📅 2025-yil 22-yanvar · Vazirlar Mahkamasi qarorlari
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
UzbekAI
📅 2025 йил 22 январь · Вазирлар Маҳкамаси қарорлари
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 22 января 2025 г. · Постановления Кабинета Министров
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 22 January 2025 · Cabinet of Ministers resolutions
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг
қарори
НИЗОМ
СХЕМАСИ
ҚАЙДНОМАСИ
НИЗОМ
СХЕМАСИ
Тупроқ мониторингини амалга ошириш ҳамда тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартибини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг «Тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, шунингдек, республикада иқлим ўзгариши билан боғлиқ салбий таъсирнинг олдини олиш, қишлоқ хўжалиги ерлари деградациясини камайтириш, тупроқдаги гумус миқдорини кўпайтириш орқали экинлар ҳосилдорлиги ва тупроқ унумдорлигини ошириш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:
1. Қуйидагилар:
Тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ;
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низом 2-иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Қорақалпоғистон Республикаси Вазирлар Кенгаши, вилоятлар ҳамда Тошкент шаҳар ҳокимликлари Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Кадастр агентлиги, Қишлоқ хўжалиги вазирлиги билан биргаликда шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш жараёнида тупроқнинг сидириб олинган унумдор қатламини кўчириш учун унумдорлиги паст, таркибида тош ва қум бўлган ҳамда янги ўзлаштириладиган қишлоқ хўжалиги майдонлари мунтазам равишда белгилаб берилишини таъминласин.
3. Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Сув хўжалиги вазирлиги, Тоғ-кон саноати ва геология вазирлиги, Экология, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш ва иқлим ўзгариши вазирлиги ўз ваколатлари доирасида ер фонди тоифасидан қатъи назар, ерларни рекультивация қилиш, бузилган ерларни тиклаш, фойдаланиш учун яроқли ҳолга келтириш, тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисидаги қонунчилик ҳужжатлари талабларини бажариш, тупроқни ҳимоялайдиган технологияларни жорий этиш устидан тегишли тадбирларни амалга оширсин ва натижаси бўйича маълумотларни ҳар чорак якуни билан Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг геопорталига жойлаштириб борсин.
4. Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги, Тоғ-кон саноати ва геология вазирлиги ер фонди тоифасидан қатъи назар, шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш жараёнида тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш бўйича Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институтидан хулоса олинишини таъминласин.
5. Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекцияси шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга оширувчи лойиҳа ижрочилари томонидан тупроқ қатлами сидириб олиниши ва белгиланган дала контурига кўчирилиши юзасидан давлат назоратини амалга оширсин.
6. Мазкур қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Ўзбекистон Республикаси Бош вазирининг ўринбосари Ж.А. Ходжаев зиммасига юклансин.
Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 22 январдаги 33-сон қарорига 1-ИЛОВА
Тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Ушбу Низом Ўзбекистон Республикасининг «Тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисида»ги Қонунининг 10-моддасига мувофиқ тупроқ мониторингини амалга ошириш тартибини белгилайди.
2. Тупроқ мониторинги Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари (кейинги ўринларда — Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти) томонидан амалга оширилади.
3. Тупроқ мониторинги тупроқнинг ҳозирги ҳолатини, юз бераётган ўзгаришларни таҳлил қилиш, ушбу ўзгаришларнинг характерини ва уларнинг тупроқ унумдорлигига таъсирини аниқлаш, салбий жараёнларнинг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини бартараф этиш бўйича тадбирлар, тупроқдан самарали фойдаланиш ҳамда уни муҳофаза қилишга қаратилган тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
4. Тупроқ мониторинги табиий шароитларда ва инсон фаолияти таъсирида тупроқда содир бўлаётган ўзгаришлар характерини, жадаллигини ҳамда йўналишини ўз вақтида аниқлаш мақсадида олиб бориладиган кузатиш ва назорат қилиш тизимларидан иборат. Тупроқ мониторинги мулкчилик шаклидан қатъи назар (хусусий мулк бундан мустасно), қишлоқ хўжалигида фойдаланиладиган ерларнинг барча турларида амалга оширилади.
5. Тупроқ мониторинги давомида танлаб олинган тупроқ намуналари миллий ва (ёки) халқаро аккредитация тизимида аккредитация қилинган лабораторияларда таҳлил қилинади.
6. Тупроқ мониторинги ишлари даврийлиги бўйича қуйидагича амалга оширилади:
тизимли мониторинг — ер ости сизот сувлари сатҳи 3 метргача бўлган ҳудудларда ҳар 3 йилда, сизот сувлари 3 метрдан паст бўлган ҳудудларда ҳар 5 йилда бир марта;
даврий мониторинг — тупроқ мониторингини юритиш ҳудудларида табиий офат ёки бошқа салбий оқибатлар вужудга келганда, қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерлар кучли деградацияга учраганда.
2-боб. Тизимли тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби
7. Тизимли тупроқ мониторингини амалга ошириш учун дастлаб мониторинг объектлари (калит майдонлари) танлаб олинади. Мониторинг объектларини танлашда Қорақалпоғистон Республикаси ва вилоятлар кесимида ҳудуднинг табиий ва қишлоқ хўжалиги ландшафти учун типик бўлган тупроқ хили мужассам бўлиши керак.
Ҳар бир ҳудуднинг геоморфологик тузилиши ва қишлоқ хўжалигида фойдаланилиши эътиборга олинган ҳолда, тупроқ-иқлим районлаштирилиши асосида калит майдонлари қуйидагича танланади:
суғориладиган ҳайдалма ерлардан (илгари суғорилиб ҳозирда ташлаб қўйилган бўз ерлар билан бирга) — 7 та калит майдони;
лалмикор ҳайдалма ерлардан (илгари экилган бўз ерлар билан бирга) — 5 та калит майдони;
табиий яйлов ва пичанзорлардан — 3 та калит майдони.
Тупроқ хариталари ва уларга илова қилинган тушунтириш хатлари тупроқ хилларининг тарқалиш майдонларини кўрсатувчи манба сифатида хизмат қилади.
8. Тупроқ мониторинги ишлари тайёргарлик, дала ва камерал босқичларда амалга оширилади.
9. Тайёргарлик босқичида ўтган давр мобайнида бажарилган қуйидаги маълумотлар ўрганилади, умумлаштирилади ва таҳлил қилинади:
ҳудуднинг сув билан таъминланганлиги;
ёғингарчиликлар, суғориш ва шамол эрозияси;
тупроқнинг сув-физик хоссалари, механик таркиби;
тупроқнинг туз ва сув режими (мелиоратив ҳолати);
тупроқдаги гумус ва азотнинг умумий шакли, фосфор ҳамда калийнинг умумий ва ҳаракатчан шакллари, микроэлементлар, гипс, карбонат, сингдириш асослари ва сиғими;
тупроқнинг оғир металлар, пестицидлар, гербицидлар ва кимёвий ўғитлар билан ифлосланиши.
10. Ҳудудда тарқалган барча геоморфологик ажратмалардан тупроқ турлари ва уларнинг майдони аниқланади, шу асосда майдон жиҳатдан катта бўлган етакчи геоморфологик ажратма ва тупроқ турларидан 500 гектарли калит майдонлари ажратиб олинади ва харита-асосга туширилади.
11. Танланган 500 гектарли калит майдонлардан типик бўлган геоморфологик ажратмалар ва тупроқ турларидан 100 гектарли майдон танлаб олинади, харита-асосга туширилади ҳамда мазкур Низомнинг 9-бандидаги маълумотлар ўрганилади. Ушбу танланган майдон тизимли мониторинг-кузатув объекти сифатида рўйхатга олинади ва кейинги тадқиқотларни ўтказиш учун хизмат қилади.
12. Тадқиқот ўтказиш учун танланган 100 гектарли майдон ичидан жами 3 та, шундан 1 та 1 гектарли стационар экологик майдон ҳамда 2 та 1 гектарли ярим стационар экологик майдончалар аниқланади ва харита-асосга жойлаштирилади.
13. Ҳар бир калит майдони бўйича қуйидагича тушунтириш хати ёзилади:
муқаддима — ишнинг мақсади, вазифаси, фойдаланилган материаллар, тупроқ харитаси, тадқиқот ўтказилган сана, ишни бажарувчи ташкилотлар, тадқиқотни бажариш усуллари ва бошқалар кўрсатилади;
табиий шароитлар — ҳудуднинг геоморфологияси, рельефи, тупроқ-иқлим зонаси, тупроқ ҳосил қилувчи жинслар, гидрографияси, гидрогеологияси, иқлими, ўсимликлар дунёси ва бошқалар;
тупроқнинг ўзлаштирилганлик даври ва уларнинг қиёсий таҳлили;
тупроқлар тавсифи;
хулоса — барча ўрганилган тупроқ турларида содир бўлган ўзгаришларнинг жадаллиги ва йўналишлари ҳамда уларнинг сабаблари кўрсатиб ўтилади, шунингдек, тупроқ ҳолати ва унумдорлигини белгиловчи кўрсаткичларни мақбуллаштириш асосида дастлабки тавсиялар берилади.
14. Тупроқ харитаси, топографик съёмкалар, фотопланлар, аэросурат материаллари асосида дала-тадқиқот ишлари ўтказилади.
15. Танланган стационар ва ярим стационар экологик майдончалар WГС-84 координаталар тизими асосида харита-асосга туширилади.
16. Стационар ва ярим стационар экологик майдончаларнинг ҳар бирида «конверт» усули билан 1 та асосий ва 4 та ёрдамчи кесмалар туширилади, асосий кесма сизот сувларигача ва ёрдамчи кесмалар 1 метргача қазилади.
17. Асосий ва ёрдамчи кесмалардан тупроқ намуналари тупроқшуносликда умумқабул қилинган усуллар бўйича олинади.
18. Стационар экологик майдонда қуйидагилар ўрганилади:
тупроқнинг морфологик белгилари;
тупроқнинг сув ўтказувчанлиги ва ҳажм оғирлиги;
сизот сувларининг чуқурлиги;
экилган экин тури, агротехник тадбирлар тури;
ўтказилган мелиоратив тадбирлар тавсифи.
19. Камерал босқичда лаборатория шароитида тупроқнинг физик-кимёвий ва агрокимёвий хоссалари аниқланади ҳамда дала-тадқиқот ишлари материаллари таҳлил қилинади.
20. Стационар ва ярим стационар экологик майдончаларнинг тупроқ шўрланиши, эрозия, гумус, оғир элементлар, ҳаракатчан фосфор ва алмашинувчан калий моддалари билан таъминланганлик кўрсаткичлари бўйича картограммалар тузилади.
21. Асосий тупроқ кесмаларидан олинган тупроқнинг кимёвий таҳлиллари асосида тупроқнинг генетик қатламлари бўйича физик-кимёвий, морфологик ва агрокимёвий хоссалари қайдномаси тузилади.
Қайднома мазкур Низомга 2-иловага мувофиқ шакл бўйича тўлдирилади.
22. Тадқиқот натижалари асосида тематик хариталар, картограммалар, жадваллар ва диаграммалар илова қилинган ҳисобот тузилади ва тавсиялар берилади.
3-боб. Даврий тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби
23. Даврий тупроқ мониторинги тадқиқотлари мониторинг ҳудудларида юзага келган кучли салбий оқибатлар (сел суви таъсирида ювилиб кетган, кучли қурғоқчиликка учраган ва бошқа салбий ҳолатлар) содир бўлганда ўтказилади.
24. Даврий тупроқ мониторингини амалга ошириш учун тадқиқот объектлари қуйидагича танлаб олинади.
суғориладиган ҳайдалма ерлардан (илгари суғорилиб, ҳозирда ташлаб қўйилган бўз ерлар билан бирга) — 2 та калит майдони;
лалмикор ҳайдалма ерлардан (илгари экилган бўз ерлар билан бирга) — 2 та калит майдони;
табиий яйлов ва пичанзорлардан — 3 та калит майдони.
25. Даврий тупроқ мониторинги дала ва камерал босқичларда амалга оширилади.
26. Даврий тупроқ мониторингининг дала ва камерал босқичлари мазкур Низомнинг 2-бобида келтирилган тартибда амалга оширилади.
4-боб. Якунловчи қоидалар
27. Тупроқ мониторингини амалга оширишда юзага келадиган низолар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал қилинади.
28. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
Тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
Тупроқ мониторингига оид лойиҳа-қидирув ишларини амалга ошириш
Босқич Субъектлар Чора-тадбирлар Муддатлар 1-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари Тизимли тупроқ мониторингини амалга ошириш учун мониторинг объектлари (калит майдонлари) танлаб олиш. Доимий равишда 2-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари Тайёргарлик босқичида ҳудудларнинг сув таъминоти, тупроқнинг ёғингарчиликлар, суғориш ва шамол эрозияси, сув-физик хоссалари, механик таркиби, туз ва сув режими, гумус ва азотнинг умумий шакли, фосфор ва калийнинг умумий ва ҳаракатчан шакллари, микроэлементлар, гипс, карбонат, сингдириш асослари ва сиғими, оғир металлар, пестицидлар, гербицидлар ва кимёвий ўғитлар билан ифлосланиши каби маълумотларни ўрганиш, умумлаштириш ва таҳлил қилиш. Февраль-март 3-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари Дала ишлари босқичида стационар ва ярим стационар экологик майдончалардан асосий ва ёрдамчи кесмалар тушириш. Апрель — август 4-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти Камерал босқичда лаборатория шароитида тупроқнинг физик-кимёвий ва агрокимёвий хоссалари аниқлаш ҳамда дала тадқиқотлари материалларини таҳлил қилиш. Сентябрь-октябрь 5-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти Тупроқ мониторинги натижалари бўйича тайёрланган маълумотларни Қишлоқ хўжалиги вазирлигига тақдим этиш. Ноябрь
Тупроқ мониторингини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Стационар экологик майдонлардаги тупроқнинг генетик қатламлари бўйича физик-кимёвий, агрокимёвий ва морфологик хоссалари
1. Ҳудуд номи: _____________ 2. Геоморфологик ажратма: _________________ 3. Тупроқ тури: __________________ 4. Стационар экологик майдон рақами: _______________ 5. Мониторинг ўтказилган сана: __________________ Тупроқ индекси Экилган қишлоқ хўжалиги экини тури Қўлланилган ўғитлар тури ва миқдори, т/га Генетик қатлам Тупроқларнинг физик-кимёвий, морфологик ва агрокимёвий хоссалари индекс қатлам чуқурлиги, см гумус, % умумий, % ҳаракатчан, мг/кг СО 2 , % гипс, % азот фосфор калий азот фосфор калий 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 А х. А хо B 1 B 2 BC C
илованинг давоми Тупроқларнинг физик-кимёвий, морфологик ва агрокимёвий хоссалар сингдириш сиғими, мг-экв/100 г сингдирилган катионлар, мг-экв/ 100 г рН тузлар йиғиндиси (қуруқ қолдиқ), % шўрланиш типи механик таркиб фракциялари, мм микроагрегат таркиби фракциялари, мм сувга чидамли агрегатлар миқдори (0,25 — 10 мм) ер юзаси тошлоқлик даражаси, % кальций магний натрий калий <0,001 >0,01 <0,001 >0,01 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28
илованинг давоми Тупроқларнинг физик-кимёвий, морфологик ва агрокимёвий хоссалари гумусли қатлам қалинлиги, см эрозияланганлик даражаси фильтрацияланиш коэффициенти, мм/мин сизот сувларининг минераллашуви, % сизот сувлари сатҳи, м солиш-тирма оғирлик, г/см 3 ҳажм оғирлиги г/см 3 табиий намлик, % умумий ғоваклик, % самарали (мақбул) намлик захираси, м 3/ га оғир металлар миқдори Қолдиқ пестицидлар миқдори кобальт қўрғошин кадмий мис рух 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45
илованинг давоми Тупроқларнинг физик-кимёвий, морфологик ва агрокимёвий хоссалари сўлиш намлиги, % дала нам сиғими чегараси, % ўсимлик ўзлаштира оладиган намлик даражаси, % вегетация давридаги фаол ҳарорат (>10) йиғиндиси, ° С вегетация даврида ёғинлар йиғиндиси, мм 46 47 48 49 50
Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 22 январдаги 33-сон қарорига 2-ИЛОВА
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби тўғрисида
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур Низом Ўзбекистон Республикасининг «Тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисида»ги Қонунининг 10-моддасига мувофиқ шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш пайтида тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартибини белгилайди.
2. Тупроқнинг унумдор қатлами Ўзбекистон Республикасининг «Тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддасига мувофиқ Қишлоқ хўжалиги вазирлигининг Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари (кейинги ўринларда — Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти) томонидан аниқланади.
3. Мулкчилик шаклидан ва ер фонди тоифасидан қатъи назар, шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш учун тупроқнинг унумдор қатламини мавжудлиги ва унинг қатламини қалинлиги аниқланади.
4. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш юзасидан тадқиқот натижалари:
сидириб олинадиган унумдор қатламни тасдиқловчи ҳужжат ҳисобланади;
сидириб олинган тупроқни унумдорлик кўрсаткичлари паст бўлган ҳудудларга қишлоқ хўжалиги мақсадида фойдаланиш учун кўчириб ўтказишга асос бўлади.
5. Сидириб олинган тупроқ қатламини қишлоқ хўжалигидан бошқа мақсадларда фойдаланишга йўл қўйилмайди.
6. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш ва сидириб олинадиган майдон бўйича хулоса бериш мазкур Низомга 1-иловада келтирилган схемага мувофиқ амалга оширилади.
2-боб. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби
7. Шаҳарсозлик фаолияти, геологик қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш бўйича лойиҳаларни ишлаб чиқиш чоғида тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг «Тупроқни муҳофаза қилиш ва унинг унумдорлигини ошириш тўғрисида»ги Қонунининг 18-моддасига мувофиқ Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институтига шартнома асосида буюртма берилади, буюртмада қуйидагилар тақдим этилади:
тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш бўйича ариза;
тупроқнинг тадқиқот ишлари ўтказиладиган ер майдонига бўлган ҳуқуқни тасдиқловчи ҳужжат;
ер участкасининг чегараси ва умумий майдони, қурилиш ости ва ободонлаштириладиган майдонлар тўғрисида 1:500, 1:1 000 ёки 1:2 000 масштабдаги харита;
экологик экспертиза хулосаси.
8. Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти лойиҳа ижрочиларининг буюртмасига асосан тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш мақсадида тупроқ харитасини ишлаб чиқади ва сидириб олинадиган қатлам қалинлигини аниқлаб беради.
9. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш ишлари тайёргарлик, дала ва камерал босқичларда амалга оширилади.
Тайёргарлик босқичида ҳудудда аввал амалга оширилган тупроққа оид тадқиқот ишлари ва мониторинги (тупроқнинг сифатини баҳолаш, шўрланиши, эрозия, агрокимёвий, экологик ва бошқалар), турли масштабдаги хариталар ҳамда зарур маълумотлар тўпланади, тизимлаштирилади ва таҳлил қилинади.
Буюртмачи томонидан тақдим этилган маълумотлар асосида ўрганилаётган ҳудуднинг ишчи харита-схемаси тузилади. Мазкур харита-схемада ер участкасининг чегараси ва умумий майдони, қурилиш ости ва ободонлаштириладиган майдонлар ҳамда ҳудуднинг мураккаблигига боғлиқ ҳолда тупроқ кесмаси тушириладиган дастлабки нуқталар белгиланади.
Ер майдонларини ўлчамидан қатъи назар, тупроқнинг тадқиқот ишлари ўтказилаётган майдонда ҳар бир гектардан камида биттадан асосий кесма қазилиб, кимёвий таҳлилларни амалга ошириш учун тупроқнинг генетик қатламларидан намуналар олиниши шарт.
10. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш учун дала-тадқиқот ишлари жойига чиққан ҳолда ўтказилади ва қуйидаги тартибда амалга оширилади:
харита-схема асосида ҳудуд ўрганилади, зарур бўлган ҳолларда уларга тузатишлар киритилади, ҳудуд чегарасида тупроқнинг асосий ва заруратга кўра ёрдамчи тупроқ кесмалари қазилади. Бунда асосий кесма тупроқ она жинсгача ёки ер ости сизот сувлари чиққунга қадар, ёрдамчи кесмалар эса 0,40 м дан 0,75 м гача қазилади;
тупроқ кесмалари асосида тупроқ генетик қатламларга ажратилади ва морфологик белгилари дала варақасига ёзилади;
тупроқнинг морфологик белгилари мазкур Низомга 2-иловага мувофиқ шакл бўйича расмийлаштирилади.
Тупроқ кесмалари туширилган жойлар харита-схемада бир хил тартибда рақамланади ва белгилар билан кўрсатилади:
а) асосий кесмага айлана ва ичига мусбат белгиси — « »;
б) ёрдамчи кесмаларга фақат мусбат белгиси — «+» қўйилади.
11. Тупроқ кесмаларининг морфологик белгилари ёзилганидан сўнг ажратилган тупроқнинг генетик қатламларидан таҳлил учун тахминан 200 — 500 граммдан намуналар тозаланган кесма деворидан, қуйидан бошлаб генетик қатламнинг ўртасидан ва агар қатлам 30 см дан қалин бўлса, бир нечта ердан олинади.
Асосий кесмани қазиш давомида ер ости сизот сувлари чиқса, сувнинг кимёвий таҳлили учун 500 миллилитрдан кам бўлмаган миқдорда сув олинади ва ёрлиқ ёзиб боғланади.
Олинган тупроқ намуналари махсус халтачаларга солинади. Ҳар бир тупроқ намунаси учун ёрлиқ тўлдирилади, барча тупроқ намуналари биргаликда битта кесма учун жамлаб қоғозга ўралади ва кесма рақами ёзилади.
Тупроқ намуналари олингандан сўнг кесма тупроқ билан тўлдирилади ва бунда чириндили тупроқ қатлами энг устига ташланади.
Олинган тупроқ намуналари салқин жойда қуритилади ва лаборатория таҳлили учун тайёрланади.
Лаборатория шароитида тупроқнинг механик таркиби, шўрланиши, тупроқ таркибидаги гумус ва ҳаракатчан фосфор, алмашинувчан калий миқдорлари аниқланади.
Шунингдек, тупроқ таркибидаги радиоактив элементлар, оғир металлар ва пестицидлар миқдори ҳам ўрганилади.
12. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш бўйича камерал ишлар қуйидагилардан иборат:
лаборатория таҳлилларини ўтказиш;
тупроқ харитасининг муаллифлик асл нусхасини тузиш;
тупроқнинг унумдор қатламини ҳисоблаш;
маълумот хати ёзиш ва тупроқ харитасига кенгайтирилган изоҳлар тузиш.
13. Тупроқнинг унумдор қатлами тўғрисидаги хулоса 3 нусхада тайёрланади.
Биринчи нусха институт архивида сақлаш учун, иккинчи нусха мурожаат қилган субъектга ижро учун, учинчи нусха Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекциясига давлат назоратини амалга ошириш мақсадида юборилади.
14. Лаборатория таҳлиллари тупроқларни ўрганиш учун қабул қилинган тупроқшунослик усуллари асосида ўтказилади. Лаборатория таҳлиллари натижалари махсус қайдномага ёзилади.
Дала ва лаборатория маълумотлари асосида тупроқ харитасида тупроқнинг номи ва унумдор қатлами аниқланади ҳамда зарурат бўлганда, тупроқ харитасига тузатишлар киритилади. Тупроқнинг таҳлил натижаларини йиғма жадваллари тузилади. Тупроқнинг номи Ўзбекистон тупроқлари таснифи бўйича берилади ва тупроқ харитасининг муаллифлик асл нусхаси тузилади.
Тупроқнинг унумдор қатлами тупроқ тадқиқотлари ўтказган мутахассис томонидан ҳудуд чегараси бўйлаб тўлиқ майдон ҳисоблаб чиқилади.
Агар ҳудудда 1 тадан кўп тупроқ кесмаси тўғри келса, тупроқнинг унумдор қатлами қалинлигининг ўртача қиймати ҳисоблаб чиқарилади. Тупроқнинг унумдор қатлами ҳайдалма ва ҳайдалма остки қатламлардан иборат бўлади.
Тадқиқотлар якуни бўйича ҳудуднинг 1:500, 1:1000 ёки 1:2000 масштабдаги тупроқ харитаси ва унумдор қатлами, сидириб олинадиган майдон, тупроқ кесмаси фотоальбоми ҳамда маълумот хати ва хулоса тақдим этилади.
Маълумот хатида ҳудудда ўтказилган тупроқнинг тадқиқот ишлари бўйича қисқача шарҳ, тарқалган тупроқнинг номи ва унумдор қатлами қалинлиги, механик таркиби, шўрланиши, гумус миқдори ҳамда ҳаракатчан фосфор, алмашинувчан калий миқдорлари кўрсатилади.
Сидириб олинадиган тупроқ қатламини қишлоқ хўжалигида фойдаланиладигани ҳамда тупроқнинг хосса ва хусусиятлари, унумдорлиги, гумус, фосфор ва калий миқдори нисбатан паст бўлган, шунингдек, шўрланиши юқори бўлган майдонларга олиб чиқиш бўйича илмий асосланган хулоса берилади.
Тупроқнинг унумдор қатлами тўғрисидаги хулоса мазкур Низомга 3-иловага мувофиқ шакл бўйича тақдим этилади.
3-боб. Тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиш тартиби
15. Тадқиқот ишлари ўтказилмасдан олдин тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиш мумкин эмас.
Қурилиш ости майдонларидан сидириб олинган тупроқнинг унумдор қатлами қишлоқ хўжалиги мақсадларига мўлжалланган ерлар учун фойдаланилади.
Эпидемиологик жиҳатдан хавфли ҳамда таркибида радиоактив элементларнинг рухсат этилган даражасидан юқори бўлган ерларда тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиб фойдаланиш ман этилади.
Сидириб олинадиган тупроқнинг таркиби ишлаб чиқариш чиқиндилари, қаттиқ предметлар ва қурилиш чиқиндиларидан ҳоли бўлиши керак.
Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги ва унинг ҳудудий бошқармалари шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш, жумладан, кўп қаватли ва якка тартибдаги уй жойлар ҳамда нотурар объектларни қуриш учун архитектура-режалаштириш топшириғини ишлаб чиқишда Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институтининг тупроқни унумдор қатлами юзасидан хулосасини олинишини ҳамда тупроқни муҳофаза қилиш ва ундан оқилона фойдаланиш бўйича талабларга риоя қилинишини белгилаб беради.
16. Тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиш, сақлаш ва ундан фойдаланиш Вазирлар Маҳкамасининг 2023 йил 29 апрелдаги 169-сон қарори билан тасдиқланган Бузилган ерларни рекультивация қилиш, тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиш, сақлаш ва ундан оқилона фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом талаблари асосида амалга оширилади.
4-боб. Якунловчи қоидалар
17. Тупроқнинг унумдор қатламини белгилашда юзага келадиган низолар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда ҳал қилинади.
18. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш, сидириб олинадиган майдон юзасидан хулоса бериш ва уни назорат қилиш
Босқич Субъектлар Чора-тадбирлар Муддатлар 1-босқич Туман (шаҳар) архитектура бўлими, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган фаолиятни амалга оширувчи субъектлар Шаҳарсозлик фаолияти, геологик-қидирув ва фойдали қазилмаларни қазиб олиш, шунингдек, қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган бошқа фаолиятни амалга ошириш учун тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш юзасидан Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институтига буюртма беради. Қурилиш лойиҳасини ишлаб чиқиш даврида 2-босқич Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти ва унинг минтақавий бўлинмалари 1. Лойиҳа ижрочиларининг буюртмасига асосан тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш мақсадида тупроқ-тадқиқот ишлари ўтказади. 2. Тадқиқот натижалари асосида ҳудуднинг тупроқ харитасини, тупроқнинг унумдор қатлами, сидириб олинадиган майдон, тупроқ қатламининг қишлоқ хўжалигида фойдаланишга яроқлилиги юзасидан ҳамда тупроқнинг механик таркиби, шўрланиши, тупроқ таркибидаги гумус ва ҳаракатчан фосфор, алмашинувчан калий миқдори кўрсаткичлари нисбатан паст бўлган майдонларга олиб чиқилиши юзасидан илмий асосланган хулоса беради. Буюртма келиб тушгандан кейин 15 иш куни мобайнида 3-босқич Туман (шаҳар) ҳокимлиги, Кадастр агентлигининг туман (шаҳар) бўлими, туман (шаҳар) қишлоқ хўжалиги бўлими Объектларни лойиҳалаштириш чоғида лойиҳа ижрочилари томонидан тупроқнинг унумдор қатламини сидириб олиб, уларни белгиланган жойларга ташлайди. Тупроқ тадқиқот натижалари олингандан кейин 5 кун мобайнида 4-босқич Қишлоқ хўжалигига оид бўлмаган фаолиятни амалга оширувчи субъектлар Туман ер тузиш чизмасининг лойиҳасини ишлаб чиқади. Лойиҳа асосида 5-босқич Туман (шаҳар) ҳокимлиги, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Агросаноат мажмуи устидан назорат қилиш инспекциясининг туман (шаҳар) бўлими Тупроқ унумдор қатламини сидириб олиниши ва белгиланган дала контурига кўчирилиш юзасидан давлат назоратини амалга оширади. Мунтазам равишда
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА
Тупроқ кесмасининг морфологик тузилиши
Манзили: _______________________________________________________________________________________________________________ Кесма рақами: _____ сана «_____»______________ 20 ___ йил I. Рельефи ва геоморфологияси 5. Паст тоғлар V. Жойлашиш чуқурлиги, см VII. Экин тури А. Дарё воҳалари 6. Ўрта тоғлар 1. Ер ости сувлари 1. Пахта 1. Қайир 7. Баланд тоғлар 2. Шағал 2. Буғдой, арпа 2. 1 чи қайир усти террасаси II. Тупроқ ҳосил қилувчи жинслар 3. Гипс 3. Шоли 3. 2 чи қайир усти террасаси 1. Лёсслар ва лёссимон ётқизиқлар 4. Карбонатлар 4. Сабзавот, полиз 4. 3 чи қайир усти террасаси 2. Аллювиал 5. Глейлашган 5. Беда 5. 4 чи қайир усти террасаси 3. Пролювиал 6. Она жинси 6. Маккажўхори Б. Дельта (дарё ёйилмаси) 4. Делювиал VI. Тупроқ юзаси 7. Кўп йиллик дарахтзор 1. Ўзанга ёндош баландлик 5.Эллювиал 1. Палахсасимон 8. Боғ, узумзор 2. Ўзанлараро пасайиш 6. Эол (шамол) 2. Кесаксимон 9. Бўз ерлар, қўриқ ерлар В. Ёйилма (дельта) III. Экспозицияси ва нишаблик даражаси 3. Эгатсимон 10. Шудгор а) юқори қисми 1. Шимолий 4. Текис Тупроқ номи: б) ўрта қисми 2. Шарқий 5. Қиррасимон в) чеккаси 3. Жанубий 6. Тошли Г. Плато 4. Ғарбий 7. Туз доғлари Тупроқшунос Ф.И.О.: Д. Тоғ ва тоғолди IV. Даражаси (0, 1, 2, 3) 1. Тоғолди кенг тўлқинсимон текислиги 1. Шўрланиш Имзо: 2. Паст-баланд адирли текислиги 2. Ювилиш Айрим белгилари: 3. Тоғолди ўр-қирли текислиги 3. Скелетлиги 4. Тоғ ёнбағри, тоғ ости 4. Гипслашганлиги
Қатламлар чегараси, см Ранги Намлиги Механик таркиби Тузилиши Жойлашиши Янги яралмаси Илдизлар Ҳашарот излари Қўшилмалар Кейинги қатламга ўтиши Намуна олинган чуқурлик, см Ранги: 1. Лойли а) йирик 12. Зангори доғлар: 5. Қиррали майда шағал 1. Қора 2. Оғир қумлоқли б) майда а) якка (қатламнинг 10%и) 6. Қумли тош 2. Сур тусли 3. Ўрта қумлоқли в) юпқа б) кам (30%гача) 7. Чиғаноқлар: 3. Қўнғир 4. Енгил қумлоқли Зичлиги: в) кўп (50%гача) а) кам 4. Жигарранг 5. Қумлоқли 1. Юмшоқ г) ёппасига б) тез-тез 5. Дала ранг 6. Қумли 2. Кам зичлашган Ер ости ҳашаротлари қолдиқлари ва излари: в) жуда кўп 6. Оч ранг 7. Қатламли: 3. Ўрта зичлашган а) кам Ўтиш тавсифи: 7. Кўкимтир кулранг а) оғир қумлоқли қатламлар учрайди 4. Кучли зичлашган б) ўртача а) кескин 8. Оқимтир б) ўрта қумлоқли қатламлар учрайди Янги яралмалар: в) кўп б) аниқ 9. Кулранг: в) енгил қумлоқли қатламлар учрайди 1. Мицелий г) ер пилласи в) сезиларли а) оч; б) тўқ Тузилиши: 2. Томирсимон туз йўллари Илдизлар: г) аста-секин Намлиги: 1. Палахсасимон 3. Конкреция СО 2 а) сийрак Қайдлар: 1. Қуруқ 2. Кесаксимон 4. Оқ кўзанак СО 2 доғлари б) зич 2. Нам: 3. Ёнғоқсимон 5. Капролитлар в) мўл а) кам 4. Донсимон 6. Тузларнинг майда кристаллари шаклида г) чим б) ўртача 5. Чангсимон 7. Гипс кристаллари Қўшилмалар: в) юқори 6. Плиткасимон 8. Гипс бўлаклари 1. Антропоген (идиш синиқлари, кўмир қолдиқлари ва бошқалар) 3. Зах, ўта нам 7. Тангасимон 9. Шўх 2. Тош 4. Ҳўл 8. Пластинкасимон 10. Арзик 3. Шағал Механик таркиби: 9. Баргсимон: 11. Занг доғлар 4. Сомон қолдиқлари
Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш тартиби тўғрисидаги низомга 3-ИЛОВА
«Тасдиқлайман» Тупроқшунослик ва агрокимёвий тадқиқотлар институти («Тупроқ клиникаси» МЧЖ, минтақавий бўлинмалари) раҳбари _____________________ (Ф.И.О.) 20___ йил «_____»____________ Тупроқнинг унумдор қатлами тўғрисида ХУЛОСА № ______ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (субъектнинг номи ва объектнинг жойлашуви манзили) 1. Тупроқ тадқиқот ишларини ўтказиш учун асос ва тақдим қилинган ҳужжатлар: 1.1. Тупроқнинг унумдор қатламини аниқлаш юзасидан субъект мурожаати _______________________________________ (санаси ва рақами); 1.2. Тупроқ тадқиқот ишлари ўтказиладиган ҳудуднинг тегишлилиги юзасидан ҳуқуқий ҳужжат нусхаси; 1.3. Ер участкаси чегараси, умумий майдони, қурилиш ости ва ободонлаштириладиган майдонлар тўғрисида __________ ўлчамдаги харита; 1.4. Экологик экспертиза хулосаси . 2. Ҳудуднинг қисқача тавсифи ва тупроқ тадқиқот натижалари: 2.1. Ҳудуднинг географик жойлашуви ва тупроқ номи; 2.2. Ҳудудда ўтказилган дала-тадқиқот ишлари, туширилган тупроқ кесмалари, тупроқнинг генетик қатламлари ва морфологик белгилари, олинган тупроқ намуналари; 2.3. Лаборатория таҳлили натижалари, тупроқнинг механик таркиби, шўрланиши, тупроқ таркибидаги гумус ва ҳаракатчан фосфор ҳамда алмашинувчан калий миқдори . Тупроқ тадқиқот натижалари Тупроқ кесмаси рақами Қатлам чуқурлиги, см Механик таркиби Гумус, % Ҳаракатчан фосфор ва алмашинувчан калий, мг/кг ҳисобида Шўрланиш физик лой, % физик қум, % ил заррачаси, % номи фосфор (P 2 O 5 ) калий (K 2 O) даражаси типи қуруқ қолдиқ, % Cl SO 4 3. Тупроқнинг унумдор қатлами қалинлиги ва сидириб олинадиган майдон бўйича хулоса: 3.1. Ҳудуд учун ҳисоблаб чиқилган унумдор қатлам қалинлиги ва сидириб олинадиган майдон; 3.2. Сидириб олинадиган тупроқ қатламининг қишлоқ хўжалигида фойдаланишга яроқлилиги юзасидан ҳамда тупроқнинг хоссаси ва хусусиятлари бўйича кўрсаткичлари нисбатан паст бўлган майдонларга олиб чиқилиши юзасидан хулоса берилади; 3.3. Тупроқнинг морфологик кўрсаткичлари, тупроқ харитаси ва тупроқ кесмаси туширилган фотоальбом илова қилинади.
Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ
Тошкент ш.,
2025 йил 22 январь,
33-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
NIZOM
SXEMASI
QAYDNOMASI
NIZOM
SXEMASI
Tuproq monitoringini amalga oshirish hamda tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining “Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, shuningdek, respublikada iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq salbiy taʼsirning oldini olish, qishloq xoʻjaligi yerlari degradatsiyasini kamaytirish, tuproqdagi gumus miqdorini koʻpaytirish orqali ekinlar hosildorligi va tuproq unumdorligini oshirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. Quyidagilar:
Tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq;
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizom 2-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar hamda Toshkent shahar hokimliklari Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Kadastr agentligi, Qishloq xoʻjaligi vazirligi bilan birgalikda shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish jarayonida tuproqning sidirib olingan unumdor qatlamini koʻchirish uchun unumdorligi past, tarkibida tosh va qum boʻlgan hamda yangi oʻzlashtiriladigan qishloq xoʻjaligi maydonlari muntazam ravishda belgilab berilishini taʼminlasin.
3. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Suv xoʻjaligi vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi oʻz vakolatlari doirasida yer fondi toifasidan qatʼi nazar, yerlarni rekultivatsiya qilish, buzilgan yerlarni tiklash, foydalanish uchun yaroqli holga keltirish, tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari talablarini bajarish, tuproqni himoyalaydigan texnologiyalarni joriy etish ustidan tegishli tadbirlarni amalga oshirsin va natijasi boʻyicha maʼlumotlarni har chorak yakuni bilan Qishloq xoʻjaligi vazirligining geoportaliga joylashtirib borsin.
4. Oʻzbekiston Respublikasi Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi, Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi yer fondi toifasidan qatʼi nazar, shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish jarayonida tuproqning unumdor qatlamini aniqlash boʻyicha Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutidan xulosa olinishini taʼminlasin.
5. Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshiruvchi loyiha ijrochilari tomonidan tuproq qatlami sidirib olinishi va belgilangan dala konturiga koʻchirilishi yuzasidan davlat nazoratini amalga oshirsin.
6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari J.A. Xodjayev zimmasiga yuklansin.
Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 22-yanvardagi 33-son qaroriga 1-ILOVA
Tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisida”gi Qonunining 10-moddasiga muvofiq tuproq monitoringini amalga oshirish tartibini belgilaydi.
2. Tuproq monitoringi Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari (keyingi oʻrinlarda — Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti) tomonidan amalga oshiriladi.
3. Tuproq monitoringi tuproqning hozirgi holatini, yuz berayotgan oʻzgarishlarni tahlil qilish, ushbu oʻzgarishlarning xarakterini va ularning tuproq unumdorligiga taʼsirini aniqlash, salbiy jarayonlarning oldini olish va ularning oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha tadbirlar, tuproqdan samarali foydalanish hamda uni muhofaza qilishga qaratilgan tavsiyalarni ishlab chiqishdan iborat.
4. Tuproq monitoringi tabiiy sharoitlarda va inson faoliyati taʼsirida tuproqda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlar xarakterini, jadalligini hamda yoʻnalishini oʻz vaqtida aniqlash maqsadida olib boriladigan kuzatish va nazorat qilish tizimlaridan iborat. Tuproq monitoringi mulkchilik shaklidan qatʼi nazar (xususiy mulk bundan mustasno), qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlarning barcha turlarida amalga oshiriladi.
5. Tuproq monitoringi davomida tanlab olingan tuproq namunalari milliy va (yoki) xalqaro akkreditatsiya tizimida akkreditatsiya qilingan laboratoriyalarda tahlil qilinadi.
6. Tuproq monitoringi ishlari davriyligi boʻyicha quyidagicha amalga oshiriladi:
tizimli monitoring — yer osti sizot suvlari sathi 3 metrgacha boʻlgan hududlarda har 3 yilda, sizot suvlari 3 metrdan past boʻlgan hududlarda har 5 yilda bir marta;
davriy monitoring — tuproq monitoringini yuritish hududlarida tabiiy ofat yoki boshqa salbiy oqibatlar vujudga kelganda, qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar kuchli degradatsiyaga uchraganda.
2-bob. Tizimli tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi
7. Tizimli tuproq monitoringini amalga oshirish uchun dastlab monitoring obyektlari (kalit maydonlari) tanlab olinadi. Monitoring obyektlarini tanlashda Qoraqalpogʻiston Respublikasi va viloyatlar kesimida hududning tabiiy va qishloq xoʻjaligi landshafti uchun tipik boʻlgan tuproq xili mujassam boʻlishi kerak.
Har bir hududning geomorfologik tuzilishi va qishloq xoʻjaligida foydalanilishi eʼtiborga olingan holda, tuproq-iqlim rayonlashtirilishi asosida kalit maydonlari quyidagicha tanlanadi:
sugʻoriladigan haydalma yerlardan (ilgari sugʻorilib hozirda tashlab qoʻyilgan boʻz yerlar bilan birga) — 7 ta kalit maydoni;
lalmikor haydalma yerlardan (ilgari ekilgan boʻz yerlar bilan birga) — 5 ta kalit maydoni;
tabiiy yaylov va pichanzorlardan — 3 ta kalit maydoni.
Tuproq xaritalari va ularga ilova qilingan tushuntirish xatlari tuproq xillarining tarqalish maydonlarini koʻrsatuvchi manba sifatida xizmat qiladi.
8. Tuproq monitoringi ishlari tayyorgarlik, dala va kameral bosqichlarda amalga oshiriladi.
9. Tayyorgarlik bosqichida oʻtgan davr mobaynida bajarilgan quyidagi maʼlumotlar oʻrganiladi, umumlashtiriladi va tahlil qilinadi:
hududning suv bilan taʼminlanganligi;
yogʻingarchiliklar, sugʻorish va shamol eroziyasi;
tuproqning suv-fizik xossalari, mexanik tarkibi;
tuproqning tuz va suv rejimi (meliorativ holati);
tuproqdagi gumus va azotning umumiy shakli, fosfor hamda kaliyning umumiy va harakatchan shakllari, mikroelementlar, gips, karbonat, singdirish asoslari va sigʻimi;
tuproqning ogʻir metallar, pestitsidlar, gerbitsidlar va kimyoviy oʻgʻitlar bilan ifloslanishi.
10. Hududda tarqalgan barcha geomorfologik ajratmalardan tuproq turlari va ularning maydoni aniqlanadi, shu asosda maydon jihatdan katta boʻlgan yetakchi geomorfologik ajratma va tuproq turlaridan 500 gektarli kalit maydonlari ajratib olinadi va xarita-asosga tushiriladi.
11. Tanlangan 500 gektarli kalit maydonlardan tipik boʻlgan geomorfologik ajratmalar va tuproq turlaridan 100 gektarli maydon tanlab olinadi, xarita-asosga tushiriladi hamda mazkur Nizomning 9-bandidagi maʼlumotlar oʻrganiladi. Ushbu tanlangan maydon tizimli monitoring-kuzatuv obyekti sifatida roʻyxatga olinadi va keyingi tadqiqotlarni oʻtkazish uchun xizmat qiladi.
12. Tadqiqot oʻtkazish uchun tanlangan 100 gektarli maydon ichidan jami 3 ta, shundan 1 ta 1 gektarli statsionar ekologik maydon hamda 2 ta 1 gektarli yarim statsionar ekologik maydonchalar aniqlanadi va xarita-asosga joylashtiriladi.
13. Har bir kalit maydoni boʻyicha quyidagicha tushuntirish xati yoziladi:
muqaddima — ishning maqsadi, vazifasi, foydalanilgan materiallar, tuproq xaritasi, tadqiqot oʻtkazilgan sana, ishni bajaruvchi tashkilotlar, tadqiqotni bajarish usullari va boshqalar koʻrsatiladi;
tabiiy sharoitlar — hududning geomorfologiyasi, relyefi, tuproq-iqlim zonasi, tuproq hosil qiluvchi jinslar, gidrografiyasi, gidrogeologiyasi, iqlimi, oʻsimliklar dunyosi va boshqalar;
tuproqning oʻzlashtirilganlik davri va ularning qiyosiy tahlili;
tuproqlar tavsifi;
xulosa — barcha oʻrganilgan tuproq turlarida sodir boʻlgan oʻzgarishlarning jadalligi va yoʻnalishlari hamda ularning sabablari koʻrsatib oʻtiladi, shuningdek, tuproq holati va unumdorligini belgilovchi koʻrsatkichlarni maqbullashtirish asosida dastlabki tavsiyalar beriladi.
14. Tuproq xaritasi, topografik sʼyomkalar, fotoplanlar, aerosurat materiallari asosida dala-tadqiqot ishlari oʻtkaziladi.
15. Tanlangan statsionar va yarim statsionar ekologik maydonchalar WGS-84 koordinatalar tizimi asosida xarita-asosga tushiriladi.
16. Statsionar va yarim statsionar ekologik maydonchalarning har birida “konvert” usuli bilan 1 ta asosiy va 4 ta yordamchi kesmalar tushiriladi, asosiy kesma sizot suvlarigacha va yordamchi kesmalar 1 metrgacha qaziladi.
17. Asosiy va yordamchi kesmalardan tuproq namunalari tuproqshunoslikda umumqabul qilingan usullar boʻyicha olinadi.
18. Statsionar ekologik maydonda quyidagilar oʻrganiladi:
tuproqning morfologik belgilari;
tuproqning suv oʻtkazuvchanligi va hajm ogʻirligi;
sizot suvlarining chuqurligi;
ekilgan ekin turi, agrotexnik tadbirlar turi;
oʻtkazilgan meliorativ tadbirlar tavsifi.
19. Kameral bosqichda laboratoriya sharoitida tuproqning fizik-kimyoviy va agrokimyoviy xossalari aniqlanadi hamda dala-tadqiqot ishlari materiallari tahlil qilinadi.
20. Statsionar va yarim statsionar ekologik maydonchalarning tuproq shoʻrlanishi, eroziya, gumus, ogʻir elementlar, harakatchan fosfor va almashinuvchan kaliy moddalari bilan taʼminlanganlik koʻrsatkichlari boʻyicha kartogrammalar tuziladi.
21. Asosiy tuproq kesmalaridan olingan tuproqning kimyoviy tahlillari asosida tuproqning genetik qatlamlari boʻyicha fizik-kimyoviy, morfologik va agrokimyoviy xossalari qaydnomasi tuziladi.
Qaydnoma mazkur Nizomga 2-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha toʻldiriladi.
22. Tadqiqot natijalari asosida tematik xaritalar, kartogrammalar, jadvallar va diagrammalar ilova qilingan hisobot tuziladi va tavsiyalar beriladi.
3-bob. Davriy tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi
23. Davriy tuproq monitoringi tadqiqotlari monitoring hududlarida yuzaga kelgan kuchli salbiy oqibatlar (sel suvi taʼsirida yuvilib ketgan, kuchli qurgʻoqchilikka uchragan va boshqa salbiy holatlar) sodir boʻlganda oʻtkaziladi.
24. Davriy tuproq monitoringini amalga oshirish uchun tadqiqot obyektlari quyidagicha tanlab olinadi.
sugʻoriladigan haydalma yerlardan (ilgari sugʻorilib, hozirda tashlab qoʻyilgan boʻz yerlar bilan birga) — 2 ta kalit maydoni;
lalmikor haydalma yerlardan (ilgari ekilgan boʻz yerlar bilan birga) — 2 ta kalit maydoni;
tabiiy yaylov va pichanzorlardan — 3 ta kalit maydoni.
25. Davriy tuproq monitoringi dala va kameral bosqichlarda amalga oshiriladi.
26. Davriy tuproq monitoringining dala va kameral bosqichlari mazkur Nizomning 2-bobida keltirilgan tartibda amalga oshiriladi.
4-bob. Yakunlovchi qoidalar
27. Tuproq monitoringini amalga oshirishda yuzaga keladigan nizolar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hal qilinadi.
28. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
Tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
Tuproq monitoringiga oid loyiha-qidiruv ishlarini amalga oshirish
Bosqich Subyektlar Chora-tadbirlar Muddatlar 1-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari Tizimli tuproq monitoringini amalga oshirish uchun monitoring obyektlari (kalit maydonlari) tanlab olish. Doimiy ravishda 2-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari Tayyorgarlik bosqichida hududlarning suv taʼminoti, tuproqning yogʻingarchiliklar, sugʻorish va shamol eroziyasi, suv-fizik xossalari, mexanik tarkibi, tuz va suv rejimi, gumus va azotning umumiy shakli, fosfor va kaliyning umumiy va harakatchan shakllari, mikroelementlar, gips, karbonat, singdirish asoslari va sigʻimi, ogʻir metallar, pestitsidlar, gerbitsidlar va kimyoviy oʻgʻitlar bilan ifloslanishi kabi maʼlumotlarni oʻrganish, umumlashtirish va tahlil qilish. Fevral-mart 3-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari Dala ishlari bosqichida statsionar va yarim statsionar ekologik maydonchalardan asosiy va yordamchi kesmalar tushirish. Aprel — avgust 4-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti Kameral bosqichda laboratoriya sharoitida tuproqning fizik-kimyoviy va agrokimyoviy xossalari aniqlash hamda dala tadqiqotlari materiallarini tahlil qilish. Sentabr-oktabr 5-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti Tuproq monitoringi natijalari boʻyicha tayyorlangan maʼlumotlarni Qishloq xoʻjaligi vazirligiga taqdim etish. Noyabr
Tuproq monitoringini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Statsionar ekologik maydonlardagi tuproqning genetik qatlamlari boʻyicha fizik-kimyoviy, agrokimyoviy va morfologik xossalari
1. Hudud nomi: _____________ 2. Geomorfologik ajratma: _________________ 3. Tuproq turi: __________________ 4. Statsionar ekologik maydon raqami: _______________ 5. Monitoring oʻtkazilgan sana: __________________ Tuproq indeksi Ekilgan qishloq xoʻjaligi ekini turi Qoʻllanilgan oʻgʻitlar turi va miqdori, t/ga Genetik qatlam Tuproqlarning fizik-kimyoviy, morfologik va agrokimyoviy xossalari indeks qatlam chuqurligi, sm gumus, % umumiy, % harakatchan, mg/kg SO 2 , % gips, % azot fosfor kaliy azot fosfor kaliy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 A x. A xo B 1 B 2 BC C
ilovaning davomi Tuproqlarning fizik-kimyoviy, morfologik va agrokimyoviy xossalar singdirish sigʻimi, mg-ekv/100 g singdirilgan kationlar, mg-ekv/ 100 g rN tuzlar yigʻindisi (quruq qoldiq), % shoʻrlanish tipi mexanik tarkib fraksiyalari, mm mikroagregat tarkibi fraksiyalari, mm suvga chidamli agregatlar miqdori (0,25 — 10 mm) yer yuzasi toshloqlik darajasi, % kalsiy magniy natriy kaliy <0,001 >0,01 <0,001 >0,01 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28
ilovaning davomi Tuproqlarning fizik-kimyoviy, morfologik va agrokimyoviy xossalari gumusli qatlam qalinligi, sm eroziyalanganlik darajasi filtratsiyalanish koeffitsiyenti, mm/min sizot suvlarining minerallashuvi, % sizot suvlari sathi, m solish-tirma ogʻirlik, g/sm 3 hajm ogʻirligi g/sm 3 tabiiy namlik, % umumiy gʻovaklik, % samarali (maqbul) namlik zaxirasi, m 3/ ga ogʻir metallar miqdori Qoldiq pestitsidlar miqdori kobalt qoʻrgʻoshin kadmiy mis rux 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45
ilovaning davomi Tuproqlarning fizik-kimyoviy, morfologik va agrokimyoviy xossalari soʻlish namligi, % dala nam sigʻimi chegarasi, % oʻsimlik oʻzlashtira oladigan namlik darajasi, % vegetatsiya davridagi faol harorat (>10) yigʻindisi, ° S vegetatsiya davrida yogʻinlar yigʻindisi, mm 46 47 48 49 50
Vazirlar Mahkamasining 2025-yil 22-yanvardagi 33-son qaroriga 2-ILOVA
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi toʻgʻrisida
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasining “Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisida”gi Qonunining 10-moddasiga muvofiq shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish paytida tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibini belgilaydi.
2. Tuproqning unumdor qatlami Oʻzbekiston Respublikasining “Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasiga muvofiq Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari (keyingi oʻrinlarda — Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti) tomonidan aniqlanadi.
3. Mulkchilik shaklidan va yer fondi toifasidan qatʼi nazar, shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish uchun tuproqning unumdor qatlamini mavjudligi va uning qatlamini qalinligi aniqlanadi.
4. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash yuzasidan tadqiqot natijalari:
sidirib olinadigan unumdor qatlamni tasdiqlovchi hujjat hisoblanadi;
sidirib olingan tuproqni unumdorlik koʻrsatkichlari past boʻlgan hududlarga qishloq xoʻjaligi maqsadida foydalanish uchun koʻchirib oʻtkazishga asos boʻladi.
5. Sidirib olingan tuproq qatlamini qishloq xoʻjaligidan boshqa maqsadlarda foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
6. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash va sidirib olinadigan maydon boʻyicha xulosa berish mazkur Nizomga 1-ilovada keltirilgan sxemaga muvofiq amalga oshiriladi.
2-bob. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi
7. Shaharsozlik faoliyati, geologik qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish boʻyicha loyihalarni ishlab chiqish chogʻida tuproqning unumdor qatlamini aniqlash maqsadida Oʻzbekiston Respublikasining “Tuproqni muhofaza qilish va uning unumdorligini oshirish toʻgʻrisida”gi Qonunining 18-moddasiga muvofiq Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutiga shartnoma asosida buyurtma beriladi, buyurtmada quyidagilar taqdim etiladi:
tuproqning unumdor qatlamini aniqlash boʻyicha ariza;
tuproqning tadqiqot ishlari oʻtkaziladigan yer maydoniga boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjat;
yer uchastkasining chegarasi va umumiy maydoni, qurilish osti va obodonlashtiriladigan maydonlar toʻgʻrisida 1:500, 1:1 000 yoki 1:2 000 masshtabdagi xarita;
ekologik ekspertiza xulosasi.
8. Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti loyiha ijrochilarining buyurtmasiga asosan tuproqning unumdor qatlamini aniqlash maqsadida tuproq xaritasini ishlab chiqadi va sidirib olinadigan qatlam qalinligini aniqlab beradi.
9. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash ishlari tayyorgarlik, dala va kameral bosqichlarda amalga oshiriladi.
Tayyorgarlik bosqichida hududda avval amalga oshirilgan tuproqqa oid tadqiqot ishlari va monitoringi (tuproqning sifatini baholash, shoʻrlanishi, eroziya, agrokimyoviy, ekologik va boshqalar), turli masshtabdagi xaritalar hamda zarur maʼlumotlar toʻplanadi, tizimlashtiriladi va tahlil qilinadi.
Buyurtmachi tomonidan taqdim etilgan maʼlumotlar asosida oʻrganilayotgan hududning ishchi xarita-sxemasi tuziladi. Mazkur xarita-sxemada yer uchastkasining chegarasi va umumiy maydoni, qurilish osti va obodonlashtiriladigan maydonlar hamda hududning murakkabligiga bogʻliq holda tuproq kesmasi tushiriladigan dastlabki nuqtalar belgilanadi.
Yer maydonlarini oʻlchamidan qatʼi nazar, tuproqning tadqiqot ishlari oʻtkazilayotgan maydonda har bir gektardan kamida bittadan asosiy kesma qazilib, kimyoviy tahlillarni amalga oshirish uchun tuproqning genetik qatlamlaridan namunalar olinishi shart.
10. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash uchun dala-tadqiqot ishlari joyiga chiqqan holda oʻtkaziladi va quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
xarita-sxema asosida hudud oʻrganiladi, zarur boʻlgan hollarda ularga tuzatishlar kiritiladi, hudud chegarasida tuproqning asosiy va zaruratga koʻra yordamchi tuproq kesmalari qaziladi. Bunda asosiy kesma tuproq ona jinsgacha yoki yer osti sizot suvlari chiqqunga qadar, yordamchi kesmalar esa 0,40 m dan 0,75 m gacha qaziladi;
tuproq kesmalari asosida tuproq genetik qatlamlarga ajratiladi va morfologik belgilari dala varaqasiga yoziladi;
tuproqning morfologik belgilari mazkur Nizomga 2-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha rasmiylashtiriladi.
Tuproq kesmalari tushirilgan joylar xarita-sxemada bir xil tartibda raqamlanadi va belgilar bilan koʻrsatiladi:
a) asosiy kesmaga aylana va ichiga musbat belgisi — “ ”;
b) yordamchi kesmalarga faqat musbat belgisi — “+” qoʻyiladi.
11. Tuproq kesmalarining morfologik belgilari yozilganidan soʻng ajratilgan tuproqning genetik qatlamlaridan tahlil uchun taxminan 200 — 500 grammdan namunalar tozalangan kesma devoridan, quyidan boshlab genetik qatlamning oʻrtasidan va agar qatlam 30 sm dan qalin boʻlsa, bir nechta yerdan olinadi.
Asosiy kesmani qazish davomida yer osti sizot suvlari chiqsa, suvning kimyoviy tahlili uchun 500 millilitrdan kam boʻlmagan miqdorda suv olinadi va yorliq yozib bogʻlanadi.
Olingan tuproq namunalari maxsus xaltachalarga solinadi. Har bir tuproq namunasi uchun yorliq toʻldiriladi, barcha tuproq namunalari birgalikda bitta kesma uchun jamlab qogʻozga oʻraladi va kesma raqami yoziladi.
Tuproq namunalari olingandan soʻng kesma tuproq bilan toʻldiriladi va bunda chirindili tuproq qatlami eng ustiga tashlanadi.
Olingan tuproq namunalari salqin joyda quritiladi va laboratoriya tahlili uchun tayyorlanadi.
Laboratoriya sharoitida tuproqning mexanik tarkibi, shoʻrlanishi, tuproq tarkibidagi gumus va harakatchan fosfor, almashinuvchan kaliy miqdorlari aniqlanadi.
Shuningdek, tuproq tarkibidagi radioaktiv elementlar, ogʻir metallar va pestitsidlar miqdori ham oʻrganiladi.
12. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash boʻyicha kameral ishlar quyidagilardan iborat:
laboratoriya tahlillarini oʻtkazish;
tuproq xaritasining mualliflik asl nusxasini tuzish;
tuproqning unumdor qatlamini hisoblash;
maʼlumot xati yozish va tuproq xaritasiga kengaytirilgan izohlar tuzish.
13. Tuproqning unumdor qatlami toʻgʻrisidagi xulosa 3 nusxada tayyorlanadi.
Birinchi nusxa institut arxivida saqlash uchun, ikkinchi nusxa murojaat qilgan subyektga ijro uchun, uchinchi nusxa Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasiga davlat nazoratini amalga oshirish maqsadida yuboriladi.
14. Laboratoriya tahlillari tuproqlarni oʻrganish uchun qabul qilingan tuproqshunoslik usullari asosida oʻtkaziladi. Laboratoriya tahlillari natijalari maxsus qaydnomaga yoziladi.
Dala va laboratoriya maʼlumotlari asosida tuproq xaritasida tuproqning nomi va unumdor qatlami aniqlanadi hamda zarurat boʻlganda, tuproq xaritasiga tuzatishlar kiritiladi. Tuproqning tahlil natijalarini yigʻma jadvallari tuziladi. Tuproqning nomi Oʻzbekiston tuproqlari tasnifi boʻyicha beriladi va tuproq xaritasining mualliflik asl nusxasi tuziladi.
Tuproqning unumdor qatlami tuproq tadqiqotlari oʻtkazgan mutaxassis tomonidan hudud chegarasi boʻylab toʻliq maydon hisoblab chiqiladi.
Agar hududda 1 tadan koʻp tuproq kesmasi toʻgʻri kelsa, tuproqning unumdor qatlami qalinligining oʻrtacha qiymati hisoblab chiqariladi. Tuproqning unumdor qatlami haydalma va haydalma ostki qatlamlardan iborat boʻladi.
Tadqiqotlar yakuni boʻyicha hududning 1:500, 1:1000 yoki 1:2000 masshtabdagi tuproq xaritasi va unumdor qatlami, sidirib olinadigan maydon, tuproq kesmasi fotoalbomi hamda maʼlumot xati va xulosa taqdim etiladi.
Maʼlumot xatida hududda oʻtkazilgan tuproqning tadqiqot ishlari boʻyicha qisqacha sharh, tarqalgan tuproqning nomi va unumdor qatlami qalinligi, mexanik tarkibi, shoʻrlanishi, gumus miqdori hamda harakatchan fosfor, almashinuvchan kaliy miqdorlari koʻrsatiladi.
Sidirib olinadigan tuproq qatlamini qishloq xoʻjaligida foydalaniladigani hamda tuproqning xossa va xususiyatlari, unumdorligi, gumus, fosfor va kaliy miqdori nisbatan past boʻlgan, shuningdek, shoʻrlanishi yuqori boʻlgan maydonlarga olib chiqish boʻyicha ilmiy asoslangan xulosa beriladi.
Tuproqning unumdor qatlami toʻgʻrisidagi xulosa mazkur Nizomga 3-ilovaga muvofiq shakl boʻyicha taqdim etiladi.
3-bob. Tuproqning unumdor qatlamini sidirib olish tartibi
15. Tadqiqot ishlari oʻtkazilmasdan oldin tuproqning unumdor qatlamini sidirib olish mumkin emas.
Qurilish osti maydonlaridan sidirib olingan tuproqning unumdor qatlami qishloq xoʻjaligi maqsadlariga moʻljallangan yerlar uchun foydalaniladi.
Epidemiologik jihatdan xavfli hamda tarkibida radioaktiv elementlarning ruxsat etilgan darajasidan yuqori boʻlgan yerlarda tuproqning unumdor qatlamini sidirib olib foydalanish man etiladi.
Sidirib olinadigan tuproqning tarkibi ishlab chiqarish chiqindilari, qattiq predmetlar va qurilish chiqindilaridan holi boʻlishi kerak.
Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi va uning hududiy boshqarmalari shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish, jumladan, koʻp qavatli va yakka tartibdagi uy joylar hamda noturar obyektlarni qurish uchun arxitektura-rejalashtirish topshirigʻini ishlab chiqishda Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutining tuproqni unumdor qatlami yuzasidan xulosasini olinishini hamda tuproqni muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish boʻyicha talablarga rioya qilinishini belgilab beradi.
16. Tuproqning unumdor qatlamini sidirib olish, saqlash va undan foydalanish Vazirlar Mahkamasining 2023-yil 29-apreldagi 169-son qarori bilan tasdiqlangan Buzilgan yerlarni rekultivatsiya qilish, tuproqning unumdor qatlamini sidirib olish, saqlash va undan oqilona foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom talablari asosida amalga oshiriladi.
4-bob. Yakunlovchi qoidalar
17. Tuproqning unumdor qatlamini belgilashda yuzaga keladigan nizolar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hal qilinadi.
18. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash, sidirib olinadigan maydon yuzasidan xulosa berish va uni nazorat qilish
Bosqich Subyektlar Chora-tadbirlar Muddatlar 1-bosqich Tuman (shahar) arxitektura boʻlimi, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan faoliyatni amalga oshiruvchi subyektlar Shaharsozlik faoliyati, geologik-qidiruv va foydali qazilmalarni qazib olish, shuningdek, qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan boshqa faoliyatni amalga oshirish uchun tuproqning unumdor qatlamini aniqlash yuzasidan Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar institutiga buyurtma beradi. Qurilish loyihasini ishlab chiqish davrida 2-bosqich Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti va uning mintaqaviy boʻlinmalari 1. Loyiha ijrochilarining buyurtmasiga asosan tuproqning unumdor qatlamini aniqlash maqsadida tuproq-tadqiqot ishlari oʻtkazadi. 2. Tadqiqot natijalari asosida hududning tuproq xaritasini, tuproqning unumdor qatlami, sidirib olinadigan maydon, tuproq qatlamining qishloq xoʻjaligida foydalanishga yaroqliligi yuzasidan hamda tuproqning mexanik tarkibi, shoʻrlanishi, tuproq tarkibidagi gumus va harakatchan fosfor, almashinuvchan kaliy miqdori koʻrsatkichlari nisbatan past boʻlgan maydonlarga olib chiqilishi yuzasidan ilmiy asoslangan xulosa beradi. Buyurtma kelib tushgandan keyin 15 ish kuni mobaynida 3-bosqich Tuman (shahar) hokimligi, Kadastr agentligining tuman (shahar) boʻlimi, tuman (shahar) qishloq xoʻjaligi boʻlimi Obyektlarni loyihalashtirish chogʻida loyiha ijrochilari tomonidan tuproqning unumdor qatlamini sidirib olib, ularni belgilangan joylarga tashlaydi. Tuproq tadqiqot natijalari olingandan keyin 5 kun mobaynida 4-bosqich Qishloq xoʻjaligiga oid boʻlmagan faoliyatni amalga oshiruvchi subyektlar Tuman yer tuzish chizmasining loyihasini ishlab chiqadi. Loyiha asosida 5-bosqich Tuman (shahar) hokimligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasining tuman (shahar) boʻlimi Tuproq unumdor qatlamini sidirib olinishi va belgilangan dala konturiga koʻchirilish yuzasidan davlat nazoratini amalga oshiradi. Muntazam ravishda
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA
Tuproq kesmasining morfologik tuzilishi
Manzili: _______________________________________________________________________________________________________________ Kesma raqami: _____ sana “_____”______________ 20 ___ yil I. Relyefi va geomorfologiyasi 5. Past togʻlar V. Joylashish chuqurligi, sm VII. Ekin turi A. Daryo vohalari 6. Oʻrta togʻlar 1. Yer osti suvlari 1. Paxta 1. Qayir 7. Baland togʻlar 2. Shagʻal 2. Bugʻdoy, arpa 2. 1 chi qayir usti terrasasi II. Tuproq hosil qiluvchi jinslar 3. Gips 3. Sholi 3. 2 chi qayir usti terrasasi 1. Lyosslar va lyossimon yotqiziqlar 4. Karbonatlar 4. Sabzavot, poliz 4. 3 chi qayir usti terrasasi 2. Allyuvial 5. Gleylashgan 5. Beda 5. 4 chi qayir usti terrasasi 3. Prolyuvial 6. Ona jinsi 6. Makkajoʻxori B. Delta (daryo yoyilmasi) 4. Delyuvial VI. Tuproq yuzasi 7. Koʻp yillik daraxtzor 1. Oʻzanga yondosh balandlik 5.Ellyuvial 1. Palaxsasimon 8. Bogʻ, uzumzor 2. Oʻzanlararo pasayish 6. Eol (shamol) 2. Kesaksimon 9. Boʻz yerlar, qoʻriq yerlar V. Yoyilma (delta) III. Ekspozitsiyasi va nishablik darajasi 3. Egatsimon 10. Shudgor a) yuqori qismi 1. Shimoliy 4. Tekis Tuproq nomi: b) oʻrta qismi 2. Sharqiy 5. Qirrasimon v) chekkasi 3. Janubiy 6. Toshli G. Plato 4. Gʻarbiy 7. Tuz dogʻlari Tuproqshunos F.I.O.: D. Togʻ va togʻoldi IV. Darajasi (0, 1, 2, 3) 1. Togʻoldi keng toʻlqinsimon tekisligi 1. Shoʻrlanish Imzo: 2. Past-baland adirli tekisligi 2. Yuvilish Ayrim belgilari: 3. Togʻoldi oʻr-qirli tekisligi 3. Skeletligi 4. Togʻ yonbagʻri, togʻ osti 4. Gipslashganligi
Qatlamlar chegarasi, sm Rangi Namligi Mexanik tarkibi Tuzilishi Joylashishi Yangi yaralmasi Ildizlar Hasharot izlari Qoʻshilmalar Keyingi qatlamga oʻtishi Namuna olingan chuqurlik, sm Rangi: 1. Loyli a) yirik 12. Zangori dogʻlar: 5. Qirrali mayda shagʻal 1. Qora 2. Ogʻir qumloqli b) mayda a) yakka (qatlamning 10%i) 6. Qumli tosh 2. Sur tusli 3. Oʻrta qumloqli v) yupqa b) kam (30%gacha) 7. Chigʻanoqlar: 3. Qoʻngʻir 4. Yengil qumloqli Zichligi: v) koʻp (50%gacha) a) kam 4. Jigarrang 5. Qumloqli 1. Yumshoq g) yoppasiga b) tez-tez 5. Dala rang 6. Qumli 2. Kam zichlashgan Yer osti hasharotlari qoldiqlari va izlari: v) juda koʻp 6. Och rang 7. Qatlamli: 3. Oʻrta zichlashgan a) kam Oʻtish tavsifi: 7. Koʻkimtir kulrang a) ogʻir qumloqli qatlamlar uchraydi 4. Kuchli zichlashgan b) oʻrtacha a) keskin 8. Oqimtir b) oʻrta qumloqli qatlamlar uchraydi Yangi yaralmalar: v) koʻp b) aniq 9. Kulrang: v) yengil qumloqli qatlamlar uchraydi 1. Mitseliy g) yer pillasi v) sezilarli a) och; b) toʻq Tuzilishi: 2. Tomirsimon tuz yoʻllari Ildizlar: g) asta-sekin Namligi: 1. Palaxsasimon 3. Konkretsiya SO 2 a) siyrak Qaydlar: 1. Quruq 2. Kesaksimon 4. Oq koʻzanak SO 2 dogʻlari b) zich 2. Nam: 3. Yongʻoqsimon 5. Kaprolitlar v) moʻl a) kam 4. Donsimon 6. Tuzlarning mayda kristallari shaklida g) chim b) oʻrtacha 5. Changsimon 7. Gips kristallari Qoʻshilmalar: v) yuqori 6. Plitkasimon 8. Gips boʻlaklari 1. Antropogen (idish siniqlari, koʻmir qoldiqlari va boshqalar) 3. Zax, oʻta nam 7. Tangasimon 9. Shoʻx 2. Tosh 4. Hoʻl 8. Plastinkasimon 10. Arzik 3. Shagʻal Mexanik tarkibi: 9. Bargsimon: 11. Zang dogʻlar 4. Somon qoldiqlari
Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 3-ILOVA
“Tasdiqlayman” Tuproqshunoslik va agrokimyoviy tadqiqotlar instituti (“Tuproq klinikasi” MCHJ, mintaqaviy boʻlinmalari) rahbari _____________________ (F.I.O.) 20___ yil “_____”____________ Tuproqning unumdor qatlami toʻgʻrisida XULOSA № ______ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ __________________________________________________________________ (subyektning nomi va obyektning joylashuvi manzili) 1. Tuproq tadqiqot ishlarini oʻtkazish uchun asos va taqdim qilingan hujjatlar: 1.1. Tuproqning unumdor qatlamini aniqlash yuzasidan subyekt murojaati _______________________________________ (sanasi va raqami); 1.2. Tuproq tadqiqot ishlari oʻtkaziladigan hududning tegishliligi yuzasidan huquqiy hujjat nusxasi; 1.3. Yer uchastkasi chegarasi, umumiy maydoni, qurilish osti va obodonlashtiriladigan maydonlar toʻgʻrisida __________ oʻlchamdagi xarita; 1.4. Ekologik ekspertiza xulosasi . 2. Hududning qisqacha tavsifi va tuproq tadqiqot natijalari: 2.1. Hududning geografik joylashuvi va tuproq nomi; 2.2. Hududda oʻtkazilgan dala-tadqiqot ishlari, tushirilgan tuproq kesmalari, tuproqning genetik qatlamlari va morfologik belgilari, olingan tuproq namunalari; 2.3. Laboratoriya tahlili natijalari, tuproqning mexanik tarkibi, shoʻrlanishi, tuproq tarkibidagi gumus va harakatchan fosfor hamda almashinuvchan kaliy miqdori . Tuproq tadqiqot natijalari Tuproq kesmasi raqami Qatlam chuqurligi, sm Mexanik tarkibi Gumus, % Harakatchan fosfor va almashinuvchan kaliy, mg/kg hisobida Shoʻrlanish fizik loy, % fizik qum, % il zarrachasi, % nomi fosfor (P 2 O 5 ) kaliy (K 2 O) darajasi tipi quruq qoldiq, % Cl SO 4 3. Tuproqning unumdor qatlami qalinligi va sidirib olinadigan maydon boʻyicha xulosa: 3.1. Hudud uchun hisoblab chiqilgan unumdor qatlam qalinligi va sidirib olinadigan maydon; 3.2. Sidirib olinadigan tuproq qatlamining qishloq xoʻjaligida foydalanishga yaroqliligi yuzasidan hamda tuproqning xossasi va xususiyatlari boʻyicha koʻrsatkichlari nisbatan past boʻlgan maydonlarga olib chiqilishi yuzasidan xulosa beriladi; 3.3. Tuproqning morfologik koʻrsatkichlari, tuproq xaritasi va tuproq kesmasi tushirilgan fotoalbom ilova qilinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
Toshkent sh.,
2025-yil 22-yanvar,
33-son