса (шу жумладан, бўяш) ёки авария натижасида шикастланган бўлса, бундан мазкур Методиканинг 90-бандида кўрсатилган шикастланишлар мустасно;
воқеа содир бўлган вақтда транспорт воситасининг кузови ёки кабинасида коррозия шикастланишлари мавжуд бўлса.
92. Қуйидаги шикастланишлар ўрганилаётган ҳодиса натижасида юзага келганда ТҚЙ ҳисоблашни талаб қилмайди ва уларнинг ўрганилаётган ҳодисагача бўлганлиги ТҚЙ ҳисоблашни рад этишни белгиламайди:
ҳимоя функцияларини бузмайдиган механик таъсирида бўёқ қопламасининг эксплуатацион шикастланишлари (рангни сизиларсиз ўзгариши, ёриқлар, майдони кичик бўлаклар, тирналган жойлар);
0,25 дм 2 дан ортиқ бўлмаган, бўяшни талаб қилмайдиган оддий деформация кўринишидаги кузовнинг (кабинанинг) битталик эксплуатацион шикастланиши;
бўяшни талаб қилмайдиган ва транспорт воситасининг ташқи кўринишини ёмонлаштирмайдиган алоҳида қисмларни алмаштиришга олиб келадиган шикастланишлар (шиша, фаралар, бўялмаган бамперлар, пневматик шиналар, ғилдирак дисклар, ташқи ва ички фурнитура ва бошқалар). Агар кўрсатилган қисмларга қўшимча равишда капот, рама қисимлари ёки қоплама деталлар (олинадиган қанотлар, капот, эшиклар, багаж қопқоғи) шикастланган бўлса, ТҚЙни ҳисоблашда барча шикастланишлар комплекс тарзда ҳисобга олиниши керак;
молдинглар, безаклар, накладкала, тутқичлар, ойна корпусларини ва бошқа кичик ташқи элементлар, ғилдирак дикларининг бўялган ҳолатлари.
93. Транспорт воситаси шикастланганда ТҚЙ унинг баҳолаш санасидаги қийматига нисбатан фоизда қуйидаги формула билан аниқланади:
бунда:
С УТС — транспорт воситасининг товар қийматини йўқотиш миқдори (сўмда);
С KTС — шикастланиш вақтида транспорт воситасининг қиймати (сўмда);
K УТС i — таъмирлаш ҳаракатларида ТҚЙ транспорт воситасининг i -чи коэффициенти (фоизда).
94. Товар қийматининг йўқотилиши шикастланишларнинг (таъмирлаш таъсирини) ҳажми, тури ва хусусиятига боғлиқ бўлади. K УТС i — коэффициентлар миқдори алоҳида позициялар бўйича эксперт амалиёти натижалари асосида мазкур Методиканинг 13-иловасида белгиланади.
95. Кузовнинг пайванд орқали бир-бири билан уланган уйғунлашган ажралмас элементларини алмаштиришда битта таъсирни иккиёқлама ҳисоб-китобини бартараф этиш мақсадида мазкур элементлар гуруҳи учун коэффициентлар К УТC i суммаси «Алмаштириш» позицияси бўйича 20 фоизга камайтирилиши керак.
96. Транспорт воситасининг ажраладиган деталларини таъмирлашда таъмирлаш қиймати суммаси (таъмирлаш учун ажратиб олиш ва зарур ҳолларда таъмирлаш учун деталларни ечиш қиймати) ва ТҚЙ миқдори (бўёқлаш натижасида ТҚЙни ҳисобга олмаган ҳолда) мазкур детал (жисмоний эскиришини ҳисобга олган ҳолда) қиймати ва уни алмаштириш қийматидан ошиб кетмаслиги керак.
97. Кузов (кабина)ни (коррозия ёки бошқа шикастланишлар бўлмаган транспорт воситалари учун, уни бартараф қилиш учун корпус элементини ёки корпусни тўлиқ бўяш керак) тўлиқ, ташқи ёки қисман бўяшда ТҚЙ қуйидагиларга ҳисобланади:
заводнинг лак-бўёқ қопламали МДҲ ва маҳаллий ишлаб чиқарувчилар томонидан ишлаб чиқарилган муддати уч йилдан ошмаган (учинчи йил биргаликда) транспорт воситалари учун;
беш йилгача (бешинчи йил биргаликда) бўлган чет элда ишлаб чиқарилган транспорт воситалари учун (шу жумладан, МДҲ ҳудудида лицензия асосида ёки қўшма корхонада ишлаб чиқарилган).
98. Транспорт воситаси кузовининг ташқи юзаларини элементма-элемент бўяшдаги ТҚЙ К УТCi коэффициенти қиймати қуйидаги формула бўйича бўяладиган элементлар сонига мутаносиб равишда ҳисобланади:
бунда:
K утс oкр (1) — транспорт воситаси кузовининг биринчи ташқи элементини бўяш бўйича ТҚЙ коэффициенти (фоизда);
K утс oкр ( N -1) — транспорт воситаси кузовининг иккинчи ва кейинги ташқи элементини бўяш бўйича ТҚЙ коэффициенти (фоизда);
N — ТҚЙ ҳисобланадиган транспорт воситаси кузовини бўяладиган ташқи элементлар сони.
99. Транспорт воситаси кузовининг бўялган элементларида воқеа содир бўлгунга қадар юзага келган нуқсонлар ва шикастланишлар ва (ёки) уларни бартараф этиш излари (таъмирлаш, бўяш излари) ҳам шикастланган зонада, ҳам ундан ташқарида бўлса, ҳисоб-китобларда қуйидагини олиш лозим:
100. Транспорт воситасини ташқи ёки тўлиқ бўяшни амалга оширишда кузовнинг ташқи элементларининг бўёқ қопламасида ҳодиса содир бўлгунга қадар юзага келган нуқсон ва шикастланишлар ва (ёки) уларни бартараф қилиш излари) мавжуд бўлганда, ташқи ёки тўлиқ бўяш учун ТҚЙ К утс окр коэффициенти миқдори бундай элементларнинг сонига мутаносиб равишда камаяди.
Мисол учун, агар умумий сони ўн тўрт бўлган иккита шикастланган элемент мавжуд бўлса, ТҚЙ Kутс коэффициенти = 5 фоиз — 5 фоиз × 2 / 14 = 4,29 фоиз бўлади.
3-§. Фойдаланишга яроқли қолдиқлар қийматини ҳисоблаш
101. Шикастланган транспорт воситасининг фойдаланишга яроқли қолдиқлари деганда бозор қийматига эга бўлган, кейинчалик фойдаланиш учун яроқли, шикастланган транспорт воситасидан демонтаж қилиниши ва сотилиши мумкин бўлган унинг деталлари, узеллари ва агрегатлари тушунилади.
Фойдаланиш мумкин бўлган қолдиқларнинг қиймати деганда уларни демонтаж қилиш, нуқсонларни аниқлаш, диагностика қилиш (агар керак бўлса), сақлаш ва сотишни ташкил этиш харажатларини ҳисобга олган ҳолда уларни сотиш мумкин бўлган энг эҳтимолий қиймат тушунилади.
102. Фойдали қолдиқларга қуйидагилар кириши мумкин:
рама (пастки рама), кузов йиғмасининг ўрнатилган қисмлари, жумладан капот, эшиклар, багаж қопқоғи (орқа эшиги), қоплаш (қуйруқ) қисмлари (олинадиган қанотлар), шунингдек бамперлар (олд ва орқа), ойналар шишалари;
транспорт воситаси бошқариш механизмининг ва шассисининг таркибий қисмлари (двигател, узатгич (узатиш) қутиси, акслар (кўприклар) ва бошқалар);
икки ёки тўрт ғилдирак учун тўплам сифатида пневматик шиналар, йиғилган ғилдираклар;
транспорт воситасининг асбоблари ва жиҳозлари.
Узеллар, агрегатлар, асбоблар ва жиҳозлар, агар диагностика ёки носозликларни бартараф этишда бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, қуйидаги шартлар бажарилганда ишлаши мумкин деб ҳисобланади:
улар авария зонасидан ташқарида жойлашганда;
уларда авария ва таъмирлаш таъсирининг излари йўқ бўлса;
техник носозлик ёки ишламай қолиш белгилари йўқ бўлса (масалан, ишлайдиган суюқликларнинг оқиши, уланишда сезиларли номақбул люфт ва бошқалар).
103. Қуйидаги таркибий қисмларни фойдаланиш мумкин бўлган қолдиқларга киритиш мумкин эмас:
демонтаж қилиш газли пайвандлаш ва электр кесишдан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни талаб қилса;
йўл ҳаракати хавфсизлигига таъсир қилса;
коррозия шикастланишига эга бўлса;
таъмирлашни талаб қилса.
104. Транспорт воситаси нобуд (яроқсиз) бўлган тақдирда, бундай транспорт воситасининг қиймати йўқ қилишга топширилган транспорт воситаси учун компенсация миқдорига тенг равишда олиниши мумкин. Бундай шароитларда фойдаланиш мумкин бўлган қолдиқларнинг қиймати аниқланмайди.
Шикастланган транспорт воситасини қайта тиклаш харажатлари эскиришни ҳисобга олган ҳолда унинг шикастланиш вақтидаги қийматининг 85 фоизига тенг ёки ундан кўп бўлган ёки тиклаш таъмирлаш ишлари олиб борилиши техник жиҳатдан имконсиз бўлса транспорт воситаси нобуд (яроқсиз) бўлган деб топилади.
Фойдаланиш мумкин бўлган қолдиқларнинг қиймати, агар транспорт воситасини техник ҳолатига кўра эҳтиёт қисмларга ажратиш мумкин бўлмаса, ҳам аниқланмайди.
Эҳтиёт қисмларнинг иккиламчи бозорининг минтақавий хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда ушбу транспорт воситасининг фойдаланишга яроқли қолдиқлари талабга эга бўлмаганда, фойдаланишга яроқли қолдиқлар қийматини ҳисоблаш амалга оширилмаслиги керак.
105. Фойдаланишга яроқли қолдиқлар қуйидаги шартларга жавоб бериши керак:
детал (агрегат, узел) унинг яхлитлиги ва кўринишига путур этказадиган ҳеч қандай шикастланишга эга бўлмаслиги керак ва агрегат (узел) қўшимча равишда иш ҳолатида бўлиши керак;
детал (агрегат, узел) транспорт воситаси ишлаб чиқарувчиси томонидан назарда тутилмаган конструкция, шакл ёки геометрия яхлитлиги ўзгаришига эга бўлмаслиги керак (масалан, нотуркум ишлаб чиқарилган ускуналарни маҳкамлаш учун қўшимча тешиклар ва кесмалар);
деталда олдинги таъмирлаш излари бўлмаслиги керак (тўғрилаш излари, шпаклёвка излари, қисман таъмирлаш излари ва бошқалар).
106. Фойдаланишга яроқли қолдиқларнинг қиймати уларни демонтаж қилиш, сақлаш ва сотиш харажатларини ҳисобга олган ҳолда қуйидаги формула бўйича аниқланади:
бунда:
Ц гo — фойдаланиш мумкин бўлган қолдиқларнинг қиймати, сўмда;
Ц — фойдаланишга яроқли қолдиқлар қийматини аниқлаш вақтида шикастланмаган ҳолатда бўлган транспорт воситасининг қиймати, сўмда;
K э — нуқсонларни аниқлаш, демонтаж қилиш, сақлаш ва сотиш харажатларини ҳисобга оладиган коэффициент;
K в — шикастланган пайтдаги транспорт воситасининг хизмат қилиш муддатини ва унинг шикастланмаган қисмларига бўлган талабни ҳисобга оладиган коэффициент;
K oп — транспорт воситасининг механик шикастланиш ҳажмини (даражасини) ҳисобга оладиган коэффициент;
C i — шикастланмаган элементлар қийматининг транспорт воситаси қийматига нисбати (оғирлиги), фоизда.
Транспорт воситасининг узеллар ва агрегатлар қийматини транспорт воситаси қийматига тахминий фоиз нисбати мазкур Методиканинг 14-иловасига мувофиқ аниқланади.
K э , K в ва K оп коэффициентларининг миқдорлари мазкур Методиканинг 15-иловасига мувофиқ аниқланади.
4-§. Тадқиқот учун таклиф қилинган транспорт воситасининг аналогини танлаш усули
107. Агар транспорт воситасининг энг муҳим истеъмол хусусиятлари бир-биридан бироз фарқ қилса ёки умуман фарқ қилмаса, бунда транспорт воситасини аналог сифатида қабул қилиш мумкин бўлади. Бундай хусусиятларга қуйидагилар киради:
транспорт воситасининг мақсади;
техник ва эксплуатацион хусусиятлар;
қиймати.
Аналогни танлашда бир хил ишлаб чиқарувчи ва мамлакатга устунлик бериш керак.
108. Мотонақлиётлар ва мопедлар учун аналог танлашда қуйидаги хусусиятлар олинади:
мақсади;
тури (кичик, ўрта, катта);
вазни;
двигател ишчи ҳажми ва қуввати;
ғилдирак формуласи;
миллий (минтақавий) бозордаги қиймати.
109. Енгил автомобиллар учун аналог танлашда қуйидаги хусусиятлар олинади:
мақсади;
тури (кичик, ўрта, катта);
ишчи вазни;
узатиш тури (орқа, олди, тўлиқ ва ҳ.к.);
ғилдирак формуласи;
двигател ишчи ҳажми ва қуввати;
ёқилғи тури (бензин, дизел, газ, электр ва бошқалар.);
узатмалар қутиси тури (механик, автоматик ва бошқалар.);
қўшимча ускуналар билан жиҳозланиши;
миллий (минтақавий) бозордаги қиймати.
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 1-ИЛОВА
Транспорт воситасининг (транспорт воситаси) техник ҳолатини текшириш акти
__________-сонли шартнома асосида транспорт воситаси русуми _________ давлат рақами ____________ ишлаб чиқарилган йили ___________ кўрикдан ўтказилди. техник паспорт __________-сонли, кузов ________-сонли, двигател ___________-сонли, шасси _____________-сонли, бўёқ ранги ________________, транспорт воситаси масофаси _______ минг км, транспорт воситасининг эгаси _____________________________________________________________, манзили _____________________________________________________________________________ Транспорт воситасини яхши ҳолатда. Транспорт воситасини текшириш вақтида қуйидагилар АНИҚЛАНДИ Тўлиқлик, деталлар, узеллар, агрегатлар, қўшимча ускуналар ҳақида маълумот: _______________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Кузовнинг ташқи ҳолати: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Двигател: _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Олд осмаси: ________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Орқа осмаси: ______________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Узатма қутиси: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Рул бошқаруви: ___________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Электр тизими: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Салони: ___________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Тормоз тизими: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Шиналари: ________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Баҳоловчи: _______________ Буюртмачи: _______________
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 2-ИЛОВА
Транспорт воситаси турига боғлиқ равишда баҳоланаётган транспорт воситасининг Y кўрсаткич даражаси ва X конструктив-техник тавсифи кўрсаткичининг миқдори
Транспорт воситаси тури X-тавсифи хусусияти ўзгаришлари номи ва диапазони Y миқдори Енгил автомобиллари Х-двигател қуввати, от кучи (о.к.) 21 о.к. ≤ Х ≤ 105 о.к. 0,90 Бортли юк автомобиллари Х-юк кўтариш ҳажми, тонна 0,3 т ≤ Х ≤ 15 т 0,85 Тортувчи машиналари Х-кўтариш ўқига юклама, тоннада 5,8 т ≤ Х ≤ 17 т 0,87 Ўзи ағдарувчи машиналари Х-юк кўтариш ҳажми, тоннада 1,2 т ≤ Х ≤ 100 т 1,50 Ихтисослаштирилган автомобиллари Х-юк кўтариш ҳажми, тоннада 0,45 т ≤ Х ≤10 т 0,85 Махсус автомобиллари Х-юк кўтариш ҳажми, тоннада 7,5 т ≤ Х ≤ 40 т 0,85 Тиркамалари ва ярим тиркамалари Х-юк кўтариш ҳажми, тоннада 0,2 т ≤ Х ≤ 70 т 1,40 Автобуслари Х-умумий ўтириш сони, ўрин 7 ўрин ≤ Х ≤ 220 ўрин 0,95 Енгил автомобиллари Х-двигател иш ҳажми, куб.см. 934 куб.см ≤ Х ≤ 6750 куб.см. 1,05 Енгил автомобиллари Х-двигател иш ҳажми, куб.см. 756 куб.см. ≤ Х ≤ 4600 куб.см. 0,93 Енгил автомобиллари Х-двигател иш ҳажми, от кучи 44 о.к. ≤ Х ≤ 455 о.к. 1,05 Юк автомобиллари Х-двигател иш ҳажми, куб.см. 2400 куб.см. ≤ Х ≤ 12000 куб.см. 0,88 Юк автомобиллари Х-двигател иш ҳажми, от кучи 100 о.к. ≤ Х ≤ 450 о.к. 0,88 Бошқа юк автомобиллари Х-юк кўтариш ҳажми, тоннада 0,25 т ≤ Х ≤ 17,7 т 0,85 Автобуслари Х-двигател иш ҳажми, от кучи 100 о.к ≤ Х ≤ 350 о.к. 0,88 Автобуслари Х-двигател иш ҳажми, куб.см. 2400 куб.см. ≤ Х ≤ 12000 куб.см. 0,88 Автобуслари Х-умумий ўтириш сони, ўрин 9 ўрин ≤ Х ≤ 45 ўрин 1,08 Бошқа автобуслари Х-умумий ўтириш сони, ўрин 9 ўрин ≤ Х ≤ 120 ўрин 1,08 Автомобиль кранлари X = 1 * G k + 0,24 * G sh, G k — краннинг юк кўтаришлиги, тонна; G sh — шасси юк кўтаришлиги, тонна; 6,3 t ≤ G k ≤ 50 т; 6 t ≤ G sh ≤ 20 т. 1,59 Фронтал бир ковшли юклагичлар X = G kp + 0,32 * V p, G kp — ковшнинг юк кўтаришлиги, тонна; V p — ковшнинг ҳажми, куб.м.; 2,2 t ≤ G kp ≤ 8 t; 1,1 куб.м. ≤ Вп ≤ 4,2 куб.м. 1,53 Ғалтак машиналар X = R k + 0,61 * L p, R k — катка массаси, т.; L p — полос кенглиги, м.; 2 t ≤ R k ≤ 16 т; 0,875 м . ≤ L p ≤ 2 м. 0,89 Бир ковшли экскаваторлар X — ковшнинг ҳажми, куб.м. 0,3 куб.м ≤ Х ≤ 1,5 куб.м. 1,23
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 3-ИЛОВА
Транспорт воситасининг ҳар хил турлари учун Ω-функциясини ҳисоблаш учун фойдаланиладиган ўзгармас «а» ва «в» константалар миқдори
Транспорт воситаси турлари «а» миқдори «в» миқдори МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг енгил автомобиллари 0,07 0,0035 МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг юк-бортли автомобиллари 0,1 0,003 МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг тортувчи (тягач) автомобиллари 0,09 0,002 МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг ўзи ағдарувчи (самосвал) машиналари 0,15 0,0025 МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг ихтисослаштирилган автомобиллари 0,14 0,002 МДҲ мамлакатлари ва маҳаллий ишлаб чиқарувчиларнинг автобуслари 0,16 0,001 Европа ишлаб чиқарувчиларининг енгил автомобиллари 0,05 0,0025 Америка ишлаб чиқарувчиларининг енгил автомобиллари 0,055 0,003 Осиё ишлаб чиқарувчиларининг енгил автомобиллари (Япониядан ташқари) 0,065 0,0032 Япония ишлаб чиқарувчиларининг енгил автомобиллари 0,045 0,002 Хорижий ишлаб чиқарувчиларнинг юк машиналари 0,09 0,002 Хорижий ишлаб чиқарувчиларнинг автобуслари 0,12 0,001
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 4-ИЛОВА
Йўл-қурилиш техникаси ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналарнинг жисмоний эскиришини ҳисоблашда қўлланиладиган «а» ва «в» константалар миқдори
Йўл-қурилиш техникаси ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналар тури «а» миқдори «в» миқдори Занжирли (гусеницали) экскаваторлар 0,5-0,65 куб.м сиғимли ковш билан 0,048 0,04 Пневма ғилдиракли экскаваторлар 0,4-0,65 куб.м сиғимли ковш билан 0,0423 0,04 Экскаваторли кўтаргич ускунаси мавжуд тракторлар 0,25 куб.м. сиғимли ковш билан 0,1063 0,04 Скреперлар 0,0415 0,04 Бульдозерлар 0,0481 0,04 Автогрейдерлар 0,0872 0,04 Автокранлар юк кўтариши 10 тоннагача 0,0901 0,033 Автокранлар юк кўтариши 10 тоннадан ошиқ 0,0343 0,033 Пневма ғилдиракли кранлар 0,0461 0,033 Занжирли (гусеницали) кранлар 0,0461 0,033 Бир ковшли юклагичлар 0,1018 0,033
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 5-ИЛОВА
Йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машинасининг ўртача йиллик иш вақти Н ср
Йўл-қурилиш техникалари ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналари тури Норматив хизмат муддати, йил Ўртача йиллик иш вақти, минг машина-соати Занжирли (гусеницали) экскаваторлар 0,5-0,65 куб.м сиғимли ковш билан 9 1,483 Пневма ғилдиракли экскаваторлар 0,4-0,65 куб.м сиғимли ковш билан 9 1,680 Экскаваторли кўтаргич ускунаси мавжуд тракторлар 0,25 куб.м. сиғимли ковш билан 8 0,8 Скреперлар 10 1,446 Бульдозерлар 9 1,478 Автогрейдерлар 8 0,974 Автокранлар юк кўтариши 10 тоннагача 10 0,744 Автокранлар юк кўтариши 10 тоннадан ошиқ 16 0,861 Пневма ғилдиракли кранлар 12 1,092 Занжирли (гусеницали) кранлар 12 1,092 Бир ковшли юклагичлар 8 0,904
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 6-ИЛОВА
Йўл-қурилиш техникаси ҳамда махсус ва ихтисослаштирилган машиналар жисмоний эскириши миқдори (фоизда)
Ускуналар турлари Ёши, йиллари 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Автогрейдерлар 6 18 33 40 60 72 85 90 98 99 Бир челакли (ковшли) олдинги юклагичлар 8 22 29 46 52 68 75 88 95 96 Бир челакли (ковшли) экскаваторлар 4 8 12 15 30 54 67 75 88 95 Ғалтак машиналар (Йўл катоклари) 4 8 12 18 39 50 75 85 95 97 Бошқа махсус ва ихтисослаштирилган машиналар 5 8 16 28 44 62 76 87 94 96
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 7-ИЛОВА
Транспорт воситасини эксплуатация қилинадиган аҳоли минтақали турига боғлиқ транспорт воситаларини жисмоний эскиришига тузатиш киритувчи коэффициенти (А)
Минтақа тури А-коэффициент миқдори 50 минг кишигача бўлган аҳоли пунктлари 1,000 Аҳолиси 50 дан 200 минг кишигача бўлган шаҳарлар 1,025 Аҳолиси 200 мингдан 1 миллион кишигача бўлган шаҳарлар 1,050 Аҳолиси 1 миллиондан 4 миллион кишигача бўлган шаҳарлар 1,075 4 миллиондан ортиқ аҳолига эга мегаполислар 1,100
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 8-ИЛОВА
Ҳар хил турдаги транспорт воситалари учун ўртача йиллик эскириш қиймати
1-жадвал
Енгил автомобиллар учун ўртача йиллик эскириш қиймати
Класс белгилаши Узунлиги, метр Автомобилнинг ўртача йиллик эскириши (М2), фоиз Ушбу классга киритилган моделларга мисоллар Импорт қилинган, «UZ-DEU», GM Uzb, UzAuto ССРИ, МДҲ, РФ «A» — ўта кичик 3,5 гача 8,0 8,0 «Pejo-106», «Spark», «Tiko», «Matiz», «Damas», «Oka». «V» — кичик 3,9 гача 6,0 6,5 «Reno Klio», «Opel-Korsa», «Pejo-206», «Tavriya». «S» — бирламчи ўртача 4,3 гача 5,8 7,0 «Folksvagen Golf», «Ford Fokus», «Reno Megan», «Pejo 307», «Ij», «Lada-Samara», «Lada Kalina». «D» — иккиламчи ўртача 4,6 гача 5,5 7,0 « N eksiya»,»Siyelo»,»Lanos», « N ubira», «Lasetti», «Opel Vekgra», «Pejo-406», «Mersedes-S» «Moskvich», «Folksvagen Passat». «E» — катта 4,9 гача 5,2 7,0 «Epika», «Toyota Kamri», «Mersedes — Ye», «Pejo-607», «Opel-Omega», «Volga», «BMV 5-serii», « N isan-Maksima». «F» — олий 4,9 дан юқориси 4,9 4,9 «Leksus LS 400», «BMV 7 serii», «Mersedes 500», «Audi A8», «Zil-41041». «G» — бирламчи спортга мос - 5,2 «Mazda MX 5», «Fiat Barketta», « N issan 350-2». « N » — иккиламчи спортга мос, қиммат спорт купе - 4,9 «Porshe 911», «Ferrari 360», «Dodj Vaiper». «SUV1» — унчалик катта бўлмаган йўлтанламас - 5,2 7,0 «Mitsubisi Padjyero — mini», «Suzuki-Vitara», «Xonda НRV», «Djip Vrangler», « N iva», «Ij». «SUV2» — катта бўлган йўлтанламас - 4,9 6,5 «Mitsubisi Padjero», «Shevrolet Kaptiva», «Land Rover», «Mersedes S», «Toyota Lend Kruzer». «MPV» — юқори сиғимли универсали - 5,8 7,0 «Dodj Karavan», «Byuik Esteyt Vagon», «Plimut Grand Voyadjer», «Ford Galaksi», «Opel Meriva», «Lada N adejda», «Kraysler Voyadjer».
2-жадвал
Микроавтобуслар учун ўртача йиллик эскириш қиймати И2
Микроавтобуснинг тўлиқ (М) массаси, т Микроавтобуслар учун ўртача йиллик эскириш қиймати , фоиз Импорт қилинган, «UZ-DEU», GM Uzb, UzAuto РФ ва МДҲ ишлаб чиқарилган М < 2,8 5,5 7,0 2,8 < М <3,5 5,2 7,0
3-жадвал
Мототехникалар учун ўртача йиллик эскириш қиймати И2
Мототехникаларининг двигател ҳажми (V), см 3 Мототехникалар учун ўртача йиллик эскириш қиймати, фоиз Импорт қилинган, UzAuto РФ ва МДҲ ишлаб чиқарилган V< 49 11 15 50 < V< 125 10,5 14 126 < V < 249 10,0 13 250 < V < 499 9,5 12 500 < V < 749 9,0 11 750 < V < 999 8,5 10,5 1000 < V 8,0 10,0
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 9-ИЛОВА
Ҳар хил турдаги транспорт воситалари учун ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси
1-жадвал
Енгил автомобиллар учун ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси
Корпус тури, вазифаси Ўлчамлар Транспорт воситасининг хизмат муддати Ишлаб чиқарувчи Ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси, минг км Ёпиқ кузов (седан, фастбек, комби, универсал ва бошқалар), қуйида жадвалда кўрсатилганлардан ташқари узунлиги 3,6 м гача 5 йилгача - 16,1 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 14,1 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 11,2 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 13,4 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 10,7 узунлиги 3,6 м дан (шу жумладан) 4,0 м гача 5 йилгача - 16,5 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 14,9 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 12,8 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 14,2 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 12,1 узунлиги 4,0 м дан (шу жумладан) 4,5 м гача 5 йилгача - 19,5 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 17,6 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,4 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 16,5 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 13,6 узунлиги 4,5 м дан (шу жумладан) 4,8 м гача 5 йилгача - 22,6 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 19,9 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,7 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 18,7 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 13,9 узунлиги 4,8 м дан (шу жумладан) 5,0 м гача 5 йилгача - 24,8 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 22,0 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 15,5 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 20,9 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,7 узунлиги 5,0 м ва ундан юқори 5 йилгача - 25,5 5 йилдан 12 йилгача - 22,1 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 21,5 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 15,2 Йўлтанламас транспорт воситалари (M1G тоифаси) ва M1G тоифасининг маълум хусусиятларига эга бўлган бошқа транспорт воситалари — SUV (Sport Utility Vehicle), CUV (Crossover Utility Vehicle). узунлиги 4,1 м гача (шу жумладан) 5 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 17,0 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,1 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 16,3 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 13,5 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 15,9 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 12,8 узунлиги 4,1 м дан (шу жумладан) 4,6 м гача 5 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 21,0 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 15,1 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 18,8 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,5 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 17,7 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 13,8 узунлиги 4,6 м ва ундан юқори 5 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 21,9 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 15,1 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 19,5 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,5 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 18,8 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 13,8 Пикаплар 5 йилгача - 23,0 5 йилдан 12 йилгача Чет элда ишлаб чиқарилган 20,0 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 16,0 12 йил ёки ундан кўп Чет элда ишлаб чиқарилган 17,6 Маҳаллий ишлаб чиқарилган 14,8 MPV (юқори сиғимли универсали), минивенлар узунлиги 4,1 м гача 5 йилгача - 18,7 5 йилдан 12 йилгача - 16,9 12 йил ёки ундан кўп - 16,5 узунлиги 4,1 м дан (шу жумладан) 4,6 м гача 5 йилгача - 22,4 5 йилдан 12 йилгача - 20,4 12 йил ёки ундан кўп - 19,3 узунлиги 4,6 м ва ундан юқори 5 йилгача - 25,0 5 йилдан 12 йилгача - 22,3 12 йил ёки ундан кўп - 21,0 Купе 5 йилгача - 18,0 5 йилдан 12 йилгача - 16,9 12 йил ёки ундан кўп - 16,0 Очиқ ёки бирлаштирилган кузов (ландо, кабриолетлар ва бошқалар), юқорида кўрсатилганлардан ташқари 5 йилгача - 15,9 5 йилдан 12 йилгача - 15,8 12 йил ёки ундан кўп - 15,0
2-жадвал
Автобуслар учун ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси
Ишлаб чиқарувчи Тоифа Класс Ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси, минг км Маҳаллий ишлаб чиқарилган автобуслар M3 I, II, A 50,0 M2 I, II, A 40,0 M2 III, V 65,0 M3 III, V 80,0 Чет элда ишлаб чиқарилган автобуслар M3 I, II, A 60,0 M2 I, II, A 40,0 M2 III, V 80,0 M3 III, V 105,0
3-жадвал
Мототехника учун ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси
Мототехника тури Ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси, минг км Маҳаллий ишлаб чиқарилган мототехника Чет элда ишлаб чиқарилган мототехника Мопедлар, мотовелосипедлар, мокиклар (двигател ҳажми 50 куб. см гача) 2,77 3,72 Мотонақлиётлар (двигател ҳажми 50 куб. см ортиқ 350 куб. см гача) 4,50 5,96 Мотонақлиётлар (двигател ҳажми 350 куб. см дан ортиқ) 7,70 8,34
4-жадвал
Юк автомобиллар учун ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси
Ишлаб чиқарувчи Корпус тури, вазифаси Тоифа Хизмат муддати, йиллар Ўртача йиллик босиб ўтилган масофаси, минг км Маҳаллий ишлаб чиқарилган юк машиналар Бортли, фургон ва бошқалар (ўзи ағдарувчилар ва тортувчилардан ташқари) N 1 - 23,2 N 2 12 gacha 25,1 12 yoki undan koʻp 16 N 3 - 39,2 Ўзи ағдарувчилар агагдарувчилар Самосваллар Барча тоифалар категория 33,1 Тортувчилар Барча тоифалар - 39,2 Чет элда ишлаб чиқарилган юк машиналар Бортли, фургон ва бошқалар (ўзи ағдарувчилардан ташқари) N 1 12 гача 29,1 12 ёки ундан кўп 27,1 N 2 - 90,1 N 3 12 гача 104,8 12 ёки ундан кўп 76,9 Ўзи ағдарувчилар N 2 - 49,9 N 3 - 81,1
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 10-ИЛОВА
Транспорт воситаларининг техник ҳолатга қараб эскириши шкаласи
Техник ҳолати Ҳолатни баҳолаш Эскириш, фоизи Янги, ЙҲХХ* рўйхатдан ўтмаган, аъло ҳолатда, сотувдан олдинги тайёргарликдан сўнг, фойдаланиш белгиларисиз. Янги 0 — 10 Амалда янги, кафолат муддати давомида, техник хизмат кўрсатиш тугалланган ва таъмирлашни талаб қилмайди. Жуда яхши 10 — 35 Кафолатдан кейинги фойдаланиш даврида, мунтазам таъмирлаш ёки бирон бир қисмни алмаштиришни талаб қилмайдиган техник хизмат кўрсатиш билан. Катта таъмирдан кейин. Яхши 35 — 50 Ишлатилган, тугалланган техник хизмат кўрсатиш билан, мунтазам таъмирлаш ёки баъзи қисмларни алмаштиришни талаб қиладиган, кичик зарар билан. Қониқарли 50 — 60 Агрегатларни мунтазам таъмирлаш (алмаштириш), кузовни (кабинани) таъмирлаш (ташқи бўяш) амалга оширилгандан сўнг кейинги фойдаланиш учун мос ҳолатда ишлатилади. Шартли-яроқли 60 — 70 Ишлатилган, капитал таъмирлаш ёки рақамланган бирликларни алмаштириш (двигател, корпус, рама), тўлиқ бўяш. Қониқарсиз 70 — 80 Ишлатилган, уни амалга оширишнинг иқтисодий мақсадга мувофиқлигидан ошиб кетадиган миқдорда таъмирлашни талаб қиладиган фойдаланилган; буни амалга ошириш учун техник қобилиятнинг этишмаслиги. Чекланган ҳолат (қўллашга яроқсиз) 80 — 90
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 11-ИЛОВА
Шикастланган транспорт воситасининг (транспорт воситаси) техник ҳолатини текшириш акти
Мен, баҳоловчи _________, ________-сонли шартнома асосида, транспорт воситасини (ТРАНСПОРТ ВОСИТАСИ ) русуми _________, давлат рақами ___________, ишлаб чиқарилган йили _________, техник паспорти __________, кузов ________, двигател ___________, шасси ___________, бўёқ ранги _____________, юрган масофаси ___________ минг км., транспорт воситасининг эгаси __________________________________, манзили ______________________ кўздан кечирдим. Текширув натижасида қуйидагилар аниқланди: 1. Текширув қуйидаги манзилда ўтказилди: ___________________________ буюртмачининг ҳузурида ________________________________________ иккинчи ҳайдовчининг иштирокида (ёки иштирокисиз) ______________________________________________. 2. Тўлиқлик, деталлар, узеллар, агрегатлар, қўшимча ускуналар ҳақида маълумот: ____________ _________________________________________________________________________________________ 3. Ушбу Актда кўрсатилган барча ёзувлар текширилаётган транспорт воситасининг техник паспортига мос келади. 4. Текширув натижасида баҳоланаётган транспорт воситаси авария натижасида ёриқлар, эгилишлар, бурмалар ҳосил бўлиши билан деформацияланганлиги ва қуйидаги эҳтиёт қисмларни алмаштиришни талаб қилиши аниқланди: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 5. Текширув давомида баҳоланаётган транспорт воситаси авария натижасида ёриқлар, бурмалар, бурмалар ҳосил бўлиши билан деформацияга учраганлиги ва қуйидаги таъмирлаш ишларини талаб қилиши аниқланди: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 6. Текширув давомида баҳоланаётган автомашинада бартараф этишни талаб қилувчи носозлик (перекос) борлиги аниқланди. Хулоса: Текширувдан ўтган транспорт воситаси йўл-транспорт ҳодисасига қадар техник жиҳатдан яхши ҳолатда бўлган ва шикастланган қисмларни алмаштириш ва бўяш орқали тиклашни талаб қилади. Фавқулодда характердаги яширин нуқсонлар мумкин. Мазкур акт ташқи текширув асосида тузилган. Қуйидагилар иштирок этдилар ва имзоладилар: 1. Буюртмачи _________________________________________ 2. Иккинчи ҳайдовчи __________________________________ 3. Бажарувчи (баҳоловчи) _______________________________
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 12-ИЛОВА
Кузовнинг деформацияси ва геометрик параметрларнинг оғиш даражасига қараб транспорт воситаларини қийшиқланганлигларини турлари
1-жадвал
Кузовнинг деформацияланиш даражасига қараб қийшиқланганлигларини тавсифи
Т/р Қийшиқли (перекос) тури Проемни бузиш 1. Қийин (Мураккаб) бўлмаган Капотнинг оралик масофаси 2. Қийин (Мураккаб) бўлмаган Багаж қопқоғининг оралик масофаси (орқа эшиги) 3. Қийин (Мураккаб) бўлмаган Ён эшикнинг оралик масофаси 4. Қийин (Мураккаб) бўлмаган Олд ойнанинг оралик масофаси 5. Ўртача Капотнинг ва багаж қопқоғининг оралик масофаси (орқа эшиги) 6. Ўртача Багаж қопқоғининг оралик масофаси (орқа эшиги) ва орқа ён элементларнинг оралик масофаси 7. Қийин (Мураккаб) Орқа ён элементларнинг оралик масофаси, багаж қопқоғининг оралик масофаси (орқа эшиги) ва кузовни раманинг оралик масофаси 8. Қийин (Мураккаб) Капотнинг оралик масофаси, олд ён элементларнинг оралик масофаси 9. Айниқса қийин (Ўта мураккаб) Орқа ва олд ён элементларнинг оралик масофаси, капотнинг оралик масофаси, багаж қопқоғининг оралик масофаси (орқа эшиги) 10. Айниқса қийин (Ўта мураккаб) Олд ён элементларнинг оралик масофаси, капотнинг оралик масофаси, кузовни раманинг оралик масофаси
2-жадвал
Геометрик параметрларнинг четланишига қараб қийшиқганчилиқларнинг тавсифи
Кузовнинг қийшиқланганлигларини тавсифи Транспорт воситасининг конструктив хусусиятлари конструкцияда олд осма/акс (субрама)нинг кўндаланг элементи/тастаси бўлмаган автомобиллар (хетчбек тури). конструкцияда олд осма/акс (субрама)нинг кўндаланг элементи/нурига эга автомобиллар (седан тури) Оралик масофаларининг қийшиқланганлиги Геометрик параметрларнинг ён эшиклар ёки шамол ойналари ёки орқа ойналар тешикларининг рухсат этилган чегараларидан ошиб кетиши Қийин (Мураккаб бўлмаган) қийшиқланганлиги Капотнинг геометрик параметрларининг оғиши ёки магистрал қопқоғининг (арка эшиги) очилиши, корпуснинг пойдевори ва рамасининг, эшик тешикларининг, шамол ёки орқа ойналарнинг геометрик ўлчамларини бузмасдан, рухсат этилган даражадан ошиб кетиши, улар орасидаги бўшлиқлар бундан мустасно. эшиклар ва олд ёки орқа қанотларнинг жуфт қисмлари Ўртача қийшиқланганлиги Бир вақтнинг ўзида капот ва багаж қопқоғи (орка эшиги) тешикларининг геометрик параметрларини рухсат этилган даражадан четга суриб қўйиш ёки олд ва орқа ён қисмларга зарар бермасдан, орқа ён элементларнинг ёки ички рамканинг (ўрта устун) геометрик параметрларини рухсат этилганидан ташқарига бузиш Бир вақтнинг ўзида капот ва багаж қопқоғи (орка эшиги) тешикларининг геометрик параметрларини рухсат этилган чегарадан четга суриб қўйиш ёки корпус рамасини бузмаган ҳолда олд ён қисмларнинг геометрик параметрларини бузиш; ёки орқа ён аъзолар, ёки ички рама (ўрта устун) рухсат этилган чегарадан ошиб, олд ва орқа ён қисмларга зарар бермасдан Қийин (Мураккаб) қийшиқланганлиги Орқа ён элементларнинг геометрик параметрлари ва корпус рамасининг бир вақтнинг ўзида оғиши ёки олдинги ён элементларнинг геометрик параметрларининг рухсат этилган чегаралардан ташқарига бузилиши Орқа ён элементлар ва корпус рамаси ёки олд ва орқа ён элементлар ёки олд ён элементлар ва корпус рамасининг геометрик параметрларининг бир вақтнинг ўзида оғиши рухсат этилган чегарадан ошиб кетади Айниқса қийин (Ўта мураккаб) қийшиқланганлиги Олд томоннинг аъзолари ва кузов рамасининг рухсат этилган чегарадан ошиб кетишининг геометрик параметрларини бузиш Олд ва орқа ён қисмларнинг геометрик параметрларини ва кузов рамасининг рухсат этилган чегаралардан ташқарида бузилиши
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 13-ИЛОВА
Ҳар хил турдаги транспорт воситаларининг товар қийматининг йўқолиши коэффициентлари (K УТС )
1-жадвал
Енгил автомобиллар ва улар асосида юк автомобиллари учун K УТС
Т/р Элемент номи Алмаштириш Таъмирлаш рақами 2-таъмирлаш 3-4-таъмирлаш Олдинги қисм 1. Капот - 0,2 0,4 2. Олди панели (радиатор рамкаси) йиғилган ҳолда (ажратиладиган панеллар учун ТҚЙ алмаштиришда — 0 га тенг) 0,3 0,2 0,3 2.1. Олдинги хоч элементи (поперичина передка) (радиатор рамкаси) юқоригиси 0,1 0,1 0,2 2.2. Олдинги хоч элементи (поперичина передка) (радиатор рамкаси) пастгиси 0,2 0,1 0,2 3. Радиаторнинг ечиладиган лой қопламаси (бризговик облицовкаси) 0,1 0,1 0,2 4. Радиаторнинг ечилмайдиган лой қопламаси (бризговик облицовкаси) 0,2 0,1 0,3 5. Ечиладиган қанот (крило) - 0,1 0,2 6. Ечилмайдиган қанот (крило) 0,2 0,2 0,3 7. Лонжеронсиз олдинги қанот (крило) лой қопламаси (бризговик) (жумладан, йиғилган юқори кучайтиргич билан) 1,0 0,4 0,6 8. Олдинги лонжерон қанот лой қопламасиз (бризговиксиз) 0,5 0,3 0,4 9. Олдинги қанот шчити (жумладан, қалқон бириктирма билан) 0,5 0,2 0,5 9.1. Олд қалқон бириктирма (надставка шита передка) 0,2 0,1 0,2 10. Ҳаво таъминоти қутиси 0,2 0,1 0,2 11. Шамол ойнаси рамка панели 0,6 0,2 0,4 11.1. Пастки қисм шамол ойнаси рамка панели 0,3 0,1 0,2 Ўрта қисм 12. Ёнбош эшик - 0,2 0,3 13. Том панели (жумладан кўнгдаланг) 1,2 0,4 0,7 14. Ёнбош том панели (конструктив алоҳида элемент) 0,3 0,2 0,3 15. Орқа қанотдан ён девор ва корпус (коструктив- яхлит элемент) 2 - - 15.1. Орқа қанотсиз корпус томони (конструктив- алоҳида элементлар) 1,5 - - 15.2. Томоннинг юқори қисми (олдиндан орқага) 0,3 0,2 0,5 15.3. Олд ён девор устуни (томдан остонагача) 0,5 0,2 0,3 15.4. Орқа ён устуни (томдан остонагача) 0,5 0,2 0,3 15.5. Шамол ёки орқа ойна устуни (ён деворгача ёки дераза ромининг олд қисми ёки орқа устунининг бир қисми) 0,2 0,1 0,2 15.6. Марказий ён устуни 0,4 0,2 0,3 15.7. Ён томоннинг пастки қисми (остона) 0,2 0,2 0,3 16. Салон пол панеллари 1 0,5 0,9 17. Лонжерон, салон поли кўндаланг элементи 0,2 0,2 0,3 Орқа қисм 18. Орқа эшик, багаж қопқоғи - 0,2 0,6 19. Орқа панел (жумладан. мустаҳкамлаш ёки кўндаланг элемент билан тўлдириш) 0,3 0,1 0,4 20. Қанот (конструктив — алоҳида элемент) 0,3 0,2 0,3 21. Қанот — орқа ташқи ён панел таркибий жиҳатдан кузовнинг ён девори билан бирлаштирилиши) 0,5 0,2 0,5 22. Орқа ғилдирак арка йиғиш (шу жумладан, ички ён деворнинг орқа томони агар конструктив — яхлит элемент бўлганда) 0,3 0,2 0,3 22.1. Орқа ғилдирак арканинг ташқи томони (шу жумладан, орқа ички ён девор агар конструктив — яхлит элемент бўлганда) 0,2 0,1 0,2 22.2. Ички ён панел — орқа қисми (конструктив- алоҳида элемент) 0,2 0,1 0,2 23. Багаж бўлимининг поли (жумладан кенгайтмалар билан) 0,3 0,1 0,3 23.1. Багаж бўлимининг кенгайтмаси ён ёки орқа 0,2 0,1 0,2 24. Орқа лонжерон 0,5 0,3 0,7 25. Орқа олд кўндаланг полнинг кенгайиши (ёки чўзилган кўндаланг кенгайтма) 0,2 0,2 0,3 26. Орқа эшик рама панели 0,4 0,2 0,4 26.1. Орқа эшиги рамасининг пастки кўндаланг қисми (шу жумладан, орқа жавон) 0,1 0,1 0,2 27. Рама 27.1. Олд раманинг кўндаланг элементи, ечилмайдиган 0,3 0,15 0,3 27.2. Раманинг марказий қисмининг кўндаланг қисми ёки орқаси ечилмайдиган 0,3 0,15 0,3 27.3. Ечилмайдиган раманинг кронштейни 0,3 27.4. Раманинг лонжерони 0,3 0,2 0,4 27.5. Рама — тузатиш 0,5 1 Бўёқдан чиқариш 28. Кузовнинг тўлиқ ёки ташқи бўёқдан чиқарилиши 5 29. Кузовнинг бир қисмини бўёқдан чиқариш биринчи элементни бўёқдан чиқариш (K утс oкр (1) ) 0,5 2-чи таъмирлаш ва ҳар бир кейинги элементни бўёқдан чиқариш (K утс oкр ( N -1) ) 0,35 Ажратиб олиш, қийшиқланганларини бартараф этиш 30. Енгил автомобиль, микроавтобуснинг ички қисмини тўлиқ демонтаж қилишда, шунингдек рама алмаштиришда завод йиғмасининг яхлитлигини бузиш 1 30.1. Енгил автомобиль ёки микроавтобуснинг олд қисмини тўлиқ демонтаж қилишда завод йиғилишининг яхлитлигини бузиш 0,4 30.2. Енгил автомобиль ёки микроавтобуснинг орқа қисмини тўлиқ демонтаж қилишда завод йиғилишининг яхлитлигини бузиш 0,2 31. Қийшиқланганлиглари Эшик очилишининг (проем) перекоси 0,5 оддий (мураккаб бўлмаган) 1 ўртача 1,5 қийин (мураккаб) 3 айниқса қийин (ўта мураккаб) 4
2-жадвал
Юк автомобиллар ва автобуслари учун К УТС
Т/р Элемент номи Алмаштириш Таъмирлаш рақами 2-таъмирлаш 3-4-таъмирлаш Олдинги қисм 1. Капот - 0,1 0,3 2. Олди панели (радиатор рамкаси) йиғилган ҳолда (ажратиладиган панеллар учун ТҚЙ алмаштиришда — 0 га тенг) 0,4 0,2 0,3 2.1. Олдинги хоч элементи (поперичина передка) юқоригиси 0,1 0,1 0,3 2.2. Олдинги хоч элементи (поперичина передка) пастгиси 0,2 0,1 0,2 3. Олинадиган қанот (олд ёки орқа қисм) 0,1 0,1 0,1 4. Олинмайдиган қанот (олд ёки орқа қисм) 0,2 0,1 0,2 5. Лонжеронсиз олдинги қанот (крило) лой қопламаси (бризговик) 0,3 0,2 0,3 6. Олдинги лонжерон қанот лой қопламасиз (бризговиксиз) 0,5 0,3 0,7 7. Кабина пол лонжерони 0,2 0,1 0,2 8. Олдинги қанот қалқони (капотни компановка учун) 0,5 0,4 0,7 9. Шамол ойнаси рамка панели 0,4 0,2 0,4 10. Кабинанинг ён панели — эшик оралиқ масофаси (остона) 0,7 (0,5) 0,5 (0,3) 1,0 (0,5) 11. Кабина эшиги - 0,1 0,2 Ўрта қисм 12. Ёнбош эшик 0,1 0,2 13. Том панели (жумладан хоч кўнгдаланги билан) 1,0 0,4 1,0 13.1. Олд том панели (ўрта, орқа) 0,6 0,2 0,8 14. Ёнбош том панели (конструктив алоҳида элемент) 0,5 0,3 0,5 15. Кабина ёки фургонинг ёнбош томони 1,0 - - 16. Фургоннинг ташқи ёнбош панели 0,5 0,3 0,5 16.1. Ёнбош панелнинг пастки қисми (остона) 0,5 0,3 (0,5) 0,5 (0,8) 16.2. Остона панели (кенгайтма билан) 0,5 0,3 0,5 17. Устун ёнбоши 0,3 0,3 0,5 18. Кабина ёки фургон устунларини мустаҳкамлаш (ҳар бир қисм учун) 0,3 0,2 0,3 19. Кабинанинг поли (салоннинг олдинги поли) 1,0 0,3 0,7 20. Салоннинг ўрта поли 2,0 1,0 1,5 21. Пол салонининг лонжерони ва хочи 0,3 0,2 0,3 22. Орқа ғилдирак аркаси 0,3 0,3 0,4 Орқа қисм 23. Орқа эшик (эшиклар очилган ҳолати, учун ҳар бирига) - 0,1 0,3 24. Кабинанинг орқа девори (юқори ёки пастки) 0,3 0,3 0,7 25. Орқа пол 0,7 0,3 0,6 26. Орқа панели 0,3 0,3 0,5 27. Орқа панелининг хочи (поперечина) 0,1 0,1 0,2 28. Бурчак ён панели 0,3 0,3 0,5 29. Рамаси 0,7 2,0 29.1. Раманинг лонжерони 0,3 0,5 1 29.2. Раманинг хочи (олд ёки орқа) 0,3 0,3 0,5 29.3. Тортиб олиш ушлагичининг хоч элементи 0,3 0,3 0,5 Бўёқдан чиқариш 30. Корпусни (кабинани) тўлиқ ёки ташқи бўяш 5 31. Кузовнинг бир қисмини бўёқдан чиқариш Биринчи компонент қисмини бўяш (K утс oкр (1)) 0,4 Иккинчи ва ҳар бир кейинги компонент қисмини бўяш (K утс окр ( N -1)) 0,2 32. Завод йиғилишининг яхлитлигини бузиш (юк машинаси салонидаги ёки микроавтобуснинг ички қисмидаги ускунани тўлиқ демонтаж қилиш пайтида, шунингдек рамани алмаштиришда) 1 33. Эшик очилишининг (оралиқ масофа) қийшиқлигини (перекослари) ҳамда рама тузатиш Қийшиқлигини бузилишларини бартараф этиш 0,5 Вертикал ёки ёнбош деформацияни бартараф этиш 2 Диагонал деформацияни бартараф этиш 3 Бурилиш деформацияни бартараф этиш 5
«Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 14-ИЛОВА
Транспорт воситаси бузилмаган узеллари ва агрегатлари қийматининг бутун (бузилмаган) транспорт воситаси қийматига тахминан фоиз нисбати
1-жадвал
Енгил автомобиллар ва енгил юк машиналар компонентлари қийматининг бутун автомобиль (машина) қийматига тахминан фоиз нисбати
Компонент (бутловчи қисм) номи Бузилмаган автомобиль компонентлари қийматининг бузилмаган шаклдаги транспорт воситасининг қийматига (Ci) фоиз нисбати 3, 4, 5-устунларда кўрсатилганлардан ташқари барча транспорт воситаси 2 эшикли кузовли транспорт воситаси Рама конструкцияни транспорт воситаси (3 эшикли универсали) Рама конструкцияни транспорт воситаси (5 эшикли универсали) 1 2 3 4 5 Кузов қисмлари, ташқи, ички, шу жумладан: 50 45 41,4 45,8 Олд қисм: 14 14 11,6 11,6 Капот 1,9 1,9 1,9 1,9 Олд қанот (1 дона учун) 0,8 0,8 0,8 0,8 Олд бампер (кучайтиргич, астар (облицовка) ва қолиплар, спойлер билан йиғилган) 1,9 1,9 1,9 1,9 Радиатор панжараси (астар, (облицовка)) 0,8 0,8 0,8 0,8 Олд лонжерон (1 дона учун) 0,8 0,8 0,4 0,4 Лойдан ҳимоя қолипи (бризговик) (1 дона учун) 1,4 1,4 0,8 0,8 Олди шамол ойнаси 1,7 1,7 1,7 1,7 Радиатор рамкаси 1,4 1,4 1,0 1,0 Олд шчит панели 0,3 0,3 0,3 0,3 Орқа қисм: 12 14 13,4 11,4 Орқа бампер 1,6 1,6 1,6 1,6 Арклар билан йиғилган орқа қанот (ён тараф) (1 дона учун) 2,1 3,1 3,1 2,1 Орқа шамол ойнаси 1,9 1,9 1,9 1,9 Орқа панел 0,8 0,8 0,6 0,6 Юкхона поли 0,8 0,8 0,4 0,4 Юкхона астари (облицовка) 1,1 1,1 1,1 1,1 Багаж қопқоғи (орқа эшиги) 1,6 1,6 1,6 1,6 Ўрта қисм: 24 17 16,4 22,8 Олд ён устуни (1 дона учун) 1,4 1,4 1,1 1,1 Остона ва полнинг бир қисми бўлган ён томоннинг ўрта устуни (1 дона учун) 1,4 0 0 1,1 Ён тараф астар устунлари, остоналари, қистирмалари, марказий консоли, қуёшдан ҳимоя қилувчи пардалари, салон лампалари, пол тагликлари, орқа кўзгу ойнаси учун қопламалар 2,5 2,1 2,1 2,5 Эшиклар арматураси билан (1 дона учун), 1,9 1,9 1,9 1,9 шу жумладан эшик арматуралари (1 эшик тўплами учун) 0,5 0,5 0,5 0,5 Ўриндиқлар (барчаси) 1,1 1,1 1,1 1,1 Том панели, кўндаланг элементлар ва устунлар билан йиғилган холда, 3,5 3,5 3,5 3,5 шу жумладан том панели безаклари 0,8 0,8 0,8 0,8 Асбоблар панелини йиғилган холда асбоблар панели (шчиток приборов) билан бирга, панжаралар, қўлқоп қутиси, чўнтаклар ва бошқалар 2,5 2,5 2,5 2,5 Олд хавфсизлик камарлари (1 дона учун) 0,3 0,3 0,3 0,3 Йўловчи хавфсизлик ёстиғи 0,6 0,6 0,6 0,6 Рама 0 0 4 4 Бошқа конструкция элементлари: Двигател, қўшимчалар, совутиш тизимининг компонентлари, қабул қилиш ва чиқариш тизими Двигател қўшимчалари билан йиғилган холда турбо кучайтиргичсиз турбо кучайтиргичланган 10,7 12,7 Қўшимчаларсиз тўлиқ двигател 4,9 4,9 шу жумладан валф (клапан) қопқоғи 0,5 0,5 шу жумладан пактки мой қопқоғи (поддон) 0,5 0,5 шу жумладан цилиндр блоки 2,2 2,2 Дроссел заслонкаси валф (клапан) ва датчиклар билан бирга тўлиқ узели 1,4 1,4 Генератор 0,8 0,8 Қабул қилиш коллектори 0,5 0,5 Чиқариш коллектори 0,5 0,5 Совутиш радиатори ғилофлар ва вентилятор билан йиғилган холда 0,8 0,8 Стартер 0,5 0,5 Қувурлар билан ҳаво фильтри қутиси 0,5 0,5 Газларни чиқариш тракти йиғилган холда 0,8 0,8 Турбо компрессор (турбо супер зарядловчи) 0 1,4 Интеркулер 0 0,6 Ёқилғи тизими 2,5 Ёқилғи баки 0,7 Ёқилғи таъминоти тизими 1,8 Трансмиссия 4,5 Барча мумкин бўлган узатиш вариантларини ҳисобга олган ҳолда ўртача кўрсаткич 4,5 Юриш қисми олдинги/орқа ғилдирак юргизувчи тўлиқ юргизувчи 10 10 Олди юриш қисми таянчлари билан бирга тўлиқ холда 5,5 4,5 Орқа юриш қисми таянчлари билан бирга тўлиқ холда 4,5 5,5 Рул бошқаруви 3 Рул колонкаси вал билан бирга йиғилган холда 0,5 Рул гидравлик помпаси қуввати билан 0,8 Рул механизми 1,2 Рул чамбараги хавфсизлик ёстиғи билан бирга 0,5 шу жумладан ҳайдовчи хавфсизлик ёстиғи 0,3 Тормоз тизими 3,5 Асосий тормоз цилиндри 0,5 Ғилдирак тормоз механизми (ҳар бир ғилдирак узели учун) 2 Қўл (оёқ) тормози 0,3 Блокланишга қарши тормоз тизимининг бошқарув блоки 0,7 Электр жиҳозлари 13,6 Бобинли шам симлари (тўплам) 0,5 Ўрнатиш блоки 0,5 Двигателни бошқариш блоки 1 Орқа чироқлар (1 дона учун) 0,5 Ён орқа кўриш ойналари (1 дона учун) 0,8 Ички иситиш мосламасини йиғиш (корпус, двигател, радиаторлар) 2,1 Кондиционер насоси 0,5 Кондиционер, қоплама, вентилятор, қувурлар билан тўлиқ йиғилган холда 0,6 Ёритгич мосламалари (фарлар) (1 дона учун) 1,1 Двигател симлар тўплами 0,9 Асбоблар панелидаги симлар тўплами 0,8 Бошқа симлар тўплами (барчаси) 0,3 Туманга қарши чироқ (1 дона учун) 0,8 Турбо кучайтиргичсиз бошқа транспорт воситалари: 2,2 7,2 6,8 2,4 Турбо кучайтиргичланган бошқа транспорт воситалари: 0,2 5,2 4,8 0,4
2-жадвал
Юк автомобилни компонентлари қийматининг юк автомобили қийматига фоиз нисбати
Компонент (бутловчи қисм) номи Бузилмаган юк автомобилининг компонентлари қийматининг бузилмаган шаклдаги юк автомобили қийматига (С i ) фоиз нисбати Юк автомобили тури Бортли Фургон Ўзи ағдарувчи Рефрижератор Кран-манипулятор Эгарли тортувчи 1 2 3 4 5 6 7 Металл кабина, ташқи ва ички жиҳозлар ва идишни қопламаси, бампер 24 (26 1 ) 23 (25 1 ) 22 (24 1 ) 21 (23 1 ) 19 (21 1 ) 26 (28 1 ) Олд бампер 1 1 0,9 0,9 0,8 1 Капот 1,3 (3,3 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,1 (3,1 1 ) 1,0 (3,0 1 ) 1,2 (3,2 1 ) Радиатор панжараси (астар) 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 Олди шамол ойнаси 0,6 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Рул ости блокини учириб ёқиш мосламалари 0,5 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Орқа шамол ойнаси 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Кабинанинг иситиш мосламаси 0,9 0,8 0,8 0,7 0,6 0,8 Спойлерлар, астарлар, ташқи кабина қопламалари, барчаси 2,8 2,6 2,5 2,3 2,0 2,6 Ички ён устунлар, токчалар, қистирмалари, марказий консол, қуёш ниқоби остидаги қопламалар, салон лампалари, пол тагликлари, орқа кўзгу ойнаси 0,6 0,6 0,6 0,6 0,5 0,6 Эшиклар арматураси билан (1 дона учун), 2,1 2,0 1,9 1,8 1,6 2,1 шу жумладан ойна регулятори 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Ўриндиқлар (барчаси) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,7 0,8 Асбоблар панелини йиғилган холда асбоблар панели (шчиток приборов) билан бирга, панжаралар, қўлқоп қутиси, чўнтаклар ва бошқалар 1,3 1,2 1,2 1,1 1,0 1,2 шу жумладан асбоблар панели (шчиток приборов) 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 Асосий орқа ойна кўриш кўзгуси (1 дона учун) 0,7 0,7 0,6 0,6 0,5 0,7 Кабинанинг таянчи (1 дона учун) 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Шамол ойнасини тозалагичлар (мотор, ҳаракатловчи, мосламаси) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Ёритгич мосламалари (фарлар) (1 дона учун) 0,6 0,6 0,6 0,5 0,5 0,6 Ён чироқлар, тўхтатиш чироқлари, бурилиш кўрсаткичлари, туман чироқлари (1 дона учун) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Кабинанинг оёқ дастаги (1 дона учун) 0,6 0,6 0,5 0,5 0,5 0,6 Кабинанинг сим ўралари, ўрни блоклари, сенсорлари, сигорталари 2,5 2,3 2,1 2,0 1,7 2,3 Двигател қўшимчалари билан йиғилган холда сув совутиш ва газ киритиш, чиқариш тизимлари билан тўла 34 33 31 31 29 36 Қўшимчаларсиз тўлиқ двигател 21 20 18 18 16 23 шу жумладан валф (клапан) қопқоғи 1 1 1 1 1 1 шу жумладан мой қопқоғи (поддон) 1 1 1 1 1 1 шу жумладан цилиндр блоки 14 13 11 11 9 16 Генератор 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 Қабул қилиш коллектори 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Чиқариш коллектори 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 SCR селектив каталитик камайтириш тизими (бак, змеэвик, насослар, инжектор, бошқарув блоки) 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Совутиш радиатори, ғилофлар, ва вентилятор билан йиғилган ҳолда 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 шу жумладан вентилятор ғилофи билан 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Двигател симлари 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Кондиционер тизими (конденсатор, буғлатгич, қуритгич, насос, қувурлар) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Стартер 1 1 1 1 1 1 Қувурлар билан ҳаво фильтри қутиси 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Газ чиқарув қувури 1 1 1 1 1 1 Турбо компрессор 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 Интеркулер 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 Ёқилғи тизими (барчаси) 3 3 3 3 2 3 Трансмиссия (барча мумкин бўлган узатиш трансмиссиясининг ўртача ҳисоби) 10 9 8 8 7 9 Юриш қисми (барчаси) 10 9 8 9 8 9 Рама 5 5 5 3 3 5 Рулда бошқаруви 3 3 3 3 3 3 Рул колонкаси вал билан бирга йиғилган холда 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Рул помпаси гидравлик қуввати билан 1 1 1 1 1 1 Рул механизми 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Рул чамбараги хавфсизлик ёстиғи билан бирга 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 шу жумладан ҳайдовчи хавфсизлик ёстиғи 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 Тормоз тизими 3 3 3 3 2 3 Кузов ( тортувчининг эгарлиги ва улаш қурилмаси ) 5 9 14 16 24 3 Бошқалар 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 )
Эслатмалар. 1 Капотли юк машиналари учун катталик.
3-жадвал
Мотонақлиётлар, мопедлар, скутерлар компонентлари қийматининг уларнинг қийматига фоиз нисбати
Компонент (бутловчи қисм) номи Бузилмаган транспорт воситаси компонентлари қийматининг бузилмаган шаклдаги транспорт воситаси қийматига нисбати (С i ) Мотонақлиётлар Мопедлар, скутерлар 1 2 3 Қувват агрегат, тўлиқ (двигател, трансмиссия, қўшимчалар (агар алоҳида кўрсатилмаган бўлса)), шу жумладан: 14,00 30,00 цилиндр боши, тўлиқ 3,00 двигател ён қопқоғи (1 дона учун) 0,60 генератор, регулятор ўрни 1,00 стартер 1,00 серпаниш тўплами 0,70 бошқарув блоки 2,00 қувват агрегатининг бошқа қисмлари 5,70 Ёқилғи таъминоти тизими: 1,00 карбюраторлар (тўплам учун) 2,00 ёнилғи сепиш инжектори 3,00 ҳаво фильтри мосламаси (ҳаво каналлари билан бирга) 0,50 Двигател совутиш тизими - радиатор вентиляторли, мой радиатор (1 дона учун) 2,00 помпа 1,00 Кенгайтириш бачокка термостат, шланглар, ва бошқалар қисмлар 1,00 Сток эгзоз тизимини йиғиш (система вихлопа) 3,00 3,00 Премиум сегментдаги углерод ёки титандан тайёрланган тўғридан-тўғри оқимли эгзоз тизими (Termignoni, Akrapovic, Arrow, Yoshimura ва бошқалар): 5,00 йиғилган: қабул қилиш қувурлари, сустлаштирувчилар, двигателни бошқарув блоки, керакли маҳкамлагичлар ва вилкалар 13,00 фақат сустлаштирувчилар 3,00 Бюджет моделларининг кам маълум бўлган ишлаб чиқарувчилардан ностандарт сустлаштирувчилари 1,20 Пўлат қувурли рама 13,00 10,00 Қуйма алюминий рама, шу жумладан: 20,00 асосий қисми 16,00 қуйруқ қисми 4,00 Олдинги юриш қисми 10,00 олд юриш қисми амортизатори йиғилган ҳолда (1 дона учун) 2,50 тўлиқ созлаш диапазони олд юриш амортизатори ёки премиум сегмент амортизатори (оҳлинс, марзочи ва бошқалар), (1 дона учун) 4,00 пастки траверс 1,00 юқори траверс 0,90 рул демпфери 1,00 Олд ғилдирак (диск + шина) 5,00 3,00 Орқа юриш қисми (привод) 5,00 тебраниш йиғилган ҳолда (амортизаторсиз), занжирли привод билан 2,50 тебраниш йиғилган ҳолда (амортизаторсиз), карданли привод билан 5,00 орқа юриш қисми амортизатори (1 дона учун) 2,00 тўлиқ созлаш диапазони орқа юриш қисми амортизатори ёки премиум сегмент амортизатори (оҳлинс, марзочи ва бошқалар), (1 дона учун) 3,00 Орқа ғилдирак (диск + шина) 5,00 3,00 Тутқичли рул (ёки клипонлар) 1,00 2,00 Рул қўшимчаси билан 3,00 тормоз машинкасининг йиғилган ҳолда (тутқич, тормоз бош цилиндри, резервуар), тезлатгич приводи, ўнг рулдаги бошқарув панели, мувозанат вазни 1,50 серпантириш машинкаси йиғилган ҳолда (тутқич, серпантириш цилиндри, резервуар, шланглар ёки приводи кабеллар), чап тутқичдаги бошқарув панели, мувозанат вазни 1,50 Тормоз тизими олд ғилдирак тормоз тизими (диск, суппот, шланглар), (1 тўплам учун) 2,00 4,00 орқа ғилдирак тормоз тизими (диск, суппорт, шланглар) 1,50 4,00 блокланишга қарши тормоз тизимининг бошқарув блоки 1,50 Кронштейн дастаги билан чап ҳайдовчи оёқ билан тезлигини ўзгартирувчи ричаги оёқ суянчиғи 1,00 - Кронштейн, орқа тормоз дастаги, тормоз цилиндри ва резервуар билан ўнг ҳайдовчи оёқ суянчиғи 1,50 - Йўловчилар учун оёқ суянчиғи таянчлари тўплами 1,50 - Мотонақлиёт оёқ суянчиғи ён тарафи 0,50 1,00 Металл ёнилғи бакининг йиғилиши (насос, қопқоқ, астарлар ва бошқалар билан) 3,50 - Пластик ёнилғи бакининг йиғилган ҳолда (насос, қопқоқ астарлар ва бошқалар билан) 2,00 4,00 Эгар (барчаси) 0,60 3,00 Асбоблар панели 3,20 5,00 Ёритиш мосламалари олд оптика 1,50 3,.00 орқа ёруғлик чироғи 0,50 1,00 Олд ёки орқа бурилиш сигналлари тўплами (1 тўплам учун) 0,50 1,00 Кислотали аккумулятор батареяси 0,20 1,00 Олд қанот 0,60 2,00 Орқа хагер (орқа қанот) 0,20 - Орқа кўриниш ойнаси (1 дона учун) 0,30 1,00 Қопламалар қоплама олди шамол ойнаси билан 2,00 1 9,00 («neyked») моделига тегишли, мотонақлиётларда олдинги шамол дефлектори яланғоч ҳолда 0,50 1 ён қоплама йиғилиши (1 томон учун) 2,00 1 9,00 двигателнинг пастки қопламаси 1,50 1 қуйруқ трим йиғиш (шу жумладан, давлат рақами ушлагичи) 1,00 1 9,00 Бошқа ҳисобга олинмаган қисмлар (кичик қарама-қарши қисмлар, овозли сигнал, электр тизимининг элементлари, слайдерлар, тўсиқлар, багаж қутилари ва уларни маҳкамлаш учун қавслар ва бошқалар) 4,00 5,00
Эслатмалар.
1 Углерод толасидан тайёрланган компонентлар учун (табиий карбон, кевлар) ортиб борувчи K 1 =2 коэффициенти қўлланилади.
Транспорт воситалари қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (15-сон МБС) методикасига 15-ИЛОВА
Транспорт воситасининг яроқли қолдиқлари қийматини аниқлашда Кэ, Кв ва Коп коэффициентларининг ҳажмлари
1-жадвал
Демонтаж, нуқсонларни аниқлаш, сақлаш, сотиш харажатларини ҳисобга олган ҳолда Кэ, Кв транспорт воситаларининг «яроқли қолдиқлари» қиймати пасайтириш коэффициенти ҳажмилари «яроқли қолдиқлар» қиймати аниқлаш вақтида автомобилнинг хизмат қилиш муддатига қараб, шунингдек, бузилмаган қисмларга бўлган талаб
Транспорт воситасининг хизмат қилиш муддати, йиллар Кэ, Кв миқдори 0 — 5 (шу жумладан) 0,85 6 — 10 (шу жумладан) 0,70 11 — 15 (шу жумладан) 0,55 16 — 20 (шу жумладан) 0,4 21 ёки ундан кўп 0,35
2-жадвал
Транспорт воситасига механик шикастланиш ҳажмини (даражасини) ҳисобга оладиган Коп коэффициентининг миқдорлари
Механик шикастланиш ҳажми Бузилмаган элементлар қийматининг транспорт воситаси қийматига фоиз нисбати, Ci фоиз Транспорт воситасига механик шикастланиш ҳажмини (даражасини) ҳисобга олган ҳолда коэффициент, Коп миқдорлари Кичик 80 ёки ундан кўп интервал ўртача 0,9 — 1 0,95 80 — 60 интервал ўртача 0,9 — 0,8 0,85 Ўрта 60 — 40 интервал ўртача 0,8 — 0,7 0,75 40 — 20 интервал ўртача 0,7 — 0,6 0,65 Катта 20 — 0 интервал ўртача 0,6 — 0,5 0,55 ».
Директор А. ОРТИКОВ
Баҳоловчилар жамияти директори Ф. МИРСОАТОВ
Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси раиси А. ИСЛАМОВ
Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти раиси З. НИГМАНХАНОВ
Тошкент ш.,
2025 йил 6 май,
2025 йил 5 май
2025 йил 5 май
2025 йил 5 май
01/14-11/38-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining
buyrugʻi
METODIKASI
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 11-yanvardagi 23-son “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2023-yil 25-oktabrdagi 01/11-14/29-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3487, 2023-yil 28-dekabr) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 30.12.2023-y., 10/23/3487/0991-son) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga ilovaga muvofiq qoʻshimcha va oʻzgartirishlar kiritilsin.
2. Mazkur buyruq Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi, Baholovchilar jamiyati hamda Baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati bilan kelishilgan.
3. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Kelishildi:
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2025-yil 6-maydagi 01/14-11/38-son buyrugʻiga ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasi Yagona milliy baholash standartiga kiritilayotgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlar
1. 5-band quyidagi mazmundagi xatboshi bilan toʻldirilsin:
“15-son MBS “Transport vositalari qiymatini baholash”.”;
2. 9-bandning oʻttiz yettinchi xatboshisi quyidagi tahrirda bayon etilsin:
“ retrospektiv baholash — baholovchi tomonidan oʻtgan davrning tegishli sanasiga amalga oshirilgan baholash. Baholovchi baholash hisobotini tayyorlash jarayonida havola qilgan analoglar boʻyicha oʻtkazilgan hisob-kitoblar va maʼlumotlar baholash sanasiga toʻgʻri kelishi kerak. Zaruratga koʻra, analoglarning joriy narxlari normativ maʼlumotlarni (valyuta kursi (Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra) yoki indeksatsiya (Oʻzbekiston Respublikasi Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra) yoxud inflyatsiya (Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki maʼlumotlariga koʻra) inobatga olgan holda baholash sanasiga keltiriladi. Bunda, hisob-kitobda baholovchi baholanayotgan obyektning tasniflari va xususiyatlaridan kelib chiqib, eng mos normativ koʻrsatkichlardan birini tanlaydi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotida mazkur tanlovni asoslaydi. Oʻtgan davrning tegishli sanasiga analogning qiymatini aniqlash uchun analogning joriy qiymati baholash jarayonida baholovchi tomonidan tanlangan yuqoridagi koʻrsatkichlardan biri boʻyicha indeksatsiya qilinadi.”.
3. 255-band quyidagi tahrirda bayon etilsin:
“255. Agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni talablariga, baholash faoliyati standartlariga, baholash faoliyati sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiq tuzilgan boʻlsa va isbotlovchi ahamiyatli maʼlumotlarga ega boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobot ishonchli deb eʼtirof etiladi.”.
4. Quyidagi mazmundagi XV 1 boʻlim bilan toʻldirilsin:
“XV 1 boʻlim. Transport vositalari qiymatini baholash (15-son MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
1-§. Transport vositalarini baholashning qoidalari
605 1 . “Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 15-son MBS deb yuritiladi) transport vositalari qiymatini baholash jarayoniga qoʻyiladigan asosiy talablarni, shuningdek ushbu jarayonning xususiyatlarini belgilaydi.
605 2 . Transport vositalari qiymatini baholash 1 — 7-son MBSlar talablari asosida amalga oshiriladi. 15-son MBS transport vositalari qiymatini baholashga va ularga yetkazilgan moddiy zarar miqdorini aniqlashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
605 3 . Baholovchilar transport vositalari qiymatini baholashda YAMBSning 10-ilovasida keltirilgan metodikadan foydalanishlari mumkin.
605 4 . Mazkur MBS doirasida transport vositasi deganda yoʻlovchilarni, bagajni, yuk bagajini, yuklarni, pochta va kuryerlik joʻnatmalarini tashish uchun moʻljallangan qurilmalar tushuniladi (yengil avtomobillar, yuk avtomobillari, avtobuslar, tirkamalar va yarimtirkamalar, maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalarning shassisidagi avtomobillar, qishloq xoʻjaligi va yoʻl-qurilish texnikalari, mototexnikalar (motonaqliyotlar, mopedlar, skuterlar va h.k) va velosipedlar).
605 5 . Transport vositalari tarkibiga transport vositasi sifatida davlat roʻyxatidan oʻtkazilmaydigan mashinalar kiritilmaydi.
605 6 . 15-son MBS bilan baholanadigan baholash obyektlariga quyidagilar kiradi:
bir birlik transport vositasi;
transport vositasining qismlari, uzellari, agregatlari, detallari va boshqa komponentlari.
2-§. Baholashga oid vazifani belgilash
605 7 . Baholashga oid vazifa 2-sonli MBS talablariga muvofiq tuziladi.
Transport vositasi qiymatini baholashda basharti baholashni oʻtkazish uchun asos boʻlgan normativ-huquqiy hujjatda yoki baholash shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilgan boʻlmasa, uning bozor qiymati aniqlanadi.
Bozor qiymatidan farq qiladigan qiymat turini aniqlash zarur boʻlgan hollarda qiymatni qoʻllash va turini aniqlash sabablari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslangan, ochib berilgan va bayon qilingan boʻlishi kerak.
Qiymat turlarini aniqlashda baholovchi 5-son MBS talablariga amal qilishi kerak.
Shikastlangan transport vositalarini baholashda baholovchi shikastlangan transport vositalarining taʼmirlash (tiklash) qiymatini va transport vositasiga yetkazilgan zarar miqdorini hamda ularning tovar qiymatini yoʻqotishni aniqlaydi.
Baholash obyektlarining bozor qiymatini aniqlashda ularning oldi-sotdisi bilan bogʻliq tashkiliy tadbirlarga (ommaviy savdolar, reklama va boshqalar) xarajatlar hisobga olinmaydi.
3-§. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
605 8 . Baholovchi baholash obyekti haqidagi axborotni va bozor axborotini toʻplash hamda tahlil qilishni baholash yondashuvlari va usullarini tanlash va qoʻllash uchun yetarli boʻlgan hajmda amalga oshiradi.
605 9 . Baholash obyekti haqidagi dastlabki axborot manbalari quyidagilardan iborat:
buyurtmachi yoki boshqa vakolatli shaxs tomonidan taqdim etiladigan dastlabki axborot;
baholovchi tomonidan baholash obyektini koʻzdan kechirish chogʻida olingan axborot;
uchinchi shaxslar va tashkilotlardan olingan, shuningdek ommaviy axborot vositalarida va internet tarmogʻida eʼlon qilingan axborot.
605 10 . Buyurtmachi yoki boshqa vakolatli shaxs tomonidan zaruratga koʻra taqdim etilishi mumkin boʻlgan dastlabki axborot quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
baholash obyektining oxirgi hisobot sanasi holatidagi balans qiymati va amortizatsiyasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
huquqni belgilovchi hujjatlar;
baholash obyektining texnik va konstruktiv tavsiflarini oʻz ichiga olgan hujjatlar;
baholash obyektining texnik holati haqidagi dalolatnoma;
baholash obyektining tarkibidagi baholanishi kerak boʻlgan qoʻshimcha butlovchilar (agar boʻlsa) haqidagi maʼlumotlar;
baholash obyektiga boʻlgan huquqlarning cheklovlari (cheklanishlari) haqida maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar.
Baholashning maqsadi va baholash obyekti xususiyatlariga qarab, baholovchi buyurtmachidan baholash uchun zarur boʻlgan boshqa axborotni soʻrab olishga haqli.
605 11 . Transport vositasini koʻzdan kechirish buyurtmachi yoki mulkdorning rasmiy vakili bilan birga oʻtkaziladi. Baholovchi baholash obyektini koʻzdan kechirganda, uni identifikatsiya qiladi.
605 12 . Buyurtmachi taqdim etgan, shuningdek ishlarni bajarishga jalb qilingan uchinchi shaxslardan olingan axborot, agar u rahbar (mulkdor)ning imzosi hamda axborotni bergan tashkilot (yuridik shaxslar uchun) muhri bilan tasdiqlangan boʻlsa, ishonchli hisoblanadi.
Ommaviy axborot vositalaridan, internet tarmogʻidan, soʻrov, suhbat natijalaridan va boshqa shunga oʻxshash manbalardan olingan maʼlumotlar, agar ushbu maʼlumotlarning tegishli manbalari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan boʻlsa, ishonchli hisoblanadi.
Buyurtmachi baholash obyekti va baholovchiga taqdim etilgan maʼlumotlarning toʻgʻriligi uchun javobgardir.
605 13 . Zarur boʻlgan hollarda baholovchining soʻroviga koʻra, hujjatlarni taqdim etgan shaxs tegishli hujjatlarga tushuntirishlar (izohlar)ni qoʻshimcha maʼlumotnomalar koʻrinishida rasmiylashtiradi.
4-§. Baholash obyektini identifikatsiya qilish
605 14 . Baholash obyektini identifikatsiya qilish (baholash obyekti holati tavsiflarini aniqlash) baholash obyektini tashqi koʻzdan kechirish oʻtkazish (bundan buyon matnda koʻzdan kechirish deb yuritiladi) hamda roʻyxatga olish hujjatlarini (avtomototransport roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani, boshqa tasdiqlovchi rasmiy hujjatlarni) oʻrganish va transport vositadagi mavjud identifikatsion raqamlar bilan solishtirish orqali amalga oshiriladi.
605 15 . Baholash obyektini identifikatsiya qilish quyidagilarni nazarda tutadi:
baholash obyektining jismonan mavjudligini va unga boʻlgan huquqni belgilovchi hujjatlarni aniqlash;
baholash obyektiga boʻlgan mulk huquqlarining turini aniqlash;
baholash obyektining texnik tavsiflari (turi, rusumi, modeli, modifikatsiyasi, ishlab chiqaruvchi haqidagi maʼlumotlar, ishlab chiqarilgan yili, kuzov (shassi) identifikatsion raqami, kuzov turi (kabinalar — yuk mashinalari va traktorlar uchun, platformlar — tirkama uchun), oʻrindiqlar, eshiklar soni, dvigatelning raqami, turi, ishchi hajmi, silindrlari soni va kuchi, uzatgich qutisi (transmissiya) turi, rangi va boʻyash turi, butlovchilari haqidagi maʼlumotlar);
baholash obyektini roʻyxatga olish tavsiflari (roʻyxat raqami, texnik pasport seriyasi va raqami, ular boʻlmagan taqdirda hisobvaraq-maʼlumotnoma, oldi-sotdi shartnomasi);
baholash obyektining holati koʻrsatkichlari (butlanishining mosligi, spidometr koʻrsatkichlari boʻyicha yurilgan masofa, ishlab berilgan motoresurs, ish davomiyligi, transport vositasining umumiy holati, uzellar va agregatlarning ishga yaroqliligi, koʻrikdan oʻtkazishdan oldin olib borilgan taʼmirlash taʼsirlari (ishlari) yoki transport vositasining kapital taʼmirlangan yoki almashtirilgan qismlari);
baholash obyekti shikastlanishlari tavsiflari (shikastlanishlar, deformatsiyalar turi, oʻlchamlari va zonalari).
2-bob. Transport vositalari qiymatini baholashda baholash yondashuvlari va usullarini qoʻllash
1-§. Baholash yondashuvlari va usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash
605 16 . Baholash obyektini baholashda baholovchi qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlaridan birini qoʻllaydi.
605 17 . Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida baholash usullarini baholashning maqsadi, aniqlanadigan qiymat turi, baholash obyekti xususiyatlari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi va uning toʻliqligini hisobga olgan holda tanlaydi.
2-§. Qiyosiy yondashuv
605 18 . Qiyosiy yondashuv analog-obyektlarning bozor qiymatlari toʻgʻrisidagi axborotga va ularning qiymatini qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishga asoslangan hisoblash usullari yigʻindisidan iborat. Analog-obyektlarning bozor qiymatlari deganda bitimlar va takliflar narxlari tushuniladi.
605 19 . Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv bilan aniqlash uchun baholovchi quyidagi usullardan birini qoʻllaydi:
sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli;
statistik tahlil usullari (korrelyatsion-dispersion, regression).
605 20 . Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli analog-obyektlarning sifat tavsiflarini qiyoslashga hamda qiyoslash elementlari boʻyicha aniqlangan farqlar qismida tuzatishlar kiritish yoʻli bilan baholash obyekti qiymatini aniqlashga asoslangan hisob-kitoblar yigʻindisidan iborat boʻlib, quyidagi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
bozorni oʻrganish, analog-obyektlar boʻyicha axborot toʻplash va tahlil qilish;
analoglarni tanlash;
qiyoslash birligini belgilash;
qiyoslash elementlarini tanlash;
qiymatni hisoblash usullarini tanlash;
qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;
analog-obyektlar narxlari (qiymati)ni tuzatish;
baholash obyekti qiymatini aniqlash.
605 21 . Quyidagilar asosiy qiyoslash birliklari hisoblanadi:
kuzov turi;
quvvat birligi;
transport vositasining birligi.
605 22 . Quyidagilar asosiy qiyoslash elementlari hisoblanadi:
transport vositasining turi, rusumi, modeli, yoʻlovchi sigʻimi, yuk koʻtarish sigʻimi, vazni, hajmi, dvigatel quvvati;
ishlab chiqarilgan yili, yurgan masofasi va texnik holati;
jihozlanishi va boshqa qiyoslash elementlari.
605 23 . Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli quyidagi holatlarda qoʻllaniladi:
mahalliy va Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi (MDH) mamlakatlarida ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun — baholash obyektiga analog boʻlgan kamida uchta transport vositasi mavjud boʻlganda (bunda ishlab chiqarilishi toʻxtatilgan transport vositalarga nisbatan kamida ikkita);
xorijda (MDH mamlakatlaridan boshqa mamlakatlarda) ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun — baholash obyektiga analog boʻlgan kamida ikkita transport vositasi mavjud boʻlganda.
605 24 . Statistik tahlil usullari baholash obyektining narxi bilan baholash obyektining narxiga taʼsir qiluvchi parametrlar oʻrtasidagi statistik (korrelyatsion-dispersion, regression) bogʻliqliklarni aniqlashga asoslanadi.
3-§. Daromad yondashuvi
605 25 . Daromad yondashuvi tijoratda foydalaniladigan baholash obyektidan olinadigan kelgusidagi daromadlar yigʻindisi sifatida uning joriy qiymatini aniqlashga asoslanadi.
605 26 . Mazkur MBS doirasida daromad yondashuvi usullaridan quyidagi hollarda foydalanilishi mumkin:
qiyosiy va xarajat yondashuvlari usullarini qoʻllash imkoni boʻlmaganda;
agar baholash obyekti ishlab chiqarish siklida oʻzi mustaqil barqaror daromadni shakllantiradigan maxsus va (yoki) ixtisoslashtirilgan texnika boʻlsa;
agar baholash obyekti daromadni shakllantiradigan jamoat yoki noyob (raritet) transport vositasi boʻlsa.
605 27 . Baholash obyekti qiymatini baholashda daromad yondashuvining toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli qoʻllaniladi va baholash qiymati sof operatsion daromad koʻrsatkichlarini kapitalizatsiya stavkasiga boʻlish orqali aniqlanadi.
605 28 . Baholovchi toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usulidan foydalanganda:
kapitallashtiriladigan sof operatsion daromad qiymatini hisoblab chiqishi;
kapitallashtirish stavkasini hisoblashi;
baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi lozim.
605 29 . Kapitallashtirish stavkasi kumulyativ qurish usuli va bozor ekstraksiyasi usuli yordamida hisoblanadi.
605 30 . Sof operatsion daromadni aniqlash uchun baholovchi operatsion xarajatlar yoki xizmatlarni koʻrsatishda (ishlarni bajarishda) transport xizmatlarining tannarxi baholash obyektiga operatsion xarajatlar asosida baholash obyektidan foydalanishdan olinadigan sof operatsion daromadni hisobga olgan holda baholash obyektini ijaraga berishdan keladigan pul tushumlaridan foydalanadi.
605 31 . Sof operatsion daromad baholash sanasi yilidan keyingi toʻliq yil uchun oʻrtacha yillik qiymat miqdorida aniqlanadi. Bunda, baholovchi prognozlarda narxlarning oʻzgarishini hisobga olgan holda, ijara stavkalari yoki transport xizmatlari (ishlar) qiymati oʻzgarishini hisobga olishi kerak.
4-§. Xarajat yondashuvi
605 32 . Xarajat yondashuvi transport vositasi qiymatini uni tiklash, ishlab chiqarish yoki almashtirish uchun zarur xarajatlar qiymatidan jami eskirishni chegirib tashlash orqali aniqlashga asoslanadi.
605 33 . Qiymatni xarajat yondashuvi bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
toʻliq tiklash — ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash;
baholash obyektiga oʻrnatilgan, baholash obyektining zavod komplektatsiyasiga kirmaydigan qoʻshimcha jihozlanish qiymatini aniqlash (zarur boʻlganda);
baholash obyektida mavjud boʻlgan nuqsonlarni va nosozliklarni bartaraf etish qiymatini aniqlash (zarur boʻlganda);
baholash obyektining jamlangan eskirish miqdorini aniqlash;
baholash obyekti qiymatini toʻliq takror ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymati bilan (qoʻshimcha uskunaning qiymatini va baholash obyektida mavjud boʻlgan nuqsonlarini va nosozliklarini bartaraf etish qiymatini hisobga olgan holda) jamlangan eskirishning qiymati koʻrsatkichlari oʻrtasidagi farq sifatida aniqlash.
605 34 . Toʻliq takror ishlab chiqarish qiymati yoki almashtirish qiymati quyidagi usullardan biri yordamida aniqlanadi:
bilvosita usul;
almashtirish usuli;
qiymatni indeksatsiyalash usuli.
Jamlangan eskirish jismoniy, funksional (maʼnaviy) va iqtisodiy (tashqi) eskirish hamda eskirish yigʻindisi sifatida aniqlanadi.
605 35 . Mavjud axborotdan kelib chiqqan holda transport vositasining jismoniy eskirishi quyidagi usullardan biri yordamida aniqlanadi:
statistik mezonlar usuli;
normativ eskirish usuli;
foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtini inobatga olishga oid jismoniy eskirish usuli;
transport vositasi, shuningdek ularning tarkibiy qismlari uchun tabiiy jismoniy eskirish usuli;
texnik holatini tavsiflovchi usuli.
605 36 . Funksional eskirish — avtomobil sanoatidagi ilmiy va texnologik taraqqiyot, ishlab chiqarish, import, tovar bozorlari va transport vositalarining ishlashiga davlat tomonidan qoʻyilgan cheklovlar, transport vositalarini ishlab chiqarishni tugatish, shu jumladan, ular uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqarishni toʻxtatish va boshqa omillar taʼsirida foydaliligining pasayishi tufayli transport vositasining qiymatining nisbiy pasayishidan iborat.
605 37 . Iqtisodiy (tashqi) eskirish — bozor konyunkturasining baholanayotgan obyektga salbiy taʼsiri natijasida baholanayotgan obyekt qiymatining pasayishidan iborat.
3-bob. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish
605 38 . Baholash natijalarini muvofiqlashtirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
605 39 . Baholash natijalarini muvofiqlashtirish turli baholash yondashuvlari yordamida olingan baholash natijalari uchun qiyoslash choralarini belgilash yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunda, baholovchi quyidagilarni hisobga olishi kerak:
baholashning maqsadi hamda baholash natijalaridan moʻljallanayotgan foydalanish;
baholash obyektining xususiyati;
qiymat turi;
baholash yondashuvlarini qoʻllaganda foydalaniladigan axborotning miqdori va sifati.
605 40 . Oʻlchovlarni kelishish va qiyoslash usullarini tanlashda baholovchining barcha farazlari va taxminlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslab berilgan boʻlishi kerak.
4-bob. Shikastlangan transport vositalari qiymatini baholash hamda transport vositalariga yetkazilgan zararni aniqlash xususiyatlari
1-§. Shikastlangan transport vositalari qiymatini baholashning umumiy qoidalari
605 41 . Transport vositalari shikastlanishining asosiy sabablari yoʻl-transport hodisalari, ishlab chiqarishdagi yirik avariyalar, tabiiy ofatlar, zilzilalar, sel, qulashlar, toshlar oʻpirilishi, koʻchkilar, toshqinlar, suv bosishi, shuningdek transport vositasining shikastlanishiga olib kelgan qasddan yoki qasddan boʻlmagan (ehtiyotsizlik oqibatidagi) harakatlar boʻlishi mumkin.
605 42 . Shikastlanishdan zarar (moddiy zarar) — transport vositasining olingan shikastlanishlar natijasida arzonlashish qiymati yoki uni tiklashga qilingan xarajatlar miqdori hisoblanadi. Zarar transport vositasi qiymatining shikastlanish oqibatida haqiqiy yoʻqotilishi yoki shikastlangan transport vositasini uning shikastlanishdan bevosita oldingi texnik holatigacha tiklashga ketgan xarajatlar hamda uni tiklash boʻyicha ishlar olib borish natijasida uning qiymati yoʻqotilishi miqdori (tovar qiymatining yoʻqotilishi) yigʻindisi sifatida aniqlanadi.
Bunda, moddiy zarar miqdoriga quyidagilar kiradi:
taʼmirlash uchun zarur boʻlgan materiallarning qiymati;
taʼmirlash jarayonida ularning eskirishini hisobga olgan holda almashtiriladigan ehtiyot qismlarining qiymati;
taʼmirlash ishlari uchun xarajatlar, shu jumladan ustalarning ish haqi xarajatlari;
taʼmirlash bilan bevosita bogʻliq xarajatlar va qoʻshimcha xarajatlar (ish soatlarining umumiy qiymati).
tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati;
Yoʻqotilgan daromad (boy berilgan foyda) ushbu MBS doirasida aniqlanmaydi.
605 43 . Taʼmirlash (tiklash) qiymati — transport vositasi shikastlanishlarini bartaraf etish qiymati hisoblanadi.
605 44 . Tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati — transport vositasida mavjud boʻlgan nuqsonlar yoki ularni bartaraf etish izlari mavjudligi yoki nuqsonlar bartaraf etilganligi toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar mavjudligi sababli transport vositasining isteʼmol xususiyatlarining yomonlashishi natijasida transport vositasi (mahsulot) qiymatining pasayishi hisoblanadi.
Bunda, tovar qiymatining yoʻqotilishi transport vositasini taʼmirlash (tiklash) boʻyicha ishlar bajarilgandan keyin uning geometrik parametrlaridagi, konstruktiv materiallar fizik-kimyoviy xossalaridagi va ish jarayonlari tavsiflaridagi qaytmas oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻladi.
605 45 . Baholovchi oldiga qoʻyilgan vazifalarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun buyurtmachi transport vositasini baholovchiga koʻzdan kechirish uchun taqdim etadi.
605 46 . Baholovchi tomonidan koʻzdan kechirish natijasida baholash uchun zarur boʻlgan baholash obyektining shikastlanishlari va nuqsonlari haqidagi, shu jumladan quyidagi maʼlumotlar:
transport vositasini identifikatsiya qilish, transport vositasi va uning agregatlari raqamlarining taqdim etilgan hujjatlardagi (roʻyxat raqami, indentifikatsiyalash raqami (VIN — transport vositasining 17 ta belgidan iborat noyob kodi), kuzov raqami, rama yoki shassi raqami, dvigatel raqami va h.k.) yozuvlarga mosligi;
transport vositasining odometr boʻyicha yurgan masofa koʻrsatkichi, aks ettirilgan kattalikning ishonchliligini baholagan holda;
transport vositasining jihozlanishi, qoʻshimcha uskunalarning mavjudligi;
uzellar, agregatlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilganligi yoki almashtirilmaganligi;
transport vositasida ekspluatatsion shikastlanishlar, nuqsonlarning mavjudligi;
yoʻl transport hodisasi yoki boshqa hodisa natijasida vujudga kelgan shikastlanishlar, nuqsonlarning mavjudligi, turi, murakkabligi, xarakteri, ularning oʻlchamlari va joylashuvi;
transport vositasining kuzovi ilgari taʼmirlanganligi, uning hajmi, xarakteri va sifati;
aniqlangan shikastlanishlar, nuqsonlarni bartaraf etish imkoniyati va usullari;
aniqlangan shikastlanishlar, nuqsonlarning mazkur yoʻl-transport yoki boshqa hodisalarga muvofiqligi;
tiklash yoki taʼmirlash ishlarini bajarish mumkinligi, har bir alohida agregat, uzel, detallar boʻyicha ularni bajarish usullari va hajmi;
transport vositasini tiklash uchun zarur ehtiyot qismlari roʻyxati aniqlanadi va koʻzdan kechirish dalolatnomasiga kiritiladi.
Koʻzdan kechirishni oʻtkazish chogʻida aniqlanadigan shikastlanishlarni aniq qayd etib, fotosuratga olish kerak. Transport vositasining umumiy koʻrinishlari fotosuratlaridan keyin alohida shikastlangan elementlarning uzelli va detalli fotosuratlari joylashtiriladi.
605 47 . Transport vositasini koʻzdan kechirish natijalarini baholovchi baholash hisobotining tadqiqot qismida aks ettiradi. Transport vositasini koʻzdan kechirish natijasida qayd etilgan maʼlumotlar baholovchiga qoʻyilgan baholashga oid vazifalarga muvofiq hisob-kitoblarni amalga oshirishni boshlash imkonini beradi.
2-§. Shikastlangan transport vositalari qiymatini baholash
605 48 . Transport vositasining shikastlanishidan koʻrilgan zarar miqdorini hisoblashda tiklovchi taʼmirlash usulidan foydalangan holda xarajat yondashuvi qoʻllaniladi.
605 49 . Qayta tiklash taʼmirlashi — bu transport vositasining bevosita shikastlanishiga qadar boʻlgan holatigacha tiklash uchun zarur ishlar majmuasidir.
605 50 . Shikastlangan transport vositasini tiklash boʻyicha amalga oshirish boʻlgan zarur ishlar roʻyxatini belgilash mazkur rusumdagi transport vositasini taʼmirlash boʻyicha texnologik hujjatlar talablarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
605 51 . Taʼmirlash ishlarining hajmi, turlari va uslublari baholovchi tomonidan alohida detallarning shikastlanishi, (korrozion yemirilishi)ning xarakteri va darajasiga qarab, ularni ajratish/yigʻish, moslash, sozlash, boʻyash, korroziyaga hamda shovqinga qarshi ishlov berish va boshqalarni hisobga olgan holda transport vositasini ishlab chiqargan korxona tomonidan belgilangan taʼmirlash texnologiyasiga muvofiq, tayyorlovchi korxonaning taʼmirlash texnologiyasi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlmagan taqdirda esa mavjud analoglar va tayyorlovchi korxonalarning rasmiy vakolatxonalari maʼlumotlari boʻyicha ushbu ehtiyot qismlarning texnik holatiga baho berish yoʻli bilan belgilanadi.
605 52 . Baholovchi agregat, uzel, detallarni tiklashning texnik imkoniyati boʻlmaganda yoki uni tiklash iqtisodiy maqsadga muvofiq boʻlmaganda, texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlar talablariga, tarmoq normativlari va ishlab chiqaruvchi korxonalar normativlariga (mavjud boʻlgan taqdirda) asoslangan holda ularni almashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.
605 53 . Transport vositasining detallar, uzellar, agregatlar narxini aniqlashda hamda baholash hisobotini tuzishda baholovchi ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy vakolatxonalaridagi original ehtiyot qismlar va materiallar narxlaridan, ularning mazkur mintaqada shakllangan oʻrtacha bozor narxlaridan, bunday maʼlumotlar boʻlmagan taqdirda chakana narxlardan kelib chiqishi kerak.
605 54 . Shikastlangan transport vositasini tiklash uchun zarur taʼmirlash ishlariga haq toʻlash uchun xarajatlar transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish va ularni taʼmirlash boʻyicha ishlarni tartibga soladigan amaldagi texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga (transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlashning mehnat sigʻimi normativlari (ish soatlari), transport vositasini joriy taʼmirlash boʻyicha qoʻllanmalar, transport vositasini joriy taʼmirlash texnologiyalari va boshqalar) muvofiq aniqlanadi.
605 55 . Agar ayrim ishlar turlariga normativlar belgilanmagan boʻlsa, transport vositasining taʼmirlash ish soatlari transport vositasining analogini tanlash yoʻli bilan, transport vositasining turi, rusumi va ishlab chiqarilgan sanasini hisobga olib analog transport vositalariga tegishli ish soatlaridan foydalanish mumkin.
Shikastlangan transport vositasini tiklash uchun zarur boʻlgan ishlarning baholash sanasidagi bir ish soati qiymati tanlanma kuzatuv natijalari boʻyicha aniqlanadi.
605 56 . Tanlanma kuzatuv transport vositasini baholash joyida transport vositalarini taʼmirlash boʻyicha xizmatlar bozori doirasida olib boriladi. Bunda, ish soatlarining qiymati transport vositasini taʼmirlash boʻyicha ustaxonalardan olingan maʼlumotlar asosida amalga oshiriladi, agar mintaqada bunday ustaxonalar mavjud boʻlmasa, analog transport vositalarini taʼmirlash ustaxonalaridagi qiymatlar qabul qilinadi.
605 57 . Transport vositasini yangilash ehtimolligini hisobga olib, uni tiklash xarajatlari va tovar qiymatining qoʻshimcha yoʻqotilishi alohida hisoblanadi hamda baholash toʻgʻrisidagi hisobotda alohida bobda keltiriladi.
3-§. Shikastlangan transport vositalarining tovar qiymati yoʻqotilishini baholash
605 58 . Tovar qiymatining yoʻqotilishi qiymati transport vositalarini taʼmirlashdan oldin yoki keyin aniqlanishi mumkin.
605 59 . Transport vositasi tovar qiymatining yoʻqotilishini hisoblash koʻzdan kechirishda aniqlangan quyidagi taʼmirlash turlarini amalga oshirish zarurati tugʻilganda hisoblanishi mumkin:
kuzovning qiyshiqligini bartaraf etish;
kuzovning yechilmaydigan elementlarini almashtirish (toʻliq yoki qisman);
kuzovning alohida (yechiladigan yoki yechilmaydigan) elementlarini (shu jumladan plastik kopot, qanotlar, eshiklar, yukxona eshigini) taʼmirlash;
kuzov va bamperlarning tashqi yuzalarini toʻliq yoki qisman boʻyash;
salonni, uning zavodda yigʻilgan sifatini buzilishi bois, toʻliq demontaj qilish”.
5. Mazkur qoʻshimcha va oʻzgartirishlarning ilovasiga muvofiq tahrirdagi 10-ilova bilan toʻldirilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Yagona milliy baholash standartiga kiritilayotgan qoʻshimcha va oʻzgartirishlarga ILOVA
“Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga 10-ILOVA
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS)
Mazkur Metodika 15-son “Transport vositalari qiymatini baholash” MBSni qoʻllash tartibini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodika YAMBSga muvofiq transport vositalari qiymatini baholash uchun zarur boʻlgan minimal usullarni belgilaydi. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilikka, YAMBSga hamda baholashning xalqaro tajribasiga zid boʻlmagan boshqa usullardan ham foydalanishlari mumkin. Bunda baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda tanlangan baholash usulini koʻrsatishi va asoslashi kerak.
2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy atama va taʼriflar qoʻllaniladi:
transport vositasi — yoʻlovchilarning, bagajning, yuk bagajining, yuklarning, pochta va kurerlik joʻnatmalarining yoki maxsus ishlarni amalga oshirish uchun uskunalarning yoʻllarda harakatlanishi yoki tashilishi uchun moʻljallangan qurilma;
mexanik transport vositasi — dvigatel bilan harakatga keltiriladigan transport vositasi. Bu atama barcha traktor va oʻzi yurar moslamalarga ham taalluqlidir;
yengil avtomobil — yoʻlovchilarni tashish uchun moʻljallangan va haydovchi oʻrindigʻini hisobga olmaganda 8 tadan ortiq boʻlmagan oʻrindiqqa ega transport vositasi;
avtobus — yoʻlovchilarni tashish uchun moʻljallangan va haydovchi oʻrindigʻini hisobga olmaganda 8 dan ortiq oʻrindiqqa ega transport vositasi. Avtobuslar mikroavtobuslar, shahar, shahar atrofi, shaharlararo va turistik avtobuslarga boʻlinadi;
yuk avtomobili — yuk tashish uchun moʻljallangan transport vositasi. Yuk mashinalari bortli yuk mashinalariga, shu jumladan tirkamali (bortli tortuvchi), yarim tirkamali (egarli tortuvchi), oʻzi agʻdaruvchi va ixtisoslashtirilgan mashinalarga boʻlinadi;
tirkama — mexanik transport vositasi tarkibida harakatlanishga moʻljallangan va dvigatel bilan jihozlanmagan transport vositasi. Ushbu atama yarim tirkama va uzaytiriladigan tirkamalarga ham taalluqlidir;
ixtisoslashtirilgan mashina — muayyan turdagi yuklarni tashish uchun moʻljallangan va buning uchun maxsus kuzov va (yoki) moslamalar bilan jihozlangan, shu jumladan yarim tirkamali yoki tirkamali (koʻptirkamali) yuk mashinasi. Ixtisoslashtirilgan transport vositalariga furgonli (umumiy maqsadli, izotermik, refrijerator, non uchun, mebel uchun, kiyim-kechak uchun, hayvonlar uchun va h.k.) yoki sisternali (suyuq va sochiluvchan yuklar uchun) mashinalar, konteyner tashuvchilar, almashtiriladigan (olinadigan) kuzovli mashinalar, uzun oʻlchamli yuklarni tashish uchun jihozlangan mashinalar, ogʻir yuk tashuvchi, panel tashuvchi, blok tashuvchi, plita tashuvchi, toʻsin tashuvchi, santexnika kabinalari tashuvchi, avtomobil tashuvchi mashinalar va h.k.lar kiradi;
maxsus mashina — maxsus funksiyalarni, koʻproq notransport ishlarni (asosan statsionar sharoitda) bajarish uchun moʻljallangan va qayd etilgan funksiyalarni bajarish uchun maxsus uskunalar bilan jihozlangan mashina. Maxsus mashinalarga oʻt oʻchirish mashinalari, narvonli yuk mashinalari, avtokranlar, avtobetonqorgichlar, avtobeton nasoslari, avtominoralar, avtoburgʻulash qurilmalari, avtoustaxonalar va h.k.lar kiradi;
yoʻl-qurilish texnikasi — avtomobil yoʻllarini qurish va taʼmirlash uchun moʻljallangan transport vositalari. Yoʻl-qurilish texnikasi tarkibiga ekskavatorlar, frontal yukortgichlar, skreperlar, avtogreyderlar, buldozerlar, asfalt yotqizuvchilar, yoʻl katoklari, markalash mashinalari, yoʻl frezalari, yoʻl taʼmirlagichlar va hk.lar kiradi;
seriyali komplektatsiya (butlanma) (seriyali uskunalar) — transport vositasini ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ushbu modifikatsiyadagi (seriyadagi) barcha transport vositalariga majburiy tartibda oʻrnatiladigan uskunalar;
qoʻshimcha uskunalar — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ushbu seriyadagi barcha transport vositalariga individual buyurtma boʻyicha oʻrnatilishi mumkin boʻlgan jihozlar, shuningdek transport vositasiga undan foydalanish jarayonida seriyali jihozdan tashqari oʻrnatilgan jihozlar;
butlovchi qismlar — transport vositasi konstruksiyasiga kiradigan agregatlar, uzellar, detallar;
agregat — toʻliq oʻzaro almashinish qobiliyatiga ega boʻlgan, transport vositasining boshqa qismlaridan yoki umuman transport vositasidan alohida yigʻilish imkoniyatiga va transport vositasi tarkibida yoki mustaqil ravishda muayyan funksiyani bajarish layoqatiga ega boʻlgan yigʻish birligi;
uzel — buyumning boshqa tarkibiy qismlaridan yoki butun mahsulotdan alohida yigʻish mumkin boʻlgan va bir maqsaddagi mahsulotlarda faqat boshqa tarkibiy qismlar bilan birgalikda maʼlum funksiyalarni bajarishi mumkin boʻlgan yigʻish birligi;
detal — yigʻish amaliyotlaridan foydalanmagan holda nomi va rusumi boʻyicha bir turdagi materialdan tayyorlangan buyum;
yoʻl-transport hodisasi — transport vositasining yoʻlda harakatlanish jarayonida va uning ishtirokida sodir boʻlgan, fuqarolar vafot etgan yoki ularning sogʻligʻiga zarar yetkazilgan, transport vositalari, inshootlar, yuklar shikastlangan yoxud boshqa moddiy zarar yetkazilgan hodisa;
tiklovchi taʼmirlash qiymati — shikastlangan transport vositasini taʼmirlash, transport vositasini ishlab chiqaruvchi zavodning meʼyoriy-texnik hujjatlarida nazarda tutilgan, transport vositasining bevosita shikastlanishdan oldin ega boʻlgan ekspluatatsion xususiyatlari va isteʼmol sifatini tiklash uchun zarur boʻlgan xarajatlar (shu jumladan ish, ehtiyot qismlar va materiallar sarfi) miqdori;
takror ishlab chiqarish qiymati (tiklash qiymati) — bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, baholash obyekti bilan bir xil boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflangan xarajatlar miqdori (baholash sanasi holatiga amalda boʻlgan bozor narxlarida);
almashtirish qiymati — zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, foydaliligi baholash obyekti bilan teng boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflangan xarajatlar miqdori (baholash sanasi holatiga amalda boʻlgan bozor narxlarida);
yaroqli qoldiqlar — transport vositasining soz holatdagi, qoldiq qiymatiga ega boʻlgan, kelgusida foydalanish uchun yaroqli boʻlgan, shikastlangan transport vositasidan ajratib olish va sotish mumkin boʻlgan detallari, uzellari va agregatlari;
yaroqli qoldiqlar qiymati — shikastlangan qayta tiklanmaydigan transport vositasining yaroqli qoldiqlarining bozor qiymati boʻlib, u boʻyicha yaroqli qoldiqlar sotuvdan oldingi xarajatlarni (yaʼni qismlarga ajratish, nuqsonlarini aniqlash; saqlash va sh.k.) va savdo chiqimlarini hisobga olgan holda bozorda sotilishi mumkin. Yaroqli qoldiqlar qiymati ushbu transport vositasining utilizatsiya qiymatidan kam boʻlmasligi lozim;
tovar qiymatining yoʻqolishi (bundan buyon matnda TQY deb yuritiladi) — nuqsonlar (shikastlar) yoki ularni bartaraf etish izlari mavjudligi yoki nuqsonlar (shikastlar) bartaraf etilganligi toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar mavjudligi sababli transport vositasining isteʼmol xususiyatlari yomonlashishi natijasida transport vositasi qiymatining pasayishi;
identifikatsiya raqami (vehicle identification number) (bundan buyon matnda VIN deb yuritiladi) — ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan transport vositasiga beriladigan noyob raqam;
transport vositasini koʻzdan kechirish — transport vositasini identifikatsiya qilish, uning ishlash layoqatini aniqlash, shikastlar yoki nuqsonlar, taʼmir izlarini aniqlash bilan bogʻliq tartib-taomil;
bosib oʻtilgan masofa — transport vositasi tomonidan muayyan vaqt ichida bosib oʻtilgan masofaning kilometrlardagi miqdori;
oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofa — transport vositasining shartli ravishda oʻxshash transport vositalari bosib oʻtgan masofaning oʻrtacha statistik miqdoriga teng deb qabul qilingan yillik bosib oʻtgan yoʻli miqdori;
kuzovdagi kamchiliklarni bartaraf etish — bu oynalar, eshiklar, kapot, yukxona qopqogʻi, lonjeronlarb salon karkasi va kuzov asosidagi quvvat agregati, transmissiya va ilgaklarni mahkamlash uchun bazaviy nuqtalarning geometrik parametrlarini tiklash;
xronologik yosh — baholash obyekti ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash sanasigacha oʻtgan vaqt (yillar) miqdori;
ekspluatatsion eskirish — transport vositasi va uning elementlarining texnik holatini tavsiflovchi, transport vositasini ekspluatatsiya qilish natijasida erishilgan jismoniy qarishning miqdoriy koʻrsatkichi (foizlarda). Ekspluatatsion eskirish eng koʻp darajada transport vositasining sinfiga, bosib oʻtgan masofasiga (ishlashiga), ekspluatatsiya muddatiga, ekspluatatsiya qilish (jumladan texnik ekspluatatsiya) tartibi va shartlariga, ekspluatatsiya qilish nuqsonlariga bogʻliq boʻladi;
tiklovchi (qayta tiklash) taʼmirlash — bu transport vositasining shikastlanishdan oldin darhol ega boʻlgan texnik xususiyatlarini va isteʼmolchi xususiyatlarini tiklash uchun bajarilishi kerak boʻlgan ishlar toʻplami;
eskirish — jismoniy eskirish, shuningdek funksional (maʼnaviy) va iqtisodiy (tashqi) eskirish turlari taʼsirida transport vositalarining texnik-iqtisodiy tavsiflarini yoʻqotishi bilan birga kechadigan qadrsizlanishi;
zarar — huquqi buzilgan shaxsning buzilgan huquqini tiklash uchun qilgan yoki qilishi lozim boʻlgan xarajatlari, uning mol-mulki yoʻqolishi yoki shikastlanishi (haqiqiy zarar), shuningdek bu shaxs oʻz huquqlari buzilmaganida odatdagi fuqarolik muomalasi sharoitida olishi mumkin boʻlgan, lekin ololmay qolgan daromadlari (boy berilgan foyda);
nuqson — mahsulotning meʼyoriy-texnik hujjatlari talablariga mos kelmasligi;
jiddiy nuqson — nuqson yoki nuqsonlar yigʻindisi boʻlib, ularni bartaraf etish xarajatlari yangi buyumning tovar qiymatining kamida 10 foizini tashkil etadigan nuqson. Nuqson uni bartaraf etgandan keyin ishlab chiqaruvchi tomonidan taqdim etilgan mahsulotning resursi (xizmat muddati) pasayishiga hamda bu mahsulotning tovar qiymatini yoʻqotishiga olib keladi;
tashqi boʻyoq — transport vositasining tashqi yuzalarini boʻyash (eshiklarning cheti va teshiklari, kapot va bagajnik qopqogʻining suv oqish joylari bilan birga);
shikastlanish — meʼyoriy-texnik hujjatlarda belgilangan darajadan oshib ketadigan tashqi taʼsirlar natijasida obyektning sozligi buzilishi;
toʻliq boʻyoq — transport vositasining tashqi va ichki yuzalarini boʻyash;
taʼmirlash materiallari — taʼmirlashda ishlatiladigan asosiy va yordamchi materiallar;
yashirin nuqson — transport vositasini koʻzdan kechirish chogʻida aniqlab boʻlmaydigan nuqson boʻlib, uni identifikatsiyalash uchun qism, uzel yoki agregatni qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkazish zarur;
transport vositasining ishlab chiqarilgan sanasi — transport vositasi ishlab chiqaruvchi zavod tomonidan ishlab chiqarish yakunlangan sana (barcha texnologik va maʼmuriy jarayonlar yakunlangan sana).
2-bob. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
3. Axborotni toʻplash, oʻrganish va tahlil qilishda, shuningdek baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholovchi 3-son MBS talablariga amal qilishi kerak.
4. Transport vositasini koʻzdan kechirish jarayoni uni identifikatsiya qilish, texnik holatini aniqlash, nosozliklarni yoki transport vositasining qismlaridagi nuqsonlarni aniqlash uchun olib boriladi. Koʻzdan kechirish jarayoni quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
transport vositasi va uning qismlarining texnik holatini aniqlash;
transport vositasini suratga olish;
transport vositasini identifikatsiya qilish;
transport vositasining texnik holatini tekshirish dalolatnomasini tuzish.
Koʻzdan kechirishni boshlashdan oldin baholovchi quyidagi maʼlumotlar va hujjatlar bilan tanishadi:
transport vositasi egasining familiyasi, ismi, otasining ismi yoki yuridik shaxsning nomi, egasining (egasining ishonchli vakili, buyurtmachi) manzili yoki uning yuridik manzili;
transport vositasini roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari maʼlumotlari (texnik pasport, roʻyxatdan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma, transport vositasining pasporti, texnik talon);
transport vositasining identifikatsiya maʼlumotlari (turi, rusumi, modeli (modifikatsiyasi), chiqarilgan sanasi, identifikatsiya raqami (VIN), kuzov, shassi (ramkalar) raqami, dvigatel modeli va raqami, uning turi, hajmi va quvvati, rangi, asosiy agregatlarni almashtirish sanalari (agar ular almashtirilgan boʻlsa), davlat raqami);
ishlab chiqaruvchi mamlakat, import qiluvchi mamlakat (xorijiy ishlab chiqarilgan transport vositasi uchun);
odometr koʻrsatkichi boʻyicha bosib oʻtilgan masofasi.
5. Transport vositasini koʻzdan kechirishda baholash buyurtmachisi baholovchiga Oʻzbekiston Respublikasida davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnomani (transport vositasining texnik pasporti) va agar mavjud boʻlsa, boshqa roʻyxatga olish hujjatlarini taqdim etadi. Transport vositasini roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlari mavjud boʻlmagan taqdirda, koʻzdan kechirish jarayonida schyot-fakturalar, oldi-sotdi (hadya) shartnomasi, ishonchnoma yoki transport vositasini yetkazib berish shartnomasi maʼlumotlaridan foydalanishga ruxsat etiladi.
Transport vositasi baholovchiga uni sifatli koʻzdan kechirish imkoniyatini taʼminlaydigan holat va sharoitlarda taqdim etilishi kerak.
Transport vositasi asosan organoleptik usul yordamida, yaʼni tashqi koʻzdan kechirish orqali oʻrganiladi. Agar zarur boʻlsa, baholovchi maxsus nazorat, oʻlchash va diagnostika asboblari va jihozlaridan foydalanishi mumkin.
Koʻzdan kechirish davomida baholovchi transport vositasini suratga oladi. Olingan fotosuratlar baholash toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilishi kerak.
Kam yorugʻlik sharoitida suratga olishda fotochaqnovchi yoki qoʻshimcha yorugʻlik manbalari qoʻllaniladi.
Transport vositasini suratga olishda imkoniyat mavjud boʻlsa, quyidagilar aks ettirilishi kerak:
odometr koʻrsatkichlari;
transport vositasining identifikatsiya raqami (VIN), transport vositasining kuzov raqami, dvigatel va shassi (rama) raqamlari;
shinalar va disklar.
6. Transport vositasini koʻzdan kechirishda baholovchi imkoniyat mavjud boʻlsa, quyidagi maʼlumotlarni aniqlaydi:
transport vositasining hujjatlarida koʻrsatilgan maʼlumotlarni haqiqiy identifikatsiya maʼlumotlariga muvofiqligini tekshirish;
transport vositasining bosib oʻtilgan masofasi yoki ish vaqtini qayd qiluvchi qurilmalarning koʻrsatkichlari, shuningdek ushbu qurilmalarni almashtirish yoki taʼmirlash fakti;
agregatlar, butlovchi qismlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilishi (almashtirish sanasi aks ettiriladi);
transport vositasi ilgari taʼmirlanganligi va ushbu taʼmirlashning hajmi, xususiyati va sifati qandayligi;
transport vositasidagi nuqsonlar va shikastlanishlarning xususiyati va hajmi (agar mavjud boʻlsa).
Axborotlarni yigʻish va tahlil qilish baholovchi tomonidan transport vositasini koʻzdan kechirish qiyin yoki imkonsiz boʻlgan hollarda transport vositasini koʻzdan kechirmasdan ham amalga oshirilishi mumkin. Bu holatda baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholanayotgan transport vositasi koʻzdan kechirilmasdan taqdim etilgan hujjatlar asosida oʻrganilganini qayd etishi kerak. Bunda koʻzdan kechirishning imkoniyati yoʻqligi sabablari koʻrsatilishi lozim.
Transport vositasini koʻzdan kechirmasdan baholash uchun taqdim etilgan hujjatlarning yetarliligi yoki yetarli emasligi har bir alohida holatda baholovchi tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi.
7. Olingan maʼlumotlarga koʻra, baholovchi transport vositasining seriyali va qoʻshimcha uskunalarining roʻyxatini belgilaydi. Transport vositasida oʻrnatilgan qoʻshimcha uskunalar uchun baholash buyurtmachisi yoki manfaatdor shaxs tegishli texnik, ruxsat beruvchi hujjatlar va balans qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni (yuridik shaxslar uchun) taqdim etadi.
Baholovchi transport vositasi konstruksiyasiga kiritilgan har qanday oʻzgartirishlar (qayta jihozlash) va u bilan bogʻliq butlanish qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda tegishli ravishda hujjatlashtirilganligini eʼtiborga olishi kerak.
8. Baholash obyektini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish yakunlari boʻyicha baholash obyektining texnik holati haqida dalolatnoma tuziladi hamda unda baholash obyektining texnik holati, identifikatsiya natijalari, butlanishi, nosozliklari, foydalanishdagi kamchiliklari va boshqa nuqsonlar aks ettiriladi. Texnik holat haqidagi dalolatnoma mazkur Metodikaning 1-ilovasiga muvofiq shaklda rasmiylashtiriladi.
9. Baholash obyekti bilan analog-obyektlar parametrlari va tavsiflarini solishtirishda obyektlarning unumdorligi va quvvati, shuningdek butlanishi va fizik holati haqidagi tavsiflarni taqqoslash majburiy hisoblanadi. Agar parametr va tavsiflar baholash obyekti uchun narxni shakllantiruvchi ahamiyatga ega boʻlsa, obyektlarning boshqa parametr va tavsiflarini solishtirish ham majburiy hisoblanadi.
Transport vositasini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish jarayonida baholovchining vakolatiga quyidagilarni tekshirish kirmaydi:
transport vositasining identifikatsiya raqami (kodi), dvigatel, zavod belgisi, boʻyoq kodi, transport vositasi roʻyxatdan oʻtish hujjatlarining haqiqiyligi;
transport vositasining roʻyxatga olish belgilarining amaldagi qonunchilik talablariga muvofiqligi;
tovar belgisidan foydalanishning qonuniyligi;
tarkibiy qismning muvofiqlik belgisi (tarkibiy qismni bir xil qism bilan almashtirish yoki transport vositasining maqsadli bozorini aniqlashning alohida holatlari bundan mustasno);
transport vositalarini qoʻshimcha markirovkalash.
Agar transport vositasini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish jarayonida zavod belgisida koʻrsatilgan maʼlumotlar va transport vositasining haqiqiy maʼlumotlari yoki roʻyxatga olish hujjatlaridagi maʼlumotlar oʻrtasida nomuvofiqlik aniqlansa, baholovchi quyidagi yechimlardan birini tanlashi kerak:
aniqlik kiritish zarurligi toʻgʻrisida baholash buyurtmachisiga yozma ariza berish;
baholash jarayonini buyurtmachi tomonidan nomuvofiqlar bartaraf etilguniga va tegishli hujjatlar taqdim etilguniga qadar toʻxtatib turish;
baholashni rad etish.
10. Baholash obyekti bilan aynan bir xil obyekt tanlanganda, ishlab chiqaruvchisi bitta boʻlgan va bitta mamlakatda ishlab chiqarilgan, shuningdek vazifasi (umumiy, ixtisoslashtirilgan, maxsus va boshqalar) bir xil boʻlgan obyektga afzallik berilishi kerak.
3-bob. Baholash yondashuvlari va usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash
1-§. Qiyosiy yondashuv
11. Qiymatni qiyosiy yondashuv bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda bajariladi:
bozorni tadqiq etish, transport vositasining analog-obyektlari boʻyicha axborotni tahlil qilish va yigʻish;
transport vositasining analog-obyektlarini tanlash;
qiyoslash elementlarini tanlash;
qiymatni hisoblash usullarini tanlash;
qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;
transport vositasining analog-obyektlari narxiga (qiymatiga) tuzatishlar kiritish;
baholash obyekti qiymatini aniqlash.
12. Transport vositalari bozorini oʻrganish va tahlil qilish analog-obyektlar boʻyicha bitimlar (takliflar) haqida axborot olish uchun amalga oshiriladi.
13. Qiyosiy yondashuv usullarini qoʻllashda kamida uchta analog-obyektlar haqida axborotni toʻplash zarur.
14. Baholash obyekti va analog-obyektlarni qiyoslash birligi boʻyicha taqqoslashda quyidagi elementlar tanlab olinadi:
mulkiy huquqlar — baholash obyekti va (yoki) analog-obyektlarni sotishda bir shaxsdan boshqa shaxsga oʻtadigan mulkiy huquqlar tahlil qilinadi;
moliyalashtirish shartlari — baholash obyekti va (yoki) analog-obyektning bozor qiymatiga taʼsir koʻrsatadigan toʻlov shartlari (kechiktirish, kredit, lizing va h.k.) tahlil qilinadi;
bozor holati (sotuv vaqti) — analog-obyektlar narxining oʻzgarishi tahlil qilinadi va hisobi yuritiladi;
sotuv shartlari — sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi bozor munosabatlari uchun tipik boʻlmagan shartlar aniqlanadi;
yosh — transport vositasining yosh omili, uning turkum ishlab chiqarishdan olinganligi yoki transport vositasi butlovchi qismlarini turkum ishlab chiqarishdan olinganligi hisobga olinadi;
fizik tavsiflar — baholash obyekti va analog-obyektlarning texnik-ekspluatatsion tavsiflari tahlil qilinadi va hisobi olib boriladi. Oʻlchamdagi, konstruktiv qismlar (elementlar)dagi, texnik holat (eskirish foizi)dagi, joriy foydalanish xarakteridagi, qoʻshimcha butlanishidagi va h.k. tafovutlar tahlil qilinadi;
baholash obyekti narxiga taʼsir qiluvchi boshqa taqqoslash elementlari.
15. Fizik tavsiflarni qiyoslash elementlari sifatida quyidagi ikkita guruhga ajratish mumkin:
baholash obyektining konstruksiyasiga tegishli (standart yoki turkum butlanishiga) (ishlab chiqaruvchi tomonidan oʻrnatilgan turkum butlash qismlarining yoʻqligi, qoʻshimcha butlash mavjudligi, turkum ishlab chiqariladigan konstruksiyadagi jiddiy oʻzgarishlar bilan bogʻliq) tavsiflar;
baholash obyektining haqiqiy texnik holatiga tegishli (baholash obyektidan foydalanishning intensiv rejimi, baholash obyektining asosiy tizimini ekspluatatsiya qilishdagi nuqsonlari baholash obyektining asosiy tizimining va bir qismining nuqsonlari, jiddiy ekspluatatsion, avariyali shikastlanishlar va nuqsonlar, baholash obyektini tovar koʻrinishining yoʻqotilishi bilan bogʻliq) tavsiflar.
16. Qiyosiy yondashuv quyidagi usullarning bittasidan foydalanish orqali amalga oshiriladi:
sotuvlarni toʻgʻridan toʻgʻri qiyoslash;
statistik tahlil usullari (korrelyatsion-regression).
17. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli baholash obyekti qiymatini analog-obyektlarning sotuv yoki taklif narxiga tuzatilgan oʻrtacha qiymati sifatida hisoblashga asoslanadi.
Toʻgʻridan-toʻgʻri sotuvlarni solishtirish usuli transport vositasiga boʻlgan, ayni paytda birlamchi (yangi avtomobillar uchun) yoki ikkilamchi bozorda (foydalanilgan avtomobillar uchun) shakllangan taklif va talab narxlarini tahlil qilishga asoslangan boʻladi. Baholash bozor narxini statistik tanlov usuli bilan baholanayotgan transport vositasiga oʻxshash transport vositasiga boʻlgan taklif narxlarining oʻrtacha qiymatini aniqlash va keyinchalik uni tuzatish orqali amalga oshiriladi.
Baholangan transport vositasining bozor narxi quyidagi omillarga bogʻliq:
transport vositasining isteʼmol xususiyatlari;
hududda ishlab chiqaruvchi vakilining mavjudligi;
mazkur transport vositasi rusumiga xizmat koʻrsatish stansiyalari tarmogʻining mavjudligi;
mazkur transport vositasi rusumining ehtiyot qismlari, xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlariga narxlar darajasi;
transport vositasi rusumining obroʻsi va bozor konyunkturasi;
geografik joylashuvi, iqtisodiy vaziyat va h.k.
18. Baholash obyektining bozor narxini aniqlashda quyidagi maʼlumotlardan foydalaniladi:
eng ishonchli maʼlumot sifatida oldi-sotdi bitimlari narxlari;
mutaxassis(lar) tomonidan vaqti-vaqti bilan tuziladigan yangi va ishlatilgan transport vositalarining mintaqaviy bozorini oʻrganish natijalari toʻgʻrisidagi hisobotlar, ularda qayd etilgan sotuvchilar tomonidan transport vositalari uchun soʻralayotgan narxlar (taklif narxi) va sotilayotgan transport vositalarining qisqacha tavsifi (rusumi, modeli, ishlab chiqarilgan sanasi, yurgan masofasi, dvigatel turi va xususiyatlari, jihozlari, umumiy texnik holati);
avtomobillar va ularning ehtiyot qismlarini sotishga tegishli ruxsatnomaga ega boʻlgan savdo tashkilotlari (avtodoʻkonlar, dilerlar, avtosalonlar, avtomarkazlar va h.k.) yoki xususiy tadbirkorlar tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlar;
transport vositalari narxlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan xorijiy, mintaqaviy va respublika nashrlaridan olingan maʼlumotlar;
preyskurant (narxlar roʻyxati);
mamlakat va xorijiy maʼlumotnoma va tahliliy nashrlardan olingan narxlar;
auksion narxlari;
Internet saytlaridan olingan narxlar;
mintaqaviy ixtisoslashtirilgan avtomobil bozorini oʻrganish asosida olingan maʼlumotlar.
Transport vositasi va uning ehtiyot qismlarining narxi quyidagi maʼlumotlar asosida aniqlanadi:
rusumi, modeli, modifikatsiyasi;
zavoddan chiqarilgan sanasi (foydalanish muddati);
yurish masofasi;
komplektatsiya va toʻliqligi;
transport vositasining texnik holati;
amalga oshirilgan taʼmirlarning hajmi va sifati;
asosiy agregatlar va uzellarning almashtirilishi;
notoʻgʻri ishlatilishi va saqlanishidan kelib chiqqan nuqsonlarning mavjudligi.
19. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli quyidagi formula boʻyicha analoglar narxiga tegishli tuzatishlar kiritish orqali amalga oshiriladi:
bunda:
C — baholash obyektining narxi;
C an — analog obyektning narxi;
K fv — analoglar narxlarining vaqt omili boʻyicha oʻzgarishini (ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash paytigacha) hisobga oluvchi koeffitsiyent;
K iz — analogning ishlab chiqarilgan vaqtdan boshlab baholash paytigacha foydalanilgan davrdagi jismoniy eskirishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
K 1 , K 2 , K 3 … K n — baholash obyekti va analog parametrlari qiymatlaridagi farqlarni hisobga oluvchi tuzatuvchi koeffitsiyentlar;
S dop — analog-obyektni ajratib turadigan qoʻshimcha moslamalarning narxi.
20. Baholash obyektining komplektatsiyasiga tegishli qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlar:
seriyadagi komplektatsiyaga;
qoʻshimcha komplektatsiyaga (zavodda chiqarilmagan qoʻshimcha uskunalar) bogʻliq boʻlgan tuzatishlarga ajratiladi.
21. Seriyadagi komplektatsiyaga tuzatish kiritish baholash obyektida uni analogidan (oʻxshash obyektdan) farq qiluvchi mavjud yoki mavjud boʻlmagan qismlar (moslamalar)ning hamda ularni oʻrnatish ishlarining qiymatidan, shuningdek dasturiy taʼminotlar (masalan, kompyuter diagnostikasi) yordamida bozor tahlili asosida zarur materiallar qiymatidan kelib chiqib amalga oshiriladi.
22. Qoʻshimcha komplektatsiya bilan bogʻliq tuzatishlar, analogning qiymatiga qoʻshimcha komplektatsiya qiymatini (seriyali ishlab chiqarish/zavod komplektatsiyasiga nisbatan) qoʻshish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Bunday tuzatishlar miqdorini baholovchi bozorni tahlil qilish asosida va (yoki) maxsus dasturiy taʼminotlar yordamida belgilaydi.
23. Seriyali va qoʻshimcha komplektatsiyani identifikatsiya qilish ishlab chiqaruvchidan olingan maʼlumotlar, ixtisoslashtirilgan (transport vositasining texnik parametrlari haqidagi axborotdan iborat boʻlgan) maʼlumotnomalar asosida hamda xuddi shunday transport vositasini ishlab chiqarishning texnik shartlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
24. Jismoniy eskirishga tuzatish baholash obyektining hamda qabul qilingan analog-obyektlarning jismoniy eskirishi darajalari nisbatidan kelib chiqib quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
bunda:
K — eskirishga tuzatish koeffitsiyenti;
I obyekt — baholash obyekti jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
I analog — analog-obyekt jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi.
Mazkur formuladan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda, baholovchi bozorni tahlil qiladi hamda tuzatishni qoʻllab, ushbu tuzatishni nima uchun qoʻllaganini asoslab beradi.
25. Baholash obyektining haqiqiy texnik holatiga tegishli qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlar:
transport vositasidan foydalanish intensivligi rejimi;
transport vositasining asosiy tizimlari va qismlaridan foydalanishdagi nuqsonlar;
transport vositasining tovar koʻrinishi (qiymati) yoʻqolishi bilan bogʻliq tuzatishlarga ajratiladi.
26. Transport vositasidan foydalanish intensivligi rejimi bilan bogʻliq tuzatish:
transport vositasining haqiqatda bosib oʻtgan masofasini muayyan toifadagi transport vositasi uchun uning meʼyoriy koʻrsatkichiga taqqoslash yoʻli bilan (mavjud boʻlgan taqdirda);
haqiqiy xizmat muddati qonunchilikda yoki tayyorlovchi tomonidan belgilangan meʼyoriy muddatga taqqoslash yoʻli bilan aniqlanishi mumkin (mavjud boʻlgan taqdirda).
Transport vositasidan foydalanish intensiv rejimida bosib oʻtilgan masofa yoki ishlash vaqtiga tuzatish koeffitsiyenti maxsus dasturiy taʼminotlar yordamida ham aniqlanishi mumkin.
27. Foydalanishdagi nuqsonlarga tuzatishlar transport vositasidan foydalanish, saqlash va konstruksiyalarni nomuvofiq oʻzgartirish hamda boshqa salbiy holatlarga bogʻliq nuqsonlarni bartaraf etish smetasini yoki hisob-kitoblarni tuzish yoʻli bilan kiritiladi.
28. Transport vositasi bozor qiymatining shakllanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydigan transport vositasining asosiy tizimlari va qismlarida jiddiy boʻlmagan nuqsonlar mavjud boʻlganda, tuzatish miqdori obyekt-analogning (shu jumladan, tafsilotlarsiz va hisob-kitoblarsiz bazaviy analogning) bozor qiymatidan jami 5 foizgacha boʻlgan miqdorda qabul qilinishi mumkin.
Foydalanishdagi jiddiy boʻlmagan nuqsonlarni:
transport vositasini saqlash sharoitlari (2 foizgacha) — rangni xiralashishi, dogʻlar, kuzovda sezilarsiz korroziya elementlari va h.k.;
foydalanish sharoitlari (3 foizgacha) — eshiklar va kapot gʻirchillashi, salon va kuzov izolyatsiyasining buzilishi va h.k. keltirib chiqarishi mumkin.
29. Foydalanishdagi hamda avariyada kelib chiqqan shikastlanishlar va nuqsonlarni hisobga oluvchi tuzatish transport vositasi alohida qismlarining bozor qiymatini hisobga olgan holda foydalanishdagi va avariyada kelib chiqqan shikastlanishlar va nuqsonlarni bartaraf etish boʻyicha taʼmirlash ishlarini olib borish smetasini (kalkulyatsiyani) tuzish yoʻli bilan aniqlanadi. Transport vositasi alohida qismlarining bozor qiymati ushbu qismlarni almashtirish xarajatlarini hisobga olib aniqlanadi.
30. Tovar koʻrinishi (qiymati)ning yoʻqotilishini hisobga oluvchi tuzatish avariya taʼsiri belgilari aniqlanganda amalga oshiriladi. Tuzatish baholash obyektining mulkdori (yoki baholash buyurtmachisi)dan olingan axborot asosida bajariladi.
Mazkur axborot tegishli hujjatlar (tekshiruv dalolatnomalari, nuqson hisobotlari, fotosuratlar va boshqalar) bilan tasdiqlanishi kerak.
31. Analog-obyektlarning narxlari (qiymati)ni qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish quyidagi qoidalardan kelib chiqib amalga oshiriladi:
analog-obyektlarning narxlari (qiymati)ni qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish baholash obyektiga nisbatan bajariladi;
agar baholash obyekti qiyoslash elementlariga koʻra analog-obyektga nisbatan yaxshiroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga oshiriladi;
agar baholash obyekti qiyoslash elementlariga koʻra analog obyektga nisbatan yomonroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga kamaytiriladi.
32. Xorijda ishlab chiqarilgan transport vositasi baholanayotganda Oʻzbekistonning ichki bozorida analoglar narxi boʻlmasa, baholovchi analoglarning tashqi bozordagi narxlaridan foydalanishi mumkin. Bunda baholovchi analogning joylashgan joyi boʻyicha tuzatish kiritadi. Tuzatish bojxona rasmiylashtiruvini hisobga olgan holda kiritiladi.
Analogning joylashgan joyi boʻyicha tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagicha:
analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi;
import qilishda soliqlar va boshqa toʻlovlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.
Bojxona toʻlovlari, soliqlar va boshqa toʻlovlarning ikki baravar hisoblanishiga yoʻl qoʻymaslik uchun baholanayotgan obyektning kelib chiqqan mamlakatidan olingan narx maʼlumotlariga ustunlik berish kerak.
33. Statistik tahlil usullari analog-obyektlar narxlarining korrelyatsion-regression tahlilidan foydalangan holda qiyoslash elementlariga bogʻliqligini aniqlash yoʻli bilan baholash obyekti qiymatini belgilashga imkon beradi.
Mazkur usulni qoʻllashda modellashtirish ehtimoliy potensial narx bilan korrelyatsion bogʻliqlikda boʻlgan analoglarning bir yoki bir nechta asosiy ishlab chiqarish va (yoki) funksional parametrlarining tahlili asosida amalga oshiriladi.
Oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi statistik bogʻliqliklar korrelyatsion va regression tahlil usullari orqali oʻrganiladi.
Korrelyatsion tahlil baholash obyekti/analoglar narxi va ularning asosiy parametrlari (bir va bir nechta) oʻrtasidagi aloqani oʻrnatishga imkon beradi. Korrelyatsion tahlilning asosiy vazifasi tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi aloqani aniqlash va baholashdan iborat.
Regression tahlil usullari bilan esa aniq matematik modelni tanlash va tanlangan modelning adekvatligini baholash mumkin boʻladi (model xossalari (funksiyalari/parametrlari/tavsiflari va boshqalar) va modellanayotgan obyektning tegishli xossalarining toʻgʻri kelishi). Regression tahlilning asosiy vazifasi shaklni belgilash va tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganishdan iborat.
Korrelyatsion tahlil bir alomatning (asosiy koʻrsatkichning) oʻzgaruvchanligi boshqasining (narxning, qiymatning) oʻzgaruvchanligiga mos kelishini aks ettiruvchi alomatlarning kelishilgan oʻzgaruvchanligini ifodalaydi.
Juft korrelyatsiya ikkita tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi, koʻp tarmoqli korrelyatsiya koʻp sonli miqdorlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni oʻrganadi.
Korrelyatsion tahlil elementlari ( α , β ) tasodifiy miqdor kuzatuvlaridan n tanlanganda, ( x 1 , y 1 ), ..., ( x n , y n ) ikki oʻlchamli normal taqsimlanishga ega boʻladi.
Koordinatalarning dekart tizimida tanlov elementlarini nuqtalar bilan tasvirlab, tarqalish diagrammasi yoki korrelyatsion maydonga ega boʻlinadi. Korrelyatsion maydonning koʻrinishiga qarab korrelyatsiyaning tanlov koeffitsiyenti asosida α va β oʻrtasida aloqaning mavjudligi va tavsifi xususida taxmin qilsa boʻladi.
Korrelyatsiyaning tanlov koeffitsiyenti quyidagicha hisoblanadi:
Asos sifatida koeffitsiyentlari koʻproq darajada 1 (lekin 0,7 dan kam boʻlmagan) raqamiga intiladigan analoglarning narxlari olinadi.
Korrelyatsion tahlil yordamida qiymatga taʼsir qiluvchi turli oʻzgaruvchan koʻrsatkichlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlash asosida transport vositalarining qiymatini baholash natijalarining ishonchlilik darajasini oshirish mumkin.
34. Regression tahlil — mustaqil oʻzgaruvchan miqdorning mustaqil boʻlmagan bir yoki bir nechta oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi aloqani oʻrganadi.
( α , β ) ikki oʻlchamli tasodifiy miqdorning ( x 1 , y 1 ),..., ( x n , y n ) qiymatlari kuzatiladi. β tasodifiy miqdorining α tasodifiy miqdoriga tobeligi tekshiriladi.
Umumiy olganda regression model quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
β k 0 , β k 1 , …, β k n — parametrlari regressiya koeffitsiyentlari deb nomlanadi.
Regression tahlilning vazifalaridan biri — regressiya koeffitsiyentlarini baholash. Regressiya koeffitsiyentlarini baholash uchun qoida tariqasida, eng kichik kvadratlar usuli qoʻllaniladi. Bunda kuzatilayotgan qiymatlarning chetga ogʻish kvadratlari summasini kamaytiradigan parametrlarning qiymatlari baholash sifatida qabul qilinadi, yaʼni eng kichik kvadratlar usuli kvadratlar summasini kamaytirishga asoslangan:
Agar oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi aloqa chiziqli deb faraz qilinsa, tegishli regressiya modeli quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
bunda, β k 0 va β k 1 — chiziqli regressiya koeffitsiyentlari.
Korrelyatsiya tahlilidan farqli oʻlaroq, regressiya tahlili oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi munosabatlar shaklini aniqlashga va bir yoki bir nechta mustaqil oʻzgaruvchilarining qiymatlarini bashorat qilishga imkon beradi.
35. Statistik tahlil usulidan foydalanganda, tuzatishlar narxga taʼsir qiladigan hamda baholash obyekti qiymatini belgilashga asos boʻladigan funksiyaga kiradigan qiyoslash elementlari orqali kiritiladi.
Agar bozorning katta namunasi boʻlsa, baholovchi dispersiya kabi oʻlchovdan foydalanishi mumkin. Dispersiya bu natijalar orasidagi tarqalishni koʻrsatadigan qiymat. Agar barcha natijalar oʻrtacha qiymatga yaqin boʻlsa, dispersiya past boʻladi. Agar natijalar oʻrtacha koʻrsatkichdan juda farq qilsa, u holda dispersiya yuqori boʻladi. Maʼlumotlar namunasidagi oʻrtacha arifmetik qiymat odatda tarqalish hisoblangan nuqta sifatida olinadi. Dispersiya turli parametrlar boʻyicha maʼlumotlarni toʻplash va keyin ularni baholashga yordam beradi. Dispersiya quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
bunda:
D — dispersiya;
n — namunadagi elementlar soni;
Xn — namunadagi i-elementning qiymati;
X — namunaning oʻrtacha arifmetik qiymati.
Dispersiyani hisoblash uchun baholovchi quyidagilarni bajarishi kerak:
X ning oʻrta arifmetik qiymatini topishi hamda buning uchun barcha elementlarni qoʻshish va olingan miqdorni ularning soniga boʻlish;
har bir elementdan oʻz navbatida arifmetik oʻrtachani ayirish va natijada olingan sonni kvadratga aylantirish. Bu oʻrtachadan kvadrat ogʻish deb ataladi;
oʻrtachadan ogʻishning topilgan kvadratlarini qoʻshish;
olingan miqdorni namunadagi elementlar soniga boʻlish.
36. Qiyosiy yondashuvda qoʻllaniladigan tuzatishlar foiz va (yoki) pul koʻrinishida kiritiladi.
Shu bilan birga, bozorda majburiy (tugatish) sotish natijasida olingan narxlar (masalan, banklar tomonidan garovga qoʻyilgan transport vositasi) boʻlishi mumkinligi inobatga olinishi kerak. Bunday holda baholovchi tegishli tuzatishlar kiritishi kerak.
Agar yetarli miqdordagi axborot manbalari mavjud boʻlsa, sotishni qiyosiy tahlil qilish yondashuvi eng ustuvor hisoblanadi.
2-§. Daromad yondashuvi
37. Transport vositasini baholashda daromad yondashuvi baholanayotgan transport vositasidan tijorat maqsadlarida foydalanganda hamda transport xizmatlarini koʻrsatish boʻyicha biznesning bir qismi boʻlganda qoʻllaniladi.
Baholovchi shuni inobatga olishi kerakki, transport vositalarining qiymatini baholashda daromad yondashuvini faqat ixtisoslashtirilgan daromad keltiruvchi transport vositalarini yetarli bozor analoglari mavjud boʻlmaganda yoki ular uchun koʻp sonli tuzatishlar zarur boʻlgan sharoitda qoʻllashi mumkin.
38. Daromad yondashuvini qoʻllash foyda (daromad)ni mustaqil toʻplay oladigan baholash obyekti qiymatini baholashni nazarda tutadi. Transport vositalaridan tijorat maqsadlarida foydalanish toʻgʻrisidagi qonunchilik talablarini buzgan holda foyda (daromad)ni toʻplaydigan obyektlarni baholashda daromad yondashuvi qoʻllanilmaydi.
Baholash obyektining foyda (daromad)ni toʻplay olishi mulkdor (yoki baholash buyurtmachi) taqdim etgan maʼlumotlarga muvofiq aniqlanadi.
39. Daromad yondashuvi baholash obyektidan foydalanishdan (shu jumladan, uni ijaraga berishdan) kelgusida olinishi moʻljallanayotgan daromadni kapitallashtirish orqali transport vositasi qiymatini aniqlash mexanizmidan iborat.
40. Daromad yondashuvi daromadni kapitallashtirish usulini qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi.
41. Daromadni kapitallashtirish usuli kelgusidagi pul oqimlarini baholash obyektining joriy qiymatiga qayta hisoblashni nazarda tutadi. Ushbu usul baholash obyektidan foydalanganda daromadning hosil boʻlishi surʼatlarini barqaror deb faraz qilish mumkin boʻlganda qoʻllaniladi.
42. Foydani toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli quyidagi formulaga muvofiq qoʻllaniladi:
bunda:
S — baholash obyektining qiymati;
V — sof operatsion daromad;
R k — kapitallashtirish stavkasiga mos keladigan koeffitsiyent.
43. Pul oqimi transport vositasidan tijorat maqsadlarida foydalanganda (ishlarni bajarish, yoʻlovchilar yoki yuklarni tashish va h.k.) baholash sanasidan keyingi yil uchun shakllanadigan sof operatsion daromad (operatsion xarajatlar chegirilgan holda yalpi daromad) sifatida qabul qilinadi.
44. Transport vositasini baholashga daromad yondashuvini qoʻllash kapitallashtirish stavkasidan foydalanishni nazarda tutadi.
45. Mavjud axborotdan kelib chiqib kapitallashtirish stavkasi bozor ekstraksiyasi usuli yoki kumulyativ tuzish usuli bilan hisoblanishi mumkin.
46. Bozor ekstraksiyasi usuliga muvofiq kapitallashtirish stavkasi sof operatsion daromad va aynan bir xil obyektlarni sotish narxi toʻgʻrisidagi bozor maʼlumotlarining tahlili asosida aniqlanadi:
bunda:
CHOD — har bir sotilgan obyekt boʻyicha sof operatsion daromad;
S — sotish narxi.
47. Kumulyativ tuzish usuli bilan kapitallashtirish stavkasi tavakkalsiz daromad keltirish normasi hamda baholash obyektiga egalik qilish (undan foydalanish) tavakkalchiligi uchun baholash obyektiga xos boʻlgan daromad keltirish normasining summasi sifatida aniqlanadi:
bunda:
R o — tavakkalsiz foiz stavkasi (foizda);
R s — tarmoq tavakkalchiligi (foizda);
R l — past likvidlilikka mukofot (foizda);
R in — baholash obyektiga investitsiyalash tavakkalchiligi (foizda);
n k — kapitalga qaytish normasi (foizda).
Kapitalning qaytish normasi transport vositasidan foydalanish muddati boʻyicha hisoblanadigan amortizatsiya koeffitsiyentidan foydalanib aniqlanadi.
48. Baholash obyekti tavsiflari va undan foydalanish sohasining oʻziga xosligidan kelib chiqib tavakkalchilik uchun daromad keltirish normalari muayyan obyektga xos boʻlgan tavakkalchiliklarning boshqa turlari bilan toʻldirilishi mumkin.
3-§. Xarajat yondashuvi
49. Baholash obyektini baholashda xarajat yondashuvi jamlangan eskirishni chegirgan holda baholash obyektining qismlari va (yoki) qoʻshimcha uskuna qiymatini hisobga olib baholash obyektining toʻliq tiklanish qiymatini yoxud almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.
50. Baholash obyektining qiymatini xarajat yondashuvi bilan baholash hisob-kitoblarning quyidagi bosqichlarini oʻz ichiga oladi:
toʻliq tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlash;
baholash obyektiga oʻrnatilgan baholash obyektining standart butlanishiga kirmaydigan qoʻshimcha uskunaning qiymatini aniqlash (zarur hollarda);
baholash obyektining jamlangan eskirish miqdorini aniqlash;
qoʻshimcha uskuna qiymatini hisobga olgan holda toʻliq tiklanish yoki almashtirish qiymati va jamlangan eskirishning qiymat koʻrsatkichi oʻrtasidagi farq sifatida baholash obyektining qiymatini aniqlash.
51. Toʻliq tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash quyidagi usullardan birini qoʻllash orqali amalga oshiriladi:
bilvosita usul;
almashtirish usuli;
qiymatni indeksatsiyalash usuli.
52. Bilvosita usul yangi analog-obyektning qiymatini toʻxtatib turish koeffitsiyentini qoʻllash orqali hisoblangan qiyoslash birligiga tuzatish kiritilgan asosiy elementga koʻpaytirish yoʻli bilan almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.
Bunda, qiyoslash elementlari quvvat koʻrsatkichlari (dvigatel hajmi, tezlik, transmissiya va h.k.), vazn, hajm va h.k. boʻlishi mumkin.
bunda:
S z — baholanayotgan yangi transport vositasini almashtirish qiymati;
S an — baholanayotgan baholash obyektining analogi boʻlmish yangi transport vositasining qiymati;
X , X an — baholash obyekti va analogning tegishlicha funksional va konstruktiv-texnik tavsiflari koʻrsatkichi;
Y — transport vositasining turiga bogʻliq boʻlgan daraja koʻrsatkichi.
Transport vositasining turiga qarab analog-obyekt uchun sozlashni hisoblash uchun zarur boʻlgan formula parametrlari baholovchi tomonidan ushbu Metodikaning 2-ilovasidan foydalanishi mumkin.
Baholovchi boshqa mavjud va tasdiqlangan axborot manbalaridan olingan maʼlumotlardan ham foydalanishi mumkin. Biroq, ushbu maʼlumot manbalari baholash hisobotida koʻrsatilishi kerak.
Quyidagi hollarda bilvosita usuldan foydalanish tavsiya etiladi:
transport vositasi baholash sanasida ishlab chiqarilmoqda, ammo uning birlamchi bozordagi qiymati toʻgʻrisida maʼlumot mavjud boʻlmasa;
transport vositasi baholash sanasida ishlab chiqarilmayotgan boʻlsa.
53. Almashtirish usuli transport vositasining qiymatini aynan bir xil obyektlarni sotish (yoki savdolashish uchun chegirmani hisobga olgan holda taklif) yoki aynan bir xil obyekt ishlab chiqarishdan chiqarib tashlangan boʻlsa, unga yaqin analoglarni narxiga qarab baholashga asoslanadi.
Baholash obyektining almashtirish usuli bilan toʻliq tiklash qiymati yangi aynan bir xil obyekt yoki analog-obyektning narxiga qarab aniqlanadi. Tavsiflarga doir tafovutlar boʻlgan taqdirda, analogning narxiga tuzatishlar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Baholash obyektining toʻliq tiklash qiymati ishlab chiqaruvchi zavodning sotish narxiga (yoki rasmiy dilerlarning sotish narxiga) tenglashtiriladi.
Analog-obyekt Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida boʻlgan hollarda mazkur analogning narxiga joylashgan joyiga qarab tuzatish kiritish zarur.
Analog-obyektning turgan joyiga qarab tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi hamda u analogning sotish (taklif) va yetkazib berish (transport xarajatlari) narxi qoʻshilmasiga teng boʻladi;
import qilishda bojxona bojlari, soliqlar va majburiy toʻlovlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.
Transport xarajatlari haqiqiy tashish xarajatlari boʻyicha qabul qilinadi. Tashish xarajatlarining haqiqiy miqdorini aniqlash yoki hisob-kitob qilishning imkoni boʻlmaganda transport xarajatlari analog-obyektni sotish (taklif) qiymatidan 5 foiz miqdorida qabul qilinadi.
Almashtirish usuli voqea sodir boʻlgan transport vositalarining qiymatini baholash uchun samarali hisoblanadi, agar baholanayotgan obyektning yangi aniq nusxasini amalda qayta tiklash mumkin boʻlmasa. Shuningdek, almashtirish usuli transport vositasini rekonstruksiya qilish va (yoki) almashtirish xarajatlarini hisobga olgan holda uning adolatli qiymatini aniqlash uchun ham qoʻllanilishi mumkin.
54. Qiymatni indeksatsiyalash usuli statistika organlari tomonidan belgilanadigan narxlarning qimmatlashuvi indekslarini qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Bunda, indekslar narxlar indekslari hisoblangan davrga qarab asosiy vositalarni soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab baholash obyektining bazaviy (boshlangʻich, tiklanish) qiymatiga nisbatan qoʻllanadi.
Bazaviy qiymat sifatida buxgalteriya hisobi maʼlumotlari yoki tayyorlovchilarning (yoki dilerlar, yetkazib beruvchilarning) retrospektiv sanadagi narxga oid axborotidan foydalanish mumkin. Bunda, agar mavjud boʻlsa, aynan bir xil butlangan aniq analog narxlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanish zarur.
55. Agar baholanayotgan transport vositalari guruhlari boʻyicha statistik maʼlumotlar mavjud boʻlsa, indeksatsiyalash usuli qoʻllaniladi.
56. Baholash obyektining baholash sanasidagi jamlangan eskirishi uning jismoniy holatidan (jismoniy eskirish), baholash obyekti bozorning zamonaviy talablariga muvofiqligidan (funksional eskirish), shuningdek tashqi omillarning taʼsiri ostida qiymatining pasayishidan (iqtisodiy/tashqi eskirish) kelib chiqib baholash obyektini koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha aniqlanadi. Jamlangan eskirish 100 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas.
Jamlangan eskirish tiklash qiymatidan (koeffitsiyent koʻrsatkichi) yoki pul ifodasida almashtirish qiymatidan (mutlaq miqdor) foizlarda yoki ulushlarda aniqlanishi mumkin.
57. Transport vositasi va uning butlovchi qismlarining jamlangan eskirishi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:
bunda:
I fiz — tabiiy jismoniy eskirish (foizda):
I f — funksional (maʼnaviy) eskirish (foizda);
I ek — iqtisodiy eskirish (foizda).
58. Baholash obyektining jismoniy eskirishi quyidagi usullar bilan aniqlanadi:
statistik mezonlar usuli;
normativ eskirish usuli;
foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtini inobatga olishga oid jismoniy eskirish usuli;
transport vositasi, shuningdek uning tarkibiy qismlari uchun tabiiy jismoniy eskirish usuli;
texnik holatini tavsiflovchi usul.
59. Bozorda keng taqdim etilgan obyektlar uchun baholash obyektining eskirish darajasini uning qiymatining oʻzgarishiga qarab hisoblash imkonini beruvchi quyidagi formuladan foydalanish mumkin:
bunda:
S nov — yangi transport vositasining baholash vaqtidagi bozor qiymati (soʻmda);
S os — baholash vaqtida baholanayotgan obyektning bozor qiymati (soʻmda).
Ushbu formula boʻyicha eskirish miqdorini belgilashda eskirish miqdori 100 foizdan oshmasligi kerak, yaʼni I < 100 foiz boʻladi.
Agar bozorda taqdim etilgan analoglar soni yetarli boʻlmasa (masalan, noyob va eksklyuziv avtomobillar uchun), jamlangan eskirish miqdori quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
60. Normativ eskirish usuli baholash obyekti xizmat muddatining normativ muddatga nisbati sifatida jismoniy eskirish hisoblanishini anglatadi. Mazkur usulni normativ-texnik hujjatlarda bosib oʻtadigan masofasi normativi yoki xizmat qilish muddati belgilangan baholash obyektlari uchun qoʻllash maqsadga muvofiqdir. Bunda, jismoniy eskirish quyidagi formula bilan hisoblanadi:
bunda:
L f — baholash sanasida baholash obyektining undan foydalanish boshlangan paytdan boshlab haqiqiy bosib oʻtgan masofasi (ming km);
L n — baholash obyektining hisobdan chiqarish (kapital taʼmirlash)gacha normativ bosib oʻtadigan masofasi (ming km);
T f — baholash obyektining baholash sanasidagi haqiqiy yoshi, yil (motosoat);
T n — baholash obyektining hisobdan chiqarish (kapital taʼmirlash)gacha normativ xizmat yili, yil (motosoat).
61. Jismoniy eskirish usuli baholash obyektining asosiy funksional vazifasi boʻyicha ishlagan xronologik yoshi va ishlagan vaqtiga bogʻliq holda jismoniy eskirishini hisoblashdan iborat.
a) foydalanish boshlangandan boshlab xronologik yosh va bosib oʻtgan masofasini hisobga olgan holda jismoniy eskirishini hisoblash quyidagi formula orqali amalga oshiriladi:
bunda:
e — natural logarifmlar asosi 2,72ga teng;
Ώ — baholash obyektining yoshi va undan foydalanish boshlangandan keyingi haqiqiy bosib oʻtgan masofasiga bogʻliq funksiya hisoblanadi.
Bunda, funksiya quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
bunda:
P f — baholash obyektidan foydalanish boshlangandan keyingi haqiqiy bosib oʻtgan masofasi (ming km);
D f — haqiqiy xizmat muddati (yil);
a , v — baholash obyektining turiga qarab koʻrsatkichi belgilanadigan qatʼiy belgilangan konstantalar.
Turli baholash obyektlari uchun “ a ” va “ v ” qatʼiy belgilangan konstantalarning turlari va koʻrsatkichlari mazkur Metodikaning 3 va 4-ilovalariga muvofiq aniqlanadi.
b) yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalarining oʻrtacha yillik ishlagan vaqti ushbu Metodikaning 5-ilovasidagi jadvalga muvofiq aniqlanadi.
Yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinasining jismoniy eskirish miqdori (foizda) ushbu Metodikaning 6-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.
62. Transport vositasi va uning butlovchi qismlari (I fiz ) uchun tabiiy jismoniy eskirish miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
bunda:
I fiz — tabiiy jismoniy eskirish, foizda;
I b — xizmat qilish muddati bilan belgilanadigan obyektning eskirishining bazaviy koʻrsatkichi, foizda;
I k — baholanayotgan transport vositasi haqiqiy bosib oʻtgan masofasini oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofasidan ogʻish miqdori bilan aniqlanadigan bosib oʻtgan masofasi boʻyicha tuzatish kiritilgan eskirish koʻrsatkichi, foizda;
K — transport vositasidan foydalanadigan mintaqa turiga bogʻliq transport vositasining eskirishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
bunda:
A — mintaqa turini hisobga olgan holda transport vositasining eskirishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent hisoblanadi hamda uning miqdori ushbu Metodikaning 7-ilovasidagi jadvalga aniqlanadi.
Oʻz navbatida:
bunda:
I 1 — transport vositasi haqiqiy bosib oʻtgan masofasini oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofasidan ogʻish miqdoriga bogʻliq eskirishga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent (0,25 foizga teng, agar P f > P srg D f yoki 0,1 foiz, agar P f ≤ P srg D f ), foizda;
P f — transport vositasining foydalanish boshlangandan boshlab haqiqiy bosib oʻtgan masofasi, ming km.;
D f — haqiqiy xizmat muddati, yilda;
P srg — oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofa, ming km.
bunda:
I 2 — transport vositasini bir yil foydalanishdagi eskirishi va uning miqdori ushbu Metodikaning 8-ilovasiga muvofiq hisoblanadi.
Tirkamalar va yarim tirkamalarning jismoniy eskirishi aniqlanganda, quyidagi formuladan foydalaniladi:
Turli turdagi transport vositalari uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtgan masofa miqdori (Psrg) ushbu Metodikaning 9-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.
63. Texnik holatini tavsiflovchi usuldan foydalangan holda jismoniy eskirishni aniqlashda ushbu Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan transport vositalarining jismoniy texnik holatini baholash shkalasi qoʻllaniladi.
Texnik holatini tavsiflovchi usul deganda dastlabki maʼlumotlarning noaniqligi sharoitida qoʻllaniladigan usul tushuniladi. Bu holat kerakli maʼlumotlarning miqdori yetarli boʻlmaganda paydo boʻlishi mumkin. Shu sababli, boshqa usullardan foydalanish qiyin yoki imkonsizdir. Mazkur usul oʻz mohiyatiga koʻra koʻp yillik amaliyotga asoslangan va ushbu sohadagi professional hamjamiyat rozi boʻlgan ekspert-mutaxassislarning fikrlari (mulohazalari) toʻplamini oʻz ichiga oladi. Ushbu fikrlar toʻplami miqdoriy shaklda ifodalanishi mumkin. Foydalanish qulayligi uchun ushbu fikrlar toʻplami jadval shaklida taqdim etilishi mumkin.
64. Baholash obyektining jismoniy eskirishini aniqlashda hisoblash-analitik usullar hisoblash uchun zarur boʻlgan dastlabki maʼlumotlar mavjud boʻlganda qoʻllaniladi.
65. Funksional (maʼnaviy) eskirish baholash obyektining ishlab chiqarishdan olib tashlanishi, xuddi shunday transport vositalarini ishlab chiqarish sohasida yangi texnologiyalarning rivojlanishi munosabati bilan baholash obyekti u yoki bu xossalarining isteʼmol jozibadorligi pasayishi bilan belgilanadi.
Maʼnaviy eskirish — xuddi shunday transport vositalarining xossalari va tavsiflarining yaxshilanishi (texnik parametrlari yoki konstruktiv yechimlarining oʻzgarishi, yangi imkoniyatlarning vujudga kelishi, yoqilgʻi sarfini tejashi va h.k.) yoki ular turkum ishlab chiqarilishining arzonlashuvi sababli yuzaga kelgan eskirish hisoblanadi.
Transport vositasining maʼnaviy eskirishini hisoblash quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
bunda:
M r — transport vositasining maʼnaviy eskirishini aniqlashda hisobga olinadigan r -chi omil (foizda).
Baholash sanasida ishlab chiqarishdan toʻxtatilgan transport vositasini hisobga oluvchi birinchi omil miqdorini hisoblash quyidagi formula asosida amalga oshiriladi:
bunda:
T sn — transport vositasini ishlab chiqarish toʻxtatilgan sanadan baholash sanasigacha boʻlgan muddat (yil).
Transport vositasiga tegishli ehtiyot qismlarni ishlab chiqarish toʻxtatilishini inobatga oluvchi maʼnaviy eskirish omili miqdori M 2 = 20 foizga teng boʻladi.
Transport vositasining yoʻl-transport hodisasiga yoʻliqishini inobatga oluvchi (baholash sanasiga qadar) maʼnaviy eskirish omili miqdori M 3 = 5 foizga teng boʻladi.
Transport vositasi foydalanuvchilari sonini inobatga oluvchi (roʻyxatga olish hujjatlari maʼlumotlariga asosan 3 tadan oshiq foydalanuvchi) maʼnaviy eskirish omili miqdori M 4 =5 foizga teng boʻladi.
66. Baholash sanasida transport vositasiga talabning pasayishi yoki yoʻqligi sababli iqtisodiy eskirish (I ek ) baholovchi tomonidan oʻziga xos bozor konyunkturasidan kelib chiqqan holda mustaqil ravishda belgilanadi va I ek qiymati ≤ 20 foiz boʻlishi mumkin.
67. Xarajat yondashuvini qoʻllashda baholash obyektining qiymati jamlangan eskirishni chegirgan holda baholash obyektining tiklanish qiymati (yoki almashtirish qiymati) sifatida aniqlanadi. Baholash obyekti qiymatini hisoblash quyidagi formula asosida amalga oshiriladi:
bunda:
S v(z) — baholash obyektining tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati;
I nak — baholash obyektining jamgʻarilgan eskirishi (foizda).
68. Hisoblangan jismoniy eskirish transport vositasining texnik holatiga mos kelmagan hollarda baholovchi 50 foizdan ortiq hisoblangan jismoniy eskirishni oshirish yoki kamaytirish (majburiy tartibda asoslash bilan) va uning miqdorini transport vositasining texnik holatidan kelib chiqib belgilash huquqiga ega. Bunda, tuzatilgan jismoniy eskirish 35 foizdan kam boʻlmasligi lozim. Tuzatish ushbu Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.
Agar transport vositasida hisobot hujjatlari mavjud boʻlsa, ularning bosib oʻtgan masofasi/ishlagan vaqtiga oid maʼlumotlar inobatga olinishi kerak.
69. Transport vositasining ishlab chiqarilgan sanasi nomaʼlum boʻlsa, foydalanish boshlangan sana qabul qilinishi mumkin.
Agar transport vositasining faqat ishlab chiqarilgan yili nomaʼlum boʻlsa, transport vositasi ishlab chiqarilgan model yilining birinchi yanvari (agar model yili maʼlum boʻlsa) yoki ishlab chiqarilgan yilning birinchi yanvari (agar model yili nomaʼlum boʻlsa) shartli ravishda foydalanish muddatining boshlanishi sifatida qabul qilinadi. Transport vositasi chiqarilgan oy (foydalanish boshlanishi) maʼlum boʻlgan hollarda, shu oyning birinchi kuni chiqarilgan sana (foydalanish boshlanishi) sifatida qabul qilinadi.
Agar ishlab chiqarilgan yili ham nomaʼlum boʻlsa, foydalanish muddatini taxminan bilvosita koʻrsatkichlar, jumladan transport vositasining markirovkalangan agregatlari, uzellari, detallari, ushbu modelni ishlab chiqarish muddati (foydalanishning boshlanishi) boʻyicha koʻrib chiqish mumkin. Bunda, ekspluatatsion eskirish baholovchi tomonidan taxminan aniqlanishi mumkin.
70. Voqea sodir boʻlgunga qadar foydalanishda boʻlgan yoki foydalanilayotgan va davlat texnik koʻrigidan oʻtgan transport vositasi uchun maksimal jismoniy eskirish 90 foizdan oshmasligi kerak deb hisoblanadi. Agar hisoblangan ekspluatatsion eskirish 90 foizdan oshsa, baholovchi unga tuzatish kiritishga haqli. Tuzatish mazkur Metodikaning 10-ilovasida keltirilgan jadvalga muvofiq amalga oshiriladi.
Yangi avtomobillar uchun eskirishi 10 foizdan oshmagan boʻlsa, ehtiyot qismlarning eskirishi qoʻllanilmaydi.
4-§. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish
71. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash 6-son “Baholash yondashuvlari va usullari” MBS va uning Metodikasiga asosan amalga oshiriladi.
4-bob. Shikastlangan transport vositalarining qiymatini baholashning xususiyatlari
1-§. Axborotni toʻplash va tahlil qilishning xususiyatlari
72. Mazkur bob shikastlangan transport vositasining qiymatini (xususiyatlarni inobatga olgan holda), shikastlangan transport vositasini taʼmirlash (tiklash) qiymatini va shikastlanishidan kelib chiqadigan zararni baholashga oid tavsiyalarni oʻz ichiga oladi.
Transport vositalarini tiklash boʻyicha taʼmirlash xarajatlarini hisoblashdan maqsad transport vositasining avariyadan oldingi xususiyatlarini tiklash uchun yetarli boʻlgan xarajatlarning eng koʻp miqdorini aniqlashdir.
73. Shikastlangan transport vositasining qiymatini baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
shikastlangan transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish;
transport vositasini taʼmirlashning tiklash qiymatini hisoblash (taʼmirlash ishlari qiymatini hisoblash, materiallar qiymatini hisoblash, ularning eskirishini hisobga olgan holda ehtiyot qismlar qiymatini aniqlash).
Transport vositasiga yetkazilgan moddiy zararga yoʻl-transport hodisasi oqibatida shikastlangan transport vositasining tovar qiymatining yoʻqolishi ham kiradi.
Olinmagan daromadlarni (yoʻqotilgan foydani) aniqlash ushbu standart doirasida baholovchining vakolatiga kirmaydi.
Taʼmirlash-tiklash ishlari hajmini aniqlash baholovchi tomonidan amalga oshiriladi.
Hajmi, turlari va taʼmirlash usullari baholovchi tomonidan transport vositasining shikastlanish xususiyati va darajasiga (korroziyaviy buzilishga) va alohida detallar holatiga qarab belgilanadi. Bunda, transport vositasi ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan belgilangan texnologiyaga muvofiq, detallarni demontaj qilish/montaj qilish, sozlash, tuzatish, boʻyash, korroziyaga qarshi va shovqinga qarshi ishlov berish va h.k. ishlarni bajarish zaruriyatini hisobga olish lozim. Agar transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxonaning taʼmirlash texnologiyasi toʻgʻrisida maʼlumot boʻlmasa, mavjud analoglar va ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy maʼlumotlari olinadi.
Transport vositasining texnik holatini aniqlash va ehtimoliy yashirin shikastlangan agregatlar va uzellarning tiklash ishlari hajmini aniqlashda tekshirish ishlari (zarurat tugʻilganda, qismlarga ajratish va nuqsonlarni aniqlash) hisobga olinishi zarur. Bunda, almashtirilishi rejalashtirilgan detallarning narxi, bevosita ochilgan uzel yoki agregatni koʻrikdan oʻtkazish jarayonida ushbu taxmin tasdiqlanmaguncha hisobga olinmaydi.
Baholovchi agregat, uzel yoki qismni texnik jihatdan tiklash imkoniyati yoʻq boʻlganda yoki uning tiklanishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda uni almashtirish haqida qaror qabul qiladi. Bunda Oʻzbekiston Respublikasining normativ hujjatlari, sohaviy normativlar va transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxonalarning texnik holati va ekspluatatsiya xavfsizligi normalarini belgilab beradigan normativlariga amal qilinishi lozim.
Agregat va uzellarni almashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilishdan avval, odatda, ularni qismlarga ajratish yoki holatini diagnostika qilish amalga oshirilishi lozim.
Yengil avtomobil kuzovi yoki ramasini, mikroavtobus kuzovi yoki ramasini, yuk mashinasi kabinasi yoki ramasini almashtirish quyidagi hollarda belgilanishi mumkin:
a) kuzovning murakkab yoki juda murakkab egilishi kuzatilganda, quyidagi qismlarni almashtirish zarur boʻlganda:
old qismi old lonjeronlar bilan yoki deformatsiyalarni bartaraf etish (2-kategoriyadan past boʻlmagan murakkablikdagi taʼmir) bilan birgalikda, old panel, yon panel tiraqlari (bir yoq tiragʻi), shamol oynasi ramasi, salonning old qavati va chap yoki oʻng qismidagi tom paneli;
kuzovning orqa qismi orqa lonjeronlar bilan yoki deformatsiyalarni bartaraf etish (2-kategoriyadan past boʻlmagan murakkablikdagi taʼmir) bilan birgalikda, orqa panel, orqa oyna ramasi, yon panellarining orqa qismlari (bir yon paneli), salonning orqa qavati va chap yoki oʻng qismidagi panel;
b) kuzov elementlarining 50 foizidan koʻprogʻiga yetkazilgan shikastlar, shu jumladan, tom paneli, lonjeronlar bilan salon qavati, yon panel, dvigatel qalqoni, old yoki orqa lonjeronlar;
d) kuzovning oʻrtacha yoki murakkab egilishi va uning tayanch elementlarida teshib oʻtgan korroziya mavjud boʻlib, bu almashtiriladigan yoki taʼmirlanadigan qismlarni sifatli biriktirish imkonini bermasa;
e) kuzov yoki ramaning alohida elementlarini taʼmirlash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlmasa;
f) kuzov yoki rama taʼmirga qabul qilish talablariga mos kelmasa.
Baholovchi tomonidan plastik elementlarni almashtirish yoki tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilishda boshqa narsalar bilan birgalikda ishlab chiqaruvchining taʼmir texnologiyasi, zamonaviy materiallardan foydalangan holda tiklashning mavjud texnologiyalaridan foydalanishini, bunda hududdagi taʼmir bazasining imkoniyatlari va qayta tiklashning foydasini ham inobatga olish kerak.
Boʻyoq ishlari hajmini belgilashda elementning bitta boʻyoq turini (turiga, hajmiga, taʼmirlash taʼsiri zonasiga bogʻliq ravishda) toʻliq, tashqi yoki qisman (agar bunday boʻyoqni ishlatish mumkin va maqsadga muvofiq boʻlsa) tanlash imkoniyatidan kelib chiqish lozim. Bunda lak-boʻyoq qoplamasining (LBQ) oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olish zarur.
Agar transport vositasining tashqi boʻyaladigan yuzasining 50 foizidan ortigʻi boʻyashga muhtoj boʻlsa (kuzov elementlari soniga qarab), transport vositasi boʻyicha mutaxassis tomonidan transport vositasining tashqi qismini va qoʻshimcha ravishda boʻyashni talab qiladigan boshqa yuzalarni (almashtirilayotgan yoki taʼmirlanayotgan detallarning ichki yuzalarini) boʻyash belgilanishi mumkin.
Toʻliq boʻyash ishlari tashqi yuzalardan tashqari avtomobil salonining ichki qismini, bagajni va motor boʻlimini, eshikning ichki yuzalarini, kapot va bagajnik qopqogʻini (bagajnik eshigini), eshikning chekkalari va ochilishlarini ham boʻyashni oʻz ichiga oladi. Buning uchun salonni toʻliq demontaj qilish, bagajnik astarlarini olib tashlash va motor boʻlimini qisman demontaj qilish kerak.
Agar transport vositasini koʻrib chiqish natijasida quyidagi holatlar aniqlansa, transport vositasining kuzovi va elementlarini boʻyash ishlari belgilanmaydi:
butun elementning zararlanishidan oldin LBQ yoʻq boʻlsa;
elementning shikastlanish zonasida uning shikastanishidan oldin LBQ yoʻq boʻlsa;
elementda toʻgʻridan-toʻgʻri korroziya izlari mavjud boʻlsa.
Mayda LBQning shikastlanishlarini (chuqur emas chiziqlar, soʻrilishlar, yuvilmaydigan dogʻlar va h.k.) bartaraf etish uchun polirovka va siyqalash ishlari tayinlanishi mumkin.
74. Transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish baholash buyurtmachisi (yoki uning ishonchli vakili) ishtirokida amalga oshiriladi.
Baholovchi tomonidan transport vositasi vizual tarzda, zarurat boʻlganda, texnik vositalardan foydalangan holda koʻrikdan oʻtkaziladi.
Baholovchi tomonidan zarurat boʻlganda transport vositalari boʻyicha mutaxassis jalb qilingan holda koʻrib chiqilayotgan hodisa natijasida yetkazilgan nuqsonlar va shikastlanishlarni aniqlash amalga oshiriladi.
Tashqi koʻzdan kechirishdan keyin baholovchi, agar imkoniyat boʻlsa, transport vositasi boʻyicha mutaxassisni jalb qilgan holda, dvigatel va boshqa agregatlar hamda transport vositalari tizimlarini, shuningdek oʻrnatilgan ixtisoslashtirilgan (maxsus) uskunalarni (avtosamosval kuzovining koʻtarish mexanizmlari, avtobus eshiklarni ochish va yopish uskunalari va shunga oʻxshash) diagnostikasini amalga oshiradi.
Baholash vazifalarini hal qilish uchun transport vositasining detallari, tizimlari va mexanizmlarini koʻzdan kechirish zarur boʻlsa, koʻzdan kechirish quyidagi uch bosqichda oʻtkazilishi mumkin:
dvigatel oʻchirilgan holatda;
dvigatel ishlayotgan holatda;
transport vositasi harakatlanayotgan hollarda.
LBQ koʻzdan kechirish transport vositasi boʻyicha mutaxassisni jalb qilgan holda amalga oshiriladi. LBQni koʻzdan kechirishda transport vositasining zavodda boʻyalgan texnologiyasi va taʼmirdan keyin boʻyashdagi xatolarni hisobga olish lozim.
LBQ turli burchaklarda tekshiriladi:
toʻgʻri burchakda (90°);
oddiy aks burchagida (45°);
uchqur burchakda (flop) (15°).
Vizual tekshiruvni LBQ holati indikatorlari yoki LBQ qalinligini oʻlchovchilar yordamida mustahkamlash mumkin.
Koʻzdan kechirish davomida ekspluatatsiya jarayonida yoki sodir boʻlgan yoʻl-transport hodisasi natijasida tarkibiy qismlarning joylashuv holatining oʻzgarishini tekshirishda yonma-yon joylashgan kuzov qismlari orasidagi boʻshliqlarni koʻzdan kechirish lozim. Boʻshliqlar kuzovning har ikki tomonidagi simmetrik tarkibiy qismlar oʻrtasida bir xil va teng (transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan belgilangan chetlanish doirasida) boʻlishi kerak.
Agar baholovchi (transport vositasi boʻyicha mutaxassis) tomonidan kuzovning egilishi yoki ramaning deformatsiyasiga oid belgilarni aniqlagan, lekin bu belgilar qatʼiy qaror qabul qilish uchun yetarli boʻlmasa yoki bunday belgilar mavjud boʻlmasa, ammo hodisa xususiyati kuzovning egilishi yoki ramaning buklangan boʻlishi ehtimoli yuqori ekanini koʻrsatsa, buyurtmachiga kuzov (rama)ni stapelda tekshirish zarurligi haqida xabar berish yoki qoʻl oʻlchovchi tizimlar yordamida tekshiruv oʻtkazish zarur.
75. Transport vositalarini suratga olish transport vositasining shikastlanishini aniqlash va qayd etishning toʻliqligini taʼminlashi kerak. Fotosuratlarda olingan materialni tizimlashtirish va uning mazmunini mantiqiy ketma-ketlikda ochib berish uchun suratga olish umumiydan xususiygacha olib boriladi.
Ushbu maqsadlar uchun ketma-ket yaqinlashish usuli yordamida uch turda transport vositalarini suratga olish amalga oshiriladi:
umumiy koʻrinish;
uzelli;
batafsil.
76. Umumiy koʻrinishda suratga olish (oʻrta va umumiy koʻrinish) shikastlangan transport vositasining oʻzini, uning atrofini qamrab olmasdan yoki qamrab olgan holda suratga olishdir.
Shikastlanish joyiga qarab kadrda butun old yoki orqa qismi va shikastlangan butun yon yuzasi koʻrinadigan boʻlsa, transport vositasi kuzovining old, orqa yoki yon qismlarini burchakli suratga olish mumkin.
Transport vositalarini sharhli suratga olishda suratga olish obyekti butun kadrni yoki uning asosiy (85 foizdan ortiq) qismini egallab, kadr chegaralari boʻylab minimal boʻsh joy qoldirishi kerak.
Sharhli suratga olish toʻrtta nuqtadan amalga oshiriladi. Bunday suratga olishdan maqsad butun transport vositasini suratga olishdir.
77. Uzelli suratga olish (yaqindan koʻrish) — transport vositasining alohida, eng muhim shikastlangan qismlarini suratga olishdan iborat.
Uzelli fotosuratda obyektlar yaqindan tasvirlangan boʻlib, shikastlanishning shakli va tasnifini, shikastlangan transport vositasidagi belgilarning nisbiy joylashuvini aniqlash mumkin boʻlishi lozim.
78. Batafsil suratga olish — alohida qismlarni, kuzovning shikastlanishini va transport vositasi toʻqnashuvi izlarini qayd etish uchun amalga oshiriladi. Batafsil fotosuratlar maksimal maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim boʻlib, ulardan transport vositasiga yetkazilgan zararning darajasi va tasnifini, fotosuratda olingan shikastlanishlarning fazoviy xususiyatlarini aniqlash mumkin boʻladi.
79. Koʻzdan kechirish natijasida baholovchi (yoki baholovchining yordamchisi) shikastlangan transport vositasining texnik holatini tekshirish dalolatnomasiga baholash obyekti toʻgʻrisida baholash uchun zarur boʻlgan barcha maʼlumotlarni, uning shikastlanishini, nuqsonlarini aniqlaydi va quyidagilarni dalolatnomaga kiritadi:
transport vositasi va uning butlovchi qismlari raqamlarining taqdim etilgan hujjatlardagi yozuvlarga (roʻyxatga olish raqami, VIN identifikatsiya raqami, kuzov raqami, rama raqami, dvigatel raqami va boshqalar) muvofiqligi;
transport vositasining butligi, qoʻshimcha uskunalarning mavjudligi;
komponentlar, agregatlar va qimmatbaho butlovchi qismlar almashtirilganligi;
transport vositasida foydalanishdagi shikastlanish va nuqsonlarning mavjudligi;
mavjud avariya va nuqsonlarning turi, xususiyati, murakkablik darajasi, hajmi va joylashuvi;
transport vositasining kuzovi ilgari taʼmirdan oʻtganligi, uning hajmi, tasnifi va sifati;
aniqlangan shikastlanish va nuqsonlarni bartaraf etish imkoniyati va usullari;
har bir alohida agregat, uzel va detal uchun tiklash ishlarini amalga oshirish imkoniyati, usullari va ularni amalga oshirish hajmi (mehnat sigʻimi);
transport vositasini qayta tiklash uchun zarur boʻlgan ehtiyot qismlari nomenklaturasi.
Shikastlangan transport vositasining texnik holatini tekshirish akti mazkur Metodikaning 11-ilovasiga muvofiq tuziladi.
Qayta tiklash ishlarining nomenklaturasi, ularni amalga oshirish usullari va hajmlari, zarur ehtiyot qismlari va materiallarni aniqlashda baholovchi transport vositasini ishlab chiqaruvchining texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash boʻyicha standartlari va tavsiyalariga asoslanishi kerak.
Transport vositasi egilishlarining tasnifi va murakkablik darajasi mazkur Metodikaning 12-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.
80. Shikastlangan transport vositasining taʼmirlash qiymatini hisoblash baholash sanasiga quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
bunda:
C v — taʼmirlash tiklash qiymati;
C rr — taʼmirlash ishlari qiymati;
C m — foydalangan asosiy materiallarning qiymati;
C d — transport vositasiga oʻrnatilgan detallar va ehtiyot qismlarining qiymati;
K i — detallar va ehtiyot qismlarning eskirish koeffitsiyenti.
81. Taʼmirlash ishlari hajmi, turi, usuli, texnologiyasi va mehnat sigʻimi detallar va uzellarning shikastlanish darajasi va xossalariga hamda holatiga (korroziyali yemirilish) bogʻliq holda aniqlanadi.
Bunda, ajratish/yigʻish, moslash, boʻyash, korroziya va shovqinga qarshi qayta ishlash va boshqa zarur ishlarni hisobga olish lozim. Mazkur ishlarni transport vositasini ishlab chiqaruvchi korxona tomonidan belgilangan texnologiyaga muvofiq amalga oshirish lozim. Ishlab chiqaruvchi korxonaning talab etiladigan taʼmirlash texnologiyasi mavjud boʻlmagan hollarda mavjud analoglar va ishlab chiqaruvchi korxonalarning rasmiy vakolatxonasining maʼlumotlari asosida amalga oshiriladi.
Taʼmirlash ishlari qiymati S rr quyidagi formula asosida aniqlanadi:
bunda:
T i p — i -chi ish turi boʻyicha mehnat hajmi (ish soati);
S i n-ch — i -chi ish turi boʻyicha ish soati qiymati (soʻm).
82. Transport vositalarini taʼmirlashning mehnat zichligini aniqlashda transport vositalarini ishlab chiqaruvchi yoki vakolatli tashkilotlar (muassasalar) tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash ishlari uchun mehnat zichligi meʼyorlaridan foydalanish kerak. Agar bunday normalar mavjud boʻlmasa, unda analog transport vositasi uchun mehnat zichligi normalarini qoʻllash kerak.
83. Ish soatining narxini aniqlashda quyidagi eng kamida preyskurantlar olinishi kerak:
firmani (dilerlik) xizmat koʻrsatish shoxobchalari uchun — ikkidan kam emas (agar mintaqada mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmasa, mavjud stansiyalardan maʼlumotlar olinadi);
ixtisoslashtirilgan texnik xizmat koʻrsatish shoxobchalari uchun — yengil avtomashinalar uchun kamida uchta teng xizmat koʻrsatish shoxobchalari (agar hududda mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmaganda mavjud stansiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar olinadi);
yuk mashinalari, avtobuslar, motonaqliyotlar, maxsus texnika va boshqalar uchun kamida ikkita (agar mintaqada mavjud boʻlsa, mavjud boʻlmasa, mavjud stansiyalardan maʼlumotlar olinadi).
Transport vositasi taʼmirlashda ish soatining qiymati baholovchi tomonidan hududiy xizmatlar bozori sharoiti va amaldagi oʻrtacha narxlarni (ishlar turi, transport vositasining turi, shuningdek, transport vositasining rusumi va modellari boʻyicha) inobatga olgan holda belgilanishi mumkin.
Agar vakolatli shaxs yoki organning qarori yoxud koʻrsatmasida taʼmir ishlarini bajarish yoki bajarilgan taʼmir ishlarini amalga oshiriladigan taʼmirlash tashkilotining narx parametrlari yoki manzillari koʻrsatilgan boʻlsa, unda tiklash taʼmirining qiymati koʻrsatilgan narxlar boʻyicha hisoblanishi mumkin va bu haqda baholash hisobotida koʻrsatilishi kerak.
Taʼmirlash xarajat parametrlarini tanlashda kelgusi taʼmirlashning murakkabligini inobatga olish zarur. Transport vositasini tiklash uchun barcha taʼmirlash ishlarini bajara oladigan, maxsus jihozlarga va yuqori malakali xodimlarga ega boʻlgan taʼmirlash tashkilotiga afzallik berish kerak.
84. Transport vositasini taʼmirlash boʻyicha tannarx parametrlarini (taʼmirlash ishlarining norma-soati narxini) tanlashda ishlash muddati besh yildan oshgan yoki ishchi eskirishi 35 foizdan yuqori boʻlgan transport vositasi uchun, agar ular mazkur hududdagi shu rusumdagi (modeldagi) transport vositalarini taʼmirlash boʻyicha oʻrtacha narxlar darajasidan yuqori boʻlsa, firmaning (brendli) xizmati narxlarini belgilamaslik tavsiya etiladi. Bunday transport vositasi uchun transport vositasining umumiy texnik holatiga (ekspluatatsion eskirish va tashqi koʻrinishi, muntazam texnik xizmat koʻrsatish, avvalgi shikastlarning izlari va ularni taʼmirlash sifati bilan tavsiflanadi) qarab mazkur hudud uchun oʻrtacha yoki minimal narxlarni belgilash tavsiya etiladi.
Ayrim hollarda, ekspluatatsiya muddati besh yildan ortiq boʻlgan yoki ekspluatatsion eskirishi 35 foizdan ortiq boʻlgan transport vositasini taʼmirlashda firmani (brend) xizmatining narxlarini qoʻllashga ruxsat beriladi. Agar avariya sodir boʻlishidan avval transport vositasi muntazam texnik xizmat koʻrsatishdan oʻtgan va firma (brend) stansiyasida taʼmirlangan boʻlsa, bu xizmat daftarchasidagi yozuvlar bilan tasdiqlanadi.
Boʻyoqning narx parametrlarini tanlashda boʻyoq qoplamasi uchun amal qiladigan kafolatga ega boʻlgan transport vositasi uchun firma (brend) xizmatining narxlarini belgilash tavsiya etiladi. Boʻyoq uchun minimal narxlar qoniqarsiz holatdagi LBQ boʻlgan transport vositasiga qoʻllanilishi kerak. Boshqa hollarda oʻrtacha qiymat parametrlarini qoʻllash tavsiya etiladi.
Bir necha rasmiy dilerlar mavjud boʻlgan hududlarda bir xil rusumli transport vositalariga teng xizmat koʻrsatiladigan boʻlsa, ulardan biridagi minimal taʼmirlash baholarini qabul qilish tavsiya etiladi.
Transport vositasini taʼmirlash qiymatini belgilashda sinab koʻrilgan va sertifikatlangan dasturiy vositalardan foydalanish tavsiya etiladi.
Bozor maʼlumotlari boʻlmaganda, transport vositasini taʼmirlashda ish soatining qiymati baholash sanasiga amalda boʻlgan bazaviy hisoblash miqdorining 10 foizi miqdorida qabul qilinadi.
85. Texnologiyaga muvofiq asosiy ekspluatatsiya materiallarining fizik yoki kimyoviy holatini oʻzgartiradigan, ishlab chiqaruvchi tomonidan belgilangan texnologiyada qoʻllanishi koʻrsatilgan materiallar (shpatlyovka, boʻyoqlar, laklar, germetiklar, texnologik suyuqliklar) uchun xarajatlar hisob-kitobi amalga oshiriladi.
Materiallar turkumiga transport vositasining shikastlanishi natijasida yoʻqotilgan va taʼmirlash jarayonida zarur boʻlgan xladagentlar, tormoz va sovutish suyuqliklari kiradi. Bunda, agar shunday ekspluatatsiya materiallari yoʻqotilmagan boʻlsa, unda ularning xarajatlari faqat toʻldirish uchun meʼyorlari boʻyicha hisoblanadi.
Materiallar xarajatlari miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
bunda,
R m — transport vositasini tiklash taʼmiri uchun materiallar xarajatlari (soʻm);
n — taʼmirlashda zarur materiallar turlari soni;
S m i — i -chi turdagi materiallarning bir birligi (soʻm);
N m i — materialning i -chi turining solishtirma sarf normasi (material birligi/taʼmirlash birligi);
K p i — i -chi turdagi materiallar zarur boʻlgan taʼmirlanayotgan birliklar soni (detallar, uzellar, agregatlar soni, kilogramm, metr, kvadrat metr va h.k.).
i -chi turdagi materialning bir birlikdagi qiymati mazkur materiallar bozoridan baholash sanasiga olingan narx maʼlumotlari asosida aniqlanadi.
i -chi turdagi materialning solishtirma sarf normasi mazkur materialning tovar bozoridagi ishlab chiqaruvchilarning axboroti boʻyicha oʻrtacha miqdor sifatida hisoblanadi.
i -chi turdagi materialdan foydalanilgan holda tiklash, taʼmirlash, qilinadigan taʼmirlash birliklari (masalan, detallar, uzellar, agregatlar soni, kilogramm, metr, kvadrat metr) soni transport vositasini koʻrikdan oʻtkazish natijalari boʻyicha aniqlanadi.
86. Ehtiyot qismlar (detallar, uzellar, agregatlar) qiymati baholash sanasidagi mazkur hududda yangi ehtiyot qismlarga shakllangan bozor narxlari toʻgʻrisida ishonchli axborotlar asosida aniqlanadi.
Kafolatli ekspluatatsiya muddatidagi transport vositasi uchun, shuningdek xizmat koʻrsatgan muddati besh yilgacha boʻlgan avtomobillar uchun original ehtiyot qismlar va butlovchilarning qiymati olinishi tavsiya etiladi. Shu bilan birga, kafolat muddatida boʻlgan avtomobillar uchun narxlarni rasmiy dilerning yoki ushbu savdo rusumini rasmiy ravishda taqdim etadigan ixtisoslashtirilgan doʻkon maʼlumotlari asosida qabul qilish tavsiya etiladi;
Zarurat boʻlgan taqdirda, detallar, uzellar, agregatlar qiymatini aniqlashda transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan tuzilgan muayyan transport vositasi rusumi (modellar, modifikatsiyalar) uchun ehtiyot qismlar katalogiga muvofiq ularning toʻliq nomini koʻrsatish kerak.
Detallar (uzellar, agregatlar)ning qiymati (S d ) jismoniy eskirishni hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
bunda:
S nov — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar)ni oʻrniga almashtirish uchun tayinlangan yangi detal (uzellar, agregatlar) qiymati (soʻm);
I fiz — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar)ning jismoniy eskirishi (foizda).
Baholash sanasidagi jismoniy eskirish uning foydalanish shartlari, baholash obyektining bozorning zamonaviy talablarga muvofiqligi, shuningdek tashqi omillar taʼsiri tufayli qiymatning pasayishidan kelib chiqib koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha aniqlanadi.
Detal (uzellar, agregatlar)ni jismoniy eskirishi 50 foizdan ortiq boʻlsa, tuzatish 50 foiz miqdorida mazkur Metodikaning 10-ilovasidan foydalangan holda qabul qilinadi.
Hududda ilgari foydalanilgan detallar, uzellar, agregatlar bozori shakllangan boʻlsa, tiklash taʼmirlash qiymatini hisob-kitob qilinishida mazkur detallar, uzellar, agregatlar qiymatidan foydalanish mumkin. Bunday holda quyidagi shart qabul qilinadi:
bunda:
C d — almashtirilishi kerak boʻlgan detal (uzellar, agregatlar) qiymati (soʻm);
C d(b/u) — ilgari foydalanishda boʻlgan, almashtiriladigan detal (uzellar, agregatlar)ni oʻrniga tayinlanadigan detal (uzellar, agregatlar)ning qiymati (soʻm).
87. Voqea natijasida shikastlangan transport vositasining alohida qismlarining holati transport vositasining umumiy holatidan sezilarli darajada farq qilgan taqdirda, ushbu qismlarning jismoniy eskirishiga mazkur Metodikaning 10-ilovasidan foydalangan holda tuzatish kiritish mumkin (masalan, kuzov elementlarining izchil korroziyasi, yoriqlar, shisha va plastmassa qismlarning siniqlari, mazkur hodisaga aloqasi boʻlmagan deformatsiya yoki elementlarning qisman buzilishi, taʼmirlash izlari, foydalanish davrida detallarni almashtirish, agar ularning eskirishi transport vositasining umumiy eskirishidan sezilarli darajada farqlanadi).
2-§.Transport vositalarining shikastlanishi va keyingi taʼmirlash ishlari natijasida tovar qiymatini yoʻqotish miqdorini aniqlash
88. Tovar qiymatini yoʻqotish (bundan buyon matnda TQY deb yuritiladi) — shikastlangandan keyin normativ talablarga muvofiq tiklangan transport vositasining bozor qiymatini shunga oʻxshash shikastlanmagan transport vositasining bozor qiymatiga nisbatan shartli ravishda pasayishi hisoblanadi.
Transport vositasida maʼlum turdagi shikastlanishlarni bartaraf etish boʻyicha muayyan turdagi ishlarni bajarish uning geometrik parametrlarida, tarkibiy materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlarida va ish jarayonlarining xususiyatlarida obyektiv zarur oʻzgarishlar bilan bogʻliq boʻlib, funksional va foydalanish xususiyatlarining yomonlashishiga olib kelishi tufayli TQY vujudga keladi.
89. Shikastlangan va taʼmirlangan holatlardan (agar shikastlanish darajasini aniqlash mumkin boʻlsa) qatʼiy nazar transport vositasi uchun TQY hisoblanishi mumkin.
TQY oʻtkazilgan tiklash taʼmirlashning qoniqarsiz sifatiga bogʻliq boʻlmaydi.
90. Transport vositasining koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha quyidagi taʼmirlash taʼsirlaridan birining zarurligi yoki ular amalga oshirilganligi aniqlanganda, TQY hisoblanishi mumkin:
transport vositasi kuzovining egilishini bartaraf etish;
transport vositasi kuzovining ajralmas elementlarini almashtirish (toʻliq yoki qisman);
transport vositasi kuzovining alohida elementlarini (ajraladigan yoki ajralmas) taʼmirlash;
transport vositasining kuzovi va bamperining tashqi sirtini toʻliq yoki qisman boʻyoqdan chiqarish;
zavoddagi yigʻish sifatining buzilishiga olib keluvchi transport vositasi salonini toʻliq yechish.
91. TQY quyidagi hollarda hisoblanmaydi:
agar shikastlanish vaqtida transport vositasining ekspluatatsion eskirish miqdori 35 foizdan oshsa yoki ishlab chiqarilgan kundan boshlab besh yildan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa. TQY faqat ikkala shart bajarilganda hisoblanmaydi;
yuk avtomobilining xizmat qilish muddati uch yildan oshgan boʻlsa;
texnologik jarayonlarni taʼminlashda yordamchi funksiyalarni bajaruvchi yuk tashuvchi transport vositasining (generatorlar, koʻchma ustaxonalar va shunga oʻxshashlar, yuk mashinasi shassisiga oʻrnatilgan uskunalar va boshqalar) xizmat muddati kafolat muddatidan oshgan boʻlsa;
avtobuslarning xizmat qilish muddati intensiv rejimda ishlaydigan avtobuslar uchun bir yildan, boshqa avtobuslar uchun esa uch yildan oshgan boʻlsa;
shikastlanishlarni aniqlashdan oldin kuzov almashtirilganda (kabina orqasidagi romga oʻrnatilgan yuk tashuvchi transport vositasining kuzovi bundan mustasno);
transport vositasi ilgari tiklash taʼmirlash qilingan boʻlsa (shu jumladan, boʻyash) yoki avariya natijasida shikastlangan boʻlsa, bundan mazkur Metodikaning 90-bandida koʻrsatilgan shikastlanishlar mustasno;
voqea sodir boʻlgan vaqtda transport vositasining kuzovi yoki kabinasida korroziya shikastlanishlari mavjud boʻlsa.
92. Quyidagi shikastlanishlar oʻrganilayotgan hodisa natijasida yuzaga kelganda TQY hisoblashni talab qilmaydi va ularning oʻrganilayotgan hodisagacha boʻlganligi TQY hisoblashni rad etishni belgilamaydi:
himoya funksiyalarini buzmaydigan mexanik taʼsirida boʻyoq qoplamasining ekspluatatsion shikastlanishlari (rangni sizilarsiz oʻzgarishi, yoriqlar, maydoni kichik boʻlaklar, tirnalgan joylar);
0,25 dm 2 dan ortiq boʻlmagan, boʻyashni talab qilmaydigan oddiy deformatsiya koʻrinishidagi kuzovning (kabinaning) bittalik ekspluatatsion shikastlanishi;
boʻyashni talab qilmaydigan va transport vositasining tashqi koʻrinishini yomonlashtirmaydigan alohida qismlarni almashtirishga olib keladigan shikastlanishlar (shisha, faralar, boʻyalmagan bamperlar, pnevmatik shinalar, gʻildirak disklar, tashqi va ichki furnitura va boshqalar). Agar koʻrsatilgan qismlarga qoʻshimcha ravishda kapot, rama qisimlari yoki qoplama detallar (olinadigan qanotlar, kapot, eshiklar, bagaj qopqogʻi) shikastlangan boʻlsa, TQYni hisoblashda barcha shikastlanishlar kompleks tarzda hisobga olinishi kerak;
moldinglar, bezaklar, nakladkala, tutqichlar, oyna korpuslarini va boshqa kichik tashqi elementlar, gʻildirak diklarining boʻyalgan holatlari.
93. Transport vositasi shikastlanganda TQY uning baholash sanasidagi qiymatiga nisbatan foizda quyidagi formula bilan aniqlanadi:
bunda:
S UTS — transport vositasining tovar qiymatini yoʻqotish miqdori (soʻmda);
S KTS — shikastlanish vaqtida transport vositasining qiymati (soʻmda);
K UTS i — taʼmirlash harakatlarida TQY transport vositasining i -chi koeffitsiyenti (foizda).
94. Tovar qiymatining yoʻqotilishi shikastlanishlarning (taʼmirlash taʼsirini) hajmi, turi va xususiyatiga bogʻliq boʻladi. K UTS i — koeffitsiyentlar miqdori alohida pozitsiyalar boʻyicha ekspert amaliyoti natijalari asosida mazkur Metodikaning 13-ilovasida belgilanadi.
95. Kuzovning payvand orqali bir-biri bilan ulangan uygʻunlashgan ajralmas elementlarini almashtirishda bitta taʼsirni ikkiyoqlama hisob-kitobini bartaraf etish maqsadida mazkur elementlar guruhi uchun koeffitsiyentlar K UTC i summasi “Almashtirish” pozitsiyasi boʻyicha 20 foizga kamaytirilishi kerak.
96. Transport vositasining ajraladigan detallarini taʼmirlashda taʼmirlash qiymati summasi (taʼmirlash uchun ajratib olish va zarur hollarda taʼmirlash uchun detallarni yechish qiymati) va TQY miqdori (boʻyoqlash natijasida TQYni hisobga olmagan holda) mazkur detal (jismoniy eskirishini hisobga olgan holda) qiymati va uni almashtirish qiymatidan oshib ketmasligi kerak.
97. Kuzov (kabina)ni (korroziya yoki boshqa shikastlanishlar boʻlmagan transport vositalari uchun, uni bartaraf qilish uchun korpus elementini yoki korpusni toʻliq boʻyash kerak) toʻliq, tashqi yoki qisman boʻyashda TQY quyidagilarga hisoblanadi:
zavodning lak-boʻyoq qoplamali MDH va mahalliy ishlab chiqaruvchilar tomonidan ishlab chiqarilgan muddati uch yildan oshmagan (uchinchi yil birgalikda) transport vositalari uchun;
besh yilgacha (beshinchi yil birgalikda) boʻlgan chet elda ishlab chiqarilgan transport vositalari uchun (shu jumladan, MDH hududida litsenziya asosida yoki qoʻshma korxonada ishlab chiqarilgan).
98. Transport vositasi kuzovining tashqi yuzalarini elementma-element boʻyashdagi TQY K UTCi koeffitsiyenti qiymati quyidagi formula boʻyicha boʻyaladigan elementlar soniga mutanosib ravishda hisoblanadi:
bunda:
K uts okr (1) — transport vositasi kuzovining birinchi tashqi elementini boʻyash boʻyicha TQY koeffitsiyenti (foizda);
K uts okr ( N -1) — transport vositasi kuzovining ikkinchi va keyingi tashqi elementini boʻyash boʻyicha TQY koeffitsiyenti (foizda);
N — TQY hisoblanadigan transport vositasi kuzovini boʻyaladigan tashqi elementlar soni.
99. Transport vositasi kuzovining boʻyalgan elementlarida voqea sodir boʻlgunga qadar yuzaga kelgan nuqsonlar va shikastlanishlar va (yoki) ularni bartaraf etish izlari (taʼmirlash, boʻyash izlari) ham shikastlangan zonada, ham undan tashqarida boʻlsa, hisob-kitoblarda quyidagini olish lozim:
100. Transport vositasini tashqi yoki toʻliq boʻyashni amalga oshirishda kuzovning tashqi elementlarining boʻyoq qoplamasida hodisa sodir boʻlgunga qadar yuzaga kelgan nuqson va shikastlanishlar va (yoki) ularni bartaraf qilish izlari) mavjud boʻlganda, tashqi yoki toʻliq boʻyash uchun TQY K uts okr koeffitsiyenti miqdori bunday elementlarning soniga mutanosib ravishda kamayadi.
Misol uchun, agar umumiy soni oʻn toʻrt boʻlgan ikkita shikastlangan element mavjud boʻlsa, TQY Kuts koeffitsiyenti = 5 foiz — 5 foiz × 2 / 14 = 4,29 foiz boʻladi.
3-§. Foydalanishga yaroqli qoldiqlar qiymatini hisoblash
101. Shikastlangan transport vositasining foydalanishga yaroqli qoldiqlari deganda bozor qiymatiga ega boʻlgan, keyinchalik foydalanish uchun yaroqli, shikastlangan transport vositasidan demontaj qilinishi va sotilishi mumkin boʻlgan uning detallari, uzellari va agregatlari tushuniladi.
Foydalanish mumkin boʻlgan qoldiqlarning qiymati deganda ularni demontaj qilish, nuqsonlarni aniqlash, diagnostika qilish (agar kerak boʻlsa), saqlash va sotishni tashkil etish xarajatlarini hisobga olgan holda ularni sotish mumkin boʻlgan eng ehtimoliy qiymat tushuniladi.
102. Foydali qoldiqlarga quyidagilar kirishi mumkin:
rama (pastki rama), kuzov yigʻmasining oʻrnatilgan qismlari, jumladan kapot, eshiklar, bagaj qopqogʻi (orqa eshigi), qoplash (quyruq) qismlari (olinadigan qanotlar), shuningdek bamperlar (old va orqa), oynalar shishalari;
transport vositasi boshqarish mexanizmining va shassisining tarkibiy qismlari (dvigatel, uzatgich (uzatish) qutisi, akslar (koʻpriklar) va boshqalar);
ikki yoki toʻrt gʻildirak uchun toʻplam sifatida pnevmatik shinalar, yigʻilgan gʻildiraklar;
transport vositasining asboblari va jihozlari.
Uzellar, agregatlar, asboblar va jihozlar, agar diagnostika yoki nosozliklarni bartaraf etishda boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, quyidagi shartlar bajarilganda ishlashi mumkin deb hisoblanadi:
ular avariya zonasidan tashqarida joylashganda;
ularda avariya va taʼmirlash taʼsirining izlari yoʻq boʻlsa;
texnik nosozlik yoki ishlamay qolish belgilari yoʻq boʻlsa (masalan, ishlaydigan suyuqliklarning oqishi, ulanishda sezilarli nomaqbul lyuft va boshqalar).
103. Quyidagi tarkibiy qismlarni foydalanish mumkin boʻlgan qoldiqlarga kiritish mumkin emas:
demontaj qilish gazli payvandlash va elektr kesishdan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni talab qilsa;
yoʻl harakati xavfsizligiga taʼsir qilsa;
korroziya shikastlanishiga ega boʻlsa;
taʼmirlashni talab qilsa.
104. Transport vositasi nobud (yaroqsiz) boʻlgan taqdirda, bunday transport vositasining qiymati yoʻq qilishga topshirilgan transport vositasi uchun kompensatsiya miqdoriga teng ravishda olinishi mumkin. Bunday sharoitlarda foydalanish mumkin boʻlgan qoldiqlarning qiymati aniqlanmaydi.
Shikastlangan transport vositasini qayta tiklash xarajatlari eskirishni hisobga olgan holda uning shikastlanish vaqtidagi qiymatining 85 foiziga teng yoki undan koʻp boʻlgan yoki tiklash taʼmirlash ishlari olib borilishi texnik jihatdan imkonsiz boʻlsa transport vositasi nobud (yaroqsiz) boʻlgan deb topiladi.
Foydalanish mumkin boʻlgan qoldiqlarning qiymati, agar transport vositasini texnik holatiga koʻra ehtiyot qismlarga ajratish mumkin boʻlmasa, ham aniqlanmaydi.
Ehtiyot qismlarning ikkilamchi bozorining mintaqaviy xususiyatlaridan kelib chiqqan holda ushbu transport vositasining foydalanishga yaroqli qoldiqlari talabga ega boʻlmaganda, foydalanishga yaroqli qoldiqlar qiymatini hisoblash amalga oshirilmasligi kerak.
105. Foydalanishga yaroqli qoldiqlar quyidagi shartlarga javob berishi kerak:
detal (agregat, uzel) uning yaxlitligi va koʻrinishiga putur etkazadigan hech qanday shikastlanishga ega boʻlmasligi kerak va agregat (uzel) qoʻshimcha ravishda ish holatida boʻlishi kerak;
detal (agregat, uzel) transport vositasi ishlab chiqaruvchisi tomonidan nazarda tutilmagan konstruksiya, shakl yoki geometriya yaxlitligi oʻzgarishiga ega boʻlmasligi kerak (masalan, noturkum ishlab chiqarilgan uskunalarni mahkamlash uchun qoʻshimcha teshiklar va kesmalar);
detalda oldingi taʼmirlash izlari boʻlmasligi kerak (toʻgʻrilash izlari, shpaklyovka izlari, qisman taʼmirlash izlari va boshqalar).
106. Foydalanishga yaroqli qoldiqlarning qiymati ularni demontaj qilish, saqlash va sotish xarajatlarini hisobga olgan holda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
bunda:
S go — foydalanish mumkin boʻlgan qoldiqlarning qiymati, soʻmda;
S — foydalanishga yaroqli qoldiqlar qiymatini aniqlash vaqtida shikastlanmagan holatda boʻlgan transport vositasining qiymati, soʻmda;
K e — nuqsonlarni aniqlash, demontaj qilish, saqlash va sotish xarajatlarini hisobga oladigan koeffitsiyent;
K v — shikastlangan paytdagi transport vositasining xizmat qilish muddatini va uning shikastlanmagan qismlariga boʻlgan talabni hisobga oladigan koeffitsiyent;
K op — transport vositasining mexanik shikastlanish hajmini (darajasini) hisobga oladigan koeffitsiyent;
C i — shikastlanmagan elementlar qiymatining transport vositasi qiymatiga nisbati (ogʻirligi), foizda.
Transport vositasining uzellar va agregatlar qiymatini transport vositasi qiymatiga taxminiy foiz nisbati mazkur Metodikaning 14-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.
K e , K v va K op koeffitsiyentlarining miqdorlari mazkur Metodikaning 15-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.
4-§. Tadqiqot uchun taklif qilingan transport vositasining analogini tanlash usuli
107. Agar transport vositasining eng muhim isteʼmol xususiyatlari bir-biridan biroz farq qilsa yoki umuman farq qilmasa, bunda transport vositasini analog sifatida qabul qilish mumkin boʻladi. Bunday xususiyatlarga quyidagilar kiradi:
transport vositasining maqsadi;
texnik va ekspluatatsion xususiyatlar;
qiymati.
Analogni tanlashda bir xil ishlab chiqaruvchi va mamlakatga ustunlik berish kerak.
108. Motonaqliyotlar va mopedlar uchun analog tanlashda quyidagi xususiyatlar olinadi:
maqsadi;
turi (kichik, oʻrta, katta);
vazni;
dvigatel ishchi hajmi va quvvati;
gʻildirak formulasi;
milliy (mintaqaviy) bozordagi qiymati.
109. Yengil avtomobillar uchun analog tanlashda quyidagi xususiyatlar olinadi:
maqsadi;
turi (kichik, oʻrta, katta);
ishchi vazni;
uzatish turi (orqa, oldi, toʻliq va h.k.);
gʻildirak formulasi;
dvigatel ishchi hajmi va quvvati;
yoqilgʻi turi (benzin, dizel, gaz, elektr va boshqalar.);
uzatmalar qutisi turi (mexanik, avtomatik va boshqalar.);
qoʻshimcha uskunalar bilan jihozlanishi;
milliy (mintaqaviy) bozordagi qiymati.
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 1-ILOVA
Transport vositasining (transport vositasi) texnik holatini tekshirish akti
__________-sonli shartnoma asosida transport vositasi rusumi _________ davlat raqami ____________ ishlab chiqarilgan yili ___________ koʻrikdan oʻtkazildi. texnik pasport __________-sonli, kuzov ________-sonli, dvigatel ___________-sonli, shassi _____________-sonli, boʻyoq rangi ________________, transport vositasi masofasi _______ ming km, transport vositasining egasi _____________________________________________________________, manzili _____________________________________________________________________________ Transport vositasini yaxshi holatda. Transport vositasini tekshirish vaqtida quyidagilar ANIQLANDI Toʻliqlik, detallar, uzellar, agregatlar, qoʻshimcha uskunalar haqida maʼlumot: _______________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Kuzovning tashqi holati: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Dvigatel: _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Old osmasi: ________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Orqa osmasi: ______________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Uzatma qutisi: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Rul boshqaruvi: ___________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Elektr tizimi: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Saloni: ___________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Tormoz tizimi: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Shinalari: ________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Baholovchi: _______________ Buyurtmachi: _______________
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 2-ILOVA
Transport vositasi turiga bogʻliq ravishda baholanayotgan transport vositasining Y koʻrsatkich darajasi va X konstruktiv-texnik tavsifi koʻrsatkichining miqdori
Transport vositasi turi X-tavsifi xususiyati oʻzgarishlari nomi va diapazoni Y miqdori Yengil avtomobillari X-dvigatel quvvati, ot kuchi (o.k.) 21 o.k. ≤ X ≤ 105 o.k. 0,90 Bortli yuk avtomobillari X-yuk koʻtarish hajmi, tonna 0,3 t ≤ X ≤ 15 t 0,85 Tortuvchi mashinalari X-koʻtarish oʻqiga yuklama, tonnada 5,8 t ≤ X ≤ 17 t 0,87 Oʻzi agʻdaruvchi mashinalari X-yuk koʻtarish hajmi, tonnada 1,2 t ≤ X ≤ 100 t 1,50 Ixtisoslashtirilgan avtomobillari X-yuk koʻtarish hajmi, tonnada 0,45 t ≤ X ≤10 t 0,85 Maxsus avtomobillari X-yuk koʻtarish hajmi, tonnada 7,5 t ≤ X ≤ 40 t 0,85 Tirkamalari va yarim tirkamalari X-yuk koʻtarish hajmi, tonnada 0,2 t ≤ X ≤ 70 t 1,40 Avtobuslari X-umumiy oʻtirish soni, oʻrin 7 oʻrin ≤ X ≤ 220 oʻrin 0,95 Yengil avtomobillari X-dvigatel ish hajmi, kub.sm. 934 kub.sm ≤ X ≤ 6750 kub.sm. 1,05 Yengil avtomobillari X-dvigatel ish hajmi, kub.sm. 756 kub.sm. ≤ X ≤ 4600 kub.sm. 0,93 Yengil avtomobillari X-dvigatel ish hajmi, ot kuchi 44 o.k. ≤ X ≤ 455 o.k. 1,05 Yuk avtomobillari X-dvigatel ish hajmi, kub.sm. 2400 kub.sm. ≤ X ≤ 12000 kub.sm. 0,88 Yuk avtomobillari X-dvigatel ish hajmi, ot kuchi 100 o.k. ≤ X ≤ 450 o.k. 0,88 Boshqa yuk avtomobillari X-yuk koʻtarish hajmi, tonnada 0,25 t ≤ X ≤ 17,7 t 0,85 Avtobuslari X-dvigatel ish hajmi, ot kuchi 100 o.k ≤ X ≤ 350 o.k. 0,88 Avtobuslari X-dvigatel ish hajmi, kub.sm. 2400 kub.sm. ≤ X ≤ 12000 kub.sm. 0,88 Avtobuslari X-umumiy oʻtirish soni, oʻrin 9 oʻrin ≤ X ≤ 45 oʻrin 1,08 Boshqa avtobuslari X-umumiy oʻtirish soni, oʻrin 9 oʻrin ≤ X ≤ 120 oʻrin 1,08 Avtomobil kranlari X = 1 * G k + 0,24 * G sh, G k — kranning yuk koʻtarishligi, tonna; G sh — shassi yuk koʻtarishligi, tonna; 6,3 t ≤ G k ≤ 50 t; 6 t ≤ G sh ≤ 20 t. 1,59 Frontal bir kovshli yuklagichlar X = G kp + 0,32 * V p, G kp — kovshning yuk koʻtarishligi, tonna; V p — kovshning hajmi, kub.m.; 2,2 t ≤ G kp ≤ 8 t; 1,1 kub.m. ≤ Vp ≤ 4,2 kub.m. 1,53 Gʻaltak mashinalar X = R k + 0,61 * L p, R k — katka massasi, t.; L p — polos kengligi, m.; 2 t ≤ R k ≤ 16 t; 0,875 m . ≤ L p ≤ 2 m. 0,89 Bir kovshli ekskavatorlar X — kovshning hajmi, kub.m. 0,3 kub.m ≤ X ≤ 1,5 kub.m. 1,23
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 3-ILOVA
Transport vositasining har xil turlari uchun Ω-funksiyasini hisoblash uchun foydalaniladigan oʻzgarmas “a” va “v” konstantalar miqdori
Transport vositasi turlari “a” miqdori “v” miqdori MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning yengil avtomobillari 0,07 0,0035 MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning yuk-bortli avtomobillari 0,1 0,003 MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning tortuvchi (tyagach) avtomobillari 0,09 0,002 MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning oʻzi agʻdaruvchi (samosval) mashinalari 0,15 0,0025 MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning ixtisoslashtirilgan avtomobillari 0,14 0,002 MDH mamlakatlari va mahalliy ishlab chiqaruvchilarning avtobuslari 0,16 0,001 Yevropa ishlab chiqaruvchilarining yengil avtomobillari 0,05 0,0025 Amerika ishlab chiqaruvchilarining yengil avtomobillari 0,055 0,003 Osiyo ishlab chiqaruvchilarining yengil avtomobillari (Yaponiyadan tashqari) 0,065 0,0032 Yaponiya ishlab chiqaruvchilarining yengil avtomobillari 0,045 0,002 Xorijiy ishlab chiqaruvchilarning yuk mashinalari 0,09 0,002 Xorijiy ishlab chiqaruvchilarning avtobuslari 0,12 0,001
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 4-ILOVA
Yoʻl-qurilish texnikasi hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalarning jismoniy eskirishini hisoblashda qoʻllaniladigan “a” va “v” konstantalar miqdori
Yoʻl-qurilish texnikasi hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalar turi “a” miqdori “v” miqdori Zanjirli (gusenitsali) ekskavatorlar 0,5-0,65 kub.m sigʻimli kovsh bilan 0,048 0,04 Pnevma gʻildirakli ekskavatorlar 0,4-0,65 kub.m sigʻimli kovsh bilan 0,0423 0,04 Ekskavatorli koʻtargich uskunasi mavjud traktorlar 0,25 kub.m. sigʻimli kovsh bilan 0,1063 0,04 Skreperlar 0,0415 0,04 Buldozerlar 0,0481 0,04 Avtogreyderlar 0,0872 0,04 Avtokranlar yuk koʻtarishi 10 tonnagacha 0,0901 0,033 Avtokranlar yuk koʻtarishi 10 tonnadan oshiq 0,0343 0,033 Pnevma gʻildirakli kranlar 0,0461 0,033 Zanjirli (gusenitsali) kranlar 0,0461 0,033 Bir kovshli yuklagichlar 0,1018 0,033
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 5-ILOVA
Yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinasining oʻrtacha yillik ish vaqti N sr
Yoʻl-qurilish texnikalari hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalari turi Normativ xizmat muddati, yil Oʻrtacha yillik ish vaqti, ming mashina-soati Zanjirli (gusenitsali) ekskavatorlar 0,5-0,65 kub.m sigʻimli kovsh bilan 9 1,483 Pnevma gʻildirakli ekskavatorlar 0,4-0,65 kub.m sigʻimli kovsh bilan 9 1,680 Ekskavatorli koʻtargich uskunasi mavjud traktorlar 0,25 kub.m. sigʻimli kovsh bilan 8 0,8 Skreperlar 10 1,446 Buldozerlar 9 1,478 Avtogreyderlar 8 0,974 Avtokranlar yuk koʻtarishi 10 tonnagacha 10 0,744 Avtokranlar yuk koʻtarishi 10 tonnadan oshiq 16 0,861 Pnevma gʻildirakli kranlar 12 1,092 Zanjirli (gusenitsali) kranlar 12 1,092 Bir kovshli yuklagichlar 8 0,904
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 6-ILOVA
Yoʻl-qurilish texnikasi hamda maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalar jismoniy eskirishi miqdori (foizda)
Uskunalar turlari Yoshi, yillari 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Avtogreyderlar 6 18 33 40 60 72 85 90 98 99 Bir chelakli (kovshli) oldingi yuklagichlar 8 22 29 46 52 68 75 88 95 96 Bir chelakli (kovshli) ekskavatorlar 4 8 12 15 30 54 67 75 88 95 Gʻaltak mashinalar (Yoʻl katoklari) 4 8 12 18 39 50 75 85 95 97 Boshqa maxsus va ixtisoslashtirilgan mashinalar 5 8 16 28 44 62 76 87 94 96
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 7-ILOVA
Transport vositasini ekspluatatsiya qilinadigan aholi mintaqali turiga bogʻliq transport vositalarini jismoniy eskirishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyenti (A)
Mintaqa turi A-koeffitsiyent miqdori 50 ming kishigacha boʻlgan aholi punktlari 1,000 Aholisi 50 dan 200 ming kishigacha boʻlgan shaharlar 1,025 Aholisi 200 mingdan 1 million kishigacha boʻlgan shaharlar 1,050 Aholisi 1 milliondan 4 million kishigacha boʻlgan shaharlar 1,075 4 milliondan ortiq aholiga ega megapolislar 1,100
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 8-ILOVA
Har xil turdagi transport vositalari uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati
1-jadval
Yengil avtomobillar uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati
Klass belgilashi Uzunligi, metr Avtomobilning oʻrtacha yillik eskirishi (M2), foiz Ushbu klassga kiritilgan modellarga misollar Import qilingan, “UZ-DEU”, GM Uzb, UzAuto SSRI, MDH, RF “A” — oʻta kichik 3,5 gacha 8,0 8,0 “Pejo-106”, “Spark”, “Tiko”, “Matiz”, “Damas”, “Oka”. “V” — kichik 3,9 gacha 6,0 6,5 “Reno Klio”, “Opel-Korsa”, “Pejo-206”, “Tavriya”. “S” — birlamchi oʻrtacha 4,3 gacha 5,8 7,0 “Folksvagen Golf”, “Ford Fokus”, “Reno Megan”, “Pejo 307”, “Ij”, “Lada-Samara”, “Lada Kalina”. “D” — ikkilamchi oʻrtacha 4,6 gacha 5,5 7,0 “ N eksiya”,”Siyelo”,”Lanos”, “ N ubira”, “Lasetti”, “Opel Vekgra”, “Pejo-406”, “Mersedes-S” “Moskvich”, “Folksvagen Passat”. “E” — katta 4,9 gacha 5,2 7,0 “Epika”, “Toyota Kamri”, “Mersedes — Ye”, “Pejo-607”, “Opel-Omega”, “Volga”, “BMV 5-serii”, “ N isan-Maksima”. “F” — oliy 4,9 dan yuqorisi 4,9 4,9 “Leksus LS 400”, “BMV 7 serii”, “Mersedes 500”, “Audi A8”, “Zil-41041”. “G” — birlamchi sportga mos - 5,2 “Mazda MX 5”, “Fiat Barketta”, “ N issan 350-2”. “ N ” — ikkilamchi sportga mos, qimmat sport kupe - 4,9 “Porshe 911”, “Ferrari 360”, “Dodj Vaiper”. “SUV1” — unchalik katta boʻlmagan yoʻltanlamas - 5,2 7,0 “Mitsubisi Padjyero — mini”, “Suzuki-Vitara”, “Xonda NRV”, “Djip Vrangler”, “ N iva”, “Ij”. “SUV2” — katta boʻlgan yoʻltanlamas - 4,9 6,5 “Mitsubisi Padjero”, “Shevrolet Kaptiva”, “Land Rover”, “Mersedes S”, “Toyota Lend Kruzer”. “MPV” — yuqori sigʻimli universali - 5,8 7,0 “Dodj Karavan”, “Byuik Esteyt Vagon”, “Plimut Grand Voyadjer”, “Ford Galaksi”, “Opel Meriva”, “Lada N adejda”, “Kraysler Voyadjer”.
2-jadval
Mikroavtobuslar uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati I2
Mikroavtobusning toʻliq (M) massasi, t Mikroavtobuslar uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati , foiz Import qilingan, “UZ-DEU”, GM Uzb, UzAuto RF va MDH ishlab chiqarilgan M < 2,8 5,5 7,0 2,8 < M <3,5 5,2 7,0
3-jadval
Mototexnikalar uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati I2
Mototexnikalarining dvigatel hajmi (V), sm 3 Mototexnikalar uchun oʻrtacha yillik eskirish qiymati, foiz Import qilingan, UzAuto RF va MDH ishlab chiqarilgan V< 49 11 15 50 < V< 125 10,5 14 126 < V < 249 10,0 13 250 < V < 499 9,5 12 500 < V < 749 9,0 11 750 < V < 999 8,5 10,5 1000 < V 8,0 10,0
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 9-ILOVA
Har xil turdagi transport vositalari uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi
1-jadval
Yengil avtomobillar uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi
Korpus turi, vazifasi Oʻlchamlar Transport vositasining xizmat muddati Ishlab chiqaruvchi Oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi, ming km Yopiq kuzov (sedan, fastbek, kombi, universal va boshqalar), quyida jadvalda koʻrsatilganlardan tashqari uzunligi 3,6 m gacha 5 yilgacha - 16,1 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 14,1 Mahalliy ishlab chiqarilgan 11,2 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 13,4 Mahalliy ishlab chiqarilgan 10,7 uzunligi 3,6 m dan (shu jumladan) 4,0 m gacha 5 yilgacha - 16,5 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 14,9 Mahalliy ishlab chiqarilgan 12,8 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 14,2 Mahalliy ishlab chiqarilgan 12,1 uzunligi 4,0 m dan (shu jumladan) 4,5 m gacha 5 yilgacha - 19,5 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 17,6 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,4 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 16,5 Mahalliy ishlab chiqarilgan 13,6 uzunligi 4,5 m dan (shu jumladan) 4,8 m gacha 5 yilgacha - 22,6 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 19,9 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,7 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 18,7 Mahalliy ishlab chiqarilgan 13,9 uzunligi 4,8 m dan (shu jumladan) 5,0 m gacha 5 yilgacha - 24,8 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 22,0 Mahalliy ishlab chiqarilgan 15,5 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 20,9 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,7 uzunligi 5,0 m va undan yuqori 5 yilgacha - 25,5 5 yildan 12 yilgacha - 22,1 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 21,5 Mahalliy ishlab chiqarilgan 15,2 Yoʻltanlamas transport vositalari (M1G toifasi) va M1G toifasining maʼlum xususiyatlariga ega boʻlgan boshqa transport vositalari — SUV (Sport Utility Vehicle), CUV (Crossover Utility Vehicle). uzunligi 4,1 m gacha (shu jumladan) 5 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 17,0 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,1 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 16,3 Mahalliy ishlab chiqarilgan 13,5 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 15,9 Mahalliy ishlab chiqarilgan 12,8 uzunligi 4,1 m dan (shu jumladan) 4,6 m gacha 5 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 21,0 Mahalliy ishlab chiqarilgan 15,1 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 18,8 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,5 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 17,7 Mahalliy ishlab chiqarilgan 13,8 uzunligi 4,6 m va undan yuqori 5 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 21,9 Mahalliy ishlab chiqarilgan 15,1 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 19,5 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,5 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 18,8 Mahalliy ishlab chiqarilgan 13,8 Pikaplar 5 yilgacha - 23,0 5 yildan 12 yilgacha Chet elda ishlab chiqarilgan 20,0 Mahalliy ishlab chiqarilgan 16,0 12 yil yoki undan koʻp Chet elda ishlab chiqarilgan 17,6 Mahalliy ishlab chiqarilgan 14,8 MPV (yuqori sigʻimli universali), minivenlar uzunligi 4,1 m gacha 5 yilgacha - 18,7 5 yildan 12 yilgacha - 16,9 12 yil yoki undan koʻp - 16,5 uzunligi 4,1 m dan (shu jumladan) 4,6 m gacha 5 yilgacha - 22,4 5 yildan 12 yilgacha - 20,4 12 yil yoki undan koʻp - 19,3 uzunligi 4,6 m va undan yuqori 5 yilgacha - 25,0 5 yildan 12 yilgacha - 22,3 12 yil yoki undan koʻp - 21,0 Kupe 5 yilgacha - 18,0 5 yildan 12 yilgacha - 16,9 12 yil yoki undan koʻp - 16,0 Ochiq yoki birlashtirilgan kuzov (lando, kabrioletlar va boshqalar), yuqorida koʻrsatilganlardan tashqari 5 yilgacha - 15,9 5 yildan 12 yilgacha - 15,8 12 yil yoki undan koʻp - 15,0
2-jadval
Avtobuslar uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi
Ishlab chiqaruvchi Toifa Klass Oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi, ming km Mahalliy ishlab chiqarilgan avtobuslar M3 I, II, A 50,0 M2 I, II, A 40,0 M2 III, V 65,0 M3 III, V 80,0 Chet elda ishlab chiqarilgan avtobuslar M3 I, II, A 60,0 M2 I, II, A 40,0 M2 III, V 80,0 M3 III, V 105,0
3-jadval
Mototexnika uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi
Mototexnika turi Oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi, ming km Mahalliy ishlab chiqarilgan mototexnika Chet elda ishlab chiqarilgan mototexnika Mopedlar, motovelosipedlar, mokiklar (dvigatel hajmi 50 kub. sm gacha) 2,77 3,72 Motonaqliyotlar (dvigatel hajmi 50 kub. sm ortiq 350 kub. sm gacha) 4,50 5,96 Motonaqliyotlar (dvigatel hajmi 350 kub. sm dan ortiq) 7,70 8,34
4-jadval
Yuk avtomobillar uchun oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi
Ishlab chiqaruvchi Korpus turi, vazifasi Toifa Xizmat muddati, yillar Oʻrtacha yillik bosib oʻtilgan masofasi, ming km Mahalliy ishlab chiqarilgan yuk mashinalar Bortli, furgon va boshqalar (oʻzi agʻdaruvchilar va tortuvchilardan tashqari) N 1 - 23,2 N 2 12 gacha 25,1 12 yoki undan koʻp 16 N 3 - 39,2 Oʻzi agʻdaruvchilar agagdaruvchilar Samosvallar Barcha toifalar kategoriya 33,1 Tortuvchilar Barcha toifalar - 39,2 Chet elda ishlab chiqarilgan yuk mashinalar Bortli, furgon va boshqalar (oʻzi agʻdaruvchilardan tashqari) N 1 12 gacha 29,1 12 yoki undan koʻp 27,1 N 2 - 90,1 N 3 12 gacha 104,8 12 yoki undan koʻp 76,9 Oʻzi agʻdaruvchilar N 2 - 49,9 N 3 - 81,1
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 10-ILOVA
Transport vositalarining texnik holatga qarab eskirishi shkalasi
Texnik holati Holatni baholash Eskirish, foizi Yangi, YHXX* roʻyxatdan oʻtmagan, aʼlo holatda, sotuvdan oldingi tayyorgarlikdan soʻng, foydalanish belgilarisiz. Yangi 0 — 10 Amalda yangi, kafolat muddati davomida, texnik xizmat koʻrsatish tugallangan va taʼmirlashni talab qilmaydi. Juda yaxshi 10 — 35 Kafolatdan keyingi foydalanish davrida, muntazam taʼmirlash yoki biron bir qismni almashtirishni talab qilmaydigan texnik xizmat koʻrsatish bilan. Katta taʼmirdan keyin. Yaxshi 35 — 50 Ishlatilgan, tugallangan texnik xizmat koʻrsatish bilan, muntazam taʼmirlash yoki baʼzi qismlarni almashtirishni talab qiladigan, kichik zarar bilan. Qoniqarli 50 — 60 Agregatlarni muntazam taʼmirlash (almashtirish), kuzovni (kabinani) taʼmirlash (tashqi boʻyash) amalga oshirilgandan soʻng keyingi foydalanish uchun mos holatda ishlatiladi. Shartli-yaroqli 60 — 70 Ishlatilgan, kapital taʼmirlash yoki raqamlangan birliklarni almashtirish (dvigatel, korpus, rama), toʻliq boʻyash. Qoniqarsiz 70 — 80 Ishlatilgan, uni amalga oshirishning iqtisodiy maqsadga muvofiqligidan oshib ketadigan miqdorda taʼmirlashni talab qiladigan foydalanilgan; buni amalga oshirish uchun texnik qobiliyatning etishmasligi. Cheklangan holat (qoʻllashga yaroqsiz) 80 — 90
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 11-ILOVA
Shikastlangan transport vositasining (transport vositasi) texnik holatini tekshirish akti
Men, baholovchi _________, ________-sonli shartnoma asosida, transport vositasini (TRANSPORT VOSITASI ) rusumi _________, davlat raqami ___________, ishlab chiqarilgan yili _________, texnik pasporti __________, kuzov ________, dvigatel ___________, shassi ___________, boʻyoq rangi _____________, yurgan masofasi ___________ ming km., transport vositasining egasi __________________________________, manzili ______________________ koʻzdan kechirdim. Tekshiruv natijasida quyidagilar aniqlandi: 1. Tekshiruv quyidagi manzilda oʻtkazildi: ___________________________ buyurtmachining huzurida ________________________________________ ikkinchi haydovchining ishtirokida (yoki ishtirokisiz) ______________________________________________. 2. Toʻliqlik, detallar, uzellar, agregatlar, qoʻshimcha uskunalar haqida maʼlumot: ____________ _________________________________________________________________________________________ 3. Ushbu Aktda koʻrsatilgan barcha yozuvlar tekshirilayotgan transport vositasining texnik pasportiga mos keladi. 4. Tekshiruv natijasida baholanayotgan transport vositasi avariya natijasida yoriqlar, egilishlar, burmalar hosil boʻlishi bilan deformatsiyalanganligi va quyidagi ehtiyot qismlarni almashtirishni talab qilishi aniqlandi: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 5. Tekshiruv davomida baholanayotgan transport vositasi avariya natijasida yoriqlar, burmalar, burmalar hosil boʻlishi bilan deformatsiyaga uchraganligi va quyidagi taʼmirlash ishlarini talab qilishi aniqlandi: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 6. Tekshiruv davomida baholanayotgan avtomashinada bartaraf etishni talab qiluvchi nosozlik (perekos) borligi aniqlandi. Xulosa: Tekshiruvdan oʻtgan transport vositasi yoʻl-transport hodisasiga qadar texnik jihatdan yaxshi holatda boʻlgan va shikastlangan qismlarni almashtirish va boʻyash orqali tiklashni talab qiladi. Favqulodda xarakterdagi yashirin nuqsonlar mumkin. Mazkur akt tashqi tekshiruv asosida tuzilgan. Quyidagilar ishtirok etdilar va imzoladilar: 1. Buyurtmachi _________________________________________ 2. Ikkinchi haydovchi __________________________________ 3. Bajaruvchi (baholovchi) _______________________________
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 12-ILOVA
Kuzovning deformatsiyasi va geometrik parametrlarning ogʻish darajasiga qarab transport vositalarini qiyshiqlanganliglarini turlari
1-jadval
Kuzovning deformatsiyalanish darajasiga qarab qiyshiqlanganliglarini tavsifi
T/r Qiyshiqli (perekos) turi Proyemni buzish 1. Qiyin (Murakkab) boʻlmagan Kapotning oralik masofasi 2. Qiyin (Murakkab) boʻlmagan Bagaj qopqogʻining oralik masofasi (orqa eshigi) 3. Qiyin (Murakkab) boʻlmagan Yon eshikning oralik masofasi 4. Qiyin (Murakkab) boʻlmagan Old oynaning oralik masofasi 5. Oʻrtacha Kapotning va bagaj qopqogʻining oralik masofasi (orqa eshigi) 6. Oʻrtacha Bagaj qopqogʻining oralik masofasi (orqa eshigi) va orqa yon elementlarning oralik masofasi 7. Qiyin (Murakkab) Orqa yon elementlarning oralik masofasi, bagaj qopqogʻining oralik masofasi (orqa eshigi) va kuzovni ramaning oralik masofasi 8. Qiyin (Murakkab) Kapotning oralik masofasi, old yon elementlarning oralik masofasi 9. Ayniqsa qiyin (Oʻta murakkab) Orqa va old yon elementlarning oralik masofasi, kapotning oralik masofasi, bagaj qopqogʻining oralik masofasi (orqa eshigi) 10. Ayniqsa qiyin (Oʻta murakkab) Old yon elementlarning oralik masofasi, kapotning oralik masofasi, kuzovni ramaning oralik masofasi
2-jadval
Geometrik parametrlarning chetlanishiga qarab qiyshiqganchiliqlarning tavsifi
Kuzovning qiyshiqlanganliglarini tavsifi Transport vositasining konstruktiv xususiyatlari konstruksiyada old osma/aks (subrama)ning koʻndalang elementi/tastasi boʻlmagan avtomobillar (xetchbek turi). konstruksiyada old osma/aks (subrama)ning koʻndalang elementi/nuriga ega avtomobillar (sedan turi) Oralik masofalarining qiyshiqlanganligi Geometrik parametrlarning yon eshiklar yoki shamol oynalari yoki orqa oynalar teshiklarining ruxsat etilgan chegaralaridan oshib ketishi Qiyin (Murakkab boʻlmagan) qiyshiqlanganligi Kapotning geometrik parametrlarining ogʻishi yoki magistral qopqogʻining (arka eshigi) ochilishi, korpusning poydevori va ramasining, eshik teshiklarining, shamol yoki orqa oynalarning geometrik oʻlchamlarini buzmasdan, ruxsat etilgan darajadan oshib ketishi, ular orasidagi boʻshliqlar bundan mustasno. eshiklar va old yoki orqa qanotlarning juft qismlari Oʻrtacha qiyshiqlanganligi Bir vaqtning oʻzida kapot va bagaj qopqogʻi (orka eshigi) teshiklarining geometrik parametrlarini ruxsat etilgan darajadan chetga surib qoʻyish yoki old va orqa yon qismlarga zarar bermasdan, orqa yon elementlarning yoki ichki ramkaning (oʻrta ustun) geometrik parametrlarini ruxsat etilganidan tashqariga buzish Bir vaqtning oʻzida kapot va bagaj qopqogʻi (orka eshigi) teshiklarining geometrik parametrlarini ruxsat etilgan chegaradan chetga surib qoʻyish yoki korpus ramasini buzmagan holda old yon qismlarning geometrik parametrlarini buzish; yoki orqa yon aʼzolar, yoki ichki rama (oʻrta ustun) ruxsat etilgan chegaradan oshib, old va orqa yon qismlarga zarar bermasdan Qiyin (Murakkab) qiyshiqlanganligi Orqa yon elementlarning geometrik parametrlari va korpus ramasining bir vaqtning oʻzida ogʻishi yoki oldingi yon elementlarning geometrik parametrlarining ruxsat etilgan chegaralardan tashqariga buzilishi Orqa yon elementlar va korpus ramasi yoki old va orqa yon elementlar yoki old yon elementlar va korpus ramasining geometrik parametrlarining bir vaqtning oʻzida ogʻishi ruxsat etilgan chegaradan oshib ketadi Ayniqsa qiyin (Oʻta murakkab) qiyshiqlanganligi Old tomonning aʼzolari va kuzov ramasining ruxsat etilgan chegaradan oshib ketishining geometrik parametrlarini buzish Old va orqa yon qismlarning geometrik parametrlarini va kuzov ramasining ruxsat etilgan chegaralardan tashqarida buzilishi
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 13-ILOVA
Har xil turdagi transport vositalarining tovar qiymatining yoʻqolishi koeffitsiyentlari (K UTS )
1-jadval
Yengil avtomobillar va ular asosida yuk avtomobillari uchun K UTS
T/r Element nomi Almashtirish Taʼmirlash raqami 2-taʼmirlash 3-4-taʼmirlash Oldingi qism 1. Kapot - 0,2 0,4 2. Oldi paneli (radiator ramkasi) yigʻilgan holda (ajratiladigan panellar uchun TQY almashtirishda — 0 ga teng) 0,3 0,2 0,3 2.1. Oldingi xoch elementi (poperichina peredka) (radiator ramkasi) yuqorigisi 0,1 0,1 0,2 2.2. Oldingi xoch elementi (poperichina peredka) (radiator ramkasi) pastgisi 0,2 0,1 0,2 3. Radiatorning yechiladigan loy qoplamasi (brizgovik oblitsovkasi) 0,1 0,1 0,2 4. Radiatorning yechilmaydigan loy qoplamasi (brizgovik oblitsovkasi) 0,2 0,1 0,3 5. Yechiladigan qanot (krilo) - 0,1 0,2 6. Yechilmaydigan qanot (krilo) 0,2 0,2 0,3 7. Lonjeronsiz oldingi qanot (krilo) loy qoplamasi (brizgovik) (jumladan, yigʻilgan yuqori kuchaytirgich bilan) 1,0 0,4 0,6 8. Oldingi lonjeron qanot loy qoplamasiz (brizgoviksiz) 0,5 0,3 0,4 9. Oldingi qanot shchiti (jumladan, qalqon biriktirma bilan) 0,5 0,2 0,5 9.1. Old qalqon biriktirma (nadstavka shita peredka) 0,2 0,1 0,2 10. Havo taʼminoti qutisi 0,2 0,1 0,2 11. Shamol oynasi ramka paneli 0,6 0,2 0,4 11.1. Pastki qism shamol oynasi ramka paneli 0,3 0,1 0,2 Oʻrta qism 12. Yonbosh eshik - 0,2 0,3 13. Tom paneli (jumladan koʻngdalang) 1,2 0,4 0,7 14. Yonbosh tom paneli (konstruktiv alohida element) 0,3 0,2 0,3 15. Orqa qanotdan yon devor va korpus (kostruktiv- yaxlit element) 2 - - 15.1. Orqa qanotsiz korpus tomoni (konstruktiv- alohida elementlar) 1,5 - - 15.2. Tomonning yuqori qismi (oldindan orqaga) 0,3 0,2 0,5 15.3. Old yon devor ustuni (tomdan ostonagacha) 0,5 0,2 0,3 15.4. Orqa yon ustuni (tomdan ostonagacha) 0,5 0,2 0,3 15.5. Shamol yoki orqa oyna ustuni (yon devorgacha yoki deraza romining old qismi yoki orqa ustunining bir qismi) 0,2 0,1 0,2 15.6. Markaziy yon ustuni 0,4 0,2 0,3 15.7. Yon tomonning pastki qismi (ostona) 0,2 0,2 0,3 16. Salon pol panellari 1 0,5 0,9 17. Lonjeron, salon poli koʻndalang elementi 0,2 0,2 0,3 Orqa qism 18. Orqa eshik, bagaj qopqogʻi - 0,2 0,6 19. Orqa panel (jumladan. mustahkamlash yoki koʻndalang element bilan toʻldirish) 0,3 0,1 0,4 20. Qanot (konstruktiv — alohida element) 0,3 0,2 0,3 21. Qanot — orqa tashqi yon panel tarkibiy jihatdan kuzovning yon devori bilan birlashtirilishi) 0,5 0,2 0,5 22. Orqa gʻildirak arka yigʻish (shu jumladan, ichki yon devorning orqa tomoni agar konstruktiv — yaxlit element boʻlganda) 0,3 0,2 0,3 22.1. Orqa gʻildirak arkaning tashqi tomoni (shu jumladan, orqa ichki yon devor agar konstruktiv — yaxlit element boʻlganda) 0,2 0,1 0,2 22.2. Ichki yon panel — orqa qismi (konstruktiv- alohida element) 0,2 0,1 0,2 23. Bagaj boʻlimining poli (jumladan kengaytmalar bilan) 0,3 0,1 0,3 23.1. Bagaj boʻlimining kengaytmasi yon yoki orqa 0,2 0,1 0,2 24. Orqa lonjeron 0,5 0,3 0,7 25. Orqa old koʻndalang polning kengayishi (yoki choʻzilgan koʻndalang kengaytma) 0,2 0,2 0,3 26. Orqa eshik rama paneli 0,4 0,2 0,4 26.1. Orqa eshigi ramasining pastki koʻndalang qismi (shu jumladan, orqa javon) 0,1 0,1 0,2 27. Rama 27.1. Old ramaning koʻndalang elementi, yechilmaydigan 0,3 0,15 0,3 27.2. Ramaning markaziy qismining koʻndalang qismi yoki orqasi yechilmaydigan 0,3 0,15 0,3 27.3. Yechilmaydigan ramaning kronshteyni 0,3 27.4. Ramaning lonjeroni 0,3 0,2 0,4 27.5. Rama — tuzatish 0,5 1 Boʻyoqdan chiqarish 28. Kuzovning toʻliq yoki tashqi boʻyoqdan chiqarilishi 5 29. Kuzovning bir qismini boʻyoqdan chiqarish birinchi elementni boʻyoqdan chiqarish (K uts okr (1) ) 0,5 2-chi taʼmirlash va har bir keyingi elementni boʻyoqdan chiqarish (K uts okr ( N -1) ) 0,35 Ajratib olish, qiyshiqlanganlarini bartaraf etish 30. Yengil avtomobil, mikroavtobusning ichki qismini toʻliq demontaj qilishda, shuningdek rama almashtirishda zavod yigʻmasining yaxlitligini buzish 1 30.1. Yengil avtomobil yoki mikroavtobusning old qismini toʻliq demontaj qilishda zavod yigʻilishining yaxlitligini buzish 0,4 30.2. Yengil avtomobil yoki mikroavtobusning orqa qismini toʻliq demontaj qilishda zavod yigʻilishining yaxlitligini buzish 0,2 31. Qiyshiqlanganliglari Eshik ochilishining (proyem) perekosi 0,5 oddiy (murakkab boʻlmagan) 1 oʻrtacha 1,5 qiyin (murakkab) 3 ayniqsa qiyin (oʻta murakkab) 4
2-jadval
Yuk avtomobillar va avtobuslari uchun K UTS
T/r Element nomi Almashtirish Taʼmirlash raqami 2-taʼmirlash 3-4-taʼmirlash Oldingi qism 1. Kapot - 0,1 0,3 2. Oldi paneli (radiator ramkasi) yigʻilgan holda (ajratiladigan panellar uchun TQY almashtirishda — 0 ga teng) 0,4 0,2 0,3 2.1. Oldingi xoch elementi (poperichina peredka) yuqorigisi 0,1 0,1 0,3 2.2. Oldingi xoch elementi (poperichina peredka) pastgisi 0,2 0,1 0,2 3. Olinadigan qanot (old yoki orqa qism) 0,1 0,1 0,1 4. Olinmaydigan qanot (old yoki orqa qism) 0,2 0,1 0,2 5. Lonjeronsiz oldingi qanot (krilo) loy qoplamasi (brizgovik) 0,3 0,2 0,3 6. Oldingi lonjeron qanot loy qoplamasiz (brizgoviksiz) 0,5 0,3 0,7 7. Kabina pol lonjeroni 0,2 0,1 0,2 8. Oldingi qanot qalqoni (kapotni kompanovka uchun) 0,5 0,4 0,7 9. Shamol oynasi ramka paneli 0,4 0,2 0,4 10. Kabinaning yon paneli — eshik oraliq masofasi (ostona) 0,7 (0,5) 0,5 (0,3) 1,0 (0,5) 11. Kabina eshigi - 0,1 0,2 Oʻrta qism 12. Yonbosh eshik 0,1 0,2 13. Tom paneli (jumladan xoch koʻngdalangi bilan) 1,0 0,4 1,0 13.1. Old tom paneli (oʻrta, orqa) 0,6 0,2 0,8 14. Yonbosh tom paneli (konstruktiv alohida element) 0,5 0,3 0,5 15. Kabina yoki furgoning yonbosh tomoni 1,0 - - 16. Furgonning tashqi yonbosh paneli 0,5 0,3 0,5 16.1. Yonbosh panelning pastki qismi (ostona) 0,5 0,3 (0,5) 0,5 (0,8) 16.2. Ostona paneli (kengaytma bilan) 0,5 0,3 0,5 17. Ustun yonboshi 0,3 0,3 0,5 18. Kabina yoki furgon ustunlarini mustahkamlash (har bir qism uchun) 0,3 0,2 0,3 19. Kabinaning poli (salonning oldingi poli) 1,0 0,3 0,7 20. Salonning oʻrta poli 2,0 1,0 1,5 21. Pol salonining lonjeroni va xochi 0,3 0,2 0,3 22. Orqa gʻildirak arkasi 0,3 0,3 0,4 Orqa qism 23. Orqa eshik (eshiklar ochilgan holati, uchun har biriga) - 0,1 0,3 24. Kabinaning orqa devori (yuqori yoki pastki) 0,3 0,3 0,7 25. Orqa pol 0,7 0,3 0,6 26. Orqa paneli 0,3 0,3 0,5 27. Orqa panelining xochi (poperechina) 0,1 0,1 0,2 28. Burchak yon paneli 0,3 0,3 0,5 29. Ramasi 0,7 2,0 29.1. Ramaning lonjeroni 0,3 0,5 1 29.2. Ramaning xochi (old yoki orqa) 0,3 0,3 0,5 29.3. Tortib olish ushlagichining xoch elementi 0,3 0,3 0,5 Boʻyoqdan chiqarish 30. Korpusni (kabinani) toʻliq yoki tashqi boʻyash 5 31. Kuzovning bir qismini boʻyoqdan chiqarish Birinchi komponent qismini boʻyash (K uts okr (1)) 0,4 Ikkinchi va har bir keyingi komponent qismini boʻyash (K uts okr ( N -1)) 0,2 32. Zavod yigʻilishining yaxlitligini buzish (yuk mashinasi salonidagi yoki mikroavtobusning ichki qismidagi uskunani toʻliq demontaj qilish paytida, shuningdek ramani almashtirishda) 1 33. Eshik ochilishining (oraliq masofa) qiyshiqligini (perekoslari) hamda rama tuzatish Qiyshiqligini buzilishlarini bartaraf etish 0,5 Vertikal yoki yonbosh deformatsiyani bartaraf etish 2 Diagonal deformatsiyani bartaraf etish 3 Burilish deformatsiyani bartaraf etish 5
“Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 14-ILOVA
Transport vositasi buzilmagan uzellari va agregatlari qiymatining butun (buzilmagan) transport vositasi qiymatiga taxminan foiz nisbati
1-jadval
Yengil avtomobillar va yengil yuk mashinalar komponentlari qiymatining butun avtomobil (mashina) qiymatiga taxminan foiz nisbati
Komponent (butlovchi qism) nomi Buzilmagan avtomobil komponentlari qiymatining buzilmagan shakldagi transport vositasining qiymatiga (Ci) foiz nisbati 3, 4, 5-ustunlarda koʻrsatilganlardan tashqari barcha transport vositasi 2 eshikli kuzovli transport vositasi Rama konstruksiyani transport vositasi (3 eshikli universali) Rama konstruksiyani transport vositasi (5 eshikli universali) 1 2 3 4 5 Kuzov qismlari, tashqi, ichki, shu jumladan: 50 45 41,4 45,8 Old qism: 14 14 11,6 11,6 Kapot 1,9 1,9 1,9 1,9 Old qanot (1 dona uchun) 0,8 0,8 0,8 0,8 Old bamper (kuchaytirgich, astar (oblitsovka) va qoliplar, spoyler bilan yigʻilgan) 1,9 1,9 1,9 1,9 Radiator panjarasi (astar, (oblitsovka)) 0,8 0,8 0,8 0,8 Old lonjeron (1 dona uchun) 0,8 0,8 0,4 0,4 Loydan himoya qolipi (brizgovik) (1 dona uchun) 1,4 1,4 0,8 0,8 Oldi shamol oynasi 1,7 1,7 1,7 1,7 Radiator ramkasi 1,4 1,4 1,0 1,0 Old shchit paneli 0,3 0,3 0,3 0,3 Orqa qism: 12 14 13,4 11,4 Orqa bamper 1,6 1,6 1,6 1,6 Arklar bilan yigʻilgan orqa qanot (yon taraf) (1 dona uchun) 2,1 3,1 3,1 2,1 Orqa shamol oynasi 1,9 1,9 1,9 1,9 Orqa panel 0,8 0,8 0,6 0,6 Yukxona poli 0,8 0,8 0,4 0,4 Yukxona astari (oblitsovka) 1,1 1,1 1,1 1,1 Bagaj qopqogʻi (orqa eshigi) 1,6 1,6 1,6 1,6 Oʻrta qism: 24 17 16,4 22,8 Old yon ustuni (1 dona uchun) 1,4 1,4 1,1 1,1 Ostona va polning bir qismi boʻlgan yon tomonning oʻrta ustuni (1 dona uchun) 1,4 0 0 1,1 Yon taraf astar ustunlari, ostonalari, qistirmalari, markaziy konsoli, quyoshdan himoya qiluvchi pardalari, salon lampalari, pol tagliklari, orqa koʻzgu oynasi uchun qoplamalar 2,5 2,1 2,1 2,5 Eshiklar armaturasi bilan (1 dona uchun), 1,9 1,9 1,9 1,9 shu jumladan eshik armaturalari (1 eshik toʻplami uchun) 0,5 0,5 0,5 0,5 Oʻrindiqlar (barchasi) 1,1 1,1 1,1 1,1 Tom paneli, koʻndalang elementlar va ustunlar bilan yigʻilgan xolda, 3,5 3,5 3,5 3,5 shu jumladan tom paneli bezaklari 0,8 0,8 0,8 0,8 Asboblar panelini yigʻilgan xolda asboblar paneli (shchitok priborov) bilan birga, panjaralar, qoʻlqop qutisi, choʻntaklar va boshqalar 2,5 2,5 2,5 2,5 Old xavfsizlik kamarlari (1 dona uchun) 0,3 0,3 0,3 0,3 Yoʻlovchi xavfsizlik yostigʻi 0,6 0,6 0,6 0,6 Rama 0 0 4 4 Boshqa konstruksiya elementlari: Dvigatel, qoʻshimchalar, sovutish tizimining komponentlari, qabul qilish va chiqarish tizimi Dvigatel qoʻshimchalari bilan yigʻilgan xolda turbo kuchaytirgichsiz turbo kuchaytirgichlangan 10,7 12,7 Qoʻshimchalarsiz toʻliq dvigatel 4,9 4,9 shu jumladan valf (klapan) qopqogʻi 0,5 0,5 shu jumladan paktki moy qopqogʻi (poddon) 0,5 0,5 shu jumladan silindr bloki 2,2 2,2 Drossel zaslonkasi valf (klapan) va datchiklar bilan birga toʻliq uzeli 1,4 1,4 Generator 0,8 0,8 Qabul qilish kollektori 0,5 0,5 Chiqarish kollektori 0,5 0,5 Sovutish radiatori gʻiloflar va ventilyator bilan yigʻilgan xolda 0,8 0,8 Starter 0,5 0,5 Quvurlar bilan havo filtri qutisi 0,5 0,5 Gazlarni chiqarish trakti yigʻilgan xolda 0,8 0,8 Turbo kompressor (turbo super zaryadlovchi) 0 1,4 Interkuler 0 0,6 Yoqilgʻi tizimi 2,5 Yoqilgʻi baki 0,7 Yoqilgʻi taʼminoti tizimi 1,8 Transmissiya 4,5 Barcha mumkin boʻlgan uzatish variantlarini hisobga olgan holda oʻrtacha koʻrsatkich 4,5 Yurish qismi oldingi/orqa gʻildirak yurgizuvchi toʻliq yurgizuvchi 10 10 Oldi yurish qismi tayanchlari bilan birga toʻliq xolda 5,5 4,5 Orqa yurish qismi tayanchlari bilan birga toʻliq xolda 4,5 5,5 Rul boshqaruvi 3 Rul kolonkasi val bilan birga yigʻilgan xolda 0,5 Rul gidravlik pompasi quvvati bilan 0,8 Rul mexanizmi 1,2 Rul chambaragi xavfsizlik yostigʻi bilan birga 0,5 shu jumladan haydovchi xavfsizlik yostigʻi 0,3 Tormoz tizimi 3,5 Asosiy tormoz silindri 0,5 Gʻildirak tormoz mexanizmi (har bir gʻildirak uzeli uchun) 2 Qoʻl (oyoq) tormozi 0,3 Bloklanishga qarshi tormoz tizimining boshqaruv bloki 0,7 Elektr jihozlari 13,6 Bobinli sham simlari (toʻplam) 0,5 Oʻrnatish bloki 0,5 Dvigatelni boshqarish bloki 1 Orqa chiroqlar (1 dona uchun) 0,5 Yon orqa koʻrish oynalari (1 dona uchun) 0,8 Ichki isitish moslamasini yigʻish (korpus, dvigatel, radiatorlar) 2,1 Konditsioner nasosi 0,5 Konditsioner, qoplama, ventilyator, quvurlar bilan toʻliq yigʻilgan xolda 0,6 Yoritgich moslamalari (farlar) (1 dona uchun) 1,1 Dvigatel simlar toʻplami 0,9 Asboblar panelidagi simlar toʻplami 0,8 Boshqa simlar toʻplami (barchasi) 0,3 Tumanga qarshi chiroq (1 dona uchun) 0,8 Turbo kuchaytirgichsiz boshqa transport vositalari: 2,2 7,2 6,8 2,4 Turbo kuchaytirgichlangan boshqa transport vositalari: 0,2 5,2 4,8 0,4
2-jadval
Yuk avtomobilni komponentlari qiymatining yuk avtomobili qiymatiga foiz nisbati
Komponent (butlovchi qism) nomi Buzilmagan yuk avtomobilining komponentlari qiymatining buzilmagan shakldagi yuk avtomobili qiymatiga (S i ) foiz nisbati Yuk avtomobili turi Bortli Furgon Oʻzi agʻdaruvchi Refrijerator Kran-manipulyator Egarli tortuvchi 1 2 3 4 5 6 7 Metall kabina, tashqi va ichki jihozlar va idishni qoplamasi, bamper 24 (26 1 ) 23 (25 1 ) 22 (24 1 ) 21 (23 1 ) 19 (21 1 ) 26 (28 1 ) Old bamper 1 1 0,9 0,9 0,8 1 Kapot 1,3 (3,3 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,1 (3,1 1 ) 1,0 (3,0 1 ) 1,2 (3,2 1 ) Radiator panjarasi (astar) 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 Oldi shamol oynasi 0,6 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Rul osti blokini uchirib yoqish moslamalari 0,5 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Orqa shamol oynasi 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Kabinaning isitish moslamasi 0,9 0,8 0,8 0,7 0,6 0,8 Spoylerlar, astarlar, tashqi kabina qoplamalari, barchasi 2,8 2,6 2,5 2,3 2,0 2,6 Ichki yon ustunlar, tokchalar, qistirmalari, markaziy konsol, quyosh niqobi ostidagi qoplamalar, salon lampalari, pol tagliklari, orqa koʻzgu oynasi 0,6 0,6 0,6 0,6 0,5 0,6 Eshiklar armaturasi bilan (1 dona uchun), 2,1 2,0 1,9 1,8 1,6 2,1 shu jumladan oyna regulatori 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Oʻrindiqlar (barchasi) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,7 0,8 Asboblar panelini yigʻilgan xolda asboblar paneli (shchitok priborov) bilan birga, panjaralar, qoʻlqop qutisi, choʻntaklar va boshqalar 1,3 1,2 1,2 1,1 1,0 1,2 shu jumladan asboblar paneli (shchitok priborov) 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 Asosiy orqa oyna koʻrish koʻzgusi (1 dona uchun) 0,7 0,7 0,6 0,6 0,5 0,7 Kabinaning tayanchi (1 dona uchun) 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Shamol oynasini tozalagichlar (motor, harakatlovchi, moslamasi) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Yoritgich moslamalari (farlar) (1 dona uchun) 0,6 0,6 0,6 0,5 0,5 0,6 Yon chiroqlar, toʻxtatish chiroqlari, burilish koʻrsatkichlari, tuman chiroqlari (1 dona uchun) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Kabinaning oyoq dastagi (1 dona uchun) 0,6 0,6 0,5 0,5 0,5 0,6 Kabinaning sim oʻralari, oʻrni bloklari, sensorlari, sigortalari 2,5 2,3 2,1 2,0 1,7 2,3 Dvigatel qoʻshimchalari bilan yigʻilgan xolda suv sovutish va gaz kiritish, chiqarish tizimlari bilan toʻla 34 33 31 31 29 36 Qoʻshimchalarsiz toʻliq dvigatel 21 20 18 18 16 23 shu jumladan valf (klapan) qopqogʻi 1 1 1 1 1 1 shu jumladan moy qopqogʻi (poddon) 1 1 1 1 1 1 shu jumladan silindr bloki 14 13 11 11 9 16 Generator 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 Qabul qilish kollektori 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Chiqarish kollektori 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 SCR selektiv katalitik kamaytirish tizimi (bak, zmeevik, nasoslar, injektor, boshqaruv bloki) 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Sovutish radiatori, gʻiloflar, va ventilyator bilan yigʻilgan holda 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 shu jumladan ventilyator gʻilofi bilan 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Dvigatel simlari 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Konditsioner tizimi (kondensator, bugʻlatgich, quritgich, nasos, quvurlar) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Starter 1 1 1 1 1 1 Quvurlar bilan havo filtri qutisi 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Gaz chiqaruv quvuri 1 1 1 1 1 1 Turbo kompressor 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 Interkuler 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 Yoqilgʻi tizimi (barchasi) 3 3 3 3 2 3 Transmissiya (barcha mumkin boʻlgan uzatish transmissiyasining oʻrtacha hisobi) 10 9 8 8 7 9 Yurish qismi (barchasi) 10 9 8 9 8 9 Rama 5 5 5 3 3 5 Rulda boshqaruvi 3 3 3 3 3 3 Rul kolonkasi val bilan birga yigʻilgan xolda 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Rul pompasi gidravlik quvvati bilan 1 1 1 1 1 1 Rul mexanizmi 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Rul chambaragi xavfsizlik yostigʻi bilan birga 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 shu jumladan haydovchi xavfsizlik yostigʻi 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 Tormoz tizimi 3 3 3 3 2 3 Kuzov ( tortuvchining egarligi va ulash qurilmasi ) 5 9 14 16 24 3 Boshqalar 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 )
Eslatmalar. 1 Kapotli yuk mashinalari uchun kattalik.
3-jadval
Motonaqliyotlar, mopedlar, skuterlar komponentlari qiymatining ularning qiymatiga foiz nisbati
Komponent (butlovchi qism) nomi Buzilmagan transport vositasi komponentlari qiymatining buzilmagan shakldagi transport vositasi qiymatiga nisbati (S i ) Motonaqliyotlar Mopedlar, skuterlar 1 2 3 Quvvat agregat, toʻliq (dvigatel, transmissiya, qoʻshimchalar (agar alohida koʻrsatilmagan boʻlsa)), shu jumladan: 14,00 30,00 silindr boshi, toʻliq 3,00 dvigatel yon qopqogʻi (1 dona uchun) 0,60 generator, regulator oʻrni 1,00 starter 1,00 serpanish toʻplami 0,70 boshqaruv bloki 2,00 quvvat agregatining boshqa qismlari 5,70 Yoqilgʻi taʼminoti tizimi: 1,00 karbyuratorlar (toʻplam uchun) 2,00 yonilgʻi sepish injektori 3,00 havo filtri moslamasi (havo kanallari bilan birga) 0,50 Dvigatel sovutish tizimi - radiator ventilyatorli, moy radiator (1 dona uchun) 2,00 pompa 1,00 Kengaytirish bachokka termostat, shlanglar, va boshqalar qismlar 1,00 Stok egzoz tizimini yigʻish (sistema vixlopa) 3,00 3,00 Premium segmentdagi uglerod yoki titandan tayyorlangan toʻgʻridan-toʻgʻri oqimli egzoz tizimi (Termignoni, Akrapovic, Arrow, Yoshimura va boshqalar): 5,00 yigʻilgan: qabul qilish quvurlari, sustlashtiruvchilar, dvigatelni boshqaruv bloki, kerakli mahkamlagichlar va vilkalar 13,00 faqat sustlashtiruvchilar 3,00 Budjet modellarining kam maʼlum boʻlgan ishlab chiqaruvchilardan nostandart sustlashtiruvchilari 1,20 Poʻlat quvurli rama 13,00 10,00 Quyma aluminiy rama, shu jumladan: 20,00 asosiy qismi 16,00 quyruq qismi 4,00 Oldingi yurish qismi 10,00 old yurish qismi amortizatori yigʻilgan holda (1 dona uchun) 2,50 toʻliq sozlash diapazoni old yurish amortizatori yoki premium segment amortizatori (ohlins, marzochi va boshqalar), (1 dona uchun) 4,00 pastki travers 1,00 yuqori travers 0,90 rul dempferi 1,00 Old gʻildirak (disk + shina) 5,00 3,00 Orqa yurish qismi (privod) 5,00 tebranish yigʻilgan holda (amortizatorsiz), zanjirli privod bilan 2,50 tebranish yigʻilgan holda (amortizatorsiz), kardanli privod bilan 5,00 orqa yurish qismi amortizatori (1 dona uchun) 2,00 toʻliq sozlash diapazoni orqa yurish qismi amortizatori yoki premium segment amortizatori (ohlins, marzochi va boshqalar), (1 dona uchun) 3,00 Orqa gʻildirak (disk + shina) 5,00 3,00 Tutqichli rul (yoki kliponlar) 1,00 2,00 Rul qoʻshimchasi bilan 3,00 tormoz mashinkasining yigʻilgan holda (tutqich, tormoz bosh silindri, rezervuar), tezlatgich privodi, oʻng ruldagi boshqaruv paneli, muvozanat vazni 1,50 serpantirish mashinkasi yigʻilgan holda (tutqich, serpantirish silindri, rezervuar, shlanglar yoki privodi kabellar), chap tutqichdagi boshqaruv paneli, muvozanat vazni 1,50 Tormoz tizimi old gʻildirak tormoz tizimi (disk, suppot, shlanglar), (1 toʻplam uchun) 2,00 4,00 orqa gʻildirak tormoz tizimi (disk, support, shlanglar) 1,50 4,00 bloklanishga qarshi tormoz tizimining boshqaruv bloki 1,50 Kronshteyn dastagi bilan chap haydovchi oyoq bilan tezligini oʻzgartiruvchi richagi oyoq suyanchigʻi 1,00 - Kronshteyn, orqa tormoz dastagi, tormoz silindri va rezervuar bilan oʻng haydovchi oyoq suyanchigʻi 1,50 - Yoʻlovchilar uchun oyoq suyanchigʻi tayanchlari toʻplami 1,50 - Motonaqliyot oyoq suyanchigʻi yon tarafi 0,50 1,00 Metall yonilgʻi bakining yigʻilishi (nasos, qopqoq, astarlar va boshqalar bilan) 3,50 - Plastik yonilgʻi bakining yigʻilgan holda (nasos, qopqoq astarlar va boshqalar bilan) 2,00 4,00 Egar (barchasi) 0,60 3,00 Asboblar paneli 3,20 5,00 Yoritish moslamalari old optika 1,50 3,.00 orqa yorugʻlik chirogʻi 0,50 1,00 Old yoki orqa burilish signallari toʻplami (1 toʻplam uchun) 0,50 1,00 Kislotali akkumulyator batareyasi 0,20 1,00 Old qanot 0,60 2,00 Orqa xager (orqa qanot) 0,20 - Orqa koʻrinish oynasi (1 dona uchun) 0,30 1,00 Qoplamalar qoplama oldi shamol oynasi bilan 2,00 1 9,00 (“neyked”) modeliga tegishli, motonaqliyotlarda oldingi shamol deflektori yalangʻoch holda 0,50 1 yon qoplama yigʻilishi (1 tomon uchun) 2,00 1 9,00 dvigatelning pastki qoplamasi 1,50 1 quyruq trim yigʻish (shu jumladan, davlat raqami ushlagichi) 1,00 1 9,00 Boshqa hisobga olinmagan qismlar (kichik qarama-qarshi qismlar, ovozli signal, elektr tizimining elementlari, slayderlar, toʻsiqlar, bagaj qutilari va ularni mahkamlash uchun qavslar va boshqalar) 4,00 5,00
Eslatmalar.
1 Uglerod tolasidan tayyorlangan komponentlar uchun (tabiiy karbon, kevlar) ortib boruvchi K 1 =2 koeffitsiyenti qoʻllaniladi.
Transport vositalari qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (15-son MBS) metodikasiga 15-ILOVA
Transport vositasining yaroqli qoldiqlari qiymatini aniqlashda Ke, Kv va Kop koeffitsiyentlarining hajmlari
1-jadval
Demontaj, nuqsonlarni aniqlash, saqlash, sotish xarajatlarini hisobga olgan holda Ke, Kv transport vositalarining “yaroqli qoldiqlari” qiymati pasaytirish koeffitsiyenti hajmilari “yaroqli qoldiqlar” qiymati aniqlash vaqtida avtomobilning xizmat qilish muddatiga qarab, shuningdek, buzilmagan qismlarga boʻlgan talab
Transport vositasining xizmat qilish muddati, yillar Ke, Kv miqdori 0 — 5 (shu jumladan) 0,85 6 — 10 (shu jumladan) 0,70 11 — 15 (shu jumladan) 0,55 16 — 20 (shu jumladan) 0,4 21 yoki undan koʻp 0,35
2-jadval
Transport vositasiga mexanik shikastlanish hajmini (darajasini) hisobga oladigan Kop koeffitsiyentining miqdorlari
Mexanik shikastlanish hajmi Buzilmagan elementlar qiymatining transport vositasi qiymatiga foiz nisbati, Ci foiz Transport vositasiga mexanik shikastlanish hajmini (darajasini) hisobga olgan holda koeffitsiyent, Kop miqdorlari Kichik 80 yoki undan koʻp interval oʻrtacha 0,9 — 1 0,95 80 — 60 interval oʻrtacha 0,9 — 0,8 0,85 Oʻrta 60 — 40 interval oʻrtacha 0,8 — 0,7 0,75 40 — 20 interval oʻrtacha 0,7 — 0,6 0,65 Katta 20 — 0 interval oʻrtacha 0,6 — 0,5 0,55 ”.
Direktor A. ORTIKOV
Baholovchilar jamiyati direktori F. MIRSOATOV
Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi raisi A. ISLAMOV
Baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati raisi Z. NIGMANXANOV
Toshkent sh.,
2025-yil 6-may,
2025-yil 5-may
2025-yil 5-may
2025-yil 5-may
01/14-11/38-son
Директора Агентствa по управлению государственными активами Республики Узбекистан
Приказ
МЕТОДИКА
технического состояния транспортного средства (ТС)
технического состояния поврежденного транспортного средства (ТС)
О внесении дополнений и изменений в Единый национальный стандарт оценки Республики Узбекистан
В соответствии с Законом Республики Узбекистан «Об оценочной деятельности» и постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 11 января 2024 года № 23 «О мерах по организации деятельности Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан» приказываю:
1. Внести дополнения и изменения в Единый Национальный стандарт оценки Республики Узбекистан, утвержденный приказом Директора Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан от 25 октября 2023 года № 01/11-14/29 (регистрационный № 3487, 28 декабря 2023 года) (Национальная база данных законодательства, 30.12.2023 г., № 10/23/3487/0991) согласно приложению .
2. Настоящий приказ согласован с Ассоциации оценочных организаций, Обществом оценщиков и Обществом оценщиков, экспертов и консультантов.
3. Настоящий приказ вступает в силу со дня его официального опубликования.
Согласовано:
ПРИЛОЖЕНИЕ к приказу директора Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан от 6 мая 2025 года № 01/14-11/38
Дополнения и изменения, вносимые в Единый национальный стандарт оценки Республики Узбекистан
1. Пункт 5 дополнить абзацем следующего содержания:
«НСО № 15 «Оценка стоимости транспортных средств»».
2. В пункте 9 :
абзац тридцать седьмой изложить в следующей редакции:
« ретроспективная оценка — оценка, выполненная оценщиком на соответствующую дату прошедшего периода. Расчеты и информация о приведенных аналогах, на которые ссылается оценщик при подготовке отчета об оценке, должны соответствовать дате, на которую выполняется оценка. При необходимости текущие цены аналогов приводятся к дате оценки с учетом нормативных данных (курсы валют (по данным Центрального банка Республики Узбекистан) или индексация (по данным Национального комитета Республики Узбекистан по статистике) или инфляция (по данным Центрального банка Республики Узбекистан)). При этом оценщик выбирает один из наиболее подходящих нормативных показателей в зависимости от характеристик и особенностей объекта оценки и обосновывает этот выбор в отчете об оценке. Для получения стоимости аналога на определенную дату в прошлом, сегодняшняя стоимость аналога индексируется на один из вышеуказанных показателей, выбранный оценщиком в процессе оценки.».
3. Пункт 255 изложить в следующей редакции:
«255. Отчет об оценке признается достоверным, если он составлен в соответствии с требованиями Закона Республики Узбекистан «Об оценочной деятельности», стандартами оценочной деятельности, требованиями иных нормативно-правовых актов в сфере оценочной деятельности и содержит сведения доказательственного значения.».
4. Дополнить разделом XV 1 в следующей редакции:
«Раздел XV 1 . Оценка стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Глава 1. Общие положения
1-§. Правила оценки стоимости транспортных средств
605 1 . Национальный стандарт оценки «Оценка стоимости транспортных средств» (далее по тексту — НСО № 15) определяет основные требования к процессу оценки стоимости транспортных средств, определению размера причиненного им материального ущерба, а также особенности данного процесса.
605 2 . Оценка стоимости транспортных средств осуществляется на основании требований НСО №№ 1 — 7. НСО № 15 устанавливает дополнительные требования к оценке стоимости транспортных средств и определению размера причиненного им материального ущерба.
605 3 . Оценщики, при оценке стоимости транспортных средств, могут использовать методику, приведенную в приложении № 10 к ЕНСО.
605 4 . В рамках настоящего НСО под транспортными средствами понимаются устройства, предназначенные для перевозки пассажиров, багажа, товаров, грузов, почтовых и курьерских отправлений (легковые автомобили, грузовые автомобили, автобусы, прицепы и полуприцепы, специальные и специализированные автомобили на шасси, сельскохозяйственная и дорожно-строительная техника, мототехника (мотоциклы, мопеды, скутеры и т.п.) и велосипеды).
605 5 . В число транспортных средств не включаются транспортные средства, не прошедшие государственную регистрацию в качестве транспортных средств.
605 6 . Объекты оценки в соответствии с НСО № 15 включают в себя:
одна единица транспортного средства;
части, узлы, агрегаты, детали и другие компоненты транспортного средства.
2-§. Определение задания на оценку
605 7 . Задание на оценку составляется в соответствии с требованиями НСО № 2.
При оценке стоимости транспортного средства определяется его рыночная стоимость, если иное не предусмотрено нормативно-правовым актом или договором на оценку, являющимся основанием для проведения оценки.
В случаях, когда необходимо определить вид стоимости, отличный от рыночной стоимости, причины применения стоимости и определения вида стоимости должны быть обоснованы, раскрыты и разъяснены в отчете об оценке.
При определении видов стоимости оценщик должен руководствоваться требованиями НСО № 5.
При оценке стоимости поврежденных транспортных средств оценщик определяет стоимость ремонта (восстановления) поврежденных транспортных средств и размер ущерба, причиненного транспортному средству, а также утрату их товарной стоимости.
При определении рыночной стоимости объектов оценки не учитываются затраты на организационную деятельность, связанную с их реализацией (публичные торги, реклама и т.п.).
3-§. Сбор и анализ информации
605 8 . Оценщик собирает и анализирует информацию об объекте оценки и рыночную информацию, в объеме, достаточном для выбора и применения подходов и методов оценки.
605 9 . Основными источниками информации об объекте оценки являются:
исходная информация, предоставляемая заказчиком или иным уполномоченным лицом;
информация, полученная оценщиком при осмотре объекта оценки;
информация, полученная от третьих лиц и организаций, а также информация, опубликованная в средствах массовой информации и в сети Интернет.
605 10 . Исходная информация, представляемая, при необходимости, заказчиком или иным уполномоченным лицом, состоит из:
сведений о балансовой стоимости и амортизации объекта оценки по состоянию на последнюю отчетную дату;
правоустанавливающих документов;
документов, содержащих технические и конструктивные характеристики объекта оценки;
акта о техническом состоянии объекта оценки;
сведений о дополнительной комплектации, подлежащем оценке в составе объекта оценки (при наличии таковых);
документы, содержащие сведения о наличие обременений (ограничений) прав на объект оценки.
В зависимости от цели оценки и особенностей объекта оценки, оценщик имеет право запросить у заказчика иную информацию, необходимую для проведения оценки.
605 11 . Осмотр транспортного средства проводится совместно с представителем заказчика или собственника. При осмотре объекта оценки, оценщиком проводится его идентификация.
605 12 . Информация, предоставленная заказчиком, а также полученная от третьих лиц, участвующих в выполнении работ, считается достоверной, если она подтверждена подписью руководителя (собственника) и печатью организации, предоставившей информацию (для юридических лиц).
Информация, полученная из средств массовой информации, сети Интернет, результатов опросов, результатов интервью и других подобных источников, считается достоверной, если в отчете об оценке указаны соответствующие источники этой информации.
Заказчик несет ответственность за достоверность сведений об объекте оценки и иной информации, предоставленной оценщику.
605 13 . В необходимых случаях по требованию оценщика лицо, представившее документы, оформляет пояснения (комментарии) к соответствующим документам в виде дополнительных справок.
4-§. Идентификация объекта оценки
605 14 . Идентификация объекта оценки (определение характеристик, состояния объекта оценки), проводится путем внешнего осмотра объекта оценки (далее по тексту — осмотр) и изучения регистрационных документов (свидетельство о регистрации транспортного средства, другие официальные документы) и сравнения их с имеющимися на транспортном средстве идентификационными номерами.
605 15 . Идентификация объекта оценки предполагает следующее:
установление факта физического наличия объекта оценки и правоустанавливающих документов на него;
определение вида имущественных прав на объект оценки;
установление технических характеристик объекта оценки (тип, марка, модель, модификация, сведения об изготовителе, год выпуска, месяц изготовления (при наличии подтверждающих документов), идентификационный номер кузова (шасси), тип кузова (кабины — для грузовых автомобилей и тягачей, платформы — для прицепов), количество мест, дверей, номер двигателя, тип, рабочий объем, количество цилиндров и мощность, тип коробки передач (трансмиссии), цвет и тип окраски, информация о комплектации);
описание регистрационных характеристик объекта оценки (регистрационный номер, серия и номер технического паспорта, а если они отсутствуют — счет-фактура, договор купли-продажи);
установление показателей состояния объекта оценки (пригодность деталей, пройденный путь по показаниям спидометра, выработанный ресурс двигателя, продолжительность работы, общее состояние автомобиля, исправность узлов и агрегатов, последствия ремонта, проведенного до осмотра или капитального ремонта, или замены частей транспортного средства);
описание повреждений объекта оценки (вид, размеры и зоны повреждений, деформаций).
Глава 2. Применение подходов и методов оценки в оценке стоимости транспортных средств
§ 1. Выбор, обоснование и применение подходов и методов оценки
605 16 . При оценке оцениваемого имущества оценщик использует один из подходов — сравнительный, доходный и затратный.
605 17 . Оценщик выбирает методы в рамках каждого подхода к оценке с учетом цели оценки, вида определяемой стоимости, особенностей объекта оценки, ограничительных условий, наличия информационной базы и ее полноты.
§ 2. Сравнительный подход
605 18 . Сравнительный подход состоит из совокупности методов расчета стоимости, основанных на информации о рыночной стоимости объектов-аналогов и корректировкой их стоимости по элементам сравнения. Рыночная стоимость объектов-аналогов означает цены сделок и предложений.
605 19 . Для определения стоимости объекта оценки сравнительным подходом оценщик использует один из следующих методов:
метод прямого сравнения продаж;
методы статистического анализа (корреляция, дисперсия, регрессия).
605 20 . Метод прямого сравнения продаж представляет собой совокупность расчетов, основанных на сравнении качественных характеристик объекта оценки, объектов-аналогов и определения стоимости объекта оценки путем внесения корректировок в части различий по элементам сравнения и включает следующие основные этапы:
исследование рынка, сбор и анализ информации об объектах-аналогах;
подбор аналогов;
определение единицы сравнения;
выбор элементов сравнения;
выбор методов расчета стоимости;
расчет корректировок по элементам сравнения;
корректировка цен (стоимости) объектов-аналогов;
определение стоимости объекта оценки.
605 21 . Ниже приведены основные единицы сравнения:
тип кузова;
единица мощности;
единица транспортного средства.
605 22 . Ниже приведены основные элементы сравнения:
тип транспортного средства, марка, модель, пассажировместимость, грузоподъемность, масса, размер, мощность двигателя;
год выпуска, пробег и техническое состояние;
оборудование (комплектация) и другие элементы сравнения.
605 23 . Метод прямого сравнения продаж применяется в следующих случаях:
для транспортных средств, отечественного производства и производства стран Содружества Независимых Государств (СНГ) — при наличии не менее трех транспортных средств, аналогичных объекту оценки (не менее двух в отношении транспортных средств, производство которых прекращено);
для транспортных средств, произведенных за рубежом (в странах, не входящих в страны СНГ) — при наличии не менее двух транспортных средств, аналогичных объекту оценки.
605 24 . Методы статистического анализа основаны на определении статистических (корреляционных, дисперсионных, регрессионных) связей между ценой объекта оценки и параметрами, влияющими на цену объекта оценки.
§ 3. Доходный подход
605 25 . Доходный подход основан на определении текущей стоимости объекта оценки, находящегося в коммерческом использовании, как суммы будущих доходов.
605 26 . В рамках настоящего НСО методы доходного подхода могут использоваться в следующих случаях:
когда невозможно применить методы сравнительного и затратного подходов;
если объектом оценки является специальная и (или) специализированная техника, самостоятельно формирующая стабильный доход в производственном цикле;
если объектом оценки является общественное или редкое (раритетное) транспортное средство, генерирующее доход.
605 27 . При оценке стоимости объекта оценки доходным подходом используется метод прямой капитализации дохода, а стоимость объекта оценки определяется путем деления показателя чистого операционного дохода на ставку капитализации.
605 28 . При применении метода прямой капитализации оценщик должен:
рассчитать капитализируемую величину чистого операционного дохода;
рассчитать ставку капитализации;
определить текущую стоимость объекта оценки.
605 29 . Ставка капитализации рассчитывается с использованием метода кумулятивного построения и метода рыночной экстракции.
605 30 . Для определения чистого операционного дохода оценщик может использовать операционные расходы или стоимость транспортных услуг (выполнении работ) объектом оценки, при этом чистый операционный доход рассчитывается путем вычитания операционных расходов по объекту оценки из денежных поступлений от сдачи объекта оценки в аренду.
605 31 . Чистый операционный доход определяется как среднегодовое значение за полный год, следующий за годом даты оценки. При этом, оценщику следует учитывать в прогнозах изменение арендных ставок или стоимости транспортных услуг (работ) с учетом изменения цен.
§ 4. Затратный подход
605 32 . Затратный подход основан на определении стоимости транспортного средства путем вычета совокупного износа из его полной стоимости воспроизводства или стоимости замещения.
605 33 . Расчет стоимости затратным подходом осуществляется в следующей последовательности:
определение полной стоимости воспроизводства или стоимости замещения;
определение стоимости дополнительного оборудования, установленного на объекте оценки, не входящего в заводскую комплектацию объекта оценки (при необходимости);
определение стоимости устранения дефектов и неисправностей объекта оценки (при необходимости);
определение величины совокупного износа объекта оценки;
определение стоимости объекта оценки как разницы между стоимостными показателями накопленного износа и полной стоимостью воспроизводства или стоимостью замещения (с учетом стоимости дополнительного оборудования и затрат на устранение дефектов и неисправностей, имеющихся в объекте оценки).
605 34 . Полная стоимость воспроизводства или стоимость замещения определяется одним из следующих методов:
косвенный метод;
метод замещения;
метод индексации стоимости.
Совокупный износ определяется как сумма физического, функционального (морального) и экономического (внешнего) износа.
605 35 . На основании имеющейся информации физический износ транспортного средства определяется одним из следующих методов:
метод статистических критериев;
метод нормативного износа;
метод физического износа с учетом хронологического возраста и пробега/наработки с начала эксплуатации;
метод естественного физического износа для транспортного средства, а также их комплектующих;
метод, характеризующий техническое состояние.
605 36 . Функциональный износ заключается в относительном уменьшении стоимости транспортного средства, обусловленном научно-техническим прогрессом в автомобильной промышленности, ограничениями, налагаемыми государством на производство, импорт, рынки сбыта и эксплуатацию транспортных средств, прекращением производства транспортных средств, в том числе прекращением производства запасных частей к ним, и уменьшение их полезности для информированного покупателя под влиянием других факторов.
605 37 . Экономический (внешний) износ — это снижение стоимости объекта оценки в результате негативного воздействия на объект оценки ситуации на рынке.
Глава 3. Согласование результатов оценки
605 38 . Согласование результатов оценки осуществляется в соответствии с требованиями НСО № 6.
605 39 . Согласование результатов оценки осуществляется путем установления показателей для результатов оценки, полученных с использованием различных подходов к оценке. При этом оценщик должен учитывать:
цель оценки и предполагаемое использование результатов оценки;
характер объекта оценки;
вид стоимости;
объем и качество информации, используемой при применении подходов к оценке.
605 40 . Все предположения и допущения оценщика при выборе методов согласования и сравнения измерений должны быть обоснованы в отчете об оценке.
Глава 4. Особенности оценки стоимости поврежденных транспортных средств и определения ущерба, причиненного транспортным средствам
§ 1. Общие правила оценки стоимости поврежденных транспортных средств
605 41 . Основными причинами повреждения транспортных средств являются дорожно-транспортные происшествия, крупные промышленные аварии, стихийные бедствия, землетрясения, сели, обвалы, камнепады, оползни, паводки, наводнения и т.п., а также умышленное или непреднамеренное (вызванное по неосторожности) действия, приведшие к повреждению транспортного средства.
605 42 . Ущербом от повреждения (материальным ущербом) является величина удешевления транспортного средства в результате повреждения или сумма затрат, понесенных на его восстановление. Ущерб определяется как сумма фактической потери стоимости транспортного средства вследствие повреждения или затрат на восстановление поврежденного транспортного средства до его технического состояния непосредственно перед повреждением и суммы утраты его стоимости (утраты товарной стоимости) в результате проведения работ по его восстановлению.
В сумму материального ущерба входит:
стоимость материалов, необходимых для ремонта;
стоимость заменяемых запчастей с учетом их износа в процессе ремонта;
затраты на ремонтные работы, включая затраты на оплату труда мастеров;
расходы, непосредственно связанные с ремонтом и дополнительные расходы (общая стоимость нормо-часов);
величина утраты товарной стоимости.
Упущенный доход (упущенная выгода) по настоящему НСО не определяется.
605 43 . Стоимость ремонта (восстановления) — это затраты на устранение повреждений транспортного средства.
605 44 . Утрата товарной стоимости — уменьшение стоимости транспортного средства (товара) в результате ухудшения потребительских характеристик транспортного средства вследствие наличия в транспортном средстве дефектов или следов их устранения или достоверных сведений об устранении этих дефектов.
Она представляет собой величину потерь (уменьшения стоимости) транспортного средства после проведения конкретных видов работ по ремонту (восстановлению) и связана с необратимыми изменениями его геометрических параметров, физико-химических свойств конструкционных материалов и характеристик рабочих процессов.
605 45 . Для успешной реализации поставленных перед оценщиком задач, заказчик оценки предоставляет транспортное средство для осмотра оценщику.
605 46 . По результатам осмотра оценщиком определяются и заносятся в акт осмотра все необходимые для оценки сведения об объекте оценки, его повреждениях и дефектах, в том числе:
идентификация транспортного средства, соответствие номеров транспортного средства и его агрегатов указанным в представленных документах (регистрационный номер, идентификационный номер (VIN — уникальный код транспортного средства, состоящий из 17 знаков), номер кузова, номер рамы или шасси, номер двигателя и т.п.);
величина пробега транспортного средства по показанию одометра, с оценкой достоверности отображаемой величины;
комплектация транспортного средства, наличие дополнительного оборудования;
проводилась ли замена узлов, агрегатов и дорогостоящих комплектующих изделий;
наличие у транспортного средства эксплуатационных повреждений, дефектов;
наличие, вид, сложность, характер, размер повреждений, дефектов, их местоположение, возникших в результате аварии или иного события;
подвергался ли ранее кузов транспортного средства ремонту, каков объём, характер и качество этого ремонта;
выявленные повреждения, дефекты, возможность и способы их устранения;
соответствие выявленных повреждений, дефектов данному дорожно-транспортному или иному происшествию;
возможность проведения восстановительных или ремонтных работ, способы и объём их выполнения для каждого отдельного узла, агрегата, детали;
номенклатура запасных частей, необходимых для восстановления транспортного средства, и акт осмотра.
Повреждения, обнаруженные во время осмотра, должны быть четко зафиксированы и сфотографированы. После фотографий общих видов транспортного средства размещаются фотографии поврежденных узлов и детальные фотографии отдельных поврежденных элементов.
605 47 . Результаты осмотра транспортного средства отражаются оценщиком в исследовательской части отчета об оценке. Информация, зафиксированная в результате осмотра транспортного средства, позволяет оценщику приступить к проведению расчетов в соответствии с заданием на оценку.
§ 2. Оценка стоимости поврежденных транспортных средств
605 48 . Для расчета размера ущерба от повреждения транспортного средства методом восстановительного ремонта, применяется затратный подход.
605 49 . Восстановительный ремонт — это комплекс работ, необходимых для восстановления транспортного средства до состояния, которое данное транспортное средство имело непосредственно до повреждения.
605 50 . Определение номенклатуры необходимых работ по восстановлению поврежденного транспортного средства должно проводиться с учетом требований технологической документации по ремонту транспортного средства данной модели.
605 51 . Объем, виды и способы ремонтных работ определяются, оценщиком в зависимости от характера и степени повреждения и состояния (коррозионного разрушения) отдельных деталей, с учетом необходимости проведения работ по разборке/сборке, подгонке, регулировке, окраске, антикоррозионной и противошумной обработке и т.д., в соответствии с технологией, установленной предприятием-изготовителем транспортного средства, а в случае отсутствия сведений о технологии ремонта предприятия-изготовителя — путем оценки технического состояния этих запасных частей на основании информации имеющихся аналогов и официальных представительств предприятий-изготовителей.
605 52 . При отсутствии технической возможности восстановить агрегат, узел, деталь либо когда их восстановление является экономически нецелесообразным, оценщик принимает решение об их замене, руководствуясь требованиями нормативных документов в области технического регулирования, отраслевых нормативных актов и регламентов предприятий-изготовителей (при их наличии).
605 53 . При определении цены деталей, узлов, агрегатов транспортного средства и составлении отчета об оценке оценщик должен исходить из цен на оригинальные запасные части и материалы в официальных представительствах предприятий-производителей, их средних рыночных цен, сложившихся в данном регионе, а при отсутствии такой информации — исходя из розничных цен.
605 54 . Затраты на оплату необходимых ремонтных работ по восстановлению поврежденного транспортного средства определяются в соответствии с действующей нормативно-технической документации, регламентирующей проведение работ по техническому обслуживанию и ремонту транспортных средств (нормативы трудоемкости на техническое обслуживание и ремонт транспортных средств в нормо-часах, руководства по текущему ремонту транспортных средств, технологии текущего ремонта транспортных средств и т.д.).
605 55 . При отсутствии нормативов на отдельные виды работ можно использовать нормо-часы по ремонту транспортных средств, путём подбора аналога транспортного средства с учетом типа, модели и даты выпуска транспортного средства.
Стоимость одного нормо-часа работ, необходимых для восстановления поврежденного транспортного средства на дату оценки, определяется по результатам выборочного обследования.
605 56 . Выборочное обследование проводится на рынке услуг по ремонту транспортных средств на месте оценки транспортного средства. При этом стоимость нормо-часов основывается на информации, полученной от официальных мастерских по ремонту автомобилей (автосервисов). Если в регионе нет таких официальных мастерских (автосервисов), принимаются значения от официальных мастерских (автосервисов) по ремонту автомобилей-аналогов.
605 57 . С учетом возможности восстановления транспортного средства, затраты на его восстановление и дополнительно утрата товарной стоимости учитываются отдельно и приводятся в отчете об оценке в отдельном разделе.
§ 3. Оценка утраты товарной стоимости поврежденных транспортных средств
605 58 . Расчет величины утраты товарной стоимости может быть произведен до или после ремонта транспортного средства.
605 59 . Величина утраты товарной стоимости может быть рассчитана для транспортных средств, при осмотре которых выявлена необходимость выполнения одного из нижеперечисленных видов ремонта:
устранение перекоса кузова;
замена несъемных элементов кузова (полная или частичная);
ремонт отдельных (съемных или несъемных) элементов кузова (в том числе пластиковых капота, крыльев, дверей, крышки багажника);
полная или частичная окраска наружных поверхностей кузова и бамперов;
полная разборка салона по причине нарушения качества его заводской сборки.».
5. В соответствии с дополнениями и изменениями настоящего приложения дополнить приложением № 10 в следующей редакции:
ПРИЛОЖЕНИЕ к приказу директора Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан
«ПРИЛОЖЕНИЕ № 10 к Единому национальному стандарту оценки Республики Узбекистан
к Национальному стандарту оценки «Оценка стоимости транспортных средств» (НСО № 15)
Настоящая Методика определяет порядок практического применения НСО № 15 «Оценка стоимости транспортных средств».
Глава 1. Общие положения
1. Данная Методика устанавливает минимальные методы, необходимые для оценки стоимости транспортных средств в соответствии с ЕНСО. Оценщики могут использовать и другие методы в подходах, которые не противоречат законодательству об оценочной деятельности и ЕНСО, а также международной практике оценки. При этом оценщик должен указать и обосновать в отчете об оценке выбранный метод оценки.
2. В настоящей Методике используются следующие основные термины и определения:
транспортное средство — устройство, предназначенное для передвижения или перевозки пассажиров, багажа, грузов, товаров, почтовых и курьерских отправлений, а также оборудования для выполнения специальных работ на дорогах;
механическое транспортное средство — транспортное средство, приводимое в движение двигателем. Этот термин также распространяется на все тракторы и самоходную технику;
легковой автомобиль — транспортное средство, предназначенное для перевозки пассажиров и имеющее не более 8 мест для сидения, не считая места водителя;
автобус — транспортное средство, предназначенное для перевозки пассажиров и имеющее более 8 мест для сидения, не считая места водителя. Автобусы подразделяются на микроавтобусы, городские, пригородные, междугородние и туристические;
грузовой автомобиль — транспортное средство, предназначенное для перевозки грузов. Грузовые автомобили подразделяются на бортовые автомобили, в том числе с прицепом (бортовой тягач), автомобильные тягачи с полуприцепом (седельный тягач), самосвалы и специализированные автомобили;
прицеп — транспортное средство, предназначенное для перевозки в составе механического транспортного средства и не оборудованное двигателем. Этот термин также применяется к полуприцепам и раздвижным прицепам;
специализированный автомобиль — грузовой автомобиль, в том числе с полуприцепом или прицепом (прицепами), предназначенный для перевозки определенных видов грузов и оборудованный для этого специальным кузовом и (или) приспособлениями. К специализированным относятся автомобили с фургонами (общего назначения, изотермические, рефрижераторы, для хлеба, для мебели, для одежды, для животных и т.д.) или цистернами (для жидких и сыпучих грузов), контейнеровозы, автомобили со сменными (съемными) кузовами, автомобили, оборудованные для перевозки длинномерных грузов, тяжеловозы, панелевозы, блоковозы, фермовозы, плитовозы, балковозы, сантехкабиновозы, автомобилевозы и т.д.;
специальный автомобиль — автомобиль, предназначенный для выполнения специальных функций, преимущественно нетранспортных работ (в основном в стационарных условиях) и оборудованный специальным оборудованием для выполнения указанных функций. К специальным относятся пожарные автомобили, автолестницы, автокраны, автобетоносмесители, автобетононасосы, автовышки, автобурильные установки, автомастерские и т.д.;
дорожно-строительная техника — транспортное средство, предназначенные для строительства и ремонта автомобильных дорог. В состав дорожно-строительной техники входят экскаваторы, погрузчики фронтальные, скреперы, автогрейдеры, бульдозеры, асфальтоукладчики, дорожные катки, маркировочные машины, фрезы дорожные, ремонтеры дорог и т.д.;
серийная комплектация (серийное оборудование) — оснащенность транспортного средства оборудованием, которое устанавливается заводом-изготовителем на всех транспортных средствах данной модификации (серии) в обязательном порядке;
дополнительное оборудование — оборудование, которое может быть установлено заводом-изготовителем на всех транспортных средствах данной серии по индивидуальному заказу, а также оборудование, установленное на транспортное средство в процессе его эксплуатации помимо серийного оборудования;
комплектующие — агрегаты, узлы, детали, входящие в конструкцию транспортного средства;
агрегат — сборочная единица, обладающая полной взаимозаменяемостью, возможностью сборки отдельно от других составных частей транспортного средства или транспортное средство в целом, и способностью выполнять определенную функцию в составе транспортного средства или самостоятельно;
узел — сборочная единица, которую можно собрать отдельно от других составных частей изделия или от изделий в целом, и которая может выполнять определенные функции в изделиях одного назначения только совместно с другими составными частями;
деталь — изделие, изготовленное из однородного по именованию и марке материала без применения сборочных операций;
дорожно-транспортное происшествие — событие, произошедшее при движении транспортного средства по дороге и с его участием, повлекшее за собой гибель граждан или причинение вреда их здоровью, повреждение транспортных средств, сооружений, грузов или иной материальный ущерб;
стоимость восстановительного ремонта — величина затрат на ремонт (включая затраты на работы, запчасти и материалы) поврежденного транспортного средства, необходимого для восстановления эксплуатационных свойств и потребительских качеств транспортного средства, предусмотренных нормативно-технической документацией завода-изготовителя транспортного средства, которые транспортное средство имело непосредственно до повреждения;
стоимость воспроизводства (восстановительная стоимость) — сумма затрат, потраченных на создание нового объекта, идентичного объекту оценки, с использованием идентичных материалов и технологий (в рыночных ценах, сложившихся по состоянию на дату оценки);
стоимость замещения — сумма затрат, потраченных на создание нового объекта, равной полезности объекту оценки, с использованием современных материалов и технологий (в рыночных ценах, сложившихся по состоянию на дату оценки);
годные остатки — исправные, имеющие остаточную стоимость детали, узлы и агрегаты транспортного средства, годные к дальнейшей эксплуатации, которые можно демонтировать с поврежденного транспортного средства и реализовать;
стоимость годных остатков — рыночная стоимость годных остатков аварийного транспортного средства не подлежащего восстановлению, по которой годные остатки могут быть реализованы на рынке с учетом предпродажных затрат (т.е. затрат на разборку, дефектовку, хранение и т.п.) и торговых издержек при реализации. Стоимость годных остатков не должна быть меньше утилизационной стоимости этого транспортного средства;
утрата товарной стоимости (далее по тексту — УТС) — снижение стоимости транспортного средства из-за ухудшения потребительских свойств транспортного средства вследствие наличия дефектов (повреждений) или следов их устранения либо наличие достоверной информации, что дефекты (повреждения) устранялись;
идентификационный номер (vehicle identification number) (далее по тексту — VIN) — уникальный номер, присваиваемый транспортному средству заводом-изготовителем;
осмотр транспортного средства — процедура, связанная с идентификацией транспортного средства, определением работоспособности транспортного средства, выявлением повреждений или дефектов, следов ремонта;
пробег — величина расстояния в километрах, пройденного транспортным средством за определенный период времени;
среднегодовой пробег — величина годового пробега транспортного средства, условно принятая равной среднестатистической величине пробега транспортного средства-аналогов;
устранение перекосов кузова — это восстановление геометрических параметров проемов окон, дверей, капота, крышки багажника, лонжеронов, каркаса салона и базовых точек на основании кузова для крепления силового агрегата, трансмиссии и подвесок;
хронологический возраст — количество времени (лет), прошедших со времени производства объект оценки до даты оценки;
эксплуатационный износ — количественная мера физического старения (в процентах), достигнутого в результате эксплуатации транспортного средства, характеризующая техническое состояние транспортного средства и его элементов. Эксплуатационный износ в наибольшей степени зависит от класса транспортного средства, пробега (наработки), срока эксплуатации, от режима и условий эксплуатации (в т.ч. технической эксплуатации), дефектов эксплуатации;
восстановительный ремонт — комплекс работ, которые необходимо выполнить для восстановления технических характеристик и потребительских свойств, которые транспортное средство имело непосредственно до повреждения;
износ — обесценивание стоимости транспортных средств, сопровождающееся потерей их технико-экономических характеристик из-за влияния физического износа, а также функционального (морального) и экономического (внешнего) видов износов (устареваний);
убытки — расходы, которые лицо, чье право нарушено, произвело или должно будет произвести для восстановления нарушенного права, утрата или повреждение его имущества (реальный ущерб), а также неполученные доходы, которые это лицо получило бы при обычных условиях гражданского оборота, если бы его право не было нарушено (упущенная выгода).
дефект — каждое несоответствие продукции требованиям нормативно-технической документации;
существенный дефект — дефект или совокупность дефектов, стоимость устранение которых с товарной стоимости изделия составляет не менее 10 % стоимости нового изделия. Дефект, после устранения которого снижается ресурс (срок службы) изделия, заложенный изготовителем, возникает утрата товарной стоимости изделия;
наружная окраска — окраска наружных поверхностей транспортного средства (при необходимости — с окраской торцов и проемов дверей, сточных желобков капота и крышки багажника);
повреждение — нарушение исправности физическою объект вследствие влияния на него внешних воздействий, превышающих уровни, установленные в нормативно-технической документации;
полная окраска — окраска наружных и внутренних поверхностей транспортного средства;
ремонтные материалы — основные и вспомогательные материалы, используемые при ремонте;
скрытый дефект — дефект, который не может быт выявлен при осмотре транспортного средства, для выявления которого необходима дополнительная проверка детали, узла или агрегата;
дата выпуска транспортного средства — дата завершения производства транспортного средства заводом-изготовителем (дата завершения всех технологических и административных процессов, связанных с производством единицы продукции транспортного средства).
Глава 2. Сбор и анализ информации
3. При сборе, изучении и анализе информации, а также идентификации объекта оценки, оценщик должен руководствоваться требованиями НСО № 3.
4. Процедура осмотра транспортного средства проводится в целях его идентификации, определения технического состояния, выявления неисправностей и дефектов частей транспортного средства. Процедура осмотра включает следующие этапы:
определение технического состояния транспортного средства и его частей;
фотосъемка транспортного средства;
идентификация транспортного средства;
составление Акта осмотра технического состояния транспортного средства.
Перед началом осмотра оценщик знакомится с имеющими документами и данными:
фамилия, имя, отчество владельца транспортного средства (доверенного лица владельца, заказчика) или наименование владельца-юридического лица, адрес владельца (доверенного лица владельца, заказчика) или его юридический адрес;
данные регистрационных документов транспортного средства (технического паспорта, свидетельства о регистрации, паспорта транспортного средства, технического талона);
идентификационные данные транспортного средства (тип, марка, модель (модификация), дата выпуска, идентификационный номер (VIN), номер кузова, шасси (рамы), модель и номер двигателя, его тип, рабочий объем и мощность, цвет окраски, даты замены основных агрегатов (если они заменялись), государственный номерной знак);
страна-изготовитель, страна-импортер (для транспортного средства иностранного производства), если необходимо проведение установления стоимости транспортного средства;
пробег по показанию одометра.
5. При осмотре транспортного средства заказчик оценки предоставляет оценщику свидетельство о государственной регистрации транспортного средства в Республике Узбекистан (технический паспорт транспортного средства), а при их отсутствии, другие регистрационные документы на транспортное средство. При отсутствии регистрационных документов транспортного средства допускается использовать при осмотре данные счет-фактур, договора купли-продажи (дарения), доверенности или договора на поставку транспортного средства.
Транспортное средство должно представляться на осмотр оценщику в состоянии и условиях, обеспечивающих возможность проведения оценщиком качественного осмотра.
Транспортное средство исследуется в основном органолептическим методом, то есть путем внешнего осмотра. При необходимости оценщик может использовать специальные контрольно-измерительные и диагностические приборы и оборудование.
В процессе осмотра оценщик проводит фотосъёмку транспортного средства. Полученные фотографии должный быть приобщены к отчету об оценке.
При проведении фотосъемки в условиях недостаточной освещенности используется фотовспышка или дополнительные источники освещения.
Для получения более полной информации об идентификации, износе транспортного средства необходимо зафиксировать на фотографиях:
показания одометра;
идентификационный номер (VIN) транспортного средства, номер кузова транспортного средства, номера двигателя и шасси (рамы);
шины и диски с их маркировкой.
6. При осмотре транспортного средства оценщик по возможности устанавливает и фиксирует следующие данные:
фактические идентификационные данные с проверкой их соответствия указанным в документах на транспортное средство;
показания приборов, фиксирующих пробег или наработку транспортного средства (а также факт замены или ремонта этих приборов) в процессе эксплуатации;
производилась ли замена агрегатов, узлов, дорогостоящих комплектующих изделий (фиксируется дата замены);
подвергалось ли транспортное средство ремонту ранее, каков объем, характер и качество данного ремонта;
характер и объем дефектов и повреждений транспортного средства на момент осмотра (при наличии).
Сбор и анализ информации о транспортном средстве может быть проведен оценщиком без осмотра транспортного средства в случаях, когда осмотр транспортного средства затруднителен или невозможен по ряду правовых и/или организационных оснований. В этом случае оценщик в отчете об оценке должен отметить, что оцениваемое транспортное средство изучалось без осмотра по представленным документам. При этом должны быть указаны причины невозможности осмотра.
Достаточность или недостаточность представленных документов для оценки без осмотра транспортного средства устанавливается оценщиком самостоятельно в каждом отдельном случае.
7. По полученным сведениям, оценщик определяет возможный перечень серийного и дополнительного оборудования транспортного средства. На установленное на транспортное средство дополнительное оборудование заказчиком оценки или заинтересованным лицом предъявляется соответствующая техническая, разрешительная документация и сведения о балансовой стоимости (для юридических лиц).
Оценщику следует обратить внимание на то, что любое внесение изменений в конструкцию транспортного средства (переоборудование) и связанные с ними комплектацию и комплектность транспортного средства должны быть соответствующим образом документально отражены в тех случаях, когда это предусмотрено законодательством.
8. По итогам осмотра и идентификации объекта оценки составляется Акт осмотра технического состояния транспортного средства, в котором отражается техническое состояние, формулируются выводы о результатах идентификации, комплектации, неисправностях, эксплуатационных и других дефектах транспортного средства. Акт осмотра технического состояния транспортного средства оформляется в соответствии с приложением № 1 к настоящей Методике.
9. При сравнении параметров и характеристик объекта оценки и объектов-аналогов, обязательным является процедура сравнения характеристик о производительности и мощности, а также комплектации и физическом состоянии объектов. Сравнение других параметров и характеристик объектов, также является обязательным при условии, если подобные параметры и характеристики являются ценообразующими для объекта оценки.
В процессе осмотра и идентификации транспортного средства в компетенцию оценщика не входит проверка:
подлинности идентификационного номера (кода) транспортного средства, двигателя, заводской таблички, кода лакокрасочного покрытия, регистрационных документов на транспортного средства;
соответствия регистрационных знаков транспортного средства требованиям действующего законодательства;
законности использования товарного знака;
знака соответствия составной части (за исключением отдельных случаев при замене составной части на идентичную или определения рынка предназначения транспортного средства);
дополнительной маркировки транспортных средств.
В случае, если в процессе осмотра и идентификации транспортного средства будет установлено несоответствие данных, указанных в заводской маркировке фактическим данным или данным, содержащимся в регистрационных документах транспортного средства, оценщик должен выбрать одно из следующих решений:
письменно ходатайствовать перед заказчиком оценки о необходимости внесения уточнений;
приостановить процесс оценки до устранения противоречий заказчиком оценки и предоставления соответствующих документов;
отказаться от оценки.
10. При подборе аналогичного объекта оценки, предпочтение следует отдавать объекту оценки того же изготовителя и страны-изготовителя, а также идентичного назначения (общее, специализированное, специальное и др.).
Глава 3. Выбор, обоснование и применение подходов и методов оценки
§1. Сравнительный подход
11. Расчет стоимости сравнительным подходом производится в следующей последовательности:
исследование рынка, анализ и сбор информации по объектам-аналогам транспортного средства;
выбор аналогов сравнения;
выбор элементов сравнения;
выбор методов расчета стоимости;
расчет корректировок по элементам сравнения;
корректировка цен (стоимости) объектов-аналогов транспортного средства;
определение стоимости объекта оценки.
12. Исследование и анализ рынка транспортных средств проводится в целях получения информации о сделках (предложениях) об объектах-аналогах.
13. При применении методов сравнительного подхода необходим сбор информации о не менее трех объектах-аналогах транспортного средства.
14. На основании сопоставления объекта оценки и объектов-аналогов по единице сравнения, осуществляется выбор элементов сравнения:
имущественные права — анализируются имущественные права, передаваемые при продаже объекта оценки и (или) объектов-аналогов;
условия финансирования — анализируются условия оплаты, влияющие на рыночную стоимость объекта оценки и (или) объекта-аналога (рассрочка, кредит, лизинг и пр.);
состояние рынка (время продажи) — проводится анализ и учет изменения цен на объекты-аналоги;
условия продажи — выявляются нетипичные для рынка отношения между продавцом и покупателем;
возраст — учитываются факторы возраста транспортного средства, снятие его с серийного производства или снятие с серийного производства запасных частей транспортного средства;
физические характеристики — проводится анализ и учет технико-эксплуатационных характеристик объекта оценки и объектов-аналогов. Анализируются отличия в размерах, конструктивных частях (элементах), техническом состоянии (проценте износа), характере текущего использования, дополнительной комплектации и пр.;
иные элементы сравнения, влияющие на цену объекта оценки.
15. Физические характеристики как элементы сравнения можно разделить на две группы, относящиеся:
к конструкции (стандартной или серийной комплектации) объекта оценки (корректировки, связанные с отсутствием частей серийной комплектации, установленных изготовителем, наличием дополнительной комплектации, существенными изменениями конструкции серийного производства);
к фактическому техническому состоянию объекта оценки (корректировки, связанные с режимом интенсивности использования объекта оценки, эксплуатационными дефектами основных систем и частей объекта оценки, существенными эксплуатационными, аварийными повреждениями и дефектами, утратой товарного вида (стоимости) объекта оценки).
16. Сравнительный подход реализуется посредством использования одного из следующих методов:
метод прямого сравнения продаж;
методы статистического анализа (корреляционно-регрессионный).
17. Метод прямого сравнения продаж. Данный метод основан на расчете стоимости объекта оценки как среднего значения скорректированных стоимостей объектов-аналогов по ценам продажи или предложения.
Метод прямого сравнения продаж основывается на анализе цен предложения и спроса на транспортные средства, сложившихся в данный момент на первичном (для новых автомобилей) или вторичном рынке (для автомобилей бывших в эксплуатации). Оценка производится статистическим выборочным методом рыночной стоимости путем определения средней цены предложения на транспортные средства, аналогичные оцениваемому и последующей ее корректировки.
Рыночная цена транспортного средства зависит от следующих факторов:
потребительских свойств транспортного средства;
наличия в регионе представителя изготовителя;
наличия сети станций технического обслуживания данной марки транспортного средства;
уровня цен на запасные части, на работы по обслуживанию и ремонту транспортного средства данной марки;
престижности марки, конъюнктуры рынка;
географического положения и общей экономической ситуации и т.п.
18. При определении рыночной стоимости объекта оценки обычно используется следующая информация:
цены сделок купли-продаж, являющиеся наиболее предпочтительной информацией, с точки зрения достоверности;
отчеты о результатах исследования регионального рынка новых и подержанных транспортных средств, периодически составляемых самим экспертом (ми) (специалистом, оценщиком), в которых фиксируются цены, запрашиваемые продавцами (цена предложения) за конкретные транспортные средства, и приводится краткое описание продаваемых транспортных средств (марка, модель, дата выпуска, пробег, тип и характеристики двигателя, комплектация, общее техническое состояние);
данные, представленные торгующими организациями (авто-магазины, дилеры, автосалоны, авто-центры и т.д.) или частными предпринимателями, обладающими соответствующим разрешением на занятие продажей автомобилей и их комплектующих;
сведения из зарубежных, региональных и республиканских периодических изданий, в которых содержатся информация о ценах на транспортные средства;
цены из прайс-листов;
цены из отечественных и иностранных справочно-аналитических изданий;
аукционные цены;
цены из Интернет-сайтов;
информация, основанная на изучении регионального специализированного автомобильного рынка.
Определение цены транспортного средства и его комплектующих частей осуществляется на основании следующих данных:
марка, модель, модификация;
дата выпуска заводом изготовителем (срок эксплуатации);
пробег;
комплектация и комплектность;
техническое состояние транспортного средства;
объем и качество проведенных ремонтов;
замена основных агрегатов и узлов;
наличие дефектов от ненадлежащих условий эксплуатации и хранения.
19. Метод прямого сравнения продаж реализуется внесением соответствующих корректировок в цены аналогов, согласно следующей формуле:
где:
С — цена объекта оценки;
С ан — цена объекта аналога;
К фв — коэффициент, учитывающий изменение цен аналогов по фактору времени (с момента выпуска до момента оценки);
К из — коэффициент, учитывающий физический износ аналога за период эксплуатации с момента выпуска до момента оценки;
К 1 , К 2 , К 3 … K n — корректирующие коэффициенты, учитывающие отличия в значениях параметров, оцениваемых объекта и аналога;
С доп — цена дополнительных устройств, наличием которых отличается объект-аналог.
20. Корректировки по элементам сравнения, относящимся к комплектации объекта оценки, подразделяются на корректировки, связанные с:
серийной комплектацией;
дополнительной комплектацией (дополнительным оборудованием не заводской комплектации).
21. Корректировка на серийную комплектацию осуществляется исходя из стоимости отсутствующих или присутствующих у объекта оценки в отличие от аналога (идентичного объекта) частей (устройств) и стоимости работ на их установку, а также необходимых материалов на основе анализа рынка или с помощью специальных программных обеспечений (например, компьютерная диагностика).
22. Корректировки, связанные с дополнительной комплектацией, вносятся путем увеличения стоимости аналога на стоимость дополнительной комплектации, по отношению к комплектации серийного производства (заводской комплектации). Величину данной корректировки устанавливает оценщик на основе анализа рынка и (или) с помощью специальных программных обеспечений.
23. Идентификация серийной и дополнительной комплектации осуществляется на основе сведений от изготовителя, данных специализированных справочников (содержащие информацию о технических данных транспортных средств) и с учетом технических условий изготовления идентичного транспортного средства.
24. Корректировка на физический износ исходя из соотнесения степени физического износа объекта оценки и принятых объектов аналогов рассчитывается по формуле:
где:
К — поправочный коэффициент на износ;
И объект — коэффициентный показатель физического износа объекта оценки;
И аналог — коэффициентный показатель физического износа объекта-аналога.
В случае невозможности применения данной формулы, оценщик проводит анализ рынка и применяет корректировку по рынку с обоснованием применения данной корректировки.
25. Корректировки по элементам сравнения, относящимся к фактическому техническому состоянию объекта оценки, подразделяются на корректировки, связанные с:
режимом интенсивности использования транспортного средства;
эксплуатационными дефектами основных систем и частей транспортного средства;
утратой товарного вида (стоимости) транспортного средства.
26. Корректировка на режим интенсивности использования транспортного средства может определяться:
путем сравнения фактического пробега транспортного средства с нормативным для конкретной категории транспортного средства (при наличии);
путем сравнения фактического срока службы с нормативным, установленным законодательством или изготовителем (при наличии);
Определение коэффициента корректировки на режим интенсивности использования транспортное средство, на пробег или продолжительность работы может также осуществляться с помощью специальных программных обеспечений.
27. Корректировки на эксплуатационные дефекты определяется путем составления сметы или калькуляции на устранение дефектов, связанных с эксплуатацией транспортного средства, хранением, нецелесообразным изменением конструкций и прочих негативных явлений.
28. При наличии несущественных эксплуатационных дефектов основных систем и частей транспортного средства, не оказывающих значительного влияния на формирование рыночной стоимости транспортного средства, величина данной корректировки может приниматься в совокупности до 5 процентов от рыночной стоимости объекта-аналога, в том числе базового аналога транспортного средства, без детализации и расчетов.
Несущественные эксплуатационные дефекты могут быть вызваны:
условиями хранения транспортного средства (до 2 процентов) — потеря блеска окраски, пятна, незначительные элементы коррозии на кузове и т.д.;
условиями использования (до 3 процентов) — скрипы на дверях и капотах, порча изоляции салона и кузова и т.д.;
29. Корректировка, учитывающая существенные эксплуатационные, аварийные повреждения и дефекты, определяется путем составления сметы (калькуляции) на проведение ремонтных работ по устранению эксплуатационных, аварийных повреждений и дефектов с учетом рыночной стоимости отдельных частей транспортного средства. Определение рыночной стоимости отдельных частей транспортного средства производится с учетом замены данных частей.
30. Корректировка, учитывающая утрату товарного вида (утрату товарной стоимости), выполняется при выявленных признаках аварийных воздействий. Корректировка осуществляется на основе информации, полученной от собственника объекта оценки (или заказчика оценки).
Данная информация должна быть подтверждена соответствующими документами (актами осмотров, дефектными, актами, фотографиями и т. д.).
31. Корректировка цен (стоимости) объектов-аналогов по элементам сравнения проводится исходя из следующих правил:
корректировка цен (стоимости) объектов-аналогов по элементам сравнения осуществляется относительно объекта оценки;
если объект оценки по элементу сравнения имеет лучшие показатели по сравнению с объектом-аналогом, то цена (стоимости) объекта-аналога увеличивается на величину корректировки;
если объект оценки по элементу сравнения имеет показатели по сравнению с объектом-аналогом хуже, то цена (стоимости) объекта-аналога уменьшается на величину корректировки.
32. При проведении оценки транспортного средства зарубежного производства и отсутствия цен аналогов по внутреннему рынку Узбекистана, оценщик может применить цены аналогов по внешнему рынку, при этом оценщик должен применить корректировку на местонахождение аналога. Корректировка вносится с учетом таможенной очистки.
Последовательность расчета поправки на местонахождение, следующая:
определяется контрактная цена аналога;
таможенные пошлины, налоги и другие виды обязательных платежей при импорте, рассчитываются в соответствии с нормами законодательства.
Во избежание двойного учета таможенных пошлин, налогов и других обязательных платежей приоритет следует отдавать ценовой информации, полученной из страны-производителя объекта оценки.
33. Методы статистического анализа. Данный метод позволяют определить стоимость объекта оценки путем выявления зависимости цен объектов-аналогов от элементов сравнения с использованием корреляционно-регрессионного анализа.
При применении данного метода, моделирование осуществляется на основе анализа одного или нескольких основных производственных и/или функциональных параметров аналогов, имеющих корреляционную связь с возможной потенциальной ценой.
Статистические связи между переменными изучаются методами корреляционного и регрессионного анализа основываясь на эконометрической статистике.
Корреляционный анализ позволяет установить связь между ценой объекта оценки/аналогов и их основными параметрами (одним и несколькими). Основной задачей корреляционного анализа является выявление и оценка связи между случайными величинами.
Методами регрессионного анализа можно выбрать конкретную математическую модель и оценить адекватность выбранной модели (совпадение свойств (функций/параметров/характеристик и т.п.) модели и соответствующих свойств моделируемого объекта). Основной задачей регрессионного анализа является установление формы и изучение зависимости между случайными величинами.
Корреляционный анализ представляет собой согласованное изменение признаков, отражающее тот факт, что изменчивость одного признака (основного показателя) находится в соответствии с изменчивостью другого (цены, стоимости).
Парная корреляция изучает взаимосвязи между двумя случайными величинами, множественная — между большим числом величин.
Элементы корреляционного анализа: ( x 1 , y 1 ) , ..., ( x n , y n ) при выборке n из наблюдений случайной величины ( α , β ), имеют двумерное нормальное распределение.
Изображая элементы выборки точками в декартовой системе координат, получим диаграмму рассеивания или корреляционное поле. По виду корреляционного поля можно сделать предположение о наличии и характере связи между α и β на основе выборочного коэффициента корреляции.
Выборочным коэффициентом корреляции называется число:
В основу берутся цены аналогов, чьи коэффициенты в наибольшей степени стремятся к числу 1 (но не менее 0,7).
С помощью корреляционного анализа возможно повысить степень обоснованности результатов оценки стоимости транспортных средств, на основе выявления взаимосвязи между различными переменными показателями, влияющими на стоимость.
34. Регрессионный анализ изучает связь между зависимой переменной и одной или несколькими независимыми переменными.
Наблюдаются значения ( x 1 , y 1 ), ..., ( x n , y n ) двумерной случайной величины ( α , β ). Исследуется зависимость случайной величины β от случайной величины α .
В общем случае регрессионная модель имеет вид:
Параметры β k 0 , β k 1 , …, β k n называются коэффициентами регрессии.
Одна из задач регрессионного анализа — оценка коэффициентов регрессии. Для оценки коэффициентов регрессии, как правило, используется метод наименьших квадратов: в качестве оценок принимаются такие значения параметров, которые минимизируют сумму квадратов отклонений наблюдаемых значений, т.е. метод наименьших квадратов основан на минимизации суммы квадратов:
Если предположить, что связь между переменными линейна, то соответствующая регрессионная модель имеет вид:
где:
β k 0 и β k 1 — коэффициенты линейной регрессии.
Регрессионный анализ, в отличии от корреляционного, позволяет определить форму связи между переменными и предсказывать значения одной зависимой переменной по одной или нескольким независимым.
35. При использовании метода статистического анализа, корректировки вносятся через элементы сравнения, влияющие на стоимость и входящие в функцию, по которой определяется стоимость объекта оценки.
Если имеется большая выборка рынка, оценщик может использовать такой показатель, как дисперсия. Дисперсия — это значение, показывающее разброс между результатами. Если все результаты близки к среднему значению, дисперсия низкая. А если результаты сильно отличаются от среднего, то дисперсия велика. Среднее арифметическое выборки данных обычно принимается за точку, от которой рассчитывается распределение. Дисперсия помогает собирать данные по различным параметрам и затем оценивать их. Дисперсия рассчитывается по следующей формуле:
где:
D — дисперсия;
n — количество элементов в выборке;
Xn — значение i-элемента в выборке;
X — среднее арифметическое значение выборки.
Для расчета дисперсии оценщику необходимо:
найти среднее арифметическое Х . Для этого нужно сложить все элементы и полученную сумму разделить на их количество;
из каждого элемента по очереди следует вычесть среднее арифметическое и возвести полученное число в квадрат. Это называется средним квадратическим отклонением;
сложить найденные квадраты отклонения от среднего значения;
разделить полученную сумму на количество предметов в выборке.
36. Корректировки, применяемые в сравнительном подходе, вносятся в процентном и / или денежном выражении.
При этом, необходимо иметь ввиду, что на рынке могут иметь место цены, полученные в результате вынужденных (ликвидационных) продаж (например, транспортные средства, находящихся у банков в залоге). В этом случае оценщику необходимо сделать соответствующие корректировки.
При наличии достаточных источников информации наиболее приоритетным является подход сравнительного анализа продаж.
§ 2. Доходный подход
37. Доходный подход в оценке транспортного средства применятся в случаях, когда оцениваемое транспортное средство используется в коммерческих целях и является частью бизнеса по оказанию транспортных услуг.
При этом, оценщик должен иметь ввиду, что применение доходного подхода при оценке стоимости транспортных средств, возможно лишь для оценки специализированных доходо-приносящих транспортных средств в условиях отсутствия достаточного количества рыночных аналогов или наличия необходимости проведения большого количества корректировок по ним.
38. Использование доходного подхода подразумевает оценку стоимости объекта, способного самостоятельно генерировать прибыль (доход). При оценке объектов, генерирующих прибыль (доход) в нарушении требований законодательства об использовании транспортных средств для коммерческих целей, доходный подход не применяется.
Факт способности объекта оценки генерировать прибыль (доход) устанавливается в соответствии с информацией собственника (или заказчика оценки).
39. Доходный подход представляет собой механизм определения стоимости транспортного средства посредством приведения дохода, предполагаемого получению в будущем при эксплуатации объекта оценки (в том числе, сдачей его в аренду), путем его капитализации.
40. Доходный подход реализуется путем применения метода капитализации дохода.
41. Метод капитализации дохода предусматривает пересчет будущих денежных потоков в текущую стоимость объекта оценки. Применение данного метода осуществляется с учетом допущения того, что темпы формирования дохода при эксплуатации объекта оценки стабильны.
42. Метод прямой капитализации дохода реализуется в соответствии со следующей формулой:
где:
С — стоимость объекта оценки;
V — чистый операционный доход;
R k — коэффициент, соответствующий ставке капитализации.
43. Денежный поток принимается в виде чистого операционного дохода за год, следующий после даты оценки (валовый доход за вычетом операционных затрат), который может быть сформирован при использовании транспортного средства в коммерческих целях (выполнение работ, доставка пассажиров или грузов, оказание транспортных услуг и т.д.).
44. Применение доходного подхода к оценке стоимости транспортного средства предусматривает использование ставки капитализации.
45. В зависимости от имеющейся информации, ставка капитализации может быть рассчитана методом рыночной экстракции или методом кумулятивного построения.
46. Согласно методу рыночной экстракции, ставка капитализации определяется на основе анализа рыночных данных о чистом операционном доходе и цене продажи идентичных объектов:
где:
ЧОД — чистый операционный доход по каждому проданному объекту;
Ц — цена продажи.
47. Ставка капитализации методом кумулятивного построения определяется как сумма безрисковой нормы доходности и характерные для объекта оценки нормы доходности за риски владения и пользования (эксплуатации) объектом оценки:
R k = R o + R с + R л + R in + n k
где:
R o — безрисковая процентная ставка (в процентах);
R с — отраслевой риск (в процентах);
R л — премия на низкую ликвидность (в процентах);
R in — риск инвестирования в объект оценки (в процентах);
n k — норма возврата на капитал (в процентах).
Норма возврата капитала определяется с применением коэффициента амортизации, рассчитываемого по сроку эксплуатации транспортного средства.
48. В зависимости от специфичности характеристик объекта оценки и сферы его эксплуатации, нормы доходности за риски могут быть дополнены иными видами рисков, характерных для конкретного объекта.
§ 3. Затратный подход
49. Затратный подход оценки объекта оценки основан на определении полной восстановительной стоимости или стоимости замещения объекта оценки с учетом добавления стоимости дополнительного оборудования и (или) частей объекта оценки за минусом совокупного износа.
50. Оценка стоимости объекта оценки затратным подходом включает в себя следующие этапы расчета:
определение полной восстановительной стоимости или стоимости замещения;
определение стоимости дополнительного оборудования, установленного на объекте оценки, не входящего в стандартную комплектацию объекта оценки (при необходимости);
определение размера совокупного износа объекта оценки;
определение стоимости объекта оценки, как разница между полной стоимостью восстановления или замещения, с учетом стоимости дополнительного оборудования, и стоимостного показателя совокупного износа.
51. Определение полной стоимости восстановления или замещения выполняется посредством применения одного из следующих методов:
косвенный метод;
метод замещения;
метод индексации стоимости.
52. Косвенный метод основан на определении стоимости замещения путем умножения стоимости нового объекта-аналога на скорректированный основной элемент единицы сравнения, рассчитанной с использованием коэффициента торможения.
При этом, элементами сравнения могут быть показатели мощности (объем двигателя, скорость, трансмиссия и т.д.), масса, объем и др.
С з = С ан × (Х/Х ан ) Y
где:
С з — стоимость замещения оцениваемого нового транспортного средства;
С ан — стоимость нового транспортного средства, которое является аналогом оцениваемого объекта оценки;
Х , Х ан — соответственно значения функциональной или конструктивно-технической характеристики объекта оценки и аналога;
Y — показатель степени, значение которого зависит от вида транспортного средства.
Параметры формулы, необходимые для расчета корректировки по объекту-аналогу в зависимости от вида транспортного средства, оценщик может использовать из приложения № 2 к настоящей Методике.
Также оценщик может использовать данные и из иных доступных и подтвержденных источников информации. При этом эти источники информации должны быть указаны в отчете об оценке.
Косвенный метод целесообразно применять в случае, когда:
транспортного средства на дату оценки производится, но данные о его рыночной стоимости на первичном рынке отсутствуют;
транспортного средства на дату оценки снято с производства.
53. Метод замещения основан на оценке стоимости транспортного средства на основе цены продажи (или предложения с учетом скидки на уторговывание) идентичных объектов или аналогов (при условии снятия идентичного объекта с производства).
Полная восстановительная стоимость объекта оценки методом замещения определяется по цене нового идентичного объекта или аналога. В случае имеющихся расхождений в технических параметрах и комплектации между объектом оценки и аналогами, вносятся соответствующие корректировки в цены аналогов.
Полная восстановительная стоимость объекта оценки равняется отпускной цене завода изготовителя (или ценам продаж официальных дилеров).
В случаях, когда объект-аналог находится за пределами Республики Узбекистан, в цену данного аналога необходимо внести поправку на местонахождение объекта-аналога.
Последовательность расчета поправки на местоположение, следующая:
определяется контрактная цена аналога, которая равна цене продажи (предложения) аналога плюс доставка (транспортные расходы);
таможенные пошлины, налоги и другие виды обязательных платежей при импорте, рассчитываются в соответствии с нормами законодательства.
Транспортные расходы принимаются по фактическим затратам на транспортировку. При невозможности выявления фактического размера затрат на транспортировку или расчета, транспортные расходы принимаются в размере 5 процентов от цены продажи / предложения объекта-аналога.
Метод замещения является эффективным для оценки стоимости транспортных средств, в случае. когда новая точная копия оцениваемого объекта практически не может быть воссоздана. Кроме того, метод замещения может использоваться также для определения справедливой стоимости транспортного средства, с учетом затрат на его воссоздание и (или) замещение.
54. Метод индексации стоимости реализуется путем использования индексов удорожания цен, устанавливаемые органами статистики. При этом, индексы применяются к базовой стоимости (первоначальной, восстановительной) объекта оценки с даты последней переоценки основных средств в зависимости от периода расчета индексов цен.
В качестве базовой стоимости могут быть использованы данные бухгалтерского учета или ценовая информация изготовителей (или дилеров, поставщиков) на ретроспективную дату (при этом, необходимо использовать данные о ценах на точный аналог с идентичной комплектацией, если таковые имеются).
55. Метод индексации применяется в случае, если имеется статистическая информация по группам оцениваемых транспортных средств.
56. Совокупный износ объекта оценки на дату оценки определяется по результатам осмотра объекта оценки исходя из физического состояния (физический износ), соответствия объекта оценки современным требованиям рынка (функциональный износ), а также снижением стоимости из-за влияния внешних факторов (экономический / внешний износ). Совокупный износ не может быть больше 100 процентов.
Совокупный износ может определяться в процентах или долях от стоимости воспроизводства (коэффициентный показатель) или стоимости замещения в денежном выражении (абсолютная величина).
57. В общем случае величина совокупного износа транспортного средства и их комплектующих определяется по формуле:
где:
И физ — естественный физический износ (в процентах);
И ф — функциональный (моральный) износ (в процентах);
И эк — экономический износ (в процентах).
58. Физический износ объекта оценки определяется следующими методами:
метод статистических критериев;
метод нормативного износа;
метод физического износа с учетом хронологического возраста и пробега/наработки с начала эксплуатации;
метод для естественного физического износа для транспортного средства, а также их комплектующих;
метод, характеризующий техническое состояние.
59. Для объектов, достаточно широко представленных на рынке, может применяться формула, которая позволяет рассчитать степень износа объекта оценки в зависимости от изменения его стоимости:
где:
Ц нов — рыночная стоимость нового транспортного средства на момент оценки, сум;
Ц оц — рыночная стоимость оцениваемого объекта на момент оценки, сум.
Очевидно, что при установлении величины износа по данной формуле величина износа не может превышать 100 %, то есть И < 100 %.
В случае недостаточности представленных на данном рынке количества аналогов (например, для редких и эксклюзивных автомобилей) расчет величины совокупного износа ведется по формуле для общего случая:
60. Метод нормативного износа заключается в расчете физического износа как отношения фактического срока службы объекта оценки к нормативному. Данный метод целесообразно применять для объектов оценки, для которых нормативно-технической документацией установлен норматив пробега или срок службы. При этом, физический износ рассчитывается по формулам:
где:
L ф — фактический пробег объекта оценки с начала эксплуатации на дату оценки (тыс. км);
L н — нормативный пробег до списания (капитального ремонта) объекта оценки (тыс. км);
Т ф — фактический возраст объекта оценки на дату оценки, лет (моточасов);
Т н — нормативный срок службы объекта оценки до списания (капитального ремонта), лет (моточасов).
61. Метод физического износа заключается в расчете физического износа в зависимости от хронологического возраста транспортного средства и наработки по своему основному функциональному предназначению, связанному с пробегом и эксплуатацией.
а) Расчет физического износа с учетом хронологического возраста и пробега транспортного средства с начала эксплуатации производится по формуле:
И физ = 100 × (1 - е - Ώ )
где,
e — основание натурального логарифма, e ≈ 2,72;
Ώ — функция, зависящая от возраста и фактического пробега объекта оценки с начала эксплуатации.
При этом, функция Ώ имеет следующий вид:
Ώ = а × П ф + в × Д ф
где:
П ф — фактический пробег объекта оценки с начала эксплуатации (тыс. км);
Д ф — фактический срок службы (лет);
а , в — фиксированные константы, принимающие значения в зависимости от вида объекта оценки.
Вид и значения фиксированных констант « а » и « в » для различных видов объекта оценки определяется в соответствии с приложениями № 3 и № 4 к настоящей Методике.
б) Среднегодовая наработка дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин определяется по таблице в приложении № 5 к настоящей Методике.
Значения физического износа дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин (в процентах) приведены в приложении № 6 к настоящей Методике.
62. Величина естественного физического износа для транспортного средства, а также их комплектующих (И физ ), определяется по формуле:
И физ = (И б + И к ) × К
где:
И физ — естественный физический износ, в процентах;
И б — базовое значение износа объекта, определяемое его сроком службы, в процентах;
И к — корректирующее по пробегу значение износа, определяемое величиной отклонения фактического пробега для оцениваемой модели транспортного средства от среднегодового, в процентах;
К — коэффициент корректировки износа транспортного средства в зависимости от типа региона, в котором эксплуатируется транспортное средство, и вычисляемый по формуле:
К = А
где:
А — коэффициент корректировки износа транспортного средства, учитывающий тип региона, в котором эксплуатируется транспортное средство, значение которого приведено в таблице в приложении № 7 к настоящей Методике.
В свою очередь:
где:
И 1 — коэффициент корректирования износа в зависимости от величины отклонения фактического пробега транспортного средства от среднегодового (равный 0,25 процента, если П ф > П срг Д ф или 0,1 процента, если П ф ≤ П срг Д ф ), в процентах;
П ф — фактический пробег транспортного средства с начала эксплуатации, тыс. км;
Д ф — фактический срок службы, лет;
П срг — среднегодовой пробег, тыс. км.
И б = И 2 × Д ф
где:
И 2 — величина износа транспортного средства за год эксплуатации, значение которых приведены в приложении № 8 к настоящей Методике.
В случае определения физического износа прицепов и полуприцепов используется формула:
И физ = (И 2 × Д ф ) × А
Значения среднегодового пробега ( П срг ) для различного вида транспортного средства, приведены в приложении № 9 к настоящей Методике.
63. При определении физического износа методом, характеризующим техническое состояние, используют шкалу технического состояния транспортных средств, представленную в приложении № 10 к настоящей Методике.
Под указанным методом понимается метод, применяемый в условиях неопределенности исходных данных. Такая ситуация может иметь место, когда количество необходимой информации недостаточно. Из-за этого, использование других методов затруднено либо невозможно. По своей сути, данный метод заключает в себе набор мнений (суждений) специалистов-экспертов на основе многолетней практики и с которым согласно профессиональное сообщество в данной области. Данный набор мнений может быть выражен в количественном виде. Для удобства пользования, такой набор мнений может быть оформлен в виде таблицы.
64. Расчетно-аналитические методы при определении физического износа объекта оценки применяются при наличии необходимой для расчета исходной информации.
65. Функциональный (моральный) износ обуславливается снижением потребительской привлекательности тех или иных свойств объекта оценки, в связи со снятием объекта оценки с производства, развитием новых технологий в сфере производства аналогичных транспортных средств.
Моральный износ — износ, причиной которого является улучшение свойств и характеристик аналогичных транспортных средств (изменение технических параметров или конструктивных решений, появление новых возможностей, большей экологичности, экономии топлива и т.д.) или удешевлением их серийного производства.
Расчет морального износа транспортного средства ( М ТС ) проводится по формуле:
где:
М р — р -й фактор, учитываемый при определении морального износа транспортного средства (в процентах).
Расчет значения первого фактора, учитывающего на дату оценки снятие транспортного средства с производства, проводится по формуле:
где:
Т сн — срок, прошедший с даты снятия транспортного средства с производства до даты оценки (лет).
Значение фактора морального износа, учитывающего прекращение выпуска запасных частей к транспортному средству, равно М 2 = 20 процентов.
Значение фактора морального износа, учитывающего попадание ранее (до даты оценки) транспортного средства в дорожно-транспортное происшествие, равно М З = 5 процентов.
Значение фактора морального износа, учитывающего количество владельцев транспортного средства (более 3 владельцев по данным регистрационных документов), равно М 4 =5 процентов.
66. Экономический износ (И эк ) обусловленный падением или отсутствием спроса на транспортное средство на дату оценки устанавливается оценщиком самостоятельно исходя из конкретно сложившейся конъюнктуры рынка и может составлять значение И эк ≤ 20 процентов.
67. Стоимость объекта оценки при применении затратного подхода определяется как восстановительная стоимость (стоимость воспроизводства/замещения) за минусом совокупного износа. Формула расчета стоимости объекта оценки:
С = С в(з) × (100% - И нак )
где:
С в(з) — восстановительная стоимость или стоимость замещения объекта оценки;
И нак — совокупный износ объекта оценки (в процентах).
68. В случаях, когда расчетный физический износ не соответствует техническому состоянию транспортного средства, оценщик вправе скорректировать увеличить или уменьшить (с обязательным обоснованием) расчетный физический износ, превышающий 50 процентов и установить его значение исходя из технического состояния транспортного средства. При этом скорректированный физический износ не может быть менее 35 процентов. Корректировка производится по таблице, приведенной в приложении № 10 к настоящей Методике.
При наличии учетных документов на транспортное средство необходимо принимать во внимание сведения о пробеге (наработке), содержащиеся в них.
69. Если дата выпуска транспортного средства неизвестна, то в расчете за дату выпуска может приниматься начало срока эксплуатации.
Если неизвестен только год выпуска, то за начало срока эксплуатации условно принимается первое января модельного года, в котором выпущено транспортное средство (если модельный год известен), или первое января года выпуска (если модельный год неизвестен). В случаях, когда известен месяц выпуска (начала эксплуатации), за дату выпуска (начала эксплуатации), принимается первое число этого месяца.
Если год выпуска также неизвестен, то о сроке эксплуатации можно судить лишь приблизительно по косвенным показателям — маркировки агрегатов, узлах и деталях транспортного средства, период производства данной модели (начала эксплуатации). В этом случае эксплуатационный износ может быть установлен оценщиком приблизительно.
70. Считается, что предельный физический износ не должен превышать 90 процентов для транспортного средства, находящихся или находившихся до момента происшествия в эксплуатации и прошедших государственный технический осмотр. В случае, если расчетный эксплуатационный износ превышает 90 процентов оценщик вправе его скорректировать. Корректировка проводится по таблице, приведенной в приложении № 10 к настоящей Методике.
Для новых автомобилей, износ которых не более 10 процентов износ запасных частей не применяется.
§ 4. Согласование результатов оценки
71. Согласование результатов оценки и определение итоговой стоимости объекта оценки осуществляется в соответствии с НСО № 6 «Подходы и методы оценки» и Методикой к нему.
Глава 4. Особенности оценки стоимости поврежденных транспортных средств
§ 1. Особенности сбора и анализа информации
72. Настоящая глава содержит рекомендации по проведению оценки стоимости поврежденных транспортных средств (с учетом особенностей), стоимости ремонта (восстановления) поврежденных транспортных средств и вреда от их повреждения.
Целью расчета затрат на ремонт по восстановлению транспортного средства является определение наиболее вероятной суммы затрат, достаточной для восстановления доаварийных свойств транспортного средства.
73. Оценка стоимости поврежденных транспортного средства проводится в следующем порядке:
осмотр поврежденного транспортного средства;
расчет стоимости восстановительного ремонта транспортного средства (расчёт стоимости ремонтных работ, расчет стоимости материалов, определение стоимости запасных частей с учетом их износа).
К материальному ущербу транспортного средства также относится утрата товарной стоимости транспортного средства, поврежденного в результате дарожно-транспотного проишествия.
Определение неполученных доходов (упущенной выгоды) не входит в компетенцию оценщика в рамках данного стандарта.
Определение объема ремонтно-восстановительных работ проводится оценщиком.
Объем, виды и способы ремонтных работ определяются оценщиком, в зависимости от характера и степени повреждений и состояний (коррозионного разрушения) отдельных деталей, с учетом необходимости проведения работ по разборкс/сборке, подгонке, регулировки, окраске, антикоррозионной и противошумовой обработке и т.д. в соответствии с технологией, установленной предприягием-изготовителем транспортного средства, а в случае отсутствия сведений о технологии ремонта предприятия-изготовителя — на основе имеющихся аналогов и данных официальных представительств предприятий-изготовителей.
При определении технического состояния транспортного средства и объема восстановительных работ по агрегатам и узлам, подозреваемым на скрытые повреждения, необходимо учитывать работы по проверке (в случае необходимости с разборкой и дефектовкой), не включая стоимость предполагаемых на замену деталей до подтверждения данного предположения непосредственно осмотром вскрытого узла или агрегата.
Оценщик принимает решение о замене агрегата, узла, детали при технической невозможности или экономической нецелесообразности их восстановления, руководствуясь требованиями нормативных актов Республики Узбекистан, отраслевых нормативов и нормативов предприятий-изготовителей транспортных средств, регламентирующих нормы технического состояния и безопасности эксплуатации транспортного средства.
Решению о замене агрегатов и узлов, должны предшествовать, как правило, их разборка или диагностирование состояния.
Замена кузова или рамы легкового автомобиля, микроавтобуса, кабины или рамы грузового автомобиля может быть назначена в случаях:
а) образования сложного или особо сложного перекоса кузова, при необходимости замены:
передней части кузова с передними лонжеронами, с устранением деформаций (не ниже 2-ой категории сложности ремонта) щита передка, передних стоек боковин (одной стойки боковины), рамы ветрового окна, панели переднего пола салона в левой и/или правой части, панели крыши;
задней части кузова с задними лонжеронами, с устранением деформаций (не ниже 2-ой категории сложности ремонта) задней перегородки, рамы окна задка, задних частей боковин (одной боковины), панели заднего пола салона в левой и /или правой части;
б) повреждений, требующих замены более 50 процентов таких элементов кузова, как панель крыши, пол салона с лонжеронами, боковина, моторный щит, лонжерон передний, лонжерон задний;
в) средний или сложный перекос кузова при наличии сквозной коррозии его несущих элементов, не позволяющей обеспечить качественное сопряжение заменяемых или ремонтируемых деталей;
г) восстановительный ремонт кузова или рамы путем замены или ремонта отдельных элементов экономически нецелесообразен;
д) несоответствие кузова или рамы требованиям по приемке на ремонт.
При принятии оценщиком решения о замене или восстановлении пластмассовых элементов транспортного средства необходимо также руководствоваться ремонтной технологией производителя, существующими технологиями восстановления с применением современных материалов; при этом необходимо учитывать возможности ремонтной базы в регионе и целесообразность восстановления.
При назначении объема окрасочных работ необходимо исходить из возможности одного из вариантов окраски элемента (в зависимости от вида, объема, зоны ремонтного воздействия) — полная, наружная или частичная (если такая окраска предусмотрена, возможна и целесообразна); при этом необходимо учитывать специфические свойства лакокрасочного покрытия (ЛКП).
Если окраске подлежит более 50 процентов наружной окрашиваемой поверхности транспортного средства (но количеству кузовных элементов), специалистом по транспортному средству может быть назначена наружная окраска транспортного средства и дополнительно других поверхностей, требующих окраски (внутренние поверхности заменяемых или ремонтируемых деталей).
Полная покраска кроме наружных поверхностей автомобиля предусматривает окрашивание также внутренней части салона, багажника и моторного отсека, внутренних поверхностей дверей, капота и крышки багажника (двери задка), торцов дверей и дверных проемов. При этом необходимо провести полную разборку салона, снятие обивки багажника, частичную разборку подкапотного пространства.
Работы по окраске отдельных элементов кузова и оперения транспортного средства не назначаются, если в результате осмотра транспортного средства установлены следующие факты:
на всем элементе до его повреждения отсутствовало ЛКП;
в зоне повреждения элемента до его повреждения отсутствовало ЛКП;
на элементе имеются следы сквозной коррозии.
Для устранения незначительных повреждений лакокрасочного покрытия (неглубокие царапины, потертости, несмываемые пятна и т.п.) могут назначаться полировочные работы со шлифовкой.
74. Осмотр транспортного средства осуществляется в присутствии заказчика оценки (или его доверенного представителя).
Осмотр транспортного средства проводится оценщиком визуально, а в случае необходимости — с использованием технических средств.
Оценщик, с привлечением специалиста по транспортнтым средствам, устанавливает возможность образования выявленных дефектов и повреждений транспортного средства в результате рассматриваемого происшествия.
По окончании внешнего осмотра оценщик, с привлечением специалиста по транспортному средству, если это возможно, производит диагностирование двигателя и других агрегатов и систем транспортного средства, а также установленного специализированного (специального) оборудования (подъемного механизма кузова автомобиля-самосвала, привода открывания и закрывания дверей автобуса и т.п.).
Осмотр деталей, узлов, механизмов транспортного средства для решения задач по оценке может, при необходимости, предусматривать три этапа исследования:
при неработающем двигателе;
при работающем двигателе;
в движении транспортного средства.
Осмотр лакокрасочного покрытия (ЛКП) проводится с привлечением специалиста по транспортному средству. При осмотре ЛКП следует учитывать особенности технологии заводской окраски транспортного средства и характерные ошибки при ремонтном окрашивании.
ЛКП осматривают под разными углами к составной части:
под прямым углом (90°);
под углом правильного отражения (45°);
под острым углом — флоп (15°).
Визуальный осмотр может быть подкреплен применением индикаторов состояния ЛКП либо измерителями толщины ЛКП.
При осмотре составных частей на предмет изменения их пространственного положения в результате эксплуатации или имевшего место ДТП необходимо осмотреть зазоры между смежными кузовными деталями. Зазоры должны быть равномерны и одинаковы (в пределах отклонений, предусмотренных изготовителем транспортного средства) между симметричными составными частями с обеих сторон кузова.
В случае, если установленные оценщиком (специалистом по транспортному средству) информативные признаки перекоса кузова или деформации рамы, по его мнению, недостаточны для принятия категоричного решения, или такие информативные признаки отсутствуют, но характер происшествия свидетельствует о высокой вероятности наличия перекоса кузова или изгиба рамы, необходимо проинформировать заказчика о необходимости проверки кузова (рамы) на стапеле либо провести проверку с использованием ручных измерительных систем.
75. Фотосъемка транспортных средств должна обеспечивать идентификацию и полноту фиксации повреждений транспортного средства. С целью систематизации запечатленного на фотоснимках материала и раскрытия его содержания в логической последовательности фотографирование производится от общего к частному.
В этих целях выполняют три вида фотосъемки транспортных средств методом последовательного приближения:
обзорную;
узловую;
детальную.
76. Обзорная фотосъемка (средний и общий план) — это съемка самого поврежденного транспортного средства без охвата или с охватом окружающей его обстановки.
В зависимости от расположения повреждений допускается съемка передней, задней или боковой частей кузова транспортного средства, угловая съемка, когда в кадре просматривается вся передняя или задняя часть и вся боковая поверхность с повреждениями.
При проведении обзорной фотосъемки транспортных средств объект фотосъемки должен занимать весь кадр или значительную (более 85 процентов) его часть с оставлением по границам кадра минимального свободного пространства.
Обзорная фотосъемка проводится с четырех точек. Цель такой съемки — снять все транспортного средства.
77. Узловая фотосъемка (крупный план) — съемка отдельных, наиболее важных частей транспортного средства с повреждениями.
На узловом фотоснимке объекты изображаются крупным планом таким образом, чтобы можно было определить форму и характер повреждений, взаиморасположение следов на поврежденном транспортном средстве.
78. Детальная фотосъемка — проводится для фиксации отдельных деталей, повреждений кузова и следов столкновения транспортных средств. Детальные фотоснимки должны нести максимум информации, чтобы по ним было возможно определить степень и характер повреждений транспортного средства, пространственные характеристики запечатленных на фотоснимке повреждений.
79. В результате осмотра оценщиком (или помощником оценщика) совместно со специалистом по транспортным средствам определяются и заносятся в акт осмотра технического состояния поврежденного транспортного средства все необходимые для оценки сведения об объекте оценки, его повреждениях, дефектах, в том числе:
соответствие номеров транспортного средства и его агрегатов записям в представленных документах (регистрационный номер, идентификационный номер VIN, номер кузова, номер рамы, номер двигателя и т.п.);
комплектация транспортного средства, наличие дополнительного оборудования;
производилась ли замена узлов, агрегатов и дорогостоящих комплектующих изделий;
наличие на транспортном средстве эксплуатационных повреждений, дефектов;
наличие, вид, характер, степень сложности, размер и места расположения имеющихся аварийных повреждений, дефектов;
подвергалось ли транспортное средство ранее кузовному ремонту, и каков его объем, характер и качество;
возможность и способы устранения обнаруженных повреждений, дефектов;
возможность восстановительных работ, способы и объем (трудоемкость) их выполнения по каждому отдельному агрегату, узлу, детали;
номенклатура необходимых для восстановления транспортного средства запасных частей.
Акт осмотра технического состояния поврежденного транспортного средства оформляется в соответствии с приложением № 11 к настоящей Методике.
При определении номенклатуры восстановительных работ, способов и объемов их выполнения, необходимых запасных частей и материалов оценщик должен исходить из нормативов и рекомендаций по техническому обслуживанию и ремонту предприятия-изготовителя данного транспортного средства.
Классификация и степень сложности перекосов транспортного средства даётся в приложении № 12 к настоящей Методике.
80. Расчет стоимости восстановительного ремонта поврежденного транспортного средства определяется на дату оценки, по следующей формуле:
С в = С рр + С м + С д × K и
где:
С в — стоимости восстановительного ремонта;
С рр — стоимость ремонтных работ;
С м — стоимость использованных основных материалов;
С д — стоимость устанавливаемых на транспортное средство деталей и запасных частей;
K и — коэффициент износа деталей и запасных частей.
81. Объем, способы, виды, технология и трудоемкость ремонтных работ, определяются в зависимости от характера и степени повреждения, состояния (коррозионного разрушения) деталей и узлов.
При этом, необходимо учитывать необходимость проведения работ по разборке / сборке, подгонке, регулировке, окраске, антикоррозионной и противошумной обработке и т.д. Эти работы следует производить в соответствии с технологией, установленной предприятием-изготовителем транспортного средства. В случае отсутствия требуемой технологии ремонта у предприятия-изготовителя — по имеющимся аналогам и данным официальных представительств предприятий-изготовителей.
Стоимость ремонтных работ С рр определяется следующей формулой:
С рр = ∑ Т i p × С i н.ч.
где:
Т i p — трудоемкость по i -му виду работ (нормо-час);
Сi н-ч — стоимость нормо-часа по i-му виду работ (сум).
82. При определении трудоемкости ремонта транспортного средства необходимо использовать нормы трудоемкости работ по техническому обслуживанию и ремонту, разработанные и утвержденные производителем транспортных средств или уполномоченными организациями (учреждениями). Если таких норм не существует, то следует применять нормы трудоемкости для транспортного средства-аналога.
83. Стоимость нормо-часа при минимальном количестве выборки определяется следующим образом:
для фирменных (дилерских) станций технического обслуживания — не менее двух (при наличии в регионе, а в случае отсутствия, приводятся данные имеющихся станций);
для специализированных станций технического обслуживания — по легковым автомобилям не менее трех равноценных станций технического обслуживания (при наличии в регионе, а в случае отсутствия, приводятся данные имеющихся станций);
для грузовых автомобилей, автобусов, мотоциклов, спецтехники и др. не менее двух (при наличии в регионе, а в случае отсутствия, приводятся данные имеющихся станций).
Стоимость нормо-часа при ремонте транспортного средства может осуществляться оценщиком с учетом условий регионального рынка услуг и сложившихся средних расценок (по видам работ и типу транспортного средства, а также по маркам и моделям транспортного средства).
Если в постановлении или определении уполномоченного лица или органа указаны стоимостные параметры или координаты ремонтной организации, в которой предполагается выполнить, или выполнен ремонт, то стоимость восстановительного ремонта может быть рассчитана по указанным расценкам с обязательным указанием об этом в отчете об оценке.
При выборе стоимостных параметров на ремонт необходимо учитывать сложность предстоящего ремонта. Предпочтение следует отдать той ремонтной организации, на которой возможно выполнение всего объема ремонтных работ по восстановлению транспортного средства, обладающей специальным оборудованием и квалифицированным персоналом.
84. При выборе стоимостных параметров на ремонт транспортного средства (стоимость нормо-часа ремонтных работ) рекомендуется для транспортного средства со сроком эксплуатации более пяти лет или имеющих эксплуатационный износ более 35 процентов не назначать расценки фирменного сервиса, если они превышают средний уровень расценок в регионе на ремонт транспортного средства данной марки (модели). Для таких транспортных средств рекомендуется назначать расценки средние или минимальные для данного региона в зависимости от общего технического состояния транспортного средства, которое характеризуется как эксплуатационным износом, так и внешним видом транспортного средства, регулярностью обслуживания, наличием следов предыдущих повреждений и качеством их ремонта.
В отдельных случаях допускается применение расценок фирменного сервиса на ремонт транспортного средства со сроком эксплуатации более пяти лет или имеющих эксплуатационный износ более 35 процентов, если до происшествия транспортное средство регулярно проходило техническое обслуживание и ремонтировалось на фирменной станции, что подтверждается записями в сервисной книжке.
При выборе стоимостных параметров на окраску рекомендуется для транспортного средства с действующей гарантией на окрасочное покрытие назначать расценки фирменного сервиса. Минимальные расценки на окраску следует применять для транспортного средства, имеющих неудовлетворительное состояние ЛКП. В остальных случаях рекомендуется использовать средние стоимостные параметры.
При наличии в регионе нескольких официальных представительств предприятий-изготовителей, выполняющих равноценное обслуживание транспортных средств одной марки принимать минимальные расценки на ремонт по одному из них.
При определении стоимости восстановительного ремонта транспортного средства рекомендуется использовать сертифицированные программные средства, прошедшие апробацию.
При отсутствии рыночных данных стоимость нормо-часа при ремонте транспортного средства принимается в размере 10 процентов от действующей на дату оценки базовой расчетной величины.
85. Расчет расходов на материалы проводится в отношении материалов, которые, в соответствии с технологией, изменяют физическое или химическое состояние основных эксплуатационных материалов, применение которых предусмотрено технологией производителя (шпатлёвки, краски, лаки, герметики, технологические жидкости).
К материалам также относятся утраченные вследствие повреждения транспортного средства и необходимые в процессе ремонта хладагенты, тормозные и охлаждающие жидкости. При этом следует учитывать, что если такие эксплуатационные материалы не утрачены, то их расход учитывается только по нормативам на доливку.
Размер расходов на материалы определяется по следующей формуле:
где:
Р м — расходы на материалы при восстановительном ремонте транспортного средства (сум);
n — количество видов необходимых материалов при ремонте;
C M i — стоимость одной единицы материала i-го вида (сум);
N M i — удельная норма расхода материала i-го вида (единиц материала / ремонтных единиц);
K p i — количество ремонтируемых единиц (количество деталей, узлов агрегатов, килограммов, метров, квадратных метров и т.д.), для восстановления которых необходимы материалы i-го вида.
Определение стоимости одной единицы материала i -го вида осуществляется на основе ценовой информации, полученной на рынке данного материала на дату оценки.
Удельная норма расхода материала i -го вида рассчитывается как среднее значение, определенное по данным производителей такого материала, представленным на товарном рынке этого материала.
Количество ремонтных единиц (например, количество деталей, узлов, агрегатов, килограммов, метров, квадратных метров), подвергаемых восстановительному ремонту с использованием материала i -го вида, определяется по результатам осмотра транспортного средства.
86. Стоимость запасных частей (деталей, узлов, агрегатов) определяется на основании достоверных данных о рыночной стоимости новых запасных частей, сложившейся в данном регионе на дату оценки.
Для транспортного средства, находящихся на гарантийном сроке эксплуатации, а также для автомобилей сроком до пяти лет эксплуатации рекомендуется принимать цены оригинальных запасных частей и комплектующих. При этом, для транспортного средства, находящихся на гарантии, рекомендуется принимать цены по данным официального дилера или на основании данных специализированного магазина, официально представляющего данную торговую марку.
При необходимости, при определении стоимости деталей, узлов, агрегатов необходимо указывать полное наименование в соответствии с каталогом запасных частей для конкретной марки (модели, модификации) транспортного средства, составленном производителем транспортного средства.
Стоимость (С д ) деталей (узлов, агрегатов) с учетом физического износа рассчитывается по формуле:
где:
С нов — стоимость новой детали (узла, агрегата), назначаемой взамен детали (узла, агрегата), подлежащей замене (сум);
И физ — физический износ детали (узла, агрегата), подлежащей замене (в процентах).
Физический износ на дату оценки определяется по результатам осмотра оцениваемого транспортного средства исходя из условий его эксплуатации, соответствия его современным требованиям рынка, а также снижением стоимости из-за влияния внешних факторов.
При физическом износе детали (узла, агрегата) более 50 процентов корректировка принимается в размере 50 процентов используя приложение № 10 к настоящей Методике.
При наличии в регионе сложившегося рынка деталей, узлов и агрегатов, бывших в употреблении, допускается использование в расчете стоимости восстановительного ремонта стоимости таких деталей, узлов и агрегатов. В этом случае принимается условие:
C д ≤ C д (б/у)
где:
C д — стоимость детали (узла, агрегата), подлежащей замене (сум);
C д (б/у) — стоимость детали (узла, агрегата), бывшей в употреблении, назначаемой взамен детали (узла, агрегата), подлежащей замене (сум).
87. В случае, когда состояние отдельных деталей транспортного средства, поврежденных в результате происшествия, значительно отличается от общего состояния транспортного средства, можно скорректировать физический износ этих деталей (например — сквозная коррозия кузовных элементов, трещины, сколы стеклянных, пластмассовых деталей; деформации или частичное разрушение элементов; следы ремонта, не относящиеся к данному происшествию; замена деталей в процессе эксплуатации, если их износ значительно отличается от общего износа транспортного средства) согласно приложению № 10 к настоящей Методике.
§ 2. Определение величины утраты товарной стоимости в результате повреждения и последующего ремонта транспортных средств
88. Утрата товарной стоимости (УТС) — условное снижение рыночной стоимости транспортного средства, восстановленного в соответствии с нормативными требованиями после повреждения, по сравнению с рыночной стоимостью подобного неповрежденного транспортного средства.
УТС обусловлена тем, проведение отдельных видов работ по устранению определенных видов повреждений транспортного средства сопровождается объективно необходимыми изменениями его геометрических параметров, физико-химических свойств конструктивных материалов и характеристик рабочих процессов, однозначно приводящих к ухудшению функциональных и эксплуатационных характеристик.
89. УТС может быть рассчитана для транспортного средства, находящегося как в поврежденном, так и в отремонтированном состоянии (при возможности установить степень повреждения) независимо от их принадлежности.
УТС не связана с неудовлетворительным качеством восстановительного ремонта.
90. УТС может быть рассчитана для транспортного средства, при осмотре которого выявлена необходимость выполнения одного из нижеперечисленных видов ремонтных воздействий, или установлено их выполнение:
устранение перекоса кузова транспортного средства;
замена несъемных элементов кузова транспортного средства (полная или частичная);
ремонт отдельных (съемных или несъемных) элементов кузова транспортного средства;
полная или частичная окраска наружных поверхностей кузова транспортного средства и бамперов;
полная разборка салона транспортного средства, вызывающая нарушение качества заводской сборки.
91. УТС не рассчитывается:
если на момент повреждения величина эксплуатационного износа транспортного средства превышает 35 процентов или с даты выпуска прошло более пяти лет. УТС рассчитывается только при выполнении обоих условий;
если срок эксплуатации грузовых транспортных средств превышает три года;
если срок эксплуатации грузовых транспортных средств, выполняющих вспомогательные функции при обеспечении технологических процессов (генераторы, передвижные мастерские и т.п. техника, установленная на шасси грузовых автомобилей и др.), превышает гарантийный срок;
если срок эксплуатации автобусов превышает один год для автобусов, работающих в интенсивном режиме эксплуатации, и три года — для прочих автобусов;
в случае замены кузова до оцениваемых повреждений (за исключением кузова грузового транспортного средства, установленного на раме за кабиной);
если транспортное средство ранее подвергалось восстановительному ремонту (в том числе окраске — полной, наружной, частичной; «пятном с переходом») или имело аварийные повреждения, кроме повреждений, указанных в пункте 90;
если транспортное средство имело коррозионные повреждения кузова или кабины на момент происшествия.
92. Нижеприведенные повреждения не требуют расчета УТС вследствие исследуемого происшествия, а их наличие до исследуемого происшествия не обуславливает отказ от расчета УТС при таких повреждениях:
эксплуатационных повреждениях лакокрасочного покрытия в виде меления, трещин, а также повреждений, вызванных механическими воздействиями — незначительных по площади сколов, рисок, не нарушающих защитных функций лакокрасочного покрытия составных частей оперения;
одиночного эксплуатационного повреждения оперения кузова (кабины) в виде простой деформации, не требующего окраски, площадью не более 0,25 дм 2 ;
повреждения, которые приводят к замене отдельных составных частей, которые не нуждаются в окрашивании и не ухудшают внешний вид транспортного средства (стекло, фары, бампера неокрашиваемые, пневматические шины, колесные диски, внешняя и внутренняя фурнитура и т.п.). Если, кроме указанных составных частей, повреждены составные части кузова, рамы, кабины или детали оперения — крылья съемные, капот, двери, крышка багажника — то расчет величины УТС должен учитывать все повреждения составных частей в комплексе;
в случае окраски молдингов, облицовок, накладок, ручек, корпусов зеркал и других мелких наружных элементов, колесных дисков.
93. Величина УТС при повреждении транспортного средства в процентах от его стоимости на дату оценки определяется по формуле:
где:
С УТС — величина утраты товарной стоимости транспортного средства (сум);
С КТС — стоимость транспортного средства на момент повреждения (сум);
К УТС i — коэффициент УТС по i -му элементу транспортного средства, ремонтному воздействию (в процентах).
94. Величина УТС зависит от вида, характера, и объема повреждений (ремонтных воздействий). Значения коэффициента К УТС i по отдельным позициям определены по результатам практики и приводятся в приложении № 13 к настоящей Методике.
95. При замене сопряженных несъемных элементов кузова, соединенных между собой с помощью сварки, для исключения двойного учета влияния одного и того же воздействия сумма коэффициентов К УТC i по позиции «Замена» для группы этих элементов должна быть уменьшена на 20 процентов.
96. При ремонте съемной детали транспортного средства сумма стоимости ремонта (включая стоимость разборки для ремонта и, при необходимости, снятия детали для ремонта) и величины УТС (без учета УТС вследствие окраски) не должна превышать суммы стоимости этой детали (с учетом эксплуатационного износа) и стоимости работ по ее замене.
97. УТС при полной, наружной или частичной окраске кузова (кабины) (для транспортного средства, не имеющих коррозионных или других повреждений, для устранения которых требуется окраска элемента кузова или кузова в целом) рассчитывается:
для транспортного средства с заводским лакокрасочным покрытием и сроком с момента выпуска для транспортного средства отечественного производства и стран СНГ до трех лет включительно;
для транспортного средства иностранного производства (и в том числе произведенных на территории СНГ по лицензии или на совместном предприятии) до пяти лет включительно.
98. Значение коэффициента УТС К УТCi при поэлементной окраске наружных поверхностей кузова транспортного средства рассчитывается пропорционально количеству окрашиваемых элементов по формуле:
К утс окр = К утс окр (1) + К утс окр ( N -1) ( N -1)
где:
К утс окр (1) — коэффициент УТС по окраске первого наружного элемента кузова транспортного средства (процентов);
К утс окр ( N -1) — коэффициент УТС по окраске второго и каждого следующего наружного элемента кузова транспортного средства (процентов);
N — количество окрашиваемых наружных элементов кузова транспортного средства, по которым рассчитывается УТС.
99. Следует учитывать, что при наличии на окрашиваемых элементах кузова транспортного средства, находящихся как в зоне полученных повреждений так и вне зоны полученных повреждений, возникших до момента происшествия дефектов и повреждений и (или) следов их устранения (следов ремонта, окраски), необходимо в расчете принимать:
К утс окр (1) = К утс окр ( N -1)
100. При выполнении наружной или полной окраски транспортного средства при наличии дефекта и повреждении лакокрасочного покрытия наружных элементов кузова (и (или) следов их устранения), возникших до момента происшествия, величина коэффициента УТС К утс окр по наружной или полной окраске уменьшается пропорционально количеству таких элементов.
Например, при наличии двух поврежденных элементов при общем количестве четырнадцать, величина коэффициента УТС составит К утс = 5 % — 5 % × 2 / 14 = 4,29 %.
§ 3. Расчет стоимости годных остатков
101. Под годными остатками поврежденного транспортного средства понимаются работоспособные, имеющие рыночную стоимость его детали, узлы и агрегаты, годные к дальнейшей эксплуатации, которые можно демонтировать с поврежденного транспортного средства и реализовать.
Под стоимостью годных остатков понимается наиболее вероятная стоимость, по которой они могут быть реализованы, учитывая затраты на их демонтаж, дефектовку, диагностику (при необходимости), хранение и организацию продажи.
102. К годным остаткам могут быть отнесены:
рама (подрамники), навесные составные части кузова в сборе: капот, двери, крышка багажника (дверь задка), детали оперения (крылья съемные), а также бамперы (передний и задний), стекло проемов окон;
составные части привода и ходовой части (двигатель, коробка передач, мосты и т.д.) транспортного средства;
шины пневматические в комплекте на два или четыре колеса, эксплуатация которых допускается действующими нормами и правилами, колёса в сборе;
приборы и оборудование транспортного средства.
Узлы, агрегаты, приборы и оборудование следует считать работоспособными при выполнении нижеперечисленных условий, если иное не будет установлено их диагностикой или дефектовкой:
они расположены вне зоны аварийного контакта;
они не имеют следов аварийного контакта и ремонтных воздействий;
отсутствуют признаки технической неисправности или неработоспособности (например, в виде подтеков рабочих жидкостей, ощутимых недопустимых люфтов в соединении и т.д.).
103. К годным остаткам не могут быть отнесены составные части:
демонтаж которых требует работ, связанных с применением газосварочного и электродугового резания;
влияющие на безопасность дорожного движения;
имеющие коррозионные повреждения;
требующие ремонта.
104. В случае гибели транспортного средства, стоимость такого транспортного средства может приниматься равной сумме компенсации за сданное в утиль транспортное средство. При указанных обстоятельствах стоимость годных остатков не определяется.
Под гибелью транспортного средства понимается случай, когда стоимость восстановительного ремонта, поврежденного транспортного средства, с учетом износа, равна или превышает 85 процентов от его стоимости на момент повреждения, или проведение восстановительного ремонта технически невозможно.
Стоимость годных остатков также не определяется, если транспортного средства не подлежит разборке на запасные части по техническому состоянию.
Расчет стоимости годных остатков не следует производить, когда, в силу региональных особенностей вторичного рынка запасных частей, годные остатки данного транспортного средства не пользуются спросом.
105. Годные остатки должны отвечать следующим условиям:
деталь (агрегат, узел) не должна иметь повреждений, нарушающих ее целостность и товарный вид, а агрегат (узел), кроме того, должен находиться в работоспособном состоянии;
деталь (агрегат, узел) не должна иметь изменений конструкции, формы, целостности геометрии, не предусмотренных изготовителем транспортного средства (например, дополнительные отверстия и вырезы для крепления несерийного оборудования);
деталь не должна иметь следов предыдущих ремонтных воздействий (следов правки, рихтовки, следов шпатлевки, следов частичного ремонта и т.д.).
106. Стоимость годных остатков с учетом затрат на их демонтаж, хранение и продажу, определяется по формуле:
Ц го = Ц × К э × К в × К оп × Сумма C i / 100%
где:
Ц го — стоимость годных остатков, сум;
Ц — стоимость транспортного средства в неповрежденном виде на момент определения стоимости годных остатков, сум;
К э — коэффициент, учитывающий затраты на дефектовку, разборку, хранение, продажу;
К в — коэффициент, учитывающий срок эксплуатации транспортного средства на момент повреждения и спрос на его неповрежденные детали;
К оп — коэффициент, учитывающий объем (степень) механических повреждений транспортного средства;
C i процентное отношение (вес) стоимости неповрежденных элементов к стоимости транспортного средства, в процентах.
Примерное процентное соотношение стоимости узлов, агрегатов транспортного средства к стоимости транспортного средства приводится в приложении № 14 к настоящей Методике.
Значения коэффициентов К э , К в а также коэффициента К оп , приведены в приложении № 15 к настоящей Методике.
§ 4. Рекомендуемый метод отбора аналогов транспортного средства для анализа
107. Если важнейшие потребительские характеристики транспортных средств различаются незначительно или совсем не отличаются, то такие транспортные средства можно считать аналогами. Эти характеристики включают в себя:
назначение транспортного средства;
технические и эксплуатационные характеристики;
стоимость.
При выборе аналога предпочтение следует отдавать тому же производителю из той же страны.
108. При выборе аналога для мотоциклов и мопедов необходимо учитывать следующие характеристики:
назначение;
тип (малый, средний, большой);
снаряжённая масса;
рабочий объём и мощность двигателя;
колесная формула;
стоимость на национальном (региональном) рынке.
109. При выборе аналога для легковых автомобилей необходимо учитывать следующие характеристики:
назначение;
тип (малый, средний, большой);
снаряжённая масса;
тип привода (задний, передний, полный и т.д.);
колесная формула;
рабочий объём и мощность двигателя;
вид топлива (бензин, дизельное топливо, газ, электричество и т.д.);
тип коробки передач (механическая, автоматическая и т. д.);
оснащение дополнительным оборудованием;
стоимость на национальном (региональном) рынке.
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Акт осмотра
На основании договора № _____ от _______ произведён осмотр транспортного средства марки _________ гос номер __________ год выпуска ___________ техпаспорт № __________ кузов № ________ двигатель № ___________ шасси № ______________ цвет окраски ___________________ пробег транспортного средства __________________ тыс.км владелец транспортного средства ______________________ адрес ______________________ Транспортное средство находится в хорошем состоянии. В процессе осмотра транспортного средства УСТАНОВЛЕНО Сведения о комплектности, деталей, агрегатов, узлов, дополнительного оборудования: _______ _ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Внешнее состояние кузова: ____________________________ _ _____________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Двигатель: ________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Передняя подвеска: ________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Задняя подвеска: __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Коробка передач: __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Рулевой механизм: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Электросистема: ___________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Салон: __________________ _ _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Тормозная система: ________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Шины: ______ __ ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Оценщик: _______________ Заказчик: _______________
ПРИЛОЖЕНИЕ № 2 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Значения показателя степени Y в зависимости от конструктивно-технических характеристик Х и вида оцениваемого транспортного средства
Вид транспортного средства Наименование и диапазон изменения характеристики Х Значение Y Легковые автомобили Х — мощность двигателя, л.с. 21 л .с. ≤ Х ≤ 105 л.с. 0,90 Грузовые бортовые автомобили Х — грузоподъемность, т 0,3 т ≤ Х ≤ 15 т 0,85 Тягачи Х — нагрузка на седло, т 5,8 т ≤ Х ≤ 17 т 0,87 Самосвалы Х — грузоподъемность, т 1,2 т ≤ Х ≤ 100 т 1,50 Специализированные Х — грузоподъемность, т 0,45 т ≤ Х ≤10 т 0,85 Специальные автомобили Х — грузоподъемность, т 7,5 т ≤ Х ≤ 40 т 0,85 Прицепы и полуприцепы Х — грузоподъемность, т 0,2 т ≤ Х ≤ 70 т 1,40 Автобусы Х — общее число мест, мест 7 мест ≤ Х ≤ 220 мест 0,95 Легковые автомобили Х — рабочий объём двигателя, куб.см. 934 куб.см ≤ Х ≤ 6750 куб.см. 1,05 Легковые автомобили Х — рабочий объём двигателя, куб.см. 756 куб.см. ≤ Х ≤ 4600 куб.см. 0,93 Легковые автомобили Х — мощность двигателя, л.с. 44 л .с. ≤ Х ≤ 455 л.с. 1,05 Грузовые автомобили Х — рабочий объём двигателя, куб.см. 2400 куб.см. ≤ Х ≤ 12000 куб.см. 0,88 Грузовые автомобили Х — мощность двигателя, л.с. 100 л .с ≤ Х ≤ 450 л.с. 0,88 Прочие грузовые автомобили Х — грузоподъемность, т 0,25 т ≤ Х ≤ 17,7 т 0,85 Автобусы Х — мощность двигателя, л.с. 100 л .с ≤ Х ≤ 350 л.с. 0,88 Автобусы Х — рабочий объём двигателя, куб.см. 2400 куб.см. ≤ Х ≤ 12000 куб.см. 0,88 Автобусы Х — общее число мест 9 мест ≤ Х ≤ 45 мест 1,08 Прочие автобусы Х — общее число мест 9 мест ≤ Х ≤ 120 мест 1,08 Автомобильные краны Х = 1 * Г к + 0,24 * Г ш, Г к — грузоподъемность крана, т.; Г ш — грузоподъемность шасси, т.; 6,3 т ≤ Г к ≤ 50 т; 6 т ≤ Г ш ≤ 20 т. 1,59 Погрузчики фронтальные одноковшовые Х = Г кп + 0,32 * V п, Г кп — грузоподъемность ковша, т.; V п — объём ковша, куб.м.; 2,2 т ≤ Г кп ≤ 8 т; 1,1 куб.м. ≤ V п ≤ 4,2 куб.м. 1,53 Дорожные катки Х = Р к + 0,61 * L п, Р к — масса катка, т.; L п — ширина полосы, м.; 2 т ≤ Р к ≤ 16 т; 0,875 м . ≤ L п ≤ 2 м. 0,89 Экскаваторы одноковшовые Х — объём ковша, куб.м. 0,3 куб.м ≤ Х ≤ 1,5 куб.м. 1,23
ПРИЛОЖЕНИЕ № 3 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Значения фиксированных констант «а» и «в», используемых в расчетах функции Ω — омега для различных видов транспортного средства
Вид транспортного средства Значение «а» Значение «в» Легковые автомобили отечественные и стран СНГ 0,07 0,0035 Грузовые бортовые автомобили отечественные и стран СНГ 0,1 0,003 Тягачи отечественные и стран СНГ 0,09 0,002 Самосвалы отечественные и стран СНГ 0,15 0,0025 Специализированные отечественные и стран СНГ 0,14 0,002 Автобусы отечественные и стран СНГ 0,16 0,001 Легковые автомобили европейского производства 0,05 0,0025 Легковые автомобили американского производства 0,055 0,003 Легковые автомобили азиатского производства (кроме Японии) 0,065 0,0032 Легковые автомобили производства Японии 0,045 0,002 Грузовые автомобили зарубежного производства 0,09 0,002 Автобусы зарубежного производства 0,12 0,001
ПРИЛОЖЕНИЕ № 4 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Значения фиксированных констант «а» и «в» используемых в расчетах физического износа дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин
Вид дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин Значение «а» Значение «в» Гусеничные экскаваторы с ковшом 0,5 — 0,65 куб.м. 0,048 0,04 Пневмоколесные экскаваторы с объемом ковша 0,4 — 0,65 куб.м. 0,0423 0,04 Тракторы с навесным экскаваторным оборудованием с ковшом 0,25 куб.м. 0,1063 0,04 Скреперы 0,0415 0,04 Бульдозеры 0,0481 0,04 Автогрейдеры 0,0872 0,04 Автокраны грузоподъемностью до 10 т 0,0901 0,033 Автокраны грузоподъемностью более 10 т 0,0343 0,033 Краны на пневмоколесном ходу 0,0461 0,033 Гусеничные краны 0,0461 0,033 Одноковшовые погрузчики 0,1018 0,033
ПРИЛОЖЕНИЕ № 5 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Среднегодовая наработка Нср дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин
Вид дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин Нормативный срок службы, лет Среднегодовая наработка, тыс. машино-час Гусеничные экскаваторы с ковшом 0,5 — 0,65 куб.м. 9 1,483 Пневмоколесные экскаваторы с объемом ковша 0,4 — 0,65 куб.м. 9 1,680 Тракторы с навесным экскаваторным оборудованием с ковшом 0,25 куб.м. 8 0,8 Скреперы 10 1,446 Бульдозеры 9 1,478 Автогрейдеры 8 0,974 Автокраны грузоподъемностью до 10 т 10 0,744 Автокраны грузоподъемностью более 10 т 16 0,861 Краны на пневмоколесном ходу 12 1,092 Гусеничные краны 12 1,092 Одноковшовые погрузчики 8 0,904
ПРИЛОЖЕНИЕ № 6 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15
Величина физического износа дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин, в процентах
Виды дорожно-строительной техники, а также специальных и специализированных машин Возраст, лет 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Автогрейдеры 6 18 33 40 60 72 85 90 98 99 Погрузчики фронтальные одноковшовые 8 22 29 46 52 68 75 88 95 96 Экскаваторы одноковшовые 4 8 12 15 30 54 67 75 88 95 Дорожные катки 4 8 12 18 39 50 75 85 95 97 Прочая спецтехника 5 8 16 28 44 62 76 87 94 96
ПРИЛОЖЕНИЕ № 7 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Коэффициент корректировки износа транспортных средств (А) в зависимости от типа региона, в котором эксплуатируется транспортное средство
Тип региона Значение коэффициента А Населенные пункты с численностью проживающих до 50 тыс. человек 1,000 Города с населением от 50 до 200 тыс. человек 1,025 Города с населением от 200 тыс. до 1 млн. человек 1,050 Города с населением от 1 млн. до 4 млн. человек 1,075 Мегаполисы с населением свыше 4 млн. человек 1,100
ПРИЛОЖЕНИЕ № 8 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Среднегодовые значения износа И2 для различных видов транспортных средств
Таблица 1
Среднегодовая величина износа И2 для легковых автомобилей
Обозначение класса Длина, м Среднегодовая величина износа автомобиля (М2), процентов Примеры моделей, входящих в данный класс Импортные, «УЗ-ДЭУ», GM Uzb, UzAuto СССР, СНГ, РФ «А» — особо малый До 3,5 м 8,0 8,0 «Пежо-106», «Спарк», «Тико», «Матиз», «Дамас», «Ока» «В» — малый До 3,9 м 6,0 6,5 «Рено Клио», «Опель-Корса», «Пежо-206», «Таврия» «С» — первый средний До 4,3 м 5,8 7,0 «Фольксваген Гольф», «Форд Фокус», «Рено Меган», «Пежо 307», «Иж», «Лада-Самара», «Лада Калина». «D» — второй средний До 4,6 м 5,5 7,0 «Нексия»,»Сиело»,»Ланос», «Нубира», «Ласетти», «Опель Векгра», «Пежо-406», «Мерседес-С» «Москвич», «Фольксваген Пассат». «Е» — большой До 4,9 м 5,2 7,0 «Эпика», «Тойота Камри», «Мерседес — Е», «Пежо-607», «Опель-Омега», «Волга», «БМВ 5-серии», «Нисан-Максима». «F» — высший Свыше 4,9 м 4,9 4,9 «Лексус LS 400», «БМВ 7 серии», , «Мерседес 500», «Ауди А8», «Зил-41041» «С» — первый спортивный - 5,2 «Мазда MX 5», «Фиат Баркетта», «Ниссан 350-2» «Н» — второй спортивные, дорогие спорткупе - 4,9 «Порше 911», «Феррари 360», «Додж Ваипер» «SUV1» небольшие внедорожники - 5,2 7,0 «Мицубиси Паджсро — мини», «Сузуки-Витара», «Хонда НRV», «Джип Вранглер», «Нива», «Иж» «SUV2» — большие внедорожники - 4,9 6,5 «Мицубиси Паджеро», «Шевролет Каптива», «Ланд Ровер», «Мерседес С», «Тойота Ленд Крузер» «MPU» универсалы повышенной вместимости - 5,8 7,0 «Додж Караван», «Бьюик Эстейт Вагон», «Плимут Гранд Вояджер», «Форд Галакси», «Опель Мерива», «Лада Надежда», «Крайслер Вояджер».
Таблица 2
Среднегодовая величина износа И2 для микроавтобусов
Полная масса (М) микроавтобуса, тонн Среднегодовая величина износа микроавтобуса (Иг), процентов Импортные, «УЗ-ДЭУ», GM Uzb, UzAuto Производства РФ и стран СНГ М < 2,8 5,5 7,0 2,8 < M <3,5 5,2 7,0
Таблица 3
Среднегодовая величина износа И2 для мототехники
Объем двигателя (V) мототехники, см 3 Среднегодовая величина износа мототехники (Иг), процентов Импортная, UzAuto Производства РФ и стран СНГ V< 49 11 15 50 < V< 125 10,5 14 126 < V < 249 10,0 13 250 < V < 499 9,5 12 500 < V < 749 9,0 11 750 < V < 999 8,5 10,5 1000 < V 8,0 10,0
ПРИЛОЖЕНИЕ № 9 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Значения среднегодовых пробегов для различных видов транспортных средств
Таблица 1
Среднегодовые пробеги легковых автомобилей
Тип кузова, назначение Размеры Срок эксплуатации транспортного средства Изготовитель Среднегодовой пробег, тыс. км Закрытый кузов (седан, фастбек, комби, универсалы и другие), кроме указанных далее в таблице длина до 3,6 м До 5 лет - 16,1 От 5 до 12 лет Иномарки 14,1 Отечественные 11,2 12 лет и более Иномарки 13,4 Отечественные 10,7 длина от 3,6 м (включительно) до 4,0 м До 5 лет - 16,5 От 5 до 12 лет Иномарки 14,9 Отечественные 12,8 12 лет и более Иномарки 14,2 Отечественные 12,1 длина от 4,0 м (включительно) до 4,5 м До 5 лет - 19,5 От 5 до 12 лет Иномарки 17,6 Отечественные 14,4 12 лет и более Иномарки 16,5 Отечественные 13,6 длина от 4,5 м (включительно) до 4,8 м До 5 лет - 22,6 От 5 до 12 лет Иномарки 19,9 Отечественные 14,7 12 лет и более Иномарки 18,7 Отечественные 13,9 длина от 4,8 м (включительно) до 5,0 м До 5 лет - 24,8 От 5 до 12 лет Иномарки 22,0 Отечественные 15,5 12 лет и более Иномарки 20,9 Отечественные 14,7 длина от 5,0 м и выше До 5 лет - 25,5 От 5 до 12 лет - 22,1 12 лет и более Иномарки 21,5 Отечественные 15,2 ТС повышенной проходимости (категории М1G) и другие транспортные средства, имеющие отдельные признаки категории М1G — SUV (SportUtilityVehicle), CUV (Crossover UtilityVehicle) длина до 4,1 м (включительно) До 5 лет Иномарки 17,0 Отечественные 14,1 От 5 до 12 лет Иномарки 16,3 Отечественные 13,5 12 лет и более Иномарки 15,9 Отечественные 12,8 длина от 4,1 до 4,6 м (включительно) До 5 лет Иномарки 21,0 Отечественные 15,1 От 5 до 12 лет Иномарки 18,8 Отечественные 14,5 12 лет и более Иномарки 17,7 Отечественные 13,8 длина свыше 4,6 м До 5 лет Иномарки 21,9 Отечественные 15,1 От 5 до 12 лет Иномарки 19,5 Отечественные 14,5 12 лет и более Иномарки 18,8 Отечественные 13,8 Пикапы До 5 лет - 23,0 От 5 до 12 лет Иномарки 20,0 Отечественные 16,0 12 лет и более Иномарки 17,6 Отечественные 14,8 MPV (универсалы повышенной вместимости), минивэны длина до 4,1 м До 5 лет - 18,7 От 5 до 12 лет - 16,9 12 лет и более - 16,5 длина от 4.1 м (включительно) до 4.6 м До 5 лет - 22,4 От 5 до 12 лет - 20,4 12 лет и более - 19,3 длина свыше 4.6 м До 5 лет - 25,0 От 5 до 12 лет - 22,3 12 лет и более - 21,0 Купе До 5 лет - 18,0 От 5 до 12 лет - 16,9 12 лет и более - 16,0 Кузов открытый или комбинированный (ландо, кабриолеты и др.), кроме указанных выше) До 5 лет - 15,9 От 5 до 12 лет - 15,8 12 лет и более - 15,0
Таблица 2
Среднегодовые пробеги автобусов
Изготовитель Категория Класс Среднегодовой пробег, тыс. км Автобусы отечественного производства М3 I, II, А 50,0 M2 I, II, А 40,0 М2 III, В 65,0 М3 III, В 80,0 Автобусы иностранного производства М3 I, II, А 60,0 M2 I, II, А 40,0 М2 III, В 80,0 М3 III, В 105,0
Таблица 3
Среднегодовые пробеги мототехники
Вид мототехники Среднегодовой пробег, тыс. км Мототехника отечественного производства Мототехника иностранного производства Мопеды, мотовелосипеды, мокики, (объем двигателя до 50 куб. см) 2,77 3,72 Мотоциклы (объем двигателя свыше 50 куб. см до 350 куб. см) 4,50 5,96 Мотоциклы (объем двигателя свыше 350 куб. см) 7,70 8,34
Таблица 4
Среднегодовые пробеги грузовых автомобилей
Изготовитель Тип кузова, назначение Категория ТС Срок эксплуатации транспортного средства, лет Среднегодовой пробег, тыс. км Грузовые автомобили отечественного производства Бортовой, фургон и др. (кроме самосвалов и тягачей) № 1 - 23,2 № 2 До 12 25,1 12 и более 16 № 3 - 39,2 Самосвалы Все категории 33,1 Тягачи Все категории - 39,2 Грузовые автомобили иностранного производства Бортовой, фургон и др. (кроме самосвалов) № 1 До 12 29,1 12 и более 27,1 № 2 - 90,1 № 3 До 12 104,8 12 и более 76,9 Самосвалы № 2 - 49,9 № 3 - 81,1
ПРИЛОЖЕНИЕ № 10 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Шкала износа транспортных средств в зависимости от технического состояния
Техническое состояние Оценка Износ, процентов Новое, не зарегистрированное в органах СБДД*, в отличном состоянии, после выполнения предпродажной подготовки, без признаков эксплуатации Новое 0 — 10 Практически новое, на гарантийном периоде эксплуатации, с выполненными объёмами технического обслуживания и не требующее ремонта Очень хорошее 10 — 35 На послегарантийном периоде эксплуатации, с выполненными объёмами технического обслуживания, не требующее текущего ремонта или замены каких-либо частей. После капитального ремонта Хорошее 35 — 50 Бывшее в эксплуатации, с выполненными объёмами технического обслуживания, требующее текущего ремонта или замены некоторых деталей, имеющее незначительные повреждения Удовлетворительное 50 — 60 Бывшее в эксплуатации, в состоянии, пригодном для дальнейшей эксплуатации после выполнения работ текущего ремонта (замены) агрегатов, ремонта (наружной окраски) кузова (кабины) Условно пригодное 60-70 Бывшее в эксплуатации, требующее капитального ремонта или замены номерных агрегатов (двигателя, кузова, рамы), полной окраски Неудовлетворительное 70 — 80 Бывшее в эксплуатации, требующее ремонта в объёме, превышающем экономическую целесообразность его выполнения; отсутствие технической возможности осуществления такового; Предельное 80 — 90
ПРИЛОЖЕНИЕ № 11 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Акт осмотра
Мною, оценщиком _________ , на основании договора № _______ от ________ произведён осмотр транспортного средства марки _________ гос номер ___________ год выпуск____________ техпаспорт № ________ кузов № _______ двигатель № _______ шасси № __________цвет окраски________ пробег транспортного средства ________ тыс.км владелец транспортного средства ______________ адрес ______________________ При осмотре установлено: 1. Осмотр произведен по адресу: _______________________________________ в присутствии заказчика ________________ с участиям (или без участия) второго водителя __________________ 2. Сведения о комплектности, деталей, агрегатов, узлов, дополнительного оборудования: ______ _________________________________________________________________________________________ 3. Все записи, указанные в настоящем Акте, соответствуют техническому паспорту осматриваемого транспортного средства. 4. При осмотре установлено, что оцениваемое транспортное средство при ДТП деформировано с образованием трещин, изгибов, складок, и требует замены запасных частей, _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 5. При осмотре установлено, что оцениваемое транспортное средство при ДТП деформировано с образованием трещин, изгибов, складок, и требует следующего ремонта: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 6. При осмотре установлено, что оцениваемое транспортное средство имеет перекос, который требует устранения. Заключение: Осмотренное транспортное средство до аварии находилось технически в хорошем состоянии и нуждается в восстановительном ремонте путем замены и окраски деталей, вышедших из строя. Возможны скрытые дефекты аварийного характера. Акт составлен по наружному осмотру. При этом присутствовали и подписали: 1. Заказчик _________________________________________ 2. Второй водитель __________________________________ 3. Исполнитель (оценщик) ____________________________
ПРИЛОЖЕНИЕ № 12 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Виды перекосов транспортных средств в зависимости от степени деформации кузова и от отклонения геометрических параметров
Таблица 1
Классификация перекосов в зависимости от степени деформации кузова
П/п Вид перекоса Нарушение проема 1. Несложный Проема капота 2. Несложный Проема крышки багажника (дверь задка) 3. Несложный Проема боковой двери 4. Несложный Проема ветрового стекла 5. Средний Проема капота и крышки багажника (двери задка) 6. Средний Проема крышки багажника (двери задка) и задних лонжеронов 7. Сложный Задних лонжеронов, проема крышки багажника (двери задка) и каркаса кузова 8. Сложный Проема капота, передних лонжеронов 9. Особой сложности Передних и задних лонжеронов, проемов капота, крышки багажника (двери задка) 10. Особой сложности Передних лонжеронов, проема капота и каркаса кузова.
Таблица 2
Классификация перекосов в зависимости от отклонения геометрических параметров
Классификация перекосов кузова Конструктивные особенности транспортного средства автомобили (типа хетчбек) без поперечины/балки передней подвески/оси (подмоторной рамы) в конструкции автомобили (типа седан) с поперечиной/балкой передней подвески/оси (подмоторной рамы) в конструкции Перекос проемов Отклонение геометрических параметров свыше допустимых границ проемов боковых дверей, или ветрового окна, или заднего окна Несложный перекос Отклонение геометрических параметров капота или проема крышки багажника (дверей задка) свыше допустимого без нарушения геометрических размеров основы и остова кузова, проемов дверей, ветрового или заднего окна, за исключением зазоров между сопрягаемыми частями дверей и крыльев передних или задних Перекос средней сложности Одновременное отклонение геометрических параметров проемов капота и крышки багажника (дверей задка) свыше допустимого или нарушение геометрических параметров задних лонжеронов или каркаса салона (средняя стойка) свыше допустимого без повреждения передних и задних лонжеронов Одновременное отклонение геометрических параметров проемов капота и крышки багажника (дверей задка) свыше допустимого или нарушение геометрических параметров передних лонжеронов без нарушения остова кузова, или задних лонжеронов, или каркаса салона (средняя стойка) свыше допустимого без повреждения передних и задних лонжеронов Сложный перекос Одновременное отклонение геометрических параметров задних лонжеронов и остова кузова или нарушение свыше допустимого геометрических параметров передних лонжеронов свыше допустимого Одновременное отклонение геометрических параметров задних лонжеронов и остова кузова, или передних и задних лонжеронов, или передних лонжеронов и остова кузова свыше допустимого Перекос особой сложности Нарушение геометрических параметров передних лонжеронов и остова кузова свыше допустимого Нарушение геометрических параметров передних и задних лонжеронов и остова кузова свыше допустимого
ПРИЛОЖЕНИЕ № 13 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Коэффициенты утраты товарной стоимости К УТС для различных транспортных средств
Таблица 1
К УТС для легковых автомобилей и грузовых на их базе
П/п Наименование элемента Замена № ремонта Ремонт № 2 Ремонт № 3-4 Передняя часть 1. Капот - 0,2 0,4 2. Панель передка (рамка радиатора) в сборе (для съемных панелей УТС при замене — 0) 0,3 0,2 0,3 2.1. Поперечина передка (рамки радиатора) верхняя 0,1 0,1 0,2 2.2. Поперечина передка (рамки радиатора) нижняя 0,2 0,1 0,2 3. Брызговик облицовки радиатора на разъемном соединении 0,1 0,1 0,2 4. Брызговик облицовки радиатора на неразъемном соединении 0,2 0,1 0,3 5. Крыло на разъемном соединении - 0,1 0,2 6. Крыло на неразъемном соединении 0,2 0,2 0,3 7. Брызговик переднего крыла без лонжерона (в т.ч. в сборе с верхними усилителями) 1,0 0,4 0,6 8. Лонжерон передний без брызговика крыла 0,5 0,3 0,4 9. Щит передка (в т.ч. в сборе с надставкой) 0,5 0,2 0,5 9.1. Надставка щита передка 0,2 0,1 0,2 10. Короб воздухопритока 0,2 0,1 0,2 11. Панель рамы ветрового окна 0,6 0,2 0,4 11.1. Нижняя часть панели рамы ветрового окна 0,3 0,1 0,2 Средняя часть 12. Дверь боковая - 0,2 0,3 13. Панель крыши (в т.ч. с поперечинами) 1,2 0,4 0,7 14. Панель крыши боковая (конструктивно — отдельный элемент) 0,3 0,2 0,3 15. Боковина кузова с задним крылом (конструктивно — единый элемент) 2 - - 15.1. Боковина кузова без заднего крыла (конструктивно — отдельные элементы) 1,5 - - 15.2. Верхняя часть боковины (от передней до задней стойки) 0,3 0,2 0,5 15.3. Стойка боковины передняя (от крыши до порога) 0,5 0,2 0,3 15.4. Стойка боковины задняя (от крыши до порога) 0,5 0,2 0,3 15.5. Стойка ветрового или заднего окна (часть передней или задней стойки боковины или рамки окна) 0,2 0,1 0,2 15.6. Стойка боковины центральная 0,4 0,2 0,3 15.7. Нижняя часть боковины (порог) 0,2 0,2 0,3 16. Панели пола салона 1 0,5 0,9 17. Лонжерон, поперечина пола салона 0,2 0,2 0,3 Задняя часть 18. Дверь задка, крышка багажника - 0,2 0,6 19. Панель задка (в т.ч. в сборе с усилителем или поперечиной) 0,3 0,1 0,4 20. Крыло (конструктивно — отдельный элемент) 0,3 0,2 0,3 21. Крыло — панель боковины задняя наружная (конструктивно — единый элемент с боковиной кузова) 0,5 0,2 0,5 22. Арка заднего колеса в сборе (наружная и внутренняя части; включая заднюю часть внутренней боковины, если конструктивно — единый элемент) 0,3 0,2 0,3 22.1. Арка заднего колеса наружная (включая заднюю часть внутренней боковины, если конструктивно — единый элемент) 0,2 0,1 0,2 22.2. Внутренняя панель боковины — задняя часть (конструктивно — отдельный элемент) 0,2 0,1 0,2 23. Пол багажного отделения (в т.ч. с надставками) 0,3 0,1 0,3 23.1. Надставка пола багажного отделения боковая или задняя 0,2 0,1 0,2 24. Лонжерон задний 0,5 0,3 0,7 25. Надставка передней поперечины заднего пола (или поперечина с надставкой) 0,2 0,2 0,3 26. Панель рамы окна задка 0,4 0,2 0,4 26.1. Нижняя поперечина рамы окна задка (в т.ч. с задней полкой) 0,1 0,1 0,2 27. Рама 27.1. Поперечина рамы передняя несъемная 0,3 0,15 0,3 27.2. Поперечина центральной части рамы или задняя несъемная 0,3 0,15 0,3 27.3. Кронштейн рамы несъемный 0,3 27.4. Лонжерон рамы 0,3 0,2 0,4 27.5. Рама — правка 0,5 1 Окраска 28. Полная или наружная окраска кузова 5 29. Окраска одной кузовной составной части окраска первой составной части (К утс окр (1) ) 0,5 окраска второй и каждой следующей составной части (К утс окр ( N -1) ) 0,35 Разборка, устранение перекосов 30. Нарушение целостности заводской сборки при полной разборке салона легкового автомобиля, микроавтобуса, а также при замене рамы 1 30.1. Нарушение целостности заводской сборки при полной разборке передней части салона легкового автомобиля, микроавтобуса 0,4 30.2. Нарушение целостности заводской сборки при полной разборке задней части салона легкового автомобиля, микроавтобуса 0,2 31. Перекосы перекос проема 0,5 несложный 1 средний 1,5 сложный 3 особо сложный 4
Таблица 2
К УТС для грузовых автомобилей и автобусов
П/п Наименование элемента Замена № ремонта Ремонт № 2 Ремонт № 3-4 Передняя часть 1. Капот - 0,1 0,3 2. Панель передка (рамка радиатора) в сборе (для съемных панелей УТС при замене — 0) 0,4 0,2 0,3 2.1. Поперечина передка верхняя 0,1 0,1 0,3 2.2. Поперечина передка нижняя 0,2 0,1 0,2 3. Крыло на разъемном соединении (передняя или задняя часть) 0,1 0,1 0,1 4. Крыло на неразъемном соединении (передняя или задняя часть) 0,2 0,1 0,2 5. Брызговик переднего крыла без лонжерона 0,3 0,2 0,3 6. Лонжерон передний без брызговика 0,5 0,3 0,7 7. Лонжерон пола кабины 0,2 0,1 0,2 8. Щит передка (для капотной компоновки) 0,5 0,4 0,7 9. Панель рамы ветрового окна 0,4 0,2 0,4 10. Боковая панель кабины — проем двери (порог) 0,7 (0,5) 0,5 (0,3) 1,0 (0,5) 11. Дверь кабины - 0,1 0,2 Средняя часть 12. Дверь боковая 0,1 0,2 13. Панель крыши (с поперечинами) 1,0 0,4 1,0 13.1. Панель крыши передняя (средняя, задняя) 0,6 0,2 0,8 14. Панель крыши боковая (конструктивно — отдельный элемент) 0,5 0,3 0,5 15. Боковина кабины или фургона 1,0 - - 16. Боковая панель фургона наружная 0,5 0,3 0,5 16.1. Нижняя часть боковины (порог) 0,5 0,3 (0,5) 0,5 (0,8) 16.2. Панель порога (с удлинителем) 0,5 0,3 0,5 17. Стойка боковины 0,3 0,3 0,5 18. Усилитель стойки кабины или фургона (за деталь) 0,3 0,2 0,3 19. Пол кабины (передний пол салона) 1,0 0,3 0,7 20. Средний пол салона 2,0 1,0 1,5 21. Лонжерон, поперечина пола салона 0,3 0,2 0,3 22. Арка заднего колеса 0,3 0,3 0,4 Задняя часть 23. Дверь задка (при распашных дверях за каждую) - 0,1 0,3 24. Стенка задняя кабины (верхняя или нижняя) 0,3 0,3 0,7 25. Пол задний 0,7 0,3 0,6 26. Панель задка 0,3 0,3 0,5 27. Поперечина панели задка 0,1 0,1 0,2 28. Угловая панель боковины 0,3 0,3 0,5 29. Рама 0,7 2,0 29.1. Лонжерон рамы 0,3 0,5 1 29.2. Поперечина рамы передняя или задняя 0,3 0,3 0,5 29.3. Поперечина тягово-сцепного устройства 0,3 0,3 0,5 Окраска 30. Полная или наружная окраска кузова (кабины) 5 31. Окраска одной кузовной составной части окраска первой составной части (К утсокр (1)) 0,4 окраска второй и каждой следующей составной части (К утсокр ( N -1)) 0,2 32. Нарушение целостности заводской сборки при полной разборке оборудования кабины грузового автомобиля или салона микроавтобуса, а также при замене рамы 1 33. Перекосы проемов кабины и правка рамы Устранение перекосов проемов 0,5 Устранение вертикальной или боковой деформации 2 Устранение диагональной деформации 3 Устранение деформации кручения 5
ПРИЛОЖЕНИЕ № 14 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Примерное процентное соотношение стоимости неповрежденных узлов, агрегатов транспортного средства к стоимости транспортного средства в целом (в неповрежденном виде)
Таблица 1
Процентное соотношение стоимости составных частей легковых автомобилей и малотоннажных грузовых на базе легковых к стоимости автомобиля
Наименование составной части Процентное соотношение (вес) стоимости неповрежденных составных частей транспортного средства к стоимости транспортного средства в неповрежденном виде (Сi) все транспортные средства кроме указанных в столбцах 3, 4, 5 транспортные средства с кузовом, имеющим 2 двери транспортные средства рамной конструкции (универсал 3 двери) транспортные средства рамной конструкции (универсал 5 дверей) 1 2 3 4 5 Кузовные детали, экстерьер, интерьер, в т.ч.: 50 45 41,4 45,8 Передняя часть: 14 14 11,6 11,6 Капот 1,9 1,9 1,9 1,9 Крыло переднее (за 1 шт.) 0,8 0,8 0,8 0,8 Бампер передний (в сборе с усилителем, накладками и молдингами, спойлером) 1,9 1,9 1,9 1,9 Решетка (облицовка) радиатора 0,8 0,8 0,8 0,8 Лонжерон передний (за 1 шт.) 0,8 0,8 0,4 0,4 Брызговик крыла (за 1 шт.) 1,4 1,4 0,8 0,8 Стекло ветрового окна 1,7 1,7 1,7 1,7 Рамка радиатора 1,4 1,4 1,0 1,0 Щиток передка 0,3 0,3 0,3 0,3 Задняя часть: 12 14 13,4 11,4 Бампер задний 1,6 1,6 1,6 1,6 Крыло заднее (боковина) в сборе с арками (за 1 шт.) 2,1 3,1 3,1 2,1 Стекло окна задка 1,9 1,9 1,9 1,9 Панель задка 0,8 0,8 0,6 0,6 Пол багажника 0,8 0,8 0,4 0,4 Облицовки багажника 1,1 1,1 1,1 1,1 Крышка багажника (дверь задка) 1,6 1,6 1,6 1,6 Средняя часть: 24 17 16,4 22,8 Передняя стойка боковины (за 1 шт.) 1,4 1,4 1,1 1,1 Средняя стойка боковины с порогом и частью пола (за 1 шт.) 1,4 0 0 1,1 Облицовки стоек боковины, порогов, уплотнители, центральная консоль, противосолнечные козырьки, плафоны освещения, коврики пола, зеркало заднего вида 2,5 2,1 2,1 2,5 Двери в сборе с арматурой (за 1 шт.), 1,9 1,9 1,9 1,9 в т.ч. арматура дверей (за 1 дверной комплект) 0,5 0,5 0,5 0,5 Сиденья (все) 1,1 1,1 1,1 1,1 Панель крыши в сборе с обивкой, поперечинами и верхними частями стоек, 3,5 3,5 3,5 3,5 в т.ч. обивка панели крыши 0,8 0,8 0,8 0,8 Панель приборов в сборе с щитком приборов, решетками, вещевым ящиком, карманами и т.д. 2,5 2,5 2,5 2,5 Ремень безопасности передний (за 1 шт.) 0,3 0,3 0,3 0,3 Подушка безопасности пассажирская 0,6 0,6 0,6 0,6 Рама 0 0 4 4 Прочие элементы конструкции: Двигатель, навесное оборудование, составные части системы охлаждения, впускной и выпускной система Двигатель в сборе с навесным оборудованием без турбонаддува с турбонаддувом 10,7 12,7 Двигатель в сборе без навесного оборудования 4,9 4,9 в т.ч. клапанная крышка 0,5 0,5 в т.ч. масляный поддон 0,5 0,5 в т.ч. блок цилиндров 2,2 2,2 Дроссельный узел в сборе с заслонкой, клапаном и датчиком 1,4 1,4 Генератор 0,8 0,8 Коллектор впускной 0,5 0,5 Коллектор выпускной 0,5 0,5 Радиатор охлаждения в сборе с кожухами, вентилятором 0,8 0,8 Стартер 0,5 0,5 Короб воздушного фильтра с патрубками 0,5 0,5 Выпускной тракт в сборе 0,8 0,8 Турбокомпрессор (турбонагнетатель) 0 1,4 Интеркулер 0 0,6 Топливная система 2,5 Бак топливный 0,7 Система подачи топлива 1,8 Трансмиссия 4,5 Усреднённый показатель с учётом всех возможных вариантов трансмиссии 4,5 Подвеска передний/задний привод полный привод 10 10 Подвеска передняя в сборе с поперечиной 5,5 4,5 Подвеска задняя в сборе с поперечиной 4,5 5,5 Рулевое управление 3 Рулевая колонка в сборе с валом 0,5 Насос гидравлического усилителя руля 0,8 Рулевой механизм 1,2 Рулевое колесо в сборе с подушкой безопасности 0,5 в т.ч. подушка безопасности водительская 0,3 Тормозная система 3,5 Главный тормозной цилиндр 0,5 Тормозной механизм колеса (за каждый колесный узел) 2 Ручной (ножной) тормоз 0,3 Блок управления антиблокировочной системы 0,7 Электрооборудование 13,6 Провода свечные с катушками (комплект) 0,5 Монтажный блок 0,5 Блок управления двигателем 1 Фонари задние (за 1 шт.) 0,5 Зеркала заднего вида боковые (за 1 шт.) 0,8 Блок отопителя салона в сборе (корпус, двигатель, радиаторы) 2,1 Насос кондиционера 0,5 Конденсатор в сборе с осушителем, кожухом, вентилятором, трубками 0,6 Фары (за 1 шт.) 1,1 Жгут проводов двигателя 0,9 Жгут проводов панели приборов 0,8 Остальные жгуты проводов (все) 0,3 Фара противотуманная (за 1 шт.) 0,8 Прочее, транспортные средства без турбонаддува: 2,2 7,2 6,8 2,4 Прочее, транспортные средства с турбонаддувом: 0,2 5,2 4,8 0,4
Таблица 2
Процентное соотношение стоимости составных частей грузовых автомобилей к стоимости грузового автомобиля
Наименование составной части Процентное соотношение (вес) стоимости неповрежденных составных частей грузовых автомобилей к стоимости грузовых автомобилей в неповрежденном виде (С i ) Тип грузового автомобиля Бортовой Фургон Самосвал Рефрижератор Кран-манипулятор Седельный тягач 1 2 3 4 5 6 7 Кабина в металле, внешнее и внутреннее оборудование и облицовки кабины, бампер 24 (26 1 ) 23 (25 1 ) 22 (24 1 ) 21 (23 1 ) 19 (21 1 ) 26 (28 1 ) Бампер передний 1 1 0.9 0.9 0.8 1 Капот 1,3 (3,3 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,2 (3,2 1 ) 1,1 (3,1 1 ) 1,0 (3,0 1 ) 1,2 (3,2 1 ) Решетка (облицовка) радиатора 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 0,4 Стекло ветрового окна 0,6 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Блок подрулевых переключателей 0,5 0,5 0,5 0,5 0,4 0,5 Стекло окна задка 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Отопитель кабины в сборе 0,9 0,8 0,8 0,7 0,6 0,8 Спойлеры, накладки, облицовки кабины наружные все 2,8 2,6 2,5 2,3 2,0 2,6 Облицовки стоек боковины внутренние, порогов, уплотнители, центральная консоль, противосолнечные козырьки, плафоны освещения, коврики пола, зеркало заднего вида 0,6 0,6 0,6 0,6 0,5 0,6 Двери в сборе с арматурой (за 1 шт.), 2,1 2,0 1,9 1,8 1,6 2,1 в т.ч. стеклоподъемник 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Сиденья (все) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,7 0,8 Панель приборов в сб. с щитком приборов, решетками, вещевым ящиком, карманами и т.д., 1,3 1,2 1,2 1,1 1,0 1,2 в т.ч. щиток приборов 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 0,6 Зеркала заднего вида основные (за 1 шт.) 0,7 0,7 0,6 0,6 0,5 0,7 Опора кабины (за 1 шт.) 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 Стеклоочистители ветрового окна (мотор, привод, рычаги и щетки) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Фара основная (за 1 шт.) 0,6 0,6 0,6 0,5 0,5 0,6 Фонари габаритные, стоп-сигнала, указателя поворота, противотуманные (за 1 шт.) 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 0,2 Подножка кабины (за 1 шт.) 0,6 0,6 0,5 0,5 0,5 0,6 Жгут проводов кабины, блоки реле, датчики, предохранители 2,5 2,3 2,1 2,0 1,7 2,3 Двигатель в сборе с навесным оборудованием, системой охлаждения, впускной и выпускной системами 34 33 31 31 29 36 Двигатель в сборе без навесного оборудования 21 20 18 18 16 23 в т.ч. клапанная крышка 1 1 1 1 1 1 в т.ч. масляный поддон 1 1 1 1 1 1 в т.ч. блок цилиндров 14 13 11 11 9 16 Генератор 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 1,1 Коллектор впускной 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Коллектор выпускной 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Система селективной каталитической нейтрализации выхлопных газов SCR (бак, змеевик, насосы, форсунка, блок управления) 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Радиатор охлаждения в сборе с кожухами, вентилятором 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 1,4 в т.ч. вентилятор с кожухами 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Жгут проводов двигателя 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 0,9 Система кондиционирования (конденсатор, испаритель, осушитель, насос, трубки) 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 0,8 Стартер 1 1 1 1 1 1 Короб воздушного фильтра с патрубками 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Труба выхлопная 1 1 1 1 1 1 Турбокомпрессор (турбонагнетатель) 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 2,1 Интеркулер 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 1,6 Топливная система (вся) 3 3 3 3 2 3 Трансмиссия (усредненный показатель с учетом всех возможных вариантов трансмиссии) 10 9 8 8 7 9 Подвеска (вся) 10 9 8 9 8 9 Рама 5 5 5 3 3 5 Рулевое управление 3 3 3 3 3 3 Рулевая колонка в сборе с валом 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 0,5 Насос гидравлического усилителя руля 1 1 1 1 1 1 Рулевой механизм 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 1,2 Рулевое колесо в сборе с подушкой безопасности 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 0,3 в т.ч. подушка безопасности водительская 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 0,1 Тормозная система 3 3 3 3 2 3 Кузов (седельно-сцепное устройство тягача) 5 9 14 16 24 3 Прочее 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 ) 3 (1 1 )
Таблица 3
Процентное соотношение стоимости составных частей мотоциклов, мопедов, скутеров к их стоимости
Наименование составной части Процентное соотношение (вес) стоимости неповрежденных составных частей к стоимости транспортного средства в неповрежденном виде (С i ) Мотоциклы Мопеды, скутеры 1 2 3 Силовой агрегат в сборе (двигатель, трансмиссия, навесное оборудование (если не указано отдельно)), в том числе: 14,00 30,00 головка блока цилиндров в сборе 3,00 боковая крышка двигателя (за 1 ед.) 0,60 генератор, реле-регулятор 1,00 стартер 1,00 комплект сцепления 0,70 блок управления 2,00 прочие детали силового агрегата 5,70 Система подачи топлива: 1,00 карбюраторы (за комплект) 2,00 инжектор, впрыск 3,00 воздушный фильтр в сборе (с воздуховодами) 0,50 Система охлаждения двигателя - радиатор с вентилятором, масляный радиатор (за 1 ед,) 2,00 насос 1,00 термостат, шланги, расширительный бачок, др, детали 1,00 Выхлопная система в сборе стоковая 3,00 3,00 Выхлопная система прямоточная (тюнинг) из карбона или титана премиум-сегмента (Termignoni, Akrapovic, Arrow, Yoshimura, пр.): 5,00 в сборе: приемные трубы, глушители, блок управления двигателем, необходимые крепежи и заглушки 13,00 только глушители 3,00 Нестоковые глушители малоизвестных производителей бюджетных моделей 1,20 Рама стальная трубчатая 13,00 10,00 Рама алюминиевая литая, в том числе: 20,00 основная часть 16,00 хвостовая часть 4,00 Передняя подвеска 10,00 амортизатор передней подвески в сборе, за 1 ед. 2,50 амортизатор передней подвески с полным набором регулировок или амортизатор премиум-сегмента (ohlins, marzocchi, др,), за 1 ед. 4,00 нижняя траверса 1,00 верхняя траверса 0,90 демпфер руля 1,00 Колесо переднее (диск + шина) 5,00 3,00 Задняя подвеска, привод 5,00 маятник в сборе (без амортизатора), цепной привод 2,50 маятник в сборе (без амортизатора), кардан, привод 5,00 амортизатор задней подвески, за 1 ед. 2,00 амортизатор задней подвески с полным набором регулировок или амортизатор премиум-сегмента (ohlins, marzocchi, др,), за 1 ед. 3,00 Колесо заднее (диск и шина) 5,00 3,00 Руль (или клипоны) с ручками 1,00 2,00 Навесное руля 3,00 тормозная машинка в сборе (рычаг, главный тормозной цилиндр, бачок), привод акселератора, пульт управления на правой ручке руля, грузик балансировочный 1,50 машинка сцепления в сборе (рычаг, цилиндр сцепления, бачок, шланги или тросы привода), пульт управления на левой ручке, грузик балансировочный 1,50 Тормозная система тормозная система переднего колеса (диск, суппорт, шланги), за 1 комплект 2,00 4,00 тормозная система заднего колеса (диск, суппорт, шланги) 1,50 4,00 блок автоблокировочной системы 1,50 Подножка водителя левая в сборе с кронштейном и рычагом переключения передач 1,00 - Подножка водителя правая в сборе с кронштейном, рычагом заднего тормоза, тормозным цилиндром и бачком 1,50 - Комплект пассажирских подножек с кронштейнами 1,50 - Боковая подножка (подставка) мотоцикла 0,50 1,00 Бак топливный металлический в сборе (с насосом, крышкой, накладками, пр.) 3,50 - Бак топливный пластиковый в сборе (с насосом, крышкой, пр.) 2,00 4,00 Седло (все) 0,60 3,00 Панель приборов 3,20 5,00 Световые приборы оптика передняя 1,50 3,.00 фонарь задний 0,50 1,00 комплект указателей поворота передних или задних (за 1 комплект) 0,50 1,00 Аккумуляторная кислотная батарея 0,20 1,00 Крыло переднее 0,60 2,00 Задний хагер (заднее крыло) 0,20 - Зеркало заднего вида (за 1 ед.) 0,30 1,00 Обтекатели передний обтекатель с ветровым стеклом 2,00 1 9,00 передний ветроотражающий козырек на мотоциклах класса «нейкед» 0,50 1 боковой обтекатель в сборе (за 1 сторону) 2,00 1 9,00 нижний обтекатель двигателя 1,50 1 облицовки хвостовой части в сборе (вкл. держатель номера) 1,00 1 9,00 Прочие неучтенные детали (мелкие облицовочные детали, звуковой сигнал, элементы электросистемы, слайдеры, защитные дуги, багажные кофры и кронштейны для их крепления, и пр.) 4,00 5,00
ПРИЛОЖЕНИЕ № 15 к Методике оценки стоимости транспортных средств (НСО № 15)
Значения коэффициентов Кэ, Кв и Коп при расчете годных остатков транспортного средства
Таблица 1
Значения коэффициента снижения стоимости «годных остатков» транспортного средства Кэ, Кв учитывающего затраты на разборку, дефектовку, хранение, продажу, в зависимости от срока эксплуатации транспортного средства на момент определения стоимости «годных остатков», а также спроса на не поврежденные детали
Срок эксплуатации транспортного средства, лет Значение Кэ, Кв 0 — 5 (включительно) 0,85 6 — 10 (включительно) 0,70 11 — 15 (включительно) 0,55 16 — 20 (включительно) 0,4 21 и более 0,35
Таблица 2
Значения коэффициента Коп, учитывающего объем (степень) механических повреждений транспортного средства
Объем механических повреждений Процентное соотношение стоимости неповрежденных элементов к стоимости транспортного средства, Ci, проценты Значение коэффициента, учитывающего объем (степень) механических повреждений транспортного средства, Коп Незначительный 80 и более интервал среднее 0,9 — 1 0,95 80 — 60 интервал среднее 0,9 — 0,8 0,85 Средний 60 — 40 интервал среднее 0,8 — 0,7 0,75 40 — 20 интервал среднее 0,7 — 0,6 0,65 Значительный 20 — 0 интервал среднее 0,6 — 0,5 0,55 ».
Директор А. ОРТИКОВ
Директор общества оценщиков Ф. МИРСОАТОВ
Председатель ассоциации оценочных организаций А. ИСЛАМОВ
Директор общества оценщиков, экспертов и консультантов З. НИГМАНХАНОВ
г. Ташкент,
6 мая 2025 г.,
5 мая 2025 г.
5 мая 2025 г.
5 мая 2025 г.
№ 01/14-11/38