UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг

қарори

Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг хавфсизлик талабларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг хавфсизлик талаблари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси билан келишилган.

Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2025 йил 10 октябрдаги 25-сон қарорига ИЛОВА

Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг хавфсизлик талаблари

Мазкур ҳужжат атом электр станциялари, кичик модулли ядро реакторлар, тадқиқот ядро реакторлар ҳамда бошқа ядровий қурилмалардан фойдаланиш ва уларни фойдаланишдан чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишда хавфсизликни таъминлашга оид талабларни белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу ҳужжатда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

радиоактив чиқиндилар — фойдаланиш учун мўлжалланмаган, йўл қўйилиши мумкин бўлган энг кўп миқдордан ошадиган фаоллик даражасига эга радионуклидларни ўз ичига олган ҳар қандай агрегат ҳолатидаги материаллар ва моддалар;

радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш — радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш, жумладан радиоактив чиқиндиларни тўплаш, саралаш, қайта ишлаш, кондициялаш, транспортда ташиш (ташиш), сақлаш, зарарсизлантириш, радиоактив чиқиндини чиқариб олиш ва кўмиб ташлаш фаолияти;

радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш объектлари (бундан буён матнда объект деб юритилади) — радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш, жумладан уларни тўплаш, саралаш, қайта ишлаш, кондициялаш, транспортда ташиш (ташиш), сақлаш, зарарсизлантириш, радиоактив чиқиндини чиқариб олиш ва кўмиш учун мўлжалланган, радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш учун зарур бўлган тизимлар ва ускуналар билан жиҳозланган қурилмалар, комплекслар ва иншоотлар;

эксплуатация қилувчи ташкилотлар — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс;

радиоактив чиқиндиларни таснифлаш — радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш мақсадида уларнинг фаоллик даражаси, радионуклидларнинг тури ва ярим емирилиш даври, иссиқлик ажралиши ва зарур изоляциялаш даражаси бўйича синфларга ажратиш жараёни;

радиоактив чиқиндиларни кондициялаш (бундан буён матнда кондициялаш деб юритилади) — радиоактив чиқиндиларни кўмиш учун яроқли бўлган ва радиоактив чиқиндиларни кўмиш учун мақбуллик мезонларига мувофиқ бўлган физик шакл ва ҳолатга келтириш бўйича технологик жараёнлар;

радиоактив чиқиндиларни кўмиш учун мақбуллик мезонлари (бундан буён матнда мақбуллик мезонлари деб юритилади) — радиоактив чиқиндиларни хавфсиз кўмиш мақсадида уларнинг физик-кимёвий хоссалари ҳамда сиғимларига қўйиладиган талаблар мажмуаси.

2. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишда қуйидаги хавфсизлик талабларига риоя қилиниши лозим:

ходимларнинг нурланиш дозалари устидан доимий индивидуал назоратни амалга ошириш;

радиоактив чиқиндиларни уларнинг фаоллик даражасига кўра таснифлаш;

радиоактив чиқиндилардан радиация тарқалишининг олдини олиш мақсадида муҳофаза ва муҳандислик тўсиқларини қўллаш;

ходимларни шахсий ҳимоя воситалари ҳамда дозиметрик назорат воситалари билан таъминлаш;

атроф-муҳитнинг радиациявий ифлосланишига йўл қўймаслик ҳамда санитария-ҳимоя зоналарини ташкил этиш;

радиациявий авариялар юз бериши мумкин бўлган ҳолатларга тайёрликни таъминлаш ва уларни бартараф этиш бўйича тезкор жавоб чораларини белгилаш;

радиоактив чиқиндиларни тўплаш, саралаш, қайта ишлаш, кондициялаш, транспортда ташиш (ташиш), сақлаш, зарарсизлантириш, чиқариб олиш ва кўмиб ташлаш жараёнларининг радиациявий хавфсизлигини баҳолаш ишларини олиб бориш;

СанҚваМ 0193-06 «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» талабларига;

СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари» талабларига;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2021 йил 29 сентябрдаги 613-сон қарори билан тасдиқланган Нурланиш олишнинг индивидуал дозаларини назорат қилиш ва ҳисобга олиш ягона давлат тизими тўғрисидаги низомга мувофиқ ходимларнинг нурланиш олишнинг индивидуал дозаларини назорат қилиш ва ҳисобга олиш;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 10 январдаги 13-сон қарори билан тасдиқланган Атом энергиясидан фойдаланиш соҳасида фаолият олиб борадиган эксплуатация қилувчи ташкилотлар ва бошқа юридик шахслар ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ҳамда уларни аттестациядан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга кўра, ходимларни тайёрлаш, қайта тайёрлаш, малакасини ошириш ҳамда уларнинг аттестациядан ўтказишни ташкил этиш;

Ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 2387, 2012 йил 29 август) мувофиқ ходимларни тиббий кўрикдан ўтишини ташкил этиш.

3. Объектни лойиҳалаш ва қуриш қуйидагилар инобатга олинган ҳолда амалга оширилиши лозим:

радиациявий хавфсизлик талаблари;

аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталигини таъминлаш чоралари;

атроф-муҳитни муҳофаза қилиш талаблари;

аҳоли ва ҳудудларни табиий ҳамда техноген хусусиятли фавқулодда вазиятлардан муҳофаза қилиш чора-тадбирлари;

архитектура ва шаҳарсозлик ҳужжатлари талаблари;

объектнинг келгусида фойдаланишдан чиқарилиши (ёпилиши).

4. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишда радиациявий назорат шакли объект лойиҳасида белгиланиши ва объектнинг эксплуатация ҳужжатларида кўрсатилиши лозим.

Объектнинг эксплуатация ҳужжатларида қуйидагилар кўрсатилиши керак:

радиациявий назоратни ўтказиш шакллари;

назорат қилинадиган параметрлар ва уларнинг йўл қўйиладиган қийматлари;

радиациявий назоратни ўтказиш тартиби ва даврийлиги;

радиациявий назоратни амалга ошириш учун техник воситалар рўйхати, уларнинг техник таснифлари ва тегишли услубий таъминоти;

радиациявий хавфсизликни таъминлашни амалга ошириш учун лавозимлар рўйхати, ходимлар сони ва уларнинг малакаси.

5. Радиоактив чиқиндилар радиоактив бўлмаган чиқиндилардан ажратилган ҳолда сақланиши керак.

6. Объектни лойиҳалашда хавфсизликка тааллуқли конструкциялар, тизимлар ва таркибий қисмлар белгиланиши, шунингдек объектнинг мураккаблиги ҳамда ундаги радиоактив чиқиндиларнинг хусусиятлари ҳисобга олиниши лозим.

7. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар эксплуатация ҳужжатларини, жумладан радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш бўйича йўриқномалар ва қўлланмаларни ишлаб чиқишни таъминлаши лозим.

8. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш жараёнида юзага келадиган авариявий ҳолатларда ҳаракатларни СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га асосан амалга ошириши лозим.

9. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар томонидан радиоактив чиқиндиларни кўмишдан олдин, радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг барча босқичларида уларнинг физик, кимёвий, радиологик ва биологик хоссалари таснифланиши лозим.

10. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар ҳар йили ўз фаолияти натижасида ҳосил бўладиган материаллар, моддалар, ускуналар ва буюмлардаги радионуклидлар миқдорини баҳолаши, ушбу объектлардан келгусида фойдаланиш имкониятини аниқлаши ва фойдаланиш мумкин бўлмаган тақдирда уларни радиоактив чиқиндилар таркибига киритиши лозим.

11. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишда хавфсизлик даражасини оширишга қаратилган техник ечимлар ҳамда ташкилий чора-тадбирларни амалга ошириш зарурлигини аниқлаш мақсадида, эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан радиоактив чиқиндилар билан муомаладаги хавфсизликнинг жорий даражаси таҳлил қилиниши лозим.

12. Фойдаланилаётган радиоактив чиқиндиларни вақтинча ва узоқ муддат сақлаш пунктлари, радиоактив чиқиндиларни жойлаштириш ва консервациялаш пунктлари, шунингдек қаттиқ радиоактив чиқиндиларни кўмишнинг ёпиладиган пунктлари ҳамда суюқ радиоактив чиқиндиларни чуқур кўмиш пунктлари бўйича радиоактив чиқиндиларни жойлаштириш (кўмиш) тизимининг узоқ муддатли хавфсизлигини таҳлил қилиш ва баҳолаш ишлари амалга оширилиши лозим.

Ушбу таҳлил ва баҳолаш натижалари хавфсизликни асослаш бўйича ҳисоботда акс эттирилиши ҳамда эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган дастурга мувофиқ, хавфсизлик талабларини таъминлашга қаратилган тадбирлар бажарилиши зарур.

13. Эксплуатация қилувчи ташкилот радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга оширишда хавфсизликни даврий баҳолашни амалга ошириши керак.

Хавфсизликни даврий баҳолаш эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ишлаб чиқилган ва тасдиқланган дастурга мувофиқ ўтказилиши лозим.

2-боб. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлиш

14. Эксплуатация қилувчи ташкилот ўз фаолиятини амалга ошириш натижасида, техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш чоғида, шунингдек объектдан нормал фойдаланиш издан чиққанда, жумладан авариялар пайтида ҳосил бўладиган ва (ёки) тўпланиб қоладиган барча чиқариб ташланадиган радиоактив чиқиндилар билан муомалани таъминлаши лозим.

Радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишлар объект ҳаёт даврининг (цикл) барча босқичларида, шунингдек уни фойдаланишдан чиқариш (ёпиш) чоғида ҳам хавфсиз тарзда амалга оширилиши керак.

15. Объектнинг лойиҳасида радиоактив чиқиндилар ҳосил бўладиган манбалар ва уларнинг таснифлари тўғрисидаги қуйидаги маълумотлар бўлиши лозим:

газсимон, қаттиқ ва суюқ радиоактив чиқиндиларнинг ҳосил бўлиш манбалари, уларнинг фаоллиги, таркиби ҳамда йиллик режалаштирилган миқдори (ҳажми);

объектнинг лойиҳавий (белгиланган) фойдаланиш муддати давомида ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндилар миқдори (ҳажми) ва фаоллигининг баҳоланиши;

қайта ишлаш, кондициялаш ва сақлаш учун тўпланган радиоактив чиқиндиларнинг миқдори (ҳажми), фаоллиги ва таркибининг баҳоланиши;

объектни фойдаланишдан чиқаришда (ёпишда) ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндиларнинг миқдори (ҳажми), фаоллиги ва таркибининг баҳоланиши.

16. Атом энергиясидан фойдаланиш жараёнида радиоактив чиқиндилар ҳосил бўлишининг нормалари, шу жумладан радиоактив чиқиндилар ҳосил бўлишининг йиллик режалаштирилган миқдорлари (ҳажмлари) ҳисоботда кўрсатилиши лозим.

17. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар суюқ ва қаттиқ радиоактив чиқиндиларни ўз вақтида тўплаш, саралаш ҳамда улар билан кейинчалик муомала қилиш учун яроқли ҳолатга келтиришни таъминлаши, шунингдек кўмиш учун мақбуллик мезонларига мувофиқлаштириш, газсимон радиоактив чиқиндиларни сақлаш ва (ёки) тозалаш ишларини ташкил этиши зарур.

18. Радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга ошириш бўйича техник ечимлар ва ташкилий тадбирларни ишлаб чиқиш ҳамда амалга оширишда қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:

сараланиши, қайта ишланиши, кондицияланиши ва сақланиши лозим бўлган радиоактив чиқиндиларнинг таснифи, фаоллиги ва ҳажми;

радиоактив чиқиндилар билан кейинчалик муомала қилиш усуллари (қайта ишлаш, кондициялаш, ташиш (ташиш), сақлаш, кўмиш), шунингдек радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг мавжуд технологиялари;

радиоактив чиқиндиларнинг кейинчалик улар билан муомалада бўлиш учун белгиланган таснифлари ва хоссаларига қўйиладиган талаблар;

радиоактив чиқиндиларни сақлаш шартлари, оралиқ сақлашнинг йўл қўйиладиган ҳажми ва белгиланган муддатлари.

19. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг асосий босқичлари қуйидагилардан иборат:

радиоактив чиқиндиларни йиғиш ва саралашни радиоактив чиқиндиларни таснифлаш тизимига мувофиқ радиациявий, физик ва кимёвий таснифларини ҳисобга олган ҳолда улар ҳосил бўлган ва (ёки) ишлов бериш жойларда амалга ошириш;

суюқ ва қаттиқ радиоактив чиқиндиларни саралаш жараёнида уларни узоқ муддатли сақлашга ва (ёки) кўмишга тайёрлаш мақсадида турли синфларга ажратиш;

радиоактив чиқиндиларнинг ҳажмини камайтириш мақсадида кондициялаш;

радиоактив чиқиндиларнинг хавфсиз изоляциясини ва кейинчалик фойдали компонентларни ажратиб олиш имкониятини таъминлайдиган иншоотларда турли синфлардаги радиоактив чиқиндиларни сақлаш;

ташишда махсус юк кўтариш ва транспорт воситаларидан фойдаланган ҳолда радиоактив чиқиндиларнинг ҳосил бўлиш, қайта ишлаш, вақтинча сақлаш ва узоқ муддат сақлаш жойлари ўртасида хавфсиз ҳаракатланишни таъминлаш;

одамлар ва атроф-муҳитдан хавфсиз ажратишга қаратилган сақлаш ёки кўмиб ташлашни ташкил этиш.

20. Суюқ радиоактив чиқиндиларни ер усти ва ер ости сув ҳавзаларига, сув тўплаш майдонларига, ер қаърига ва ер устига, шунингдек ер усти оқова сувларини тозалаш иншоотларига ҳамда оқова сувларни чиқариб юбориш тизимига оқизишга йўл қўйилмайди.

21. Газсимон радиоактив чиқиндилар таркибидаги радиоактив моддаларни атмосфера ҳавосига чиқаришнинг йўл қўйиладиган нормалари СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га мувофиқ белгиланиши лозим.

22. Технологик пуфламалар йиғма шамоллатиш қутиларига ва кейинчалик шамоллатиш қувурига фақат уларнинг тозалангандан ва (ёки) рухсат этилган даражагача ушлаб турилгандан сўнг юборилишига йўл қўйилади.

Технологик пуфламаларни чиқариб ташлаш учун умумий алмашинув (сўрувчи) шамоллатиш (вентиляция) тизимидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

23. Объектнинг лойиҳа ва эксплуатация ҳужжатларида атмосфера ҳавосига радиоактив моддаларни чиқариш ва сув объектларига радиоактив моддаларни оқизишда СанҚваМ 0193-06 Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)га мувофиқ хавфсиз фойдаланиш чегаралари белгиланиши лозим.

24. Радиоактив моддалар чиқариб ташланишини (оқизилишини) назорат қилиш учун суткалик ва ойлик чиқариб ташлашларнинг (оқизилишларнинг) назорат даражалари белгиланиши лозим.

Ташламаларнинг назорат даражалари қийматлари объект лойиҳасида белгиланган йўл қўйиладиган чиқаришлар ва ташламалар қийматларидан паст бўлиши, шунингдек камида беш йилда бир маротаба даврий қайта кўриб чиқилиши зарур.

25. Радиоактив моддаларни чиқаришнинг (ташлаш) ҳар бир манбаи учун қуйидаги маълумотлар бўлиши лозим:

радиоактив моддаларни чиқариш (ташлаш)нинг назорат қилинадиган параметрлари;

муҳит тури (ҳаво (газ) ёки суюқлик) сарфи;

чиқарилаётган модданинг сифат ва миқдорий радионуклид таркиби;

сутка, ой ва йил учун ўртача олинган чиқариш (ташлаш)даги радионуклидларнинг жами фаоллик миқдорлари.

26. Чиқариб ташланадиган радиоактив чиқиндиларни сақлаш қуйидаги жойларда амалга оширилиши керак:

радиоактив чиқиндиларни сақлаш пунктларида;

радиоактив чиқиндилар сақланадиган омборхоналарда;

объектнинг лойиҳасида белгиланган махсус жойда.

27. Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг барча босқичларида радиоактив чиқинди контейнерлари ёки сиғимлари тўғри идентификация қилиниши ва тамғаланиши, бунда идентификация қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

идентификация рақами;

радионуклидлар номи ва кимёвий белгиси;

фаоллик (агар ўлчанган ёки баҳоланган бўлса) ва ўлчаш санаси;

келиб чиқиши (бино, лаборатория);

потенциал ёки ҳақиқий хавф (кимёвий, нурланиш);

сиртдаги доза қуввати ва ўлчаш санаси;

миқдори (оғирлиги ёки ҳажми).

28. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар томонидан радиоактив чиқиндиларни йиғиш уларнинг ҳосил бўладиган жойларида қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши керак:

радиоактив чиқиндилар тоифалари;

агрегат ҳолатдаги (қаттиқ, суюқ);

физик ва кимёвий таснифлари;

органик ва ноорганик таснифи;

радиоактив чиқиндилар таркибидаги радионуклидларнинг ярим емирилиш даври (соатлар, кунлар, ойлар, йиллар, ўн йилликлар ва ундан катта даврни ташкил этувчи ярим емирилиш даври);

портлаш ва ёнғин хавфсизлиги.

29. Суюқ радиоактив чиқиндиларни саралашда уларнинг физик хусусиятлари (бир жинсли ёки бир жинсли бўлмаган радиоактив чиқиндилар), кимёвий хусусиятлари (органик, ноорганик, гидрофил, гидрофоб, гидратланган) ва кимёвий таркиби ҳисобга олиниши лозим.

30. Суюқ радиоактив чиқиндилар кимёвий ва радиологик таснифларга, радиоактив чиқиндилар ҳажмига, сақлаш эҳтиёжларига мувофиқ мос сиғимларда тўпланиши керак.

Ҳар бир герметик сиғим насослар ва суюқликни киритиш ёки чиқариш тешиклари, шунингдек суюқлик сатҳини назорат қилиш мосламалари билан жиҳозланган бўлиши лозим.

31. Ўртача фаолликдаги суюқ радиоактив чиқиндиларни тўплаш қурилмалари қуйидагича жиҳозланиши керак:

суюқликларни қабул қилиш ва тўкиш учун насослар ва қурилмалар билан;

гамма-доза қувватини, ҳароратни, босимни ва сиғимлардаги суюқлик сатҳини назорат қилиш учун қурилмалар билан;

намуналар олиш учун ускуналар билан;

қолдиқ ва чўкиндиларни йўқотиш учун қурилмалар билан;

сиғимнинг суюқ таркибини йиғиш учун герметик ҳовуз билан;

водородни чиқариб юбориш хавфи мавжуд бўлса, уни назорат қилиш ва чиқариб юбориш ускуналари билан.

32. Қаттиқ радиоактив чиқиндилар уларнинг физик ва радиологик таснифлари ва ҳажми, сақланиши ва бошқа эҳтиёжларига мувофиқ тегишли контейнерларда тўпланиши керак.

Нам қаттиқ радиоактив чиқиндилар ифлосланган суюқликлар контейнерлардан сизиб чиқмаслиги лозим.

33. Радиоактив чиқиндиларни тўплаш ва саралаш жойларида бўш ва қисман тўлдирилган контейнерлар учун алоҳида жой ажратилиши ҳамда тўпланган радиоактив чиқиндилар синфига мувофиқ контейнерлар белгиланиши лозим.

34. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар ҳудудида қаттиқ радиоактив чиқиндилар солинган контейнерларни кўчириш учун қурилмалар бўлиши лозим.

35. Қаттиқ радиоактив чиқиндилар билан тўлдирилган барча контейнерларда қуйидаги хавфсизлик чораларига риоя қилиниши лозим:

доза қувватини ўлчаш (контейнер юзасидан тарқалаётган радиация даражасини аниқлаш учун махсус ўлчов асбоблари билан текширув ўтказилиши);

сирт ифлосланишини ўлчаш (контейнернинг ташқи юзасида радиоактив моддалар мавжудлигини аниқлаш мақсадида назорат амалга оширилиши);

контейнер тўлиқ тўлдирилганда ундаги радионуклидлар таркиби (қандай радиоактив элементлар мавжудлиги) тўғридан-тўғри физик ўлчовлар ёки зарур ҳолларда ҳисоблаш ва баҳолаш услублари орқали аниқлаш.

36. Ўлчашларни бошлашдан олдин радиоактив чиқиндиларнинг ҳар бир синфи учун сигнализация даражалари ўрнатилиши керак.

Агар радиоактив чиқиндилар контейнери индикатор ёнидан ўтаётганда сигнализация ишга тушса, унда мавжуд бўлган радиоактив чиқиндилар юқори даражадаги радиоактив чиқиндилар сифатида баҳоланиши лозим.

37. Контейнерларни қайта ишлатишдан олдин уларнинг радиоактив ифлосланганлиги текширилиши, аниқланган ифлосланишлар бартараф этилиши ва ташқи сиртнинг рухсат этилган ифлосланиш даражаси СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га мувофиқ аниқланиши лозим.

38. Ташланаётган суюқлик таркибида бирон-бир радиоактив заррача бўлса, у фильтрланиши ва жуда нордон ёки ишқорли суюқликларни ташлашдан олдин зарарсизлантирилиши лозим.

Суюқликлар таркибида оқова сувларни қайта ишлашга ва (ёки) атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган заҳарли ёки бошқа кимёвий моддалар ҳам мавжуд бўлса, суюқ радиоактив чиқиндилар СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га мувофиқ оқизишдан олдин қўшимча равишда қайта ишланиши керак.

39. Суюқ радиоактив чиқиндиларни қайта ишлашда уларнинг тахминий ҳажми, радионуклид ва кимёвий таркиби, заҳарлилиги, ҳарорати, радиоактив чиқиндилардан газлар ажралиб чиқишини ҳисобга олиш лозим.

40. Радиоактив чиқиндиларга ишлов берилгандан сўнг уларга тегишли боғловчи моддалар қўшиб қотирилиши керак.

Қотган радиоактив чиқиндилар сиғимларга жойлаштирилиши лозим.

41. Радиоактив чиқиндиларга ишлов бериш жараёнида учувчан радионуклидларнинг мумкин бўлган тарқалиши, суюқлик ҳосил бўлиши, ишлов бериш жараёнида ва ундан кейин юзага келиши мумкин бўлган кимёвий фаоллик, шунингдек сиқилган радиоактив чиқиндиларнинг таркибий қисмлари томонидан юзага келадиган ёнғин ва портлаш хавфи инобатга олиниши зарур.

42. Радиоактив чиқиндиларни қайта ишлаш ва кондициялаш СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га мувофиқ бўлиши лозим.

43. Кондициялашда радиоактив чиқиндилар сиғими ёпиқ бўлиши лозим.

44. Таркибида кўп миқдорда органик моддалар бўлган радиоактив чиқиндиларни сақлаш муддати, агар совитиш қурилмаларида ёки тегишли эритмаларда сақлаш шароитлари таъминланмаган бўлса, беш суткадан ошмаслиги лозим.

45. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар радиоактив чиқиндилар сақланадиган ҳар бир сиғимни мунтазам текшириши, уларнинг мустаҳкамлиги ва герметиклигини таъминлаш чораларини кўриши, шунингдек сақлаш жойларини кузатиш ва уларга техник хизмат кўрсатиш имкониятини таъминлаши лозим.

46. Сақлаш жойи лойиҳасида чиқариб олинадиган радиоактив чиқиндилар сиғимларини сақлаш, кўздан кечириш, уларга техник хизмат кўрсатиш, тузатиш ва бошқа ҳаракатлар учун захира сақлаш зонаси кўзда тутилиши керак.

47. Сақлаш жойида нормал фойдаланиш ёки фавқулодда вазиятларда газ ҳосил бўлишининг олдини олиш учун шамоллатиш (вентиляция) таъминланиши лозим.

48. Радиоактив чиқиндилар сиғимларининг таснифлари мақбуллик мезонларига мувофиқ бўлмаса, радиоактив чиқиндилар сиғимлари мақбуллиги мезонларига мувофиқлиги юзасидан текширилиш лозим.

49. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг барча босқичларини қамраб олувчи сифатни таъминлаш дастурининг тизимини ишлаб чиқиши, бунда ушбу дастур қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

хавфсиз фойдаланиш учун зарур бўлган техник шартлар ва талаблар объектнинг бутун ҳаётий даври (цикл) давомида, лойиҳалаштиришдан бошлаб уни фойдаланишдан чиқаришгача риоя қилиниши;

сақлаш ва кўмиш талабларига мувофиқлиги;

сақлаш жойида сақланаётган радиоактив чиқиндилар жойланган сиғимларнинг бутун сақлаш муддати давомида сифати, бутлиги ва герметиклиги;

радиоактив чиқиндилар жойланган сиғимлар паспортларида, уларнинг ёзувлари узоқ муддат давомида сақланиши имконияти мавжудлиги.

50. Эксплуатация қилувчи ташкилотлар радиоактив чиқиндиларни кўмишдан олдин қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

хавфсизлик ва атроф муҳитга таъсирни баҳолаш;

радиоактив чиқиндиларни тўғри йиғиш, саралаш, таснифлаш ва йўқ қилишнинг мавжуд усулларини ҳисобга олган ҳолда радиоактив чиқиндиларнинг ҳар бир оқими бўйича хатловдан ўтказиш;

хавфсизлигининг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда радиоактив чиқиндиларни йиғиш, қайта ишлаш ва сақлаш иншоотлари ва ускуналарининг хавфсиз ва ишончли ишлаши;

радиоактив чиқиндиларни сақлаш муддати тугагандан сўнг ёки ҳар қандай носозликларнинг олдини олиш мақсадида олиб кетиш имконияти;

радиоактив чиқиндиларни хавфсиз сақлаш ва йўқ қилишга мувофиқ бўлган усулда тозалаш ва кондициялаш.

51. Транспорт воситалари ва транспорт контейнерлари радиациявий назоратдан ўтказилиши лозим.

52. Объект майдонидан ташқарида радиоактив чиқиндиларни ташиш СанҚваМ 0251-08 «Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг санитария қоидалари»га мувофиқ бўлиши лозим.

3-боб. Якуний қоида

53. Мазкур ҳужжатнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Раис А. РАФИҚОВ

Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ

Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Соғлиқни сақлаш вазири А. ХУДАЯРОВ

Тошкент ш.,

2025 йил 10 октябрь,

2025 йил 24 сентябрь

2025 йил 23 сентябрь

2025 йил 19 сентябрь

25-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 28.10.2025 й., 10/25/3694/0991-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining

qarori

Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning xavfsizlik talablarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning xavfsizlik talablari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi va Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2025-yil 10-oktabrdagi 25-son qaroriga ILOVA

Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning xavfsizlik talablari

Mazkur hujjat atom elektr stansiyalari, kichik modulli yadro reaktorlar, tadqiqot yadro reaktorlar hamda boshqa yadroviy qurilmalardan foydalanish va ularni foydalanishdan chiqarish jarayonida hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishda xavfsizlikni taʼminlashga oid talablarni belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu hujjatda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

radioaktiv chiqindilar — foydalanish uchun moʻljallanmagan, yoʻl qoʻyilishi mumkin boʻlgan eng koʻp miqdordan oshadigan faollik darajasiga ega radionuklidlarni oʻz ichiga olgan har qanday agregat holatidagi materiallar va moddalar;

radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish — radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish, jumladan radioaktiv chiqindilarni toʻplash, saralash, qayta ishlash, konditsiyalash, transportda tashish (tashish), saqlash, zararsizlantirish, radioaktiv chiqindini chiqarib olish va koʻmib tashlash faoliyati;

radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish obyektlari (bundan buyon matnda obyekt deb yuritiladi) — radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish, jumladan ularni toʻplash, saralash, qayta ishlash, konditsiyalash, transportda tashish (tashish), saqlash, zararsizlantirish, radioaktiv chiqindini chiqarib olish va koʻmish uchun moʻljallangan, radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish uchun zarur boʻlgan tizimlar va uskunalar bilan jihozlangan qurilmalar, komplekslar va inshootlar;

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs;

radioaktiv chiqindilarni tasniflash — radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish maqsadida ularning faollik darajasi, radionuklidlarning turi va yarim yemirilish davri, issiqlik ajralishi va zarur izolyatsiyalash darajasi boʻyicha sinflarga ajratish jarayoni;

radioaktiv chiqindilarni konditsiyalash (bundan buyon matnda konditsiyalash deb yuritiladi) — radioaktiv chiqindilarni koʻmish uchun yaroqli boʻlgan va radioaktiv chiqindilarni koʻmish uchun maqbullik mezonlariga muvofiq boʻlgan fizik shakl va holatga keltirish boʻyicha texnologik jarayonlar;

radioaktiv chiqindilarni koʻmish uchun maqbullik mezonlari (bundan buyon matnda maqbullik mezonlari deb yuritiladi) — radioaktiv chiqindilarni xavfsiz koʻmish maqsadida ularning fizik-kimyoviy xossalari hamda sigʻimlariga qoʻyiladigan talablar majmuasi.

2. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishda quyidagi xavfsizlik talablariga rioya qilinishi lozim:

xodimlarning nurlanish dozalari ustidan doimiy individual nazoratni amalga oshirish;

radioaktiv chiqindilarni ularning faollik darajasiga koʻra tasniflash;

radioaktiv chiqindilardan radiatsiya tarqalishining oldini olish maqsadida muhofaza va muhandislik toʻsiqlarini qoʻllash;

xodimlarni shaxsiy himoya vositalari hamda dozimetrik nazorat vositalari bilan taʼminlash;

atrof-muhitning radiatsiyaviy ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik hamda sanitariya-himoya zonalarini tashkil etish;

radiatsiyaviy avariyalar yuz berishi mumkin boʻlgan holatlarga tayyorlikni taʼminlash va ularni bartaraf etish boʻyicha tezkor javob choralarini belgilash;

radioaktiv chiqindilarni toʻplash, saralash, qayta ishlash, konditsiyalash, transportda tashish (tashish), saqlash, zararsizlantirish, chiqarib olish va koʻmib tashlash jarayonlarining radiatsiyaviy xavfsizligini baholash ishlarini olib borish;

SanQvaM 0193-06 “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)” talablariga;

SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari” talablariga;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 29-sentabrdagi 613-son qarori bilan tasdiqlangan Nurlanish olishning individual dozalarini nazorat qilish va hisobga olish yagona davlat tizimi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq xodimlarning nurlanish olishning individual dozalarini nazorat qilish va hisobga olish;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 10-yanvardagi 13-son qarori bilan tasdiqlangan Atom energiyasidan foydalanish sohasida faoliyat olib boradigan ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar va boshqa yuridik shaxslar xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish hamda ularni attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga koʻra, xodimlarni tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirish hamda ularning attestatsiyadan oʻtkazishni tashkil etish;

Xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga (roʻyxat raqami 2387, 2012-yil 29-avgust) muvofiq xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtishini tashkil etish.

3. Obyektni loyihalash va qurish quyidagilar inobatga olingan holda amalga oshirilishi lozim:

radiatsiyaviy xavfsizlik talablari;

aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligini taʼminlash choralari;

atrof-muhitni muhofaza qilish talablari;

aholi va hududlarni tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish chora-tadbirlari;

arxitektura va shaharsozlik hujjatlari talablari;

obyektning kelgusida foydalanishdan chiqarilishi (yopilishi).

4. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishda radiatsiyaviy nazorat shakli obyekt loyihasida belgilanishi va obyektning ekspluatatsiya hujjatlarida koʻrsatilishi lozim.

Obyektning ekspluatatsiya hujjatlarida quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

radiatsiyaviy nazoratni oʻtkazish shakllari;

nazorat qilinadigan parametrlar va ularning yoʻl qoʻyiladigan qiymatlari;

radiatsiyaviy nazoratni oʻtkazish tartibi va davriyligi;

radiatsiyaviy nazoratni amalga oshirish uchun texnik vositalar roʻyxati, ularning texnik tasniflari va tegishli uslubiy taʼminoti;

radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlashni amalga oshirish uchun lavozimlar roʻyxati, xodimlar soni va ularning malakasi.

5. Radioaktiv chiqindilar radioaktiv boʻlmagan chiqindilardan ajratilgan holda saqlanishi kerak.

6. Obyektni loyihalashda xavfsizlikka taalluqli konstruksiyalar, tizimlar va tarkibiy qismlar belgilanishi, shuningdek obyektning murakkabligi hamda undagi radioaktiv chiqindilarning xususiyatlari hisobga olinishi lozim.

7. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar ekspluatatsiya hujjatlarini, jumladan radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish boʻyicha yoʻriqnomalar va qoʻllanmalarni ishlab chiqishni taʼminlashi lozim.

8. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish jarayonida yuzaga keladigan avariyaviy holatlarda harakatlarni SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga asosan amalga oshirishi lozim.

9. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar tomonidan radioaktiv chiqindilarni koʻmishdan oldin, radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning barcha bosqichlarida ularning fizik, kimyoviy, radiologik va biologik xossalari tasniflanishi lozim.

10. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar har yili oʻz faoliyati natijasida hosil boʻladigan materiallar, moddalar, uskunalar va buyumlardagi radionuklidlar miqdorini baholashi, ushbu obyektlardan kelgusida foydalanish imkoniyatini aniqlashi va foydalanish mumkin boʻlmagan taqdirda ularni radioaktiv chiqindilar tarkibiga kiritishi lozim.

11. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishda xavfsizlik darajasini oshirishga qaratilgan texnik yechimlar hamda tashkiliy chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligini aniqlash maqsadida, ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan radioaktiv chiqindilar bilan muomaladagi xavfsizlikning joriy darajasi tahlil qilinishi lozim.

12. Foydalanilayotgan radioaktiv chiqindilarni vaqtincha va uzoq muddat saqlash punktlari, radioaktiv chiqindilarni joylashtirish va konservatsiyalash punktlari, shuningdek qattiq radioaktiv chiqindilarni koʻmishning yopiladigan punktlari hamda suyuq radioaktiv chiqindilarni chuqur koʻmish punktlari boʻyicha radioaktiv chiqindilarni joylashtirish (koʻmish) tizimining uzoq muddatli xavfsizligini tahlil qilish va baholash ishlari amalga oshirilishi lozim.

Ushbu tahlil va baholash natijalari xavfsizlikni asoslash boʻyicha hisobotda aks ettirilishi hamda ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan dasturga muvofiq, xavfsizlik talablarini taʼminlashga qaratilgan tadbirlar bajarilishi zarur.

13. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirishda xavfsizlikni davriy baholashni amalga oshirishi kerak.

Xavfsizlikni davriy baholash ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan dasturga muvofiq oʻtkazilishi lozim.

2-bob. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlish

14. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot oʻz faoliyatini amalga oshirish natijasida, texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash chogʻida, shuningdek obyektdan normal foydalanish izdan chiqqanda, jumladan avariyalar paytida hosil boʻladigan va (yoki) toʻplanib qoladigan barcha chiqarib tashlanadigan radioaktiv chiqindilar bilan muomalani taʼminlashi lozim.

Radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlar obyekt hayot davrining (sikl) barcha bosqichlarida, shuningdek uni foydalanishdan chiqarish (yopish) chogʻida ham xavfsiz tarzda amalga oshirilishi kerak.

15. Obyektning loyihasida radioaktiv chiqindilar hosil boʻladigan manbalar va ularning tasniflari toʻgʻrisidagi quyidagi maʼlumotlar boʻlishi lozim:

gazsimon, qattiq va suyuq radioaktiv chiqindilarning hosil boʻlish manbalari, ularning faolligi, tarkibi hamda yillik rejalashtirilgan miqdori (hajmi);

obyektning loyihaviy (belgilangan) foydalanish muddati davomida hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilar miqdori (hajmi) va faolligining baholanishi;

qayta ishlash, konditsiyalash va saqlash uchun toʻplangan radioaktiv chiqindilarning miqdori (hajmi), faolligi va tarkibining baholanishi;

obyektni foydalanishdan chiqarishda (yopishda) hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilarning miqdori (hajmi), faolligi va tarkibining baholanishi.

16. Atom energiyasidan foydalanish jarayonida radioaktiv chiqindilar hosil boʻlishining normalari, shu jumladan radioaktiv chiqindilar hosil boʻlishining yillik rejalashtirilgan miqdorlari (hajmlari) hisobotda koʻrsatilishi lozim.

17. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni oʻz vaqtida toʻplash, saralash hamda ular bilan keyinchalik muomala qilish uchun yaroqli holatga keltirishni taʼminlashi, shuningdek koʻmish uchun maqbullik mezonlariga muvofiqlashtirish, gazsimon radioaktiv chiqindilarni saqlash va (yoki) tozalash ishlarini tashkil etishi zarur.

18. Radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirish boʻyicha texnik yechimlar va tashkiliy tadbirlarni ishlab chiqish hamda amalga oshirishda quyidagilar hisobga olinishi lozim:

saralanishi, qayta ishlanishi, konditsiyalanishi va saqlanishi lozim boʻlgan radioaktiv chiqindilarning tasnifi, faolligi va hajmi;

radioaktiv chiqindilar bilan keyinchalik muomala qilish usullari (qayta ishlash, konditsiyalash, tashish (tashish), saqlash, koʻmish), shuningdek radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning mavjud texnologiyalari;

radioaktiv chiqindilarning keyinchalik ular bilan muomalada boʻlish uchun belgilangan tasniflari va xossalariga qoʻyiladigan talablar;

radioaktiv chiqindilarni saqlash shartlari, oraliq saqlashning yoʻl qoʻyiladigan hajmi va belgilangan muddatlari.

19. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

radioaktiv chiqindilarni yigʻish va saralashni radioaktiv chiqindilarni tasniflash tizimiga muvofiq radiatsiyaviy, fizik va kimyoviy tasniflarini hisobga olgan holda ular hosil boʻlgan va (yoki) ishlov berish joylarda amalga oshirish;

suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni saralash jarayonida ularni uzoq muddatli saqlashga va (yoki) koʻmishga tayyorlash maqsadida turli sinflarga ajratish;

radioaktiv chiqindilarning hajmini kamaytirish maqsadida konditsiyalash;

radioaktiv chiqindilarning xavfsiz izolyatsiyasini va keyinchalik foydali komponentlarni ajratib olish imkoniyatini taʼminlaydigan inshootlarda turli sinflardagi radioaktiv chiqindilarni saqlash;

tashishda maxsus yuk koʻtarish va transport vositalaridan foydalangan holda radioaktiv chiqindilarning hosil boʻlish, qayta ishlash, vaqtincha saqlash va uzoq muddat saqlash joylari oʻrtasida xavfsiz harakatlanishni taʼminlash;

odamlar va atrof-muhitdan xavfsiz ajratishga qaratilgan saqlash yoki koʻmib tashlashni tashkil etish.

20. Suyuq radioaktiv chiqindilarni yer usti va yer osti suv havzalariga, suv toʻplash maydonlariga, yer qaʼriga va yer ustiga, shuningdek yer usti oqova suvlarini tozalash inshootlariga hamda oqova suvlarni chiqarib yuborish tizimiga oqizishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Gazsimon radioaktiv chiqindilar tarkibidagi radioaktiv moddalarni atmosfera havosiga chiqarishning yoʻl qoʻyiladigan normalari SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq belgilanishi lozim.

22. Texnologik puflamalar yigʻma shamollatish qutilariga va keyinchalik shamollatish quvuriga faqat ularning tozalangandan va (yoki) ruxsat etilgan darajagacha ushlab turilgandan soʻng yuborilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Texnologik puflamalarni chiqarib tashlash uchun umumiy almashinuv (soʻruvchi) shamollatish (ventilyatsiya) tizimidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

23. Obyektning loyiha va ekspluatatsiya hujjatlarida atmosfera havosiga radioaktiv moddalarni chiqarish va suv obyektlariga radioaktiv moddalarni oqizishda SanQvaM 0193-06 Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)ga muvofiq xavfsiz foydalanish chegaralari belgilanishi lozim.

24. Radioaktiv moddalar chiqarib tashlanishini (oqizilishini) nazorat qilish uchun sutkalik va oylik chiqarib tashlashlarning (oqizilishlarning) nazorat darajalari belgilanishi lozim.

Tashlamalarning nazorat darajalari qiymatlari obyekt loyihasida belgilangan yoʻl qoʻyiladigan chiqarishlar va tashlamalar qiymatlaridan past boʻlishi, shuningdek kamida besh yilda bir marotaba davriy qayta koʻrib chiqilishi zarur.

25. Radioaktiv moddalarni chiqarishning (tashlash) har bir manbai uchun quyidagi maʼlumotlar boʻlishi lozim:

radioaktiv moddalarni chiqarish (tashlash)ning nazorat qilinadigan parametrlari;

muhit turi (havo (gaz) yoki suyuqlik) sarfi;

chiqarilayotgan moddaning sifat va miqdoriy radionuklid tarkibi;

sutka, oy va yil uchun oʻrtacha olingan chiqarish (tashlash)dagi radionuklidlarning jami faollik miqdorlari.

26. Chiqarib tashlanadigan radioaktiv chiqindilarni saqlash quyidagi joylarda amalga oshirilishi kerak:

radioaktiv chiqindilarni saqlash punktlarida;

radioaktiv chiqindilar saqlanadigan omborxonalarda;

obyektning loyihasida belgilangan maxsus joyda.

27. Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning barcha bosqichlarida radioaktiv chiqindi konteynerlari yoki sigʻimlari toʻgʻri identifikatsiya qilinishi va tamgʻalanishi, bunda identifikatsiya quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

identifikatsiya raqami;

radionuklidlar nomi va kimyoviy belgisi;

faollik (agar oʻlchangan yoki baholangan boʻlsa) va oʻlchash sanasi;

kelib chiqishi (bino, laboratoriya);

potensial yoki haqiqiy xavf (kimyoviy, nurlanish);

sirtdagi doza quvvati va oʻlchash sanasi;

miqdori (ogʻirligi yoki hajmi).

28. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar tomonidan radioaktiv chiqindilarni yigʻish ularning hosil boʻladigan joylarida quyidagilarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak:

radioaktiv chiqindilar toifalari;

agregat holatdagi (qattiq, suyuq);

fizik va kimyoviy tasniflari;

organik va noorganik tasnifi;

radioaktiv chiqindilar tarkibidagi radionuklidlarning yarim yemirilish davri (soatlar, kunlar, oylar, yillar, oʻn yilliklar va undan katta davrni tashkil etuvchi yarim yemirilish davri);

portlash va yongʻin xavfsizligi.

29. Suyuq radioaktiv chiqindilarni saralashda ularning fizik xususiyatlari (bir jinsli yoki bir jinsli boʻlmagan radioaktiv chiqindilar), kimyoviy xususiyatlari (organik, noorganik, gidrofil, gidrofob, gidratlangan) va kimyoviy tarkibi hisobga olinishi lozim.

30. Suyuq radioaktiv chiqindilar kimyoviy va radiologik tasniflarga, radioaktiv chiqindilar hajmiga, saqlash ehtiyojlariga muvofiq mos sigʻimlarda toʻplanishi kerak.

Har bir germetik sigʻim nasoslar va suyuqlikni kiritish yoki chiqarish teshiklari, shuningdek suyuqlik sathini nazorat qilish moslamalari bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

31. Oʻrtacha faollikdagi suyuq radioaktiv chiqindilarni toʻplash qurilmalari quyidagicha jihozlanishi kerak:

suyuqliklarni qabul qilish va toʻkish uchun nasoslar va qurilmalar bilan;

gamma-doza quvvatini, haroratni, bosimni va sigʻimlardagi suyuqlik sathini nazorat qilish uchun qurilmalar bilan;

namunalar olish uchun uskunalar bilan;

qoldiq va choʻkindilarni yoʻqotish uchun qurilmalar bilan;

sigʻimning suyuq tarkibini yigʻish uchun germetik hovuz bilan;

vodorodni chiqarib yuborish xavfi mavjud boʻlsa, uni nazorat qilish va chiqarib yuborish uskunalari bilan.

32. Qattiq radioaktiv chiqindilar ularning fizik va radiologik tasniflari va hajmi, saqlanishi va boshqa ehtiyojlariga muvofiq tegishli konteynerlarda toʻplanishi kerak.

Nam qattiq radioaktiv chiqindilar ifloslangan suyuqliklar konteynerlardan sizib chiqmasligi lozim.

33. Radioaktiv chiqindilarni toʻplash va saralash joylarida boʻsh va qisman toʻldirilgan konteynerlar uchun alohida joy ajratilishi hamda toʻplangan radioaktiv chiqindilar sinfiga muvofiq konteynerlar belgilanishi lozim.

34. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar hududida qattiq radioaktiv chiqindilar solingan konteynerlarni koʻchirish uchun qurilmalar boʻlishi lozim.

35. Qattiq radioaktiv chiqindilar bilan toʻldirilgan barcha konteynerlarda quyidagi xavfsizlik choralariga rioya qilinishi lozim:

doza quvvatini oʻlchash (konteyner yuzasidan tarqalayotgan radiatsiya darajasini aniqlash uchun maxsus oʻlchov asboblari bilan tekshiruv oʻtkazilishi);

sirt ifloslanishini oʻlchash (konteynerning tashqi yuzasida radioaktiv moddalar mavjudligini aniqlash maqsadida nazorat amalga oshirilishi);

konteyner toʻliq toʻldirilganda undagi radionuklidlar tarkibi (qanday radioaktiv elementlar mavjudligi) toʻgʻridan-toʻgʻri fizik oʻlchovlar yoki zarur hollarda hisoblash va baholash uslublari orqali aniqlash.

36. Oʻlchashlarni boshlashdan oldin radioaktiv chiqindilarning har bir sinfi uchun signalizatsiya darajalari oʻrnatilishi kerak.

Agar radioaktiv chiqindilar konteyneri indikator yonidan oʻtayotganda signalizatsiya ishga tushsa, unda mavjud boʻlgan radioaktiv chiqindilar yuqori darajadagi radioaktiv chiqindilar sifatida baholanishi lozim.

37. Konteynerlarni qayta ishlatishdan oldin ularning radioaktiv ifloslanganligi tekshirilishi, aniqlangan ifloslanishlar bartaraf etilishi va tashqi sirtning ruxsat etilgan ifloslanish darajasi SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq aniqlanishi lozim.

38. Tashlanayotgan suyuqlik tarkibida biron-bir radioaktiv zarracha boʻlsa, u filtrlanishi va juda nordon yoki ishqorli suyuqliklarni tashlashdan oldin zararsizlantirilishi lozim.

Suyuqliklar tarkibida oqova suvlarni qayta ishlashga va (yoki) atrof-muhitga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan zaharli yoki boshqa kimyoviy moddalar ham mavjud boʻlsa, suyuq radioaktiv chiqindilar SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq oqizishdan oldin qoʻshimcha ravishda qayta ishlanishi kerak.

39. Suyuq radioaktiv chiqindilarni qayta ishlashda ularning taxminiy hajmi, radionuklid va kimyoviy tarkibi, zaharliligi, harorati, radioaktiv chiqindilardan gazlar ajralib chiqishini hisobga olish lozim.

40. Radioaktiv chiqindilarga ishlov berilgandan soʻng ularga tegishli bogʻlovchi moddalar qoʻshib qotirilishi kerak.

Qotgan radioaktiv chiqindilar sigʻimlarga joylashtirilishi lozim.

41. Radioaktiv chiqindilarga ishlov berish jarayonida uchuvchan radionuklidlarning mumkin boʻlgan tarqalishi, suyuqlik hosil boʻlishi, ishlov berish jarayonida va undan keyin yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kimyoviy faollik, shuningdek siqilgan radioaktiv chiqindilarning tarkibiy qismlari tomonidan yuzaga keladigan yongʻin va portlash xavfi inobatga olinishi zarur.

42. Radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash va konditsiyalash SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

43. Konditsiyalashda radioaktiv chiqindilar sigʻimi yopiq boʻlishi lozim.

44. Tarkibida koʻp miqdorda organik moddalar boʻlgan radioaktiv chiqindilarni saqlash muddati, agar sovitish qurilmalarida yoki tegishli eritmalarda saqlash sharoitlari taʼminlanmagan boʻlsa, besh sutkadan oshmasligi lozim.

45. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar radioaktiv chiqindilar saqlanadigan har bir sigʻimni muntazam tekshirishi, ularning mustahkamligi va germetikligini taʼminlash choralarini koʻrishi, shuningdek saqlash joylarini kuzatish va ularga texnik xizmat koʻrsatish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

46. Saqlash joyi loyihasida chiqarib olinadigan radioaktiv chiqindilar sigʻimlarini saqlash, koʻzdan kechirish, ularga texnik xizmat koʻrsatish, tuzatish va boshqa harakatlar uchun zaxira saqlash zonasi koʻzda tutilishi kerak.

47. Saqlash joyida normal foydalanish yoki favqulodda vaziyatlarda gaz hosil boʻlishining oldini olish uchun shamollatish (ventilyatsiya) taʼminlanishi lozim.

48. Radioaktiv chiqindilar sigʻimlarining tasniflari maqbullik mezonlariga muvofiq boʻlmasa, radioaktiv chiqindilar sigʻimlari maqbulligi mezonlariga muvofiqligi yuzasidan tekshirilish lozim.

49. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning barcha bosqichlarini qamrab oluvchi sifatni taʼminlash dasturining tizimini ishlab chiqishi, bunda ushbu dastur quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

xavfsiz foydalanish uchun zarur boʻlgan texnik shartlar va talablar obyektning butun hayotiy davri (sikl) davomida, loyihalashtirishdan boshlab uni foydalanishdan chiqarishgacha rioya qilinishi;

saqlash va koʻmish talablariga muvofiqligi;

saqlash joyida saqlanayotgan radioaktiv chiqindilar joylangan sigʻimlarning butun saqlash muddati davomida sifati, butligi va germetikligi;

radioaktiv chiqindilar joylangan sigʻimlar pasportlarida, ularning yozuvlari uzoq muddat davomida saqlanishi imkoniyati mavjudligi.

50. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar radioaktiv chiqindilarni koʻmishdan oldin quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

xavfsizlik va atrof muhitga taʼsirni baholash;

radioaktiv chiqindilarni toʻgʻri yigʻish, saralash, tasniflash va yoʻq qilishning mavjud usullarini hisobga olgan holda radioaktiv chiqindilarning har bir oqimi boʻyicha xatlovdan oʻtkazish;

xavfsizligining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda radioaktiv chiqindilarni yigʻish, qayta ishlash va saqlash inshootlari va uskunalarining xavfsiz va ishonchli ishlashi;

radioaktiv chiqindilarni saqlash muddati tugagandan soʻng yoki har qanday nosozliklarning oldini olish maqsadida olib ketish imkoniyati;

radioaktiv chiqindilarni xavfsiz saqlash va yoʻq qilishga muvofiq boʻlgan usulda tozalash va konditsiyalash.

51. Transport vositalari va transport konteynerlari radiatsiyaviy nazoratdan oʻtkazilishi lozim.

52. Obyekt maydonidan tashqarida radioaktiv chiqindilarni tashish SanQvaM 0251-08 “Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning sanitariya qoidalari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

3-bob. Yakuniy qoida

53. Mazkur hujjatning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Rais A. RAFIQOV

Fanlar akademiyasi prezidenti Sh. AYUPOV

Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV

Toshkent sh.,

2025-yil 10-oktabr,

2025-yil 24-sentabr

2025-yil 23-sentabr

2025-yil 19-sentabr

25-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.10.2025-y., 10/25/3694/0991-son)

lex.uz