UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг

Қарори

ҚОИДАЛАРИ

Радиациявий манбалар хавфсизлигини таъминлаш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Радиациявий манбалар хавфсизлигини таъминлаш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ҳамда Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси билан келишилган.

3. Ушбу қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2025 йил 13 октябрдаги 24-сон қарорига ИЛОВА

Радиациявий манбалар хавфсизлигини таъминлаш

Ушбу Қоидалар Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ядровий қурилмалар жумласига кирмайдиган, янги қуриладиган ва реконструкция қилинадиган радиациявий манбалар (бундан буён матнда радиациявий манбалар деб юритилади) хавфсизлигини таъминлаш тартибини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

радиациявий манбалар — таркибида радиоактив моддалар мавжуд бўлган ёки ионлаштирувчи нурланиш чиқарадиган, ядровий қурилмалар жумласига кирмайдиган мажмуалар, қурилмалар, аппаратлар, ускуналар ва буюмлар;

радиоактив моддалар — ионлаштирувчи нурланишни тарқатадиган, ядровий материаллар жумласига кирмайдиган моддалар;

очиқ радионуклид манбаи — қўлланилиши даврида ўзидан чиқаётган радионуклидларни атроф-муҳитга тарқатувчи ионлаштирувчи нурланиш манбаи;

ёпиқ радионуклид манбаи — қўлланилиши ва эскириши даврида, ўзидан чиқаётган радионуклидларнинг атроф-муҳитга тарқалишини истисно қилувчи қурилма, ионлаштирувчи нурланиш манбаи;

эксплуатация қилувчи ташкилот — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс.

2. Эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан радиациявий манбалар хавфсизлигини таъминлаш бўйича қуйидаги талаблар бажарилиши шарт:

ходимлар учун йиллик нурланиш дозасининг энг юқори йўл қўйиладиган миқдори СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»га мувофиқ 20 миллизивертдан, аҳоли учун эса 1 миллизивертдан ошмаслиги таъминланиши;

радиациявий манбалар лойиҳа ҳужжатлари ва технологик ҳужжатларга мувофиқ тарзда ишлатилиши ва уларнинг техник соз ҳолатда сақланиши таъминланиши;

фавқулодда вазиятлар ва авария ҳолатларида аҳолининг хавфсизлигини таъминлаш чораларининг кўрилиши.

3. Авария ҳолатларида радиоактив моддалар ва ионлаштирувчи нурланишнинг тарқалишини чеклаш қуйидаги воситалар ёрдамида таъминланиши шарт:

радиациявий манбаларни жисман ҳимоя қилиш тўсиқлари;

автоматик хавфсизлик тизимлари;

аварияга қарши чоралар режаси.

2-боб. Радиациявий манбалар хавфсизлигини таъминлаш

4. Радиациявий манбалар уларнинг хавфсизлиги ионлаштирувчи нурланиш ва радионуклидларнинг тарқалишини олдини олиш учун физик тўсиқлар ҳамда ходимлар, аҳоли ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш бўйича ташкилий ва техник чора-тадбирлардан ташкил топган кўп босқичли ҳимоя дастури (бундан буён матнда кўп босқичли ҳимоя дастури деб юритилади) билан таъминланиши керак.

5. Радиациявий манбаларни жойлаштириш ва фойдаланишдан четланишларнинг олдини олишга қўйиладиган талаблар қуйидагиларни ўз ичига олиши шарт:

1 ва 2-тоифаларга кирувчи радиациявий манбалар учун мос жой танланиши;

радиациявий манбалар лойиҳасида хавфсизлик шартлари ҳисобга олиниши;

радиациявий манбаларнинг автоматик хавфсизлик тизимлари ўз-ўзини ҳимоя қилиш хусусиятлари билан таъминланиши;

радиациявий манбалар ускуналарининг техник диагностикаси технологик ҳужжатларда кўрсатилган муддатларда ўтказилиши ва аниқланган нуқсонлар бартараф этилиши.

6. Радиациявий манбалардан фойдаланишда лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилган талаблардан четланишларни бартараф этиш қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилган талаблардан четланишлар аниқланиши ва уларнинг сабаблари бартараф этилиши;

лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилган талаблардан четланишлар техник тизимлар орқали назорат қилиниши ва автоматик хавфсизлик тизимлари ишга туширилиши.

7. Радиациявий манбаларнинг лойиҳасида кўзда тутилмаган аварияларни олдини олиш талаблари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

радиациявий манбаларнинг лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилмаган аварияларни олди олиниши ва радиациявий манбалар жойлашган хона яхлитлиги сақланиши;

радиациявий манбалардан чиқувчи радиоактив моддалар чиқиши 24 соат ичида автоматик хавфсизлик тизимлари орқали бартараф этилиши.

8. Кўп босқичли ҳимоя дастурининг бажариши шарт бўлган ташкилий чора-тадбирлар ва техник ечимлар радиациявий манбаларнинг хавф даражаси асосида лойиҳада белгиланиши шарт.

9. Радиациявий манбаларда юзага келиши мумкин бўлган радиациявий авария оқибатларини юмшатиш бўйича ташкилий ва техник тадбирлар СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»га мувофиқ амалга оширилиши шарт.

10. Радиациявий манбалар лойиҳасида автоматик хавфсизлик тизимларининг ишончлилиги, ҳосил бўлиши мумкин бўлган авариялар ва уларнинг оқибатлари лойиҳа ҳужжатларига асосан таҳлил қилиниши, аниқланган носозликлар бартараф этилиши керак.

11. Радиациявий манбаларда юзага келган аварияларнинг радиациявий оқибатларининг таҳлил натижалари ходимлар ва аҳолини ҳимоя қилиш чоралар режасини (эвакуация, ҳудуд чеклови) ишлаб чиқиш учун асос бўлиб хизмат қилиши шарт.

12. Радиациявий манбаларни ишга тушириш, фойдаланишдан чиқариш ва улардан фойдаланиш СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»га мувофиқ бўлиши шарт.

3-боб. Радиациявий манбалар, уларнинг тизимлари ва элементларининг таснифи

13. Радиациявий манбалар уларда хавфсизликни таъминлаш учун зарур бўлган барча ташкилий ва техник чора-тадбирлар бажарилишини таъминлаш мақсадида қуйидаги белгилар асосида таснифланади:

радиациявий манбаларнинг вазифаси;

радиациявий манбаларининг радиациявий хавфи;

радиациявий манбаларнинг стационар (кўчмас), кўчма ва кўтарма эканлиги;

радиациявий манбалар таркибига киритилган радионуклид манбаи тури.

14. Радиациявий манбалар ўз вазифасига кўра комплекслар, қурилмалар, ускуналар ва буюмлардан иборат бўлади.

15. Радиациявий манбалар хавф даражасига қараб қуйидаги тўрт тоифага ажратилади:

1 тоифа — авария ҳолатида аҳолига радиациявий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган радиациявий манбалар;

2 тоифа — авария ҳолатида радиациявий таъсир радиациявий манбаларнинг санитар-ҳимоя зонаси ҳудуди билан чекланадиган радиациявий манбалар;

3 тоифа — авария ҳолатида радиациявий таъсир радиациявий манбалар жойлаштирилган майдон ёки бино ҳудуди билан чекланадиган радиациявий манбалар;

4 тоифа — авария ҳолатида радиациявий таъсир радиациявий манбалар жойлашган хона билан чекланадиган радиациявий манбалар.

16. Радиациявий манбаларнинг радиациявий хавф тоифаси эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан радиациявий манбалар лойиҳасида белгиланиши керак.

17. Радиациявий манбаларни ташиш бўйича қуйидагича таснифланади:

стационар радиациявий манбалар — фойдаланиш муддати давомида доимий жойда ишлашга мўлжалланган ва махсус жиҳозланган иншоотлар ёки хоналарни талаб қиладиган;

кўчма радиациявий манбалар — транспорт воситаларига ўрнатиладиган ҳамда ҳаракатланиш ёки ташиш учун мослаштириладиган;

кўтарма радиациявий манбалар — кўтариш ва турли жойларда ишлатиш имконини берадиган, хоналарни қайта жиҳозлашсиз ёки дала шароитида фойдаланиладиган.

18. Радиациявий манбалар таркибига киритилган радионуклид манбаи турига қараб қуйидагича таснифланиши керак:

ёпиқ радионуклид манбаи ишлатиладиган радиациявий манбалар;

очиқ радионуклид манбаи ишлатиладиган радиациявий манбалар.

19. Радиациявий манбалар таркибига кирувчи тизимлар ва элементлар қуйидагича таснифланиши керак:

хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементлар;

хавфсизликка таъсир кўрсатмайдиган тизимлар ва элементлар.

20. Хавфсизлик учун муҳим бўлган тизимлар ва элементлар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

радионуклид манбаини кўчириш ва маҳкамлаш тизими;

радиациявий манбаларни бошқариш тизими (бошқарув пульти);

радиациявий хавф ҳақида сигнализация ва огоҳлантириш тизими;

ҳимоя тизими;

радиациявий манбаларни жисман ҳимоя қилиш тўсиқлари;

электр таъминоти тизими;

шамоллатиш тизими.

21. Автоматик хавфсизлик тизимлари (элементлари) бажарадиган вазифаларига қараб қуйидагича таснифланиши керак:

ҳимоя тизимлари — авариялар пайтида радиациявий манбалар элементларининг шикастланишини олдини олиши ва хавфсизлигини сақлаш учун мўлжалланган;

локализация тизимлари — авария ҳолатида радиоактив моддалар ва ионлаштирувчи нурланишнинг тарқалишини чеклаши ҳамда уларнинг атроф-муҳитга чиқишини олдини олиш учун мўлжалланган;

таъминловчи тизимлар — бошқа автоматик хавфсизлик тизимларни энергия ва зарур иш шароитлари билан таъминлаш учун мўлжалланган.

22. Радиациявий манбалар элементлари хавфсизликка таъсири бўйича қуйидагиларга ажратилади:

1-синф элементлари — уларнинг шикастланиши ёки герметиклиги бузилиши аварияга олиб келадиган ҳамда ходимларнинг доза чегараларидан юқори нурланишига ёки радиоактив моддалар чиқишига сабаб бўлиши мумкин бўлган;

2-синф элементлари — уларнинг носозликлари аварияга олиб келадиган ҳамда ходимларнинг доза чегараларидан юқори нурланишига ёки радиоактив моддалар чиқишига сабаб бўлиши мумкин бўлган;

3-синф элементлари — уларнинг носозликлари нормал фойдаланишдан четга чиқишларга олиб келадиган, бироқ аварияга ёки радиоактив моддалар чиқишига сабаб бўлмайдиган.

4-боб. Радиациявий манбаларни лойиҳалаш, жойлаштириш, ишлаб чиқариш ва қуришда хавфсизликни таъминлаш

23. Радиациявий манбаларни лойиҳалаш, жойлаштириш, ишлаб чиқариш ва қуриш ҳамда улар таркибига кирувчи тизимлар ва элементларнинг хавфсизлигини таъминлаш ушбу Қоидаларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

24. Радиациявий манбалар хавфсизлиги учун ўз-ўзини ҳимоя қилувчи, ташқи энергия ёки инсон аралашувисиз ишлайдиган тизимлар ва элементлар билан лойиҳаланиши шарт.

25. Ёпиқ радионуклидли радиациявий манбалар лойиҳалашда қуйидагилар таъминланиши шарт:

уларнинг параметрлари ва хусусиятлари технологик ҳужжатларда белгиланган меъёрлар доирасида сақланиши;

бутун белгиланган фойдаланиш муддати давомида техноген ва табиий ташқи таъсирларни ҳисобга олган ҳолда сақланиши.

26. Ёпиқ радионуклидли радиациявий манбалар конструкцияси лойиҳада кўзда тутилган ёнғин, портлаш ва зарба таъсирлари шароитида радиациявий манбанинг хавфсизлигини таъминлаши шарт.

27. Стационар радиациявий манбаларни жисман ҳимоя тўсиқлари лойиҳаланаётганда иш камерасига хавфсиз кириш имконияти кўзда тутилиши шарт.

Иш камераси ҳимоя эшигининг конструкцияси унинг ичкаридан очилиш имкониятини таъминлаши керак.

28. Радиациявий манбаларни жисман ҳимоя қилиш тўсиқлари ҳудудида эффектли доза чегаралари СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»га мувофиқ бўлиши керак.

29. Радиациявий манбаларнинг ҳимоясида транспорт, технологик ва бошқа тизимлар учун мўлжалланган каналлар ҳамда тешикларнинг конструкцияси қуйидагиларни таъминлаши шарт:

ходимлар бўлиши мумкин бўлган хоналарда, ионлаштирувчи нурланиш чиқиши эҳтимоли бўлган жойларда нурланиш дозасининг назорат қилинишини;

нурланиш дозаси СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»га мувофиқ бўлишини.

30. Стационар радиациявий манбалар жойлашган иш камералари шамоллатиш тизими билан жиҳозланиши керак.

31. Стационар радиациявий манбалар лойиҳасида қуйидаги ҳолатларнинг юз беришини олдини олувчи ҳимоя тизими жорий этилиши шарт:

ёпиқ радионуклид манбаи (нурлантиргич) иш ҳолатида бўлганида, электр таъминоти узилиши натижасида иш камерасининг ҳимоя эшиги очилиши;

шамоллатиш тизими ишламаётган, ҳимоя эшиги очиқ бўлган ёки радиациявий назорат тизими ишламаётган ҳолатда нурлантиргичнинг иш ҳолатига ўтказилиши.

32. Стационар радиациявий манбалар сақлаш ҳолатига ўтказиш тизимлари қуйидаги ҳолатларда ишга тушиши лозим:

ҳимоя тизими носозликлари;

электр таъминоти узилиши;

радиациявий манбалар ёнғини;

авария ривожланиши эҳтимоли;

лойиҳада ҳисобга олинган бошқа дастлабки ҳодисалар.

33. Стационар радиациявий манбалар лойиҳасида бошқарув пультига қуйидаги маълумотлар узатилиши керак:

радиациявий манбаларнинг ишлаш ҳолати;

нурлантиргичнинг ҳолати;

шамоллатиш тизимининг ишлаши;

иш камераси ва унга туташ хоналардаги нурланиш дозаси қуввати ва унинг ўзгариши;

ёнғин юзага келиши;

ҳимоя тизимининг носозлиги.

34. Радиациявий манбалар бошқарув пульти фақат махсус калит билан ёқилиши ва ўчирилганда нурлантиргич автоматик хавфсиз ҳолатга ўтиши шарт.

35. Радиациявий манбалар бошқарув пульти жойлашган хона эксплуатация қилувчи ташкилотнинг авария хизматлари билан доимий алоқа воситалари билан жиҳозланиши керак.

36. Стационар радиациявий манбалар иш камерасининг кириш қисмида ва бошқарув пультида нурлантиргич ҳолатини билдирувчи огоҳлантирув чироқлари ўрнатилиши керак.

37. Радиациявий манбалар блокидан чиқаётган нурланишни назорат қилувчи кўрсаткич тизими радиациявий манбалар иш ёки сақлаш ҳолатини ўзгартирувчи бошқарув тизимидан мустақил бўлиши лозим.

38. Кўтарма радиациявий манбалар механик ёки электр сигнализация тизимлари билан, кўчма радиациявий манбалар эса механик, электр ёки радиометрик сигнализация тизимлари билан жиҳозланиши шарт.

5-боб. Радиациявий манбаларни ишга тушириш ва фойдаланишда хавфсизликни таъминлаш

39. Радиациявий манбаларни ишга туширишдан олдин радиациявий назорат тизими ишга туширилиши керак.

40. Эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан радиациявий манбаларни ишга туширишдан олдин созлаш ишлари, тизимлар ва элементларнинг комплекс синови бўйича қуйидагилар ишлаб чиқилиши керак:

радиациявий хавфли ишларнинг рўйхати;

аварияларни олдини олиш чоралари рўйхати.

41. Радиациявий манбалар тизимлари ва элементлари фойдаланилишидан олдин лойиҳа ҳужжатларига мувофиқлиги эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ўрганилиши керак.

42. Эксплуатация қилувчи ташкилот радиациявий манбалар билан ишловчи ва хизмат кўрсатувчи ходимлар учун нурланиш дозалари ҳисобини юритишни таъминлаши шарт.

43. Радиациявий манбалардан фойдаланиш бўйича кўрсатмаларда қуйидагилар белгиланиши шарт:

радиациявий манбаларни жисман ҳимоя қилиш тўсиқлари яхлитлиги ва самарадорлигини назорат қилиш чораларини кўриш;

назорат чораларининг аниқ даврийлиги;

радиациявий манбалар хавфсиз фойдаланиш чегараларининг бузилишига олиб келувчи четланишларни олдини олишга қаратилган чораларни кўриш.

44. Радиациявий хавф даражаси бўйича 1 ва 2-тоифага кирувчи радиациявий манбалар учун санитария-ҳимоя зонаси ҳамда кузатув зонасидаги радиациявий ҳолат доимий ёки даврий ўлчовлар орқали назорат қилиниши шарт.

45. Радиациявий манбаларни фойдаланишга киритиш ишлари натижаларига кўра топшириш-қабул қилиш далолатномаси тузилиши шарт.

46. Ҳар қандай радиациявий хавф тоифасидаги манбалар учун авария ва ходимларни ҳимоя қилиш режаси эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ишлаб чиқилиши лозим.

6-боб. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш

47. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш тўғрисидаги қарор эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан қабул қилиниши шарт.

48. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш тўғрисидаги қарор чиқаришга қуйидагилар асос ҳисобланади:

радиациявий манбалардан фойдаланишга яроқсиз эканлиги;

радиациявий манбаларни таъмирлашнинг имконсизлиги.

49. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан уларни текшириш натижаларига кўра амалга оширилади.

50. Радиациявий хавф бўйича 1 ва 2-тоифага кирувчи радиациявий манбалар учун эксплуатация қилувчи ташкилот уларнинг хизмат муддати тугашидан камида бир йил олдин радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш дастурини ишлаб чиқишни таъминлаши лозим.

51. Радиациявий хавф бўйича 3 ва 4-тоифага кирувчи радиациявий манбалар учун эксплуатация қилувчи ташкилот уларнинг хизмат муддати тугашидан камида олти ой олдин радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш дастурини ишлаб чиқишни таъминлаши лозим.

52. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш лойиҳасида қуйидагилар келтирилиши лозим:

бажариладиган ишларнинг турлари;

ишларнинг хавфсизлигини таъминлаш бўйича чора-тадбирлар;

ишларнинг бажарилиш кетма-кетлиги;

ҳар бир фойдаланишдан чиқариш босқичида зарур бўлган инсон, молиявий ва моддий-техник ресурслар ҳамда уларнинг асосланиши;

ходимлар малакасига қўйиладиган талаблар рўйхати.

53. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқаришда хоналар ва сақлаш жойларида вақтинча сақланадиган радиоактив чиқиндилар ва радиоактив материалларнинг ҳисоби ва назорати амалга оширилиши лозим.

54. Радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқаришда ходимлар иш жойларига кириш ва радиоактив чиқиндиларнинг жисман ҳимояси таъминланиши лозим.

55. Радиациявий манбаларни жисман ҳимоя, шамоллатиш, ёнғин ўчириш ва радиациявий назорат тизимлари демонтажи радиациявий манбаларни фойдаланишдан чиқариш якунида амалга оширилиши лозим.

7-боб. Якунловчи қоида

56. Ушбу Қоидалар талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб беради.

Раис А. РАФИҚОВ

Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Соғлиқни сақлаш вазири А. ХУДАЯРОВ

Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ

Тошкент ш.,

2025 йил 13 октябрь,

2025 йил 18 сентябрь

2025 йил 10 сентябрь

2025 йил 9 сентябрь

24-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 29.10.2025 й., 10/25/3695/0995-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining

Qarori

QOIDALARI

Radiatsiyaviy manbalar xavfsizligini taʼminlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Radiatsiyaviy manbalar xavfsizligini taʼminlash qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2025-yil 13-oktabrdagi 24-son qaroriga ILOVA

Radiatsiyaviy manbalar xavfsizligini taʼminlash

Ushbu Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi hududida yadroviy qurilmalar jumlasiga kirmaydigan, yangi quriladigan va rekonstruksiya qilinadigan radiatsiyaviy manbalar (bundan buyon matnda radiatsiyaviy manbalar deb yuritiladi) xavfsizligini taʼminlash tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

radiatsiyaviy manbalar — tarkibida radioaktiv moddalar mavjud boʻlgan yoki ionlashtiruvchi nurlanish chiqaradigan, yadroviy qurilmalar jumlasiga kirmaydigan majmualar, qurilmalar, apparatlar, uskunalar va buyumlar;

radioaktiv moddalar — ionlashtiruvchi nurlanishni tarqatadigan, yadroviy materiallar jumlasiga kirmaydigan moddalar;

ochiq radionuklid manbai — qoʻllanilishi davrida oʻzidan chiqayotgan radionuklidlarni atrof-muhitga tarqatuvchi ionlashtiruvchi nurlanish manbai;

yopiq radionuklid manbai — qoʻllanilishi va eskirishi davrida, oʻzidan chiqayotgan radionuklidlarning atrof-muhitga tarqalishini istisno qiluvchi qurilma, ionlashtiruvchi nurlanish manbai;

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs.

2. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan radiatsiyaviy manbalar xavfsizligini taʼminlash boʻyicha quyidagi talablar bajarilishi shart:

xodimlar uchun yillik nurlanish dozasining eng yuqori yoʻl qoʻyiladigan miqdori SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”ga muvofiq 20 millizivertdan, aholi uchun esa 1 millizivertdan oshmasligi taʼminlanishi;

radiatsiyaviy manbalar loyiha hujjatlari va texnologik hujjatlarga muvofiq tarzda ishlatilishi va ularning texnik soz holatda saqlanishi taʼminlanishi;

favqulodda vaziyatlar va avariya holatlarida aholining xavfsizligini taʼminlash choralarining koʻrilishi.

3. Avariya holatlarida radioaktiv moddalar va ionlashtiruvchi nurlanishning tarqalishini cheklash quyidagi vositalar yordamida taʼminlanishi shart:

radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya qilish toʻsiqlari;

avtomatik xavfsizlik tizimlari;

avariyaga qarshi choralar rejasi.

2-bob. Radiatsiyaviy manbalar xavfsizligini taʼminlash

4. Radiatsiyaviy manbalar ularning xavfsizligi ionlashtiruvchi nurlanish va radionuklidlarning tarqalishini oldini olish uchun fizik toʻsiqlar hamda xodimlar, aholi va atrof-muhitni muhofaza qilish boʻyicha tashkiliy va texnik chora-tadbirlardan tashkil topgan koʻp bosqichli himoya dasturi (bundan buyon matnda koʻp bosqichli himoya dasturi deb yuritiladi) bilan taʼminlanishi kerak.

5. Radiatsiyaviy manbalarni joylashtirish va foydalanishdan chetlanishlarning oldini olishga qoʻyiladigan talablar quyidagilarni oʻz ichiga olishi shart:

1 va 2-toifalarga kiruvchi radiatsiyaviy manbalar uchun mos joy tanlanishi;

radiatsiyaviy manbalar loyihasida xavfsizlik shartlari hisobga olinishi;

radiatsiyaviy manbalarning avtomatik xavfsizlik tizimlari oʻz-oʻzini himoya qilish xususiyatlari bilan taʼminlanishi;

radiatsiyaviy manbalar uskunalarining texnik diagnostikasi texnologik hujjatlarda koʻrsatilgan muddatlarda oʻtkazilishi va aniqlangan nuqsonlar bartaraf etilishi.

6. Radiatsiyaviy manbalardan foydalanishda loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan talablardan chetlanishlarni bartaraf etish quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan talablardan chetlanishlar aniqlanishi va ularning sabablari bartaraf etilishi;

loyiha hujjatlarida koʻrsatilgan talablardan chetlanishlar texnik tizimlar orqali nazorat qilinishi va avtomatik xavfsizlik tizimlari ishga tushirilishi.

7. Radiatsiyaviy manbalarning loyihasida koʻzda tutilmagan avariyalarni oldini olish talablari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

radiatsiyaviy manbalarning loyiha hujjatlarida koʻrsatilmagan avariyalarni oldi olinishi va radiatsiyaviy manbalar joylashgan xona yaxlitligi saqlanishi;

radiatsiyaviy manbalardan chiquvchi radioaktiv moddalar chiqishi 24 soat ichida avtomatik xavfsizlik tizimlari orqali bartaraf etilishi.

8. Koʻp bosqichli himoya dasturining bajarishi shart boʻlgan tashkiliy chora-tadbirlar va texnik yechimlar radiatsiyaviy manbalarning xavf darajasi asosida loyihada belgilanishi shart.

9. Radiatsiyaviy manbalarda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan radiatsiyaviy avariya oqibatlarini yumshatish boʻyicha tashkiliy va texnik tadbirlar SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”ga muvofiq amalga oshirilishi shart.

10. Radiatsiyaviy manbalar loyihasida avtomatik xavfsizlik tizimlarining ishonchliligi, hosil boʻlishi mumkin boʻlgan avariyalar va ularning oqibatlari loyiha hujjatlariga asosan tahlil qilinishi, aniqlangan nosozliklar bartaraf etilishi kerak.

11. Radiatsiyaviy manbalarda yuzaga kelgan avariyalarning radiatsiyaviy oqibatlarining tahlil natijalari xodimlar va aholini himoya qilish choralar rejasini (evakuatsiya, hudud cheklovi) ishlab chiqish uchun asos boʻlib xizmat qilishi shart.

12. Radiatsiyaviy manbalarni ishga tushirish, foydalanishdan chiqarish va ulardan foydalanish SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”ga muvofiq boʻlishi shart.

3-bob. Radiatsiyaviy manbalar, ularning tizimlari va elementlarining tasnifi

13. Radiatsiyaviy manbalar ularda xavfsizlikni taʼminlash uchun zarur boʻlgan barcha tashkiliy va texnik chora-tadbirlar bajarilishini taʼminlash maqsadida quyidagi belgilar asosida tasniflanadi:

radiatsiyaviy manbalarning vazifasi;

radiatsiyaviy manbalarining radiatsiyaviy xavfi;

radiatsiyaviy manbalarning statsionar (koʻchmas), koʻchma va koʻtarma ekanligi;

radiatsiyaviy manbalar tarkibiga kiritilgan radionuklid manbai turi.

14. Radiatsiyaviy manbalar oʻz vazifasiga koʻra komplekslar, qurilmalar, uskunalar va buyumlardan iborat boʻladi.

15. Radiatsiyaviy manbalar xavf darajasiga qarab quyidagi toʻrt toifaga ajratiladi:

1 toifa — avariya holatida aholiga radiatsiyaviy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan radiatsiyaviy manbalar;

2 toifa — avariya holatida radiatsiyaviy taʼsir radiatsiyaviy manbalarning sanitar-himoya zonasi hududi bilan cheklanadigan radiatsiyaviy manbalar;

3 toifa — avariya holatida radiatsiyaviy taʼsir radiatsiyaviy manbalar joylashtirilgan maydon yoki bino hududi bilan cheklanadigan radiatsiyaviy manbalar;

4 toifa — avariya holatida radiatsiyaviy taʼsir radiatsiyaviy manbalar joylashgan xona bilan cheklanadigan radiatsiyaviy manbalar.

16. Radiatsiyaviy manbalarning radiatsiyaviy xavf toifasi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan radiatsiyaviy manbalar loyihasida belgilanishi kerak.

17. Radiatsiyaviy manbalarni tashish boʻyicha quyidagicha tasniflanadi:

statsionar radiatsiyaviy manbalar — foydalanish muddati davomida doimiy joyda ishlashga moʻljallangan va maxsus jihozlangan inshootlar yoki xonalarni talab qiladigan;

koʻchma radiatsiyaviy manbalar — transport vositalariga oʻrnatiladigan hamda harakatlanish yoki tashish uchun moslashtiriladigan;

koʻtarma radiatsiyaviy manbalar — koʻtarish va turli joylarda ishlatish imkonini beradigan, xonalarni qayta jihozlashsiz yoki dala sharoitida foydalaniladigan.

18. Radiatsiyaviy manbalar tarkibiga kiritilgan radionuklid manbai turiga qarab quyidagicha tasniflanishi kerak:

yopiq radionuklid manbai ishlatiladigan radiatsiyaviy manbalar;

ochiq radionuklid manbai ishlatiladigan radiatsiyaviy manbalar.

19. Radiatsiyaviy manbalar tarkibiga kiruvchi tizimlar va elementlar quyidagicha tasniflanishi kerak:

xavfsizlik uchun muhim boʻlgan tizimlar va elementlar;

xavfsizlikka taʼsir koʻrsatmaydigan tizimlar va elementlar.

20. Xavfsizlik uchun muhim boʻlgan tizimlar va elementlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

radionuklid manbaini koʻchirish va mahkamlash tizimi;

radiatsiyaviy manbalarni boshqarish tizimi (boshqaruv pulti);

radiatsiyaviy xavf haqida signalizatsiya va ogohlantirish tizimi;

himoya tizimi;

radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya qilish toʻsiqlari;

elektr taʼminoti tizimi;

shamollatish tizimi.

21. Avtomatik xavfsizlik tizimlari (elementlari) bajaradigan vazifalariga qarab quyidagicha tasniflanishi kerak:

himoya tizimlari — avariyalar paytida radiatsiyaviy manbalar elementlarining shikastlanishini oldini olishi va xavfsizligini saqlash uchun moʻljallangan;

lokalizatsiya tizimlari — avariya holatida radioaktiv moddalar va ionlashtiruvchi nurlanishning tarqalishini cheklashi hamda ularning atrof-muhitga chiqishini oldini olish uchun moʻljallangan;

taʼminlovchi tizimlar — boshqa avtomatik xavfsizlik tizimlarni energiya va zarur ish sharoitlari bilan taʼminlash uchun moʻljallangan.

22. Radiatsiyaviy manbalar elementlari xavfsizlikka taʼsiri boʻyicha quyidagilarga ajratiladi:

1-sinf elementlari — ularning shikastlanishi yoki germetikligi buzilishi avariyaga olib keladigan hamda xodimlarning doza chegaralaridan yuqori nurlanishiga yoki radioaktiv moddalar chiqishiga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan;

2-sinf elementlari — ularning nosozliklari avariyaga olib keladigan hamda xodimlarning doza chegaralaridan yuqori nurlanishiga yoki radioaktiv moddalar chiqishiga sabab boʻlishi mumkin boʻlgan;

3-sinf elementlari — ularning nosozliklari normal foydalanishdan chetga chiqishlarga olib keladigan, biroq avariyaga yoki radioaktiv moddalar chiqishiga sabab boʻlmaydigan.

4-bob. Radiatsiyaviy manbalarni loyihalash, joylashtirish, ishlab chiqarish va qurishda xavfsizlikni taʼminlash

23. Radiatsiyaviy manbalarni loyihalash, joylashtirish, ishlab chiqarish va qurish hamda ular tarkibiga kiruvchi tizimlar va elementlarning xavfsizligini taʼminlash ushbu Qoidalarga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

24. Radiatsiyaviy manbalar xavfsizligi uchun oʻz-oʻzini himoya qiluvchi, tashqi energiya yoki inson aralashuvisiz ishlaydigan tizimlar va elementlar bilan loyihalanishi shart.

25. Yopiq radionuklidli radiatsiyaviy manbalar loyihalashda quyidagilar taʼminlanishi shart:

ularning parametrlari va xususiyatlari texnologik hujjatlarda belgilangan meʼyorlar doirasida saqlanishi;

butun belgilangan foydalanish muddati davomida texnogen va tabiiy tashqi taʼsirlarni hisobga olgan holda saqlanishi.

26. Yopiq radionuklidli radiatsiyaviy manbalar konstruksiyasi loyihada koʻzda tutilgan yongʻin, portlash va zarba taʼsirlari sharoitida radiatsiyaviy manbaning xavfsizligini taʼminlashi shart.

27. Statsionar radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya toʻsiqlari loyihalanayotganda ish kamerasiga xavfsiz kirish imkoniyati koʻzda tutilishi shart.

Ish kamerasi himoya eshigining konstruksiyasi uning ichkaridan ochilish imkoniyatini taʼminlashi kerak.

28. Radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya qilish toʻsiqlari hududida effektli doza chegaralari SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”ga muvofiq boʻlishi kerak.

29. Radiatsiyaviy manbalarning himoyasida transport, texnologik va boshqa tizimlar uchun moʻljallangan kanallar hamda teshiklarning konstruksiyasi quyidagilarni taʼminlashi shart:

xodimlar boʻlishi mumkin boʻlgan xonalarda, ionlashtiruvchi nurlanish chiqishi ehtimoli boʻlgan joylarda nurlanish dozasining nazorat qilinishini;

nurlanish dozasi SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006) va Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”ga muvofiq boʻlishini.

30. Statsionar radiatsiyaviy manbalar joylashgan ish kameralari shamollatish tizimi bilan jihozlanishi kerak.

31. Statsionar radiatsiyaviy manbalar loyihasida quyidagi holatlarning yuz berishini oldini oluvchi himoya tizimi joriy etilishi shart:

yopiq radionuklid manbai (nurlantirgich) ish holatida boʻlganida, elektr taʼminoti uzilishi natijasida ish kamerasining himoya eshigi ochilishi;

shamollatish tizimi ishlamayotgan, himoya eshigi ochiq boʻlgan yoki radiatsiyaviy nazorat tizimi ishlamayotgan holatda nurlantirgichning ish holatiga oʻtkazilishi.

32. Statsionar radiatsiyaviy manbalar saqlash holatiga oʻtkazish tizimlari quyidagi holatlarda ishga tushishi lozim:

himoya tizimi nosozliklari;

elektr taʼminoti uzilishi;

radiatsiyaviy manbalar yongʻini;

avariya rivojlanishi ehtimoli;

loyihada hisobga olingan boshqa dastlabki hodisalar.

33. Statsionar radiatsiyaviy manbalar loyihasida boshqaruv pultiga quyidagi maʼlumotlar uzatilishi kerak:

radiatsiyaviy manbalarning ishlash holati;

nurlantirgichning holati;

shamollatish tizimining ishlashi;

ish kamerasi va unga tutash xonalardagi nurlanish dozasi quvvati va uning oʻzgarishi;

yongʻin yuzaga kelishi;

himoya tizimining nosozligi.

34. Radiatsiyaviy manbalar boshqaruv pulti faqat maxsus kalit bilan yoqilishi va oʻchirilganda nurlantirgich avtomatik xavfsiz holatga oʻtishi shart.

35. Radiatsiyaviy manbalar boshqaruv pulti joylashgan xona ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotning avariya xizmatlari bilan doimiy aloqa vositalari bilan jihozlanishi kerak.

36. Statsionar radiatsiyaviy manbalar ish kamerasining kirish qismida va boshqaruv pultida nurlantirgich holatini bildiruvchi ogohlantiruv chiroqlari oʻrnatilishi kerak.

37. Radiatsiyaviy manbalar blokidan chiqayotgan nurlanishni nazorat qiluvchi koʻrsatkich tizimi radiatsiyaviy manbalar ish yoki saqlash holatini oʻzgartiruvchi boshqaruv tizimidan mustaqil boʻlishi lozim.

38. Koʻtarma radiatsiyaviy manbalar mexanik yoki elektr signalizatsiya tizimlari bilan, koʻchma radiatsiyaviy manbalar esa mexanik, elektr yoki radiometrik signalizatsiya tizimlari bilan jihozlanishi shart.

5-bob. Radiatsiyaviy manbalarni ishga tushirish va foydalanishda xavfsizlikni taʼminlash

39. Radiatsiyaviy manbalarni ishga tushirishdan oldin radiatsiyaviy nazorat tizimi ishga tushirilishi kerak.

40. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan radiatsiyaviy manbalarni ishga tushirishdan oldin sozlash ishlari, tizimlar va elementlarning kompleks sinovi boʻyicha quyidagilar ishlab chiqilishi kerak:

radiatsiyaviy xavfli ishlarning roʻyxati;

avariyalarni oldini olish choralari roʻyxati.

41. Radiatsiyaviy manbalar tizimlari va elementlari foydalanilishidan oldin loyiha hujjatlariga muvofiqligi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan oʻrganilishi kerak.

42. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot radiatsiyaviy manbalar bilan ishlovchi va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar uchun nurlanish dozalari hisobini yuritishni taʼminlashi shart.

43. Radiatsiyaviy manbalardan foydalanish boʻyicha koʻrsatmalarda quyidagilar belgilanishi shart:

radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya qilish toʻsiqlari yaxlitligi va samaradorligini nazorat qilish choralarini koʻrish;

nazorat choralarining aniq davriyligi;

radiatsiyaviy manbalar xavfsiz foydalanish chegaralarining buzilishiga olib keluvchi chetlanishlarni oldini olishga qaratilgan choralarni koʻrish.

44. Radiatsiyaviy xavf darajasi boʻyicha 1 va 2-toifaga kiruvchi radiatsiyaviy manbalar uchun sanitariya-himoya zonasi hamda kuzatuv zonasidagi radiatsiyaviy holat doimiy yoki davriy oʻlchovlar orqali nazorat qilinishi shart.

45. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishga kiritish ishlari natijalariga koʻra topshirish-qabul qilish dalolatnomasi tuzilishi shart.

46. Har qanday radiatsiyaviy xavf toifasidagi manbalar uchun avariya va xodimlarni himoya qilish rejasi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilishi lozim.

6-bob. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash

47. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish toʻgʻrisidagi qaror ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan qabul qilinishi shart.

48. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish toʻgʻrisidagi qaror chiqarishga quyidagilar asos hisoblanadi:

radiatsiyaviy manbalardan foydalanishga yaroqsiz ekanligi;

radiatsiyaviy manbalarni taʼmirlashning imkonsizligi.

49. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ularni tekshirish natijalariga koʻra amalga oshiriladi.

50. Radiatsiyaviy xavf boʻyicha 1 va 2-toifaga kiruvchi radiatsiyaviy manbalar uchun ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot ularning xizmat muddati tugashidan kamida bir yil oldin radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish dasturini ishlab chiqishni taʼminlashi lozim.

51. Radiatsiyaviy xavf boʻyicha 3 va 4-toifaga kiruvchi radiatsiyaviy manbalar uchun ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot ularning xizmat muddati tugashidan kamida olti oy oldin radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish dasturini ishlab chiqishni taʼminlashi lozim.

52. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish loyihasida quyidagilar keltirilishi lozim:

bajariladigan ishlarning turlari;

ishlarning xavfsizligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlar;

ishlarning bajarilish ketma-ketligi;

har bir foydalanishdan chiqarish bosqichida zarur boʻlgan inson, moliyaviy va moddiy-texnik resurslar hamda ularning asoslanishi;

xodimlar malakasiga qoʻyiladigan talablar roʻyxati.

53. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarishda xonalar va saqlash joylarida vaqtincha saqlanadigan radioaktiv chiqindilar va radioaktiv materiallarning hisobi va nazorati amalga oshirilishi lozim.

54. Radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarishda xodimlar ish joylariga kirish va radioaktiv chiqindilarning jisman himoyasi taʼminlanishi lozim.

55. Radiatsiyaviy manbalarni jisman himoya, shamollatish, yongʻin oʻchirish va radiatsiyaviy nazorat tizimlari demontaji radiatsiyaviy manbalarni foydalanishdan chiqarish yakunida amalga oshirilishi lozim.

7-bob. Yakunlovchi qoida

56. Ushbu Qoidalar talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradi.

Rais A. RAFIQOV

Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV

Fanlar akademiyasi prezidenti Sh. AYUPOV

Toshkent sh.,

2025-yil 13-oktabr,

2025-yil 18-sentabr

2025-yil 10-sentabr

2025-yil 9-sentabr

24-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 29.10.2025-y., 10/25/3695/0995-son)

lex.uz