UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг

Қарори

АСОСИЙ ТАЛАБЛАР

Атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилига қўйиладиган асосий талабларни тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикасининг «Атом энергиясидан тинчлик мақсадларида фойдаланиш тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилига қўйиладиган асосий талаблар иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ва Фанлар академияси билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2025 йил 2 сентябрдаги 23-сон қарорига ИЛОВА

Атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилига қўйиладиган

Мазкур асосий талаблар лойиҳалаштирилаётган, барпо этилаётган ва фойдаланилаётган атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилига қўйиладиган талабларни белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу асосий талабларда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

атом энергияси — атом ядроларида мавжуд бўлган ва ядровий реакциялар ҳамда радиоактив парчаланиш чоғида ажралиб чиқадиган энергия;

атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлили (бундан буён матнда эҳтимолий хавфсизлик таҳлили деб юритилади) — содир бўлиши мумкин бўлган авариялар ва уларнинг оқибатларини комплекс баҳолаш усули бўлиб, у техник ва статистик маълумотлар асосида турли авариявий ҳолатларни таҳлил қилишни ўз ичига олади;

авариявий ташланмалар — авария, технологик носозлик, оператор хатоси ёки фавқулодда вазиятлар натижасида назоратдан ташқари ва режада кўзда тутилмаган ҳолда атроф-муҳитга чиқиб кетадиган радиоактив моддалар;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи — ядровий реакторнинг фаол зонасидан бутунлай чиқариб ташланган ва техник хусусиятларига кўра ядровий қурилмада фойдаланиш учун мўлжалланмаган ядровий материал;

ҳимоя қобиғи (контейнмент) — ядровий реакторни ва ундаги радиациявий хавф манбаларини ташқи муҳитдан изоляция қилиш ҳамда фавқулодда вазиятларда радиация тарқалишининг олдини олиш, шунингдек ташқи таъсирлардан (табиий офатлар, портлаш, самолёт қулаши ва бошқалар) ҳимоя қилиш учун мўлжалланган махсус иншоот;

радиоактив моддалар — ионлаштирувчи нурланишни тарқатадиган, ядровий материаллар жумласига кирмайдиган моддалар;

референт атом электр станцияси — технологик, конструктив ва фойдаланиш хусусиятлари бўйича лойиҳалаштирилаётган объектга ўхшаш бўлган, фаолият юритаётган атом электр станцияси;

ядровий ёқилғи — назорат қилинадиган ядровий бўлиниш реакциясини амалга ошириш ҳисобига ядровий қурилмада иссиқлик энергияси ва (ёки) нурланиш оқимларини олиш учун мўлжалланган ядровий материал;

1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлили — ядровий реактор шикастланишига олиб келиши мумкин бўлган техник ва инсон омилларини таҳлил қилиш ҳамда ушбу ҳодисанинг эҳтимолини баҳолаш;

2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлили — ядровий реактор шикастланганидан сўнг радиоактив моддаларнинг ҳимоя қобиғидан (контейнментдан) ташқарига чиқиб кетиш эҳтимолини ва ушбу моддаларнинг таркибини баҳолаш.

2. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказиш муддати ва кўлами Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси ва атом электр станциясини эксплуатация қилувчи ташкилот ўртасида тузиладиган лицензия шартномасига мувофиқ белгиланади.

3. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлили қуйидаги мақсадларда ўтказилади:

атом электр станцияси блоки хавфсизлигининг эҳтимолий кўрсаткичларини (бундан буён матнда хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичлари деб юритилади) ҳисоблаш;

оғир авариялар ва катта авариявий ташланмалар эҳтимолини техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатларда белгиланган норматив чегаралар билан таққослаш;

атом электр станцияси блоки хавфсизлиги учун муҳим бўлган бошланғич ҳодисаларни (бундан буён матнда бошланғич ҳодисалар деб юритилади), эҳтимолий авариявий ҳолатлар кетма-кетлигини, атом электр станцияси блоки тизимларини (элементларини), ходимларнинг (персоналнинг) хатти-ҳаракатларини аниқлаш;

атом электр станцияси блоки хавфсизлигини таъминлашга қаратилган чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишда устуворликларни белгилаш;

атом электр станцияси блоки тизимларини (элементларини) модернизация қилиш тадбирларининг атом электр станцияси блоки хавфсизлигига таъсирини баҳолаш.

4. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлили натижаларидан қуйидаги мақсадларда фойдаланилиши мумкин:

хавфсизлик учун муҳим бўлган атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) ишончлилигини баҳолаш;

атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидалар ҳамда атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларидан четга чиқиш ҳолатларининг атом электр станцияси хавфсизлигига таъсирини таҳлил қилиш;

хавфсизликка таъсири бўйича атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) таснифланишини асослаш;

назорат ва текширув ишларини режалаштириш ва баҳолаш;

лойиҳавий авариялар учун бошланғич ҳодисалар рўйхатини асослаш;

лойиҳадан ташқари авариялар рўйхатини асослаш;

лойиҳадан ташқари аварияларни бошқариш бўйича қўлланмаларни асослаш.

5. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказиш учун атом электр станциясини эксплуатация қилувчи ташкилот масъул ҳисобланади.

2-боб. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлилига қўйиладиган талаблар

6. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлили атом электр станциясининг ҳар бир блоки учун алоҳида ўтказилади.

7. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлили қуйидаги ҳолатларда ўтказилиши лозим:

атом электр станцияси блокини барпо этиш ва фойдаланишда унинг хавфсизлигини асослаш юзасидан ҳисобот тайёрлашда;

атом электр станцияси блокининг хавфсизлигини даврий баҳолашда;

атом энергиясидан фойдаланиш объектларининг эксплуатация муддатини узайтиришни асослашда;

атом электр станцияси блокидан хавфсиз фойдаланиш чегаралари ва шартларини ўзгартиришни асослашда;

хавфсизлик учун муҳим бўлган атом электр станцияси блокининг тизимлари ва элементларига ўзгартиришлар киритишни асослашда;

лойиҳа ва эксплуатация ҳужжатларига ўзгартиришлар киритишни асослашда.

8. Хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичларига қуйидаги ҳолатларнинг таъсир қилмаслиги таҳлил натижаларига кўра асослантирилган ва ҳужжатлаштирилган бўлса, эҳтимолий хавфсизлик таҳлили ўтказилмаслиги мумкин:

атом электр станцияси блокидан хавфсиз фойдаланиш чегаралари ва шартларини ўзгартириш;

хавфсизлик учун муҳим бўлган атом электр станцияси блокининг тизимлари ва элементларига ўзгартиришлар киритиш;

лойиҳа ва эксплуатация ҳужжатларига ўзгартиришлар киритиш.

9. Эҳтимолий хавфсизлик таҳлили қуйидаги икки даражада ўтказилади:

1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлили;

2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлили.

10. 1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказишда барча бошланғич ҳодисалар, нормал эксплуатациянинг барча режимлари ҳамда атом электр станцияси блокидаги ядровий материаллар (шу жумладан, ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи) жойлашган барча ҳудудлар бўйича бир йил давомида атом электр станциясининг битта блоки учун юзага келиши мумкин бўлган оғир аварияларнинг умумий эҳтимоли ҳисобланиши лозим.

11. 1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида ҳар бир таҳлил қилинаётган эксплуатация ҳолати учун атом электр станцияси блокидаги ядровий материаллар (шу жумладан, ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи) жойлашган барча ҳудудларни ҳисобга олган ҳолда ички бошланғич ҳодисалар бўйича атом электр станцияси блокининг эҳтимолий модели ишлаб чиқилади.

Бунда, атом электр станцияси блокининг эҳтимолий моделини ишлаб чиқишда қуйидаги вазифалар бажарилиши шарт:

атом электр станцияси блокининг эксплуатация ҳолатларини танлаш ва гуруҳлаш;

бошланғич ҳодисаларни танлаш ва гуруҳлаш;

авариявий ҳолатлар кетма-кетлигини моделлаштириш;

атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) мантиқий моделларини ишлаб чиқиш (тизимларнинг ишончлилик таҳлили);

атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) ишончлилик кўрсаткичлари ва бошланғич ҳодисалар эҳтимоллигини (частоталарини) аниқлаш;

ходимлар (персонал) томонидан йўл қўйилиши мумкин бўлган хатоликлар эҳтимолини аниқлаш (ходимларнинг (персоналнинг) ишончлилик таҳлили);

ўзаро боғлиқликларни аниқлаш ва ҳисобга олиш (ўзаро боғлиқликлар таҳлили);

ички бошланғич ҳодисаларда оғир авариялар юз бериши эҳтимолини аниқлаш.

12. 1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида атом электр станцияси блокининг эҳтимолий моделини ишлаб чиқишда тизимлараро боғлиқликлар, ходимларнинг (персоналнинг) ҳаракатлари ўртасидаги боғлиқликлар, хавфсизликка таъсир кўрсатувчи атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) ва бир майдончада жойлашган бошқа атом электр станцияси блокларининг ишлаши ҳисобга олиниши лозим.

13. 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказишда барча бошланғич ҳодисалар, нормал эксплуатациянинг барча режимлари ҳамда атом электр станцияси блокидаги ядровий материаллар (шу жумладан, ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи), радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндилар жойлашган барча ҳудудлар бўйича бир йил давомида атом электр станциясининг битта блоки учун юзага келиши мумкин бўлган катта авариявий ташланмаларнинг умумий эҳтимоли ҳисобланиши лозим.

14. 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида ички бошланғич ҳодисалар, шунингдек ички ва ташқи таъсир туфайли юзага келадиган бошланғич ҳодисалар учун атом электр станцияси блокининг эҳтимолий моделлари ишлаб чиқилиши лозим. Бу моделлар эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида ўрганилаётган ҳар бир эксплуатация ҳолати учун тузилиши керак.

Бунда, атом электр станцияси блокидаги барча ядровий материаллар (шу жумладан, ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи), радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндилар жойлашган ҳудудлар инобатга олиниши шарт.

15. 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида атом электр станцияси блокининг эҳтимолий моделларини ишлаб чиқишда қуйидаги вазифалар бажарилиши лозим:

1-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлили натижаларини 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилининг бошланғич маълумотлари сифатида қабул қилиш;

атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) эҳтимолий моделларини ишлаб чиқиш (тизимларнинг таҳлили);

ҳимоя қобиғига (контейнментга) тушадиган юкламаларни аниқлаш;

авариявий ҳолатлар кетма-кетлигини моделлаштириш;

радиациявий ташланмалар миқдорини аниқлаш;

авария оқибатларини аниқлаш;

катта авариявий ташланмалар эҳтимоллигини аниқлаш.

16. 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида атом электр станцияси блокининг эҳтимолий моделини ишлаб чиқишда оғир авариялар пайтида содир бўладиган физик ҳодисалар ҳамда физик ҳодисалар билан атом электр станцияси блокининг тизимлари ва элементлари ҳолати ўртасидаги боғлиқлик ҳисобга олиниши керак.

17. Атом электр станцияси блокини жисман ва (ёки) энергетик ишга тушириш ҳамда атом электр станцияси блокининг саноат синовлари натижалари бўйича хавфсизликни асослаш юзасидан ҳисоботга киритилган ўзгартиришлар хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичларига таъсир кўрсатса, 1 ва 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлиллари мазкур ўзгартиришларни инобатга олган ҳолда қайта ишланиши керак.

18. Хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичларини аниқлашда қуйидаги омиллар инобатга олиниши керак:

атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) ишончлилик кўрсаткичларининг эҳтимолий хусусиятлари;

бошланғич ҳодисаларнинг юзага келиш эҳтимоли;

ходимлар (персонал) томонидан йўл қўйилиши мумкин бўлган хатолар;

таҳлил натижасига таъсир қилувчи ноаниқликлар.

Хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичлари учун уларнинг ўртача қийматлари ҳамда 90 фоиз ишончли оралиқнинг юқори ва пастки чегара қийматлари ҳисобланиши шарт.

19. Хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичларини ҳисоблашда қуйидагиларни инобатга олиш зарур:

атом электр станцияси блоки тизимларидаги (элементларидаги) носозликлар ва ходимларнинг (персоналнинг) хатолари билан боғлиқ ички бошланғич ҳодисалар;

ички таъсирлардан келиб чиқадиган бошланғич ҳодисалар;

табиий ва техноген хусусиятли ташқи таъсирлардан келиб чиқадиган бошланғич ҳодисалар.

20. Хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичларини ҳисоблашда атом электр станцияси блокининг барча нормал эксплуатация режимлари (бундан буён матнда эксплуатация ҳолатлари деб юритилади), жумладан қуйидагилар инобатга олиниши шарт:

қувватда ишлаш;

тўхташ режимлари;

совутиш жараёнлари;

ёқилғи юклаш;

техник хизмат кўрсатиш;

атом электр станцияси блоки тизимларини (элементларини) таъмирлаш ва қайта ишга тушириш.

21. Атом электр станцияси блокини барпо этишда ва ундан фойдаланишда 1 ва 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилларини ўтказиш учун соддалаштирилган (баҳоловчи) ҳисоб-китоблар ва усуллардан фойдаланишга йўл қўйилади.

Бунда, мазкур ҳисоб-китоблар ва усуллар атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидалар ҳамда халқаро стандартлар талабларига мувофиқ илмий-техник жиҳатдан асослантирилган бўлиши шарт.

22. Барпо этилаётган атом электр станцияси блокларининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказиш учун бошланғич маълумотлар сифатида уларнинг лойиҳа ҳужжатлари ҳамда референт атом электр станцияси блокининг эксплуатация ҳужжатларидан фойдаланилади.

23. Фойдаланилаётган атом электр станцияси блокларининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилини ўтказиш учун бошланғич маълумотлар сифатида уларнинг лойиҳа ва эксплуатация ҳужжатлари, шунингдек улардан фойдаланиш тажрибаси (бошланғич ҳодисалар, атом электр станцияси блоки тизимларининг (элементларининг) ишдан чиқиши, ишлаш режимлари) ҳамда референт атом электр станцияси блокининг эксплуатация маълумотларидан фойдаланилади.

24. 1 ва 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилларининг натижалари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

а) атом электр станцияси блоки хавфсизлигининг эҳтимолий баҳоси;

б) эҳтимолий хавфсизлик таҳлили асосида ишлаб чиқилган атом электр станцияси блоки хавфсизлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар;

в) қуйидагиларга нисбатан ноаниқлик, сезгирлик ва аҳамиятлилик таҳлили натижалари:

хавфсизликнинг эҳтимолий кўрсаткичлари;

атом электр станцияси блоки эҳтимолий моделининг тахминлари;

бошланғич ҳодисалар;

авариявий ҳолатларнинг кетма-кетликлари;

атом электр станцияси блокининг эҳтимолий хавфсизлик таҳлилида кўриб чиқиладиган тизимлар (элементлар) носозликлари, шу жумладан умумий сабабга кўра юз берадиган носозликлар;

ходимларнинг (персоналнинг) хатолари;

эҳтимолий хавфсизлик таҳлили асосида ишлаб чиқилган атом электр станцияси блоки хавфсизлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар.

25. 1 ва 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилларининг натижалари атом электр станцияси блокининг ҳақиқий ҳолатига мос бўлиши шарт.

26. Авариявий ҳолатларнинг кетма-кетлиги моделлари, хавфсизлик функцияларини таъминлайдиган тизимларнинг (элементларнинг) минимал тўпламига қўйиладиган талаблар ҳамда 1 ва 2-даражали эҳтимолий хавфсизлик таҳлилларида моделлаштириладиган ва қўлланиладиган аварияларнинг физик параметрлари детерминистик ҳисоб-китоблар билан асослантирилиши лозим.

3-боб. Якуний қоидалар

27. Ушбу асосий талабларга риоя этилиши устидан назорат Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси ҳамда атом энергиясидан фойдаланиш хавфсизлигини давлат томонидан тартибга солиш бўйича алоҳида ваколатларга эга бўлган давлат органлари томонидан амалга оширилади.

28. Мазкур асосий талабларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Раис А. РАФИҚОВ

Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ

Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Соғлиқни сақлаш вазири А. ХУДАЯРОВ

Тошкент ш.,

2025 йил 2 сентябрь,

2025 йил 14 август

2025 йил 12 август

2025 йил 11 август

23-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 08.10.2025 й., 10/25/3684/0907-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining

Qarori

ASOSIY TALABLAR

Atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahliliga qoʻyiladigan asosiy talablarni tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasining “Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahliliga qoʻyiladigan asosiy talablar ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi va Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2025-yil 2-sentabrdagi 23-son qaroriga ILOVA

Atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahliliga qoʻyiladigan

Mazkur asosiy talablar loyihalashtirilayotgan, barpo etilayotgan va foydalanilayotgan atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahliliga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu asosiy talablarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

atom energiyasi — atom yadrolarida mavjud boʻlgan va yadroviy reaksiyalar hamda radioaktiv parchalanish chogʻida ajralib chiqadigan energiya;

atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahlili (bundan buyon matnda ehtimoliy xavfsizlik tahlili deb yuritiladi) — sodir boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalar va ularning oqibatlarini kompleks baholash usuli boʻlib, u texnik va statistik maʼlumotlar asosida turli avariyaviy holatlarni tahlil qilishni oʻz ichiga oladi;

avariyaviy tashlanmalar — avariya, texnologik nosozlik, operator xatosi yoki favqulodda vaziyatlar natijasida nazoratdan tashqari va rejada koʻzda tutilmagan holda atrof-muhitga chiqib ketadigan radioaktiv moddalar;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi — yadroviy reaktorning faol zonasidan butunlay chiqarib tashlangan va texnik xususiyatlariga koʻra yadroviy qurilmada foydalanish uchun moʻljallanmagan yadroviy material;

himoya qobigʻi (konteynment) — yadroviy reaktorni va undagi radiatsiyaviy xavf manbalarini tashqi muhitdan izolyatsiya qilish hamda favqulodda vaziyatlarda radiatsiya tarqalishining oldini olish, shuningdek tashqi taʼsirlardan (tabiiy ofatlar, portlash, samolyot qulashi va boshqalar) himoya qilish uchun moʻljallangan maxsus inshoot;

radioaktiv moddalar — ionlashtiruvchi nurlanishni tarqatadigan, yadroviy materiallar jumlasiga kirmaydigan moddalar;

referent atom elektr stansiyasi — texnologik, konstruktiv va foydalanish xususiyatlari boʻyicha loyihalashtirilayotgan obyektga oʻxshash boʻlgan, faoliyat yuritayotgan atom elektr stansiyasi;

yadroviy yoqilgʻi — nazorat qilinadigan yadroviy boʻlinish reaksiyasini amalga oshirish hisobiga yadroviy qurilmada issiqlik energiyasi va (yoki) nurlanish oqimlarini olish uchun moʻljallangan yadroviy material;

1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlili — yadroviy reaktor shikastlanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan texnik va inson omillarini tahlil qilish hamda ushbu hodisaning ehtimolini baholash;

2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlili — yadroviy reaktor shikastlanganidan soʻng radioaktiv moddalarning himoya qobigʻidan (konteynmentdan) tashqariga chiqib ketish ehtimolini va ushbu moddalarning tarkibini baholash.

2. Ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazish muddati va koʻlami Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi va atom elektr stansiyasini ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot oʻrtasida tuziladigan litsenziya shartnomasiga muvofiq belgilanadi.

3. Ehtimoliy xavfsizlik tahlili quyidagi maqsadlarda oʻtkaziladi:

atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligining ehtimoliy koʻrsatkichlarini (bundan buyon matnda xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlari deb yuritiladi) hisoblash;

ogʻir avariyalar va katta avariyaviy tashlanmalar ehtimolini texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda belgilangan normativ chegaralar bilan taqqoslash;

atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligi uchun muhim boʻlgan boshlangʻich hodisalarni (bundan buyon matnda boshlangʻich hodisalar deb yuritiladi), ehtimoliy avariyaviy holatlar ketma-ketligini, atom elektr stansiyasi bloki tizimlarini (elementlarini), xodimlarning (personalning) xatti-harakatlarini aniqlash;

atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda ustuvorliklarni belgilash;

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarini (elementlarini) modernizatsiya qilish tadbirlarining atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligiga taʼsirini baholash.

4. Ehtimoliy xavfsizlik tahlili natijalaridan quyidagi maqsadlarda foydalanilishi mumkin:

xavfsizlik uchun muhim boʻlgan atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) ishonchliligini baholash;

atom energiyasidan foydalanish sohasidagi normalar va qoidalar hamda atom energiyasidan foydalanish sohasidagi boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablaridan chetga chiqish holatlarining atom elektr stansiyasi xavfsizligiga taʼsirini tahlil qilish;

xavfsizlikka taʼsiri boʻyicha atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) tasniflanishini asoslash;

nazorat va tekshiruv ishlarini rejalashtirish va baholash;

loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalar roʻyxatini asoslash;

loyihadan tashqari avariyalar roʻyxatini asoslash;

loyihadan tashqari avariyalarni boshqarish boʻyicha qoʻllanmalarni asoslash.

5. Ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazish uchun atom elektr stansiyasini ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot masʼul hisoblanadi.

2-bob. Ehtimoliy xavfsizlik tahliliga qoʻyiladigan talablar

6. Ehtimoliy xavfsizlik tahlili atom elektr stansiyasining har bir bloki uchun alohida oʻtkaziladi.

7. Ehtimoliy xavfsizlik tahlili quyidagi holatlarda oʻtkazilishi lozim:

atom elektr stansiyasi blokini barpo etish va foydalanishda uning xavfsizligini asoslash yuzasidan hisobot tayyorlashda;

atom elektr stansiyasi blokining xavfsizligini davriy baholashda;

atom energiyasidan foydalanish obyektlarining ekspluatatsiya muddatini uzaytirishni asoslashda;

atom elektr stansiyasi blokidan xavfsiz foydalanish chegaralari va shartlarini oʻzgartirishni asoslashda;

xavfsizlik uchun muhim boʻlgan atom elektr stansiyasi blokining tizimlari va elementlariga oʻzgartirishlar kiritishni asoslashda;

loyiha va ekspluatatsiya hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritishni asoslashda.

8. Xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlariga quyidagi holatlarning taʼsir qilmasligi tahlil natijalariga koʻra asoslantirilgan va hujjatlashtirilgan boʻlsa, ehtimoliy xavfsizlik tahlili oʻtkazilmasligi mumkin:

atom elektr stansiyasi blokidan xavfsiz foydalanish chegaralari va shartlarini oʻzgartirish;

xavfsizlik uchun muhim boʻlgan atom elektr stansiyasi blokining tizimlari va elementlariga oʻzgartirishlar kiritish;

loyiha va ekspluatatsiya hujjatlariga oʻzgartirishlar kiritish.

9. Ehtimoliy xavfsizlik tahlili quyidagi ikki darajada oʻtkaziladi:

1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlili;

2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlili.

10. 1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazishda barcha boshlangʻich hodisalar, normal ekspluatatsiyaning barcha rejimlari hamda atom elektr stansiyasi blokidagi yadroviy materiallar (shu jumladan, yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi) joylashgan barcha hududlar boʻyicha bir yil davomida atom elektr stansiyasining bitta bloki uchun yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ogʻir avariyalarning umumiy ehtimoli hisoblanishi lozim.

11. 1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilida har bir tahlil qilinayotgan ekspluatatsiya holati uchun atom elektr stansiyasi blokidagi yadroviy materiallar (shu jumladan, yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi) joylashgan barcha hududlarni hisobga olgan holda ichki boshlangʻich hodisalar boʻyicha atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modeli ishlab chiqiladi.

Bunda, atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modelini ishlab chiqishda quyidagi vazifalar bajarilishi shart:

atom elektr stansiyasi blokining ekspluatatsiya holatlarini tanlash va guruhlash;

boshlangʻich hodisalarni tanlash va guruhlash;

avariyaviy holatlar ketma-ketligini modellashtirish;

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) mantiqiy modellarini ishlab chiqish (tizimlarning ishonchlilik tahlili);

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) ishonchlilik koʻrsatkichlari va boshlangʻich hodisalar ehtimolligini (chastotalarini) aniqlash;

xodimlar (personal) tomonidan yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xatoliklar ehtimolini aniqlash (xodimlarning (personalning) ishonchlilik tahlili);

oʻzaro bogʻliqliklarni aniqlash va hisobga olish (oʻzaro bogʻliqliklar tahlili);

ichki boshlangʻich hodisalarda ogʻir avariyalar yuz berishi ehtimolini aniqlash.

12. 1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilida atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modelini ishlab chiqishda tizimlararo bogʻliqliklar, xodimlarning (personalning) harakatlari oʻrtasidagi bogʻliqliklar, xavfsizlikka taʼsir koʻrsatuvchi atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) va bir maydonchada joylashgan boshqa atom elektr stansiyasi bloklarining ishlashi hisobga olinishi lozim.

13. 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazishda barcha boshlangʻich hodisalar, normal ekspluatatsiyaning barcha rejimlari hamda atom elektr stansiyasi blokidagi yadroviy materiallar (shu jumladan, yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi), radioaktiv moddalar va radioaktiv chiqindilar joylashgan barcha hududlar boʻyicha bir yil davomida atom elektr stansiyasining bitta bloki uchun yuzaga kelishi mumkin boʻlgan katta avariyaviy tashlanmalarning umumiy ehtimoli hisoblanishi lozim.

14. 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilida ichki boshlangʻich hodisalar, shuningdek ichki va tashqi taʼsir tufayli yuzaga keladigan boshlangʻich hodisalar uchun atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modellari ishlab chiqilishi lozim. Bu modellar ehtimoliy xavfsizlik tahlilida oʻrganilayotgan har bir ekspluatatsiya holati uchun tuzilishi kerak.

Bunda, atom elektr stansiyasi blokidagi barcha yadroviy materiallar (shu jumladan, yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi), radioaktiv moddalar va radioaktiv chiqindilar joylashgan hududlar inobatga olinishi shart.

15. 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilida atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modellarini ishlab chiqishda quyidagi vazifalar bajarilishi lozim:

1-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlili natijalarini 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilining boshlangʻich maʼlumotlari sifatida qabul qilish;

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) ehtimoliy modellarini ishlab chiqish (tizimlarning tahlili);

himoya qobigʻiga (konteynmentga) tushadigan yuklamalarni aniqlash;

avariyaviy holatlar ketma-ketligini modellashtirish;

radiatsiyaviy tashlanmalar miqdorini aniqlash;

avariya oqibatlarini aniqlash;

katta avariyaviy tashlanmalar ehtimolligini aniqlash.

16. 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlilida atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy modelini ishlab chiqishda ogʻir avariyalar paytida sodir boʻladigan fizik hodisalar hamda fizik hodisalar bilan atom elektr stansiyasi blokining tizimlari va elementlari holati oʻrtasidagi bogʻliqlik hisobga olinishi kerak.

17. Atom elektr stansiyasi blokini jisman va (yoki) energetik ishga tushirish hamda atom elektr stansiyasi blokining sanoat sinovlari natijalari boʻyicha xavfsizlikni asoslash yuzasidan hisobotga kiritilgan oʻzgartirishlar xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlariga taʼsir koʻrsatsa, 1 va 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlillari mazkur oʻzgartirishlarni inobatga olgan holda qayta ishlanishi kerak.

18. Xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlarini aniqlashda quyidagi omillar inobatga olinishi kerak:

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) ishonchlilik koʻrsatkichlarining ehtimoliy xususiyatlari;

boshlangʻich hodisalarning yuzaga kelish ehtimoli;

xodimlar (personal) tomonidan yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan xatolar;

tahlil natijasiga taʼsir qiluvchi noaniqliklar.

Xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlari uchun ularning oʻrtacha qiymatlari hamda 90 foiz ishonchli oraliqning yuqori va pastki chegara qiymatlari hisoblanishi shart.

19. Xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlarini hisoblashda quyidagilarni inobatga olish zarur:

atom elektr stansiyasi bloki tizimlaridagi (elementlaridagi) nosozliklar va xodimlarning (personalning) xatolari bilan bogʻliq ichki boshlangʻich hodisalar;

ichki taʼsirlardan kelib chiqadigan boshlangʻich hodisalar;

tabiiy va texnogen xususiyatli tashqi taʼsirlardan kelib chiqadigan boshlangʻich hodisalar.

20. Xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlarini hisoblashda atom elektr stansiyasi blokining barcha normal ekspluatatsiya rejimlari (bundan buyon matnda ekspluatatsiya holatlari deb yuritiladi), jumladan quyidagilar inobatga olinishi shart:

quvvatda ishlash;

toʻxtash rejimlari;

sovutish jarayonlari;

yoqilgʻi yuklash;

texnik xizmat koʻrsatish;

atom elektr stansiyasi bloki tizimlarini (elementlarini) taʼmirlash va qayta ishga tushirish.

21. Atom elektr stansiyasi blokini barpo etishda va undan foydalanishda 1 va 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlillarini oʻtkazish uchun soddalashtirilgan (baholovchi) hisob-kitoblar va usullardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda, mazkur hisob-kitoblar va usullar atom energiyasidan foydalanish sohasidagi normalar va qoidalar hamda xalqaro standartlar talablariga muvofiq ilmiy-texnik jihatdan asoslantirilgan boʻlishi shart.

22. Barpo etilayotgan atom elektr stansiyasi bloklarining ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazish uchun boshlangʻich maʼlumotlar sifatida ularning loyiha hujjatlari hamda referent atom elektr stansiyasi blokining ekspluatatsiya hujjatlaridan foydalaniladi.

23. Foydalanilayotgan atom elektr stansiyasi bloklarining ehtimoliy xavfsizlik tahlilini oʻtkazish uchun boshlangʻich maʼlumotlar sifatida ularning loyiha va ekspluatatsiya hujjatlari, shuningdek ulardan foydalanish tajribasi (boshlangʻich hodisalar, atom elektr stansiyasi bloki tizimlarining (elementlarining) ishdan chiqishi, ishlash rejimlari) hamda referent atom elektr stansiyasi blokining ekspluatatsiya maʼlumotlaridan foydalaniladi.

24. 1 va 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlillarining natijalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligining ehtimoliy bahosi;

b) ehtimoliy xavfsizlik tahlili asosida ishlab chiqilgan atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar;

v) quyidagilarga nisbatan noaniqlik, sezgirlik va ahamiyatlilik tahlili natijalari:

xavfsizlikning ehtimoliy koʻrsatkichlari;

atom elektr stansiyasi bloki ehtimoliy modelining taxminlari;

boshlangʻich hodisalar;

avariyaviy holatlarning ketma-ketliklari;

atom elektr stansiyasi blokining ehtimoliy xavfsizlik tahlilida koʻrib chiqiladigan tizimlar (elementlar) nosozliklari, shu jumladan umumiy sababga koʻra yuz beradigan nosozliklar;

xodimlarning (personalning) xatolari;

ehtimoliy xavfsizlik tahlili asosida ishlab chiqilgan atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar.

25. 1 va 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlillarining natijalari atom elektr stansiyasi blokining haqiqiy holatiga mos boʻlishi shart.

26. Avariyaviy holatlarning ketma-ketligi modellari, xavfsizlik funksiyalarini taʼminlaydigan tizimlarning (elementlarning) minimal toʻplamiga qoʻyiladigan talablar hamda 1 va 2-darajali ehtimoliy xavfsizlik tahlillarida modellashtiriladigan va qoʻllaniladigan avariyalarning fizik parametrlari deterministik hisob-kitoblar bilan asoslantirilishi lozim.

3-bob. Yakuniy qoidalar

27. Ushbu asosiy talablarga rioya etilishi ustidan nazorat Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi hamda atom energiyasidan foydalanish xavfsizligini davlat tomonidan tartibga solish boʻyicha alohida vakolatlarga ega boʻlgan davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

28. Mazkur asosiy talablarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Rais A. RAFIQOV

Fanlar akademiyasi prezidenti Sh. AYUPOV

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV

Toshkent sh.,

2025-yil 2-sentabr,

2025-yil 14-avgust

2025-yil 12-avgust

2025-yil 11-avgust

23-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 08.10.2025-y., 10/25/3684/0907-son)

lex.uz