UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг

буйруғи

Ўзбекистон Республикаси Риэлторлик хизматларининг миллий стандарти (4-сон РХМС) «Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш»ни тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикасининг «Риэлторлик фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 11 январдаги 23-сон «Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси Риэлторлик хизматларининг миллий стандарти (4-сон РХМС) «Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Риэлторлик ташкилотлари уюшмаси ва Ўзбекистон риэлторлар гилдияси билан келишилган.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2025 йил 17 октябрдаги 01/11-14/45-сон буйруғига ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Риэлторлик хизматларининг миллий стандарти (4-сон РХМС) «Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш»

Мазкур Риэлторлик хизматларининг миллий стандарти (4-сон РХМС) «Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш» (бундан буён матнда стандарт деб юритилади) риэлторлик ташкилотлари томонидан кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматлар кўрсатиш юзасидан амалга ошириладиган риэлторлик фаолиятига қўйиладиган талабларни белгилайди.

1-боб. Асосий тушунчалар

1. Мазкур стандартда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш — риэлторлик ташкилотига (ишончли бошқарувчига) қонунчиликда белгиланган тартибда тузилган кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш шартномаси асосида берилган кўчмас мулк объектларини риэлторлик ташкилоти томонидан ўз номидан ҳақ эвазига муайян муддат давомида бошқарув муассисининг ёки у кўрсатган шахснинг (фойда олувчининг) манфаатларини кўзлаб бошқаришнинг амалга оширилиши;

ишончли бошқарувчи — кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматлар кўрсатувчи риэлторлик ташкилоти ;

ишончли бошқариш муассиси (бундан буён матнда бошқарув муассиси деб юритилади) — ишончли бошқаришга топширилаётган кўчмас мулк объектининг эгаси бўлган жисмоний ёки юридик шахс. Қонунда назарда тутилган ҳолларда бошқарув муассиси сифатида нотариус, васийлик ва ҳомийлик органи, суд ёки бошқа ваколатли орган иштирок этиши мумкин;

фойда олувчи — кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш унинг манфаатлари йўлида амалга ошириладиган жисмоний ёки юридик шахс (ишончли бошқарувчи бундан мустасно);

кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш шартномаси (бундан буён матнда шартнома деб юритилади) — бу кўчмас мол-мулкни бошқа шахсга бериш ҳақидаги шартнома учун назарда тутилган шаклда ва тартибда тузиладиган ва қонунчиликда белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказиладиган шартнома бўлиб, унинг асосида бир тараф (бошқарув муассиси) иккинчи тарафга (ишончли бошқарувчига) кўчмас мулк объектини муайян муддатга ишончли бошқаришга топширади, иккинчи тараф эса ушбу кўчмас мулк объектини бошқарув муассиси ёки у кўрсатган шахснинг (фойда олувчининг) манфаатларини кўзлаб бошқариш мажбуриятини олади;

кўчмас мулк объектлари — ер участкалари, бинолар ва иншоотлар (уларнинг бир қисми), кўп йиллик дов-дарахтлар, кўп квартирали уйлардаги квартиралар, хусусий уйлар, кўп қаватли иморатлардаги хоналар ҳамда ер билан узвий боғланган бошқа объектлар, яъни белгиланган мақсадига номутаносиб зарар етказмаган ҳолда жойини ўзгартириш мумкин бўлмайдиган объектлар. Ушбу стандарт мақсадларида ер ости бойликлари (ер қаъри), шу жумладан фойдали қазилмалар кони кўчмас мулк объектлари жумласига кирмайди;

риэлторлик фаолияти соҳасидаги ваколатли давлат органи — Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги .

2-боб. Умумий қоидалар

2. Мазкур стандартнинг мақсади кўчмас мулк объектларини ишончли бошқаришнинг қуйидагиларни таъминловчи ягона ва шаффоф механизмларини белгилашдан иборат:

мулкдорлар ҳуқуқларининг ҳимоя қилиниши;

битимларни амалга ошириш чоғидаги шаффофлик ва хавф-хатарларнинг камайтирилиши;

кўчмас мулк объектларини профессионал бошқариш;

кўчмас мулк бозорининг Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ барқарор ривожланиши.

3. Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматлар кўрсатувчи риэлторлик ташкилотлари қонунчилик ҳужжатларига ва ушбу стандарт талабларига риоя қилиши мажбурийдир.

4. Стандартнинг амал қилиши:

давлат кўчмас мулк объектларини бошқариш билан боғлиқ муносабатларга;

ягона мулкий мажмуа сифатида бутун корхонага нисбатан татбиқ этилмайди.

3-боб. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқаришнинг вужудга келиш асослари ва ундаги мавжуд чекловлар

5. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш қуйидагилар асосида вужудга келади:

бошқарув муассиси билан ишончли бошқарувчи ўртасида тузиладиган кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш шартномаси;

васиятнинг ижрочиси (ишончли бошқарувчи) тайинланган васиятнома;

суд қарори;

васийлик ва ҳомийлик органининг васийликка олинган шахснинг кўчмас мулк объекти устидан васийлик белгилаш тўғрисидаги қарори;

қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳолларда бошқа юридик фактлар.

6. Оператив бошқарувда бўлган кўчмас мулк объекти ишончли бошқаришга топширилиши мумкин эмас. Оператив бошқарувда бўлган кўчмас мулк объекти уни оператив бошқарувда сақлаб турган юридик шахс тугатилганидан ёки кўчмас мулк объектига нисбатан оператив бошқарув ҳуқуқи бекор қилинганидан ҳамда у қонунда назарда тутилган бошқа асосларга кўра мулкдорнинг эгалигига ўтганидан кейингина ишончли бошқаришга топширилиши мумкин.

7. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқаришга топшириш ушбу кўчмас мулк объектига бўлган мулк ҳуқуқининг ишончли бошқарувчига ўтишига олиб келмайди.

4-боб. Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқаришда бажариладиган ишлар (хизматлар) таркиби

8. Ишончли бошқарувчи бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатларини кўзлаган ҳолда қуйидаги ишларни (хизматларни) шартномага мувофиқ бажаради:

кўчмас мулк объектларини бошқариш, шу жумладан бошқарув муассиси билан тузилган шартномавий муносабатлар доирасида ўзига ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектларини ишончнома асосида сотиш (бундан буён матнда сотиш деб юритилади);

даромадлар ва харажатларни бошқариш, кўчмас мулк объектларини ижарага беришдан ёки бошқа манбалардан олинган даромадлар ҳисобини юритиш, шунингдек кўчмас мулк объектларидан фойдаланиш, уларни таъмирлаш ва уларга хизмат кўрсатиш харажатларини амалга ошириш;

бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатларини кўзлаб учинчи шахслар билан кўчмас мулк объектларини ижарага бериш, иккиламчи ижарага бериш шартномаларини, таъмирлаш-қурилиш ишлар учун пудрат шартномаларини ва кўчмас мулк объектларини самарали бошқариш учун зарур бўлган бошқа битимларни тузиш;

кўчмас мулк объектларига техник хизмат кўрсатишни ташкил этиш, уларни жорий ва капитал таъмирлаш, фойдаланишнинг техник нормаларига риоя қилиш, шунингдек ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектларидан фойдаланишнинг авария оқибатларини ва бузилишларини бартараф этиш;

бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатларини ифодалаш, учинчи шахслар, жумладан ижарачилар, коммунал хизмат кўрсатувчи ташкилотлар, зарур ҳолларда судларда ва бошқа идораларда (ташкилотларда) белгиланган тартибда бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатларини ифодалаш;

кўчмас мулк объектларининг рентабеллигини яхшилаш ва бозор қийматини ошириш мақсадида бошқарув муассисининг розилигини олган ҳолда кўчмас мулк объектини модернизациялаш, реконструкция қилиш, кенгайтириш, қайта жиҳозлаш;

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш доирасида бошқа ташкилотлар билан тузилган шартнома шартларига риоя этилишини таъминлаш, контрагентлар билан низоларни ҳал этиш;

солиқ органлари билан ўзаро ҳамкорлик қилиш, кўчмас мулк объектларидан фойдаланишда олинадиган даромадлар декларациясини тайёрлаш, бошқарув муассиси номидан солиқлар тўланишини ва бошқа зарур ҳаракатларни ташкил этиш.

5-боб. Ишончли бошқариш объектлари

9. Ишончли бошқаришга топшириладиган кўчмас мулк объектлари ишончли бошқариш объектлари ҳисобланади.

10. Қуйидагилар ишончли бошқариш объектлари бўлиши мумкин эмас:

қонунчиликда белгиланган тартибда хатлаб қўйилган ёки тақиқ мавжуд бўлган кўчмас мулк объектлари;

ўзбошимчалик билан қурилган бино ва иншоотлар;

қурилиши тугалланган объектларни фойдаланишга топшириш ва қабул қилиш талабларига риоя қилинмаган объектлар;

хизмат турар жойлари, махсус уйлар (ётоқхоналар, вақтинчалик уй-жой фонди уйлари, ногиронлиги бўлган шахслар, фахрийлар, ёлғиз қариялар учун интернат-уйлар, шунингдек, болалар уйлари ва бошқа махсус мақсадли уйлар);

мулкка оид низолар мавжуд бўлган кўчмас мулк объектлари;

қонунчилик ҳужжатлари билан ишончли бошқаришга топшириш тақиқланган кўчмас мулк объектлари (масалан, қўриқхоналар, мудофаа объектлари, табиатни муҳофаза қилиш зоналари, ўрмон фонди, маданий мерос объектлари ва ҳоказолар).

6-боб. Ишончли бошқариш субъектлари

11. Бошқарув муассислари ва кўчмас мулк объектларининг ишончли бошқарувчилари, шунингдек фойда олувчилар ишончли бошқариш субъектлари ҳисобланади.

12. Қуйидагилар бошқарув муассиси бўлиши мумкин:

кўчмас мулк объектининг эгаси;

ер участкасига мерос қилиб қолдириладиган умрбод эгалик қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахс;

қонунда назарда тутилган ҳолларда — нотариус, васийлик ва ҳомийлик органи, суд ёки бошқа ваколатли орган.

13. Кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматлар кўрсатадиган риэлторлик ташкилоти ишончли бошқарувчи бўлиши мумкин.

14. Кўчмас мулк объектлари давлат органига ишончли бошқарувга берилиши мумкин эмас.

15. Ишончли бошқарувчидан ташқари ҳар қандай шахс фойда олувчи бўлиши мумкин.

7-боб. Бошқарув муассисининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

16. Бошқарув муассиси қуйидагиларга ҳақли:

ишончли бошқарувчидан малака сертификати кўрсатилишини талаб қилиш;

шартнома бажарилишининг бориши ҳақида, кўчмас мулк объектларининг ҳолати ва уларни бошқариш тўғрисида ишончли ахборот олиш;

бошқарувга топширилган кўчмас мулк объекти тўғрисидаги ахборотнинг махфийлигига риоя этилишини талаб қилиш;

ишончли бошқарувчидан тузилган шартнома шартларига мувофиқ амалга оширилган ишлар тўғрисида шартномада белгиланган муддатларда ва тартибда ҳисобот тақдим этишни талаб қилиш;

қонунчилик доирасида ва тарафларнинг ўзаро келишувига кўра, шартнома шартларига ўзгартириш(лар) киритиш ташаббуси билан чиқиш;

ишончли бошқарувчи томонидан шартнома шартлари бузилган тақдирда, шартноманинг бекор қилинишини ҳамда бекор қилиш туфайли етказилган зарарнинг ўрни қопланишини ва маънавий зиённинг компенсация қилинишини талаб қилиш;

кўчмас мулк объектларига ва уларга бўлган ҳуқуқларга доир тузилиши мўлжалланаётган битимнинг хусусияти ҳамда ҳуқуқий оқибатлари тўғрисида ишончли бошқарувчидан ёзма шаклда ахборот олиш;

ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатлари бузилган тақдирда риэлторлик фаолияти соҳасидаги ваколатли давлат органига, истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ташкилотларга, риэлторлик фаолияти соҳасидаги профессионал жамоат бирлашмаларига, шунингдек судга мурожаат қилиш.

17. Бошқарув муассиси:

шартнома предмети бўлган кўчмас мулк объекти, унга бўлган ҳуқуқлар ҳақидаги, ўзи ва бошқа ҳуқуқ эгалари (учинчи шахслар) тўғрисидаги ишончли ҳамда тўлиқ маълумотлар ва ҳужжатларни ишончли бошқарувчига тақдим этиши;

шартнома шартларига мувофиқ ишончли бошқарувчи хизматларига ўз вақтида ҳақ тўлаши;

шартномани белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказиши;

агар шартномада назарда тутилган бўлса, ишончли бошқарувчи томонидан кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш чоғида қилган зарур харажатларнинг ўрнини қоплаши;

шартнома доирасида ўз мажбуриятларининг бажарилишини таъминлаши шарт.

8-боб. Ишончли бошқарувчининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари

18. Ишончли бошқарувчи қуйидагиларга ҳақли:

шартномада назарда тутилган доирада ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектига нисбатан мулкдор ҳуқуқларини амалга ошириш;

бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатларини кўзлаб юридик ва амалий ҳаракатларни амалга ошириш;

хизматлар кўрсатиш учун зарур бўлган ҳужжатларни бошқарув муассисидан сўраб олиш;

кўрсатилган хизматлар учун шартномада белгиланган миқдорда ва тартибда ҳақ олиш;

ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектларини реклама қилиш;

давлат органлари ва бошқа ташкилотлардан ишончли бошқаришни амалга ошириш учун зарур ахборотни белгиланган тартибда олиш;

бошқарув муассиси томонидан шартнома шартлари бузилган ёки бажарилмаган тақдирда шартноманинг бекор қилинишини талаб қилиш;

агар шартномада назарда тутилган бўлса, кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш билан боғлиқ зарур харажатларнинг ўрни қопланишини талаб қилиш;

агар шартномада назарда тутилган бўлса, кўчмас мулк объектини шартноманинг амал қилиш муддатидан ортиқ бўлмаган муддатга ижарага бериш;

шартномада ёки қонун ҳужжатларида назарда тутилган ҳоллардагина ўз номидан бошқа шахсга кўчмас мулк объектини бошқариш учун зарур бўлган ҳаракатларни амалга оширишни топшириш;

шартномада назарда тутилган ҳоллардагина ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектини гаровга қўйиш.

19. Ишончли бошқарувчи ўзининг расмий веб-сайтига эга бўлиши мумкин ва унда ишончли бошқарувчи тўғрисидаги батафсил маълумотлар, шу жумладан:

унинг раҳбари;

риэлторнинг малака сертификатига эга бўлган ходимлар;

фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилиш полиси;

ишончли бошқарувчи аъзо бўлган риэлторлик фаолияти соҳасидаги профессионал жамоат бирлашмаси тўғрисидаги маълумотлар акс эттирилади.

20. Ишончли бошқарувчи кўчмас мулк объектини бошқариш соҳасидаги ҳаракатларни амалга ошириш натижасида қўлга киритган ҳуқуқлари шу кўчмас мулк объекти таркибига киритилади.

21. Ишончли бошқарувчи бошқарув муассисининг ёзма розилигисиз ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объекти бўйича аффилланган шахслар (ишончли бошқарувчининг фаолиятига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шахслар, яқин қариндошлар, шу жумладан ишончли бошқарувчининг мулкдори, таъсисчи (иштирокчиси), кредитори, суғурталовчиси, ходими) билан битимлар тузишга ҳақли эмас.

22. Ишончли бошқарувчи:

бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) талабига биноан малака сертификатини кўрсатиши;

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқаришни шартнома шартларига қатъий амал қилган ҳолда амалга ошириши;

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш чоғида бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) ҳуқуқ ва манфаатларини ифодалаши;

ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектларини ўз мол-мулкидан алоҳида ажратиши;

ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектининг алоҳида ҳисобини юритиши;

ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектининг бозор қиймати ўзгаришига олиб келиши мумкин бўлган ҳаракатларни (сотиш, ижарага бериш, капитал таъмирлаш, реконструкция қилиш, модернизациялаш, кенгайтириш, қайта жиҳозлаш, реклама қилиш ва ҳоказо) бошқарув муассиси (фойда олувчи) билан келишиши;

шартнома предмети бўлган кўчмас мулк объекти, унга бўлган ҳуқуқлар ҳақидаги, бошқарув муассиси ва бошқа ҳуқуқ эгалари (учинчи шахслар) тўғрисидаги ҳужжатларни текшириши;

ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектлари билан боғлиқ битимлар тузиш чоғида юзага келиши мумкин бўлган хавф-хатарлар, чекловлар ва оқибатлар ҳақида, шунингдек шартнома шартларини ўзгартириши ва кейинчалик мулк ҳуқуқининг йўқотилишига олиб келиши мумкин бўлган барча маълум бўлган ҳолатлар ва фактлар тўғрисида бошқарув муассисини ўз вақтида хабардор қилиши;

бошқарув муассиси ва кўчмас мулк объектлари тўғрисидаги ахборотнинг махфийлигига риоя этиши;

бошқарув муассисига ва (ёки) фойда олувчига ўз фаолияти тўғрисидаги ҳисоботни шартномада белгиланган муддатларда ва тартибда тақдим этиши;

манфаатлар тўқнашуви юзага келган тақдирда бошқарув муассисини (фойда олувчини) бу ҳақида дарҳол хабардор қилиши ва уни бошқарув муассисининг (фойда олувчининг) манфаатига ҳал этиш чораларини кўриши;

ўз ходимларининг самарали ишлаши учун зарур шароитларни яратишга, касбий маҳорат даражасини ошириш ва янги билимларни олиш мақсадида риэлторнинг малака сертификатига эга бўлган ходим(лар)ини қайта тайёрлаш ва малака ошириш курсларига юбориши;

ўз фаолиятининг барча босқичларида Риэлторларнинг профессионал хулқ-атвори кодексига риоя қилиши шарт.

9-боб. Бошқарув муассисининг ишончли бошқарувчи билан ўзаро муносабатлари

23. Ишончли бошқарувчи бошқарув муассисининг талабига кўра, қуйидагиларни тақдим этиши керак:

давлат рўйхатидан ўтказилганлиги тўғрисидаги гувоҳнома;

ходимларнинг малакасини тасдиқловчи ҳужжатлар;

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматларни кўрсатишда фойдаланиладиган намунавий шартномалар, баённомалар, ишончномалар ва бошқа ҳужжатларнинг намуналари;

риэлторлик фаолияти соҳасидаги профессионал жамоат бирлашмаларидан бирига аъзоликни тасдиқловчи ҳужжат;

ўзи аъзо бўлган риэлторлик фаолияти соҳасидаги профессионал жамоат бирлашмасининг, шунингдек риэлторлик фаолияти соҳасидаги ваколатли давлат органининг реквизитлари;

кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш бўйича хизматларни кўрсатиш тарифлари ва нархлари;

риэлторлик фаолияти соҳасидаги профессионал жамоат бирлашмасининг муҳри билан тасдиқланган шикоятлар ва таклифлар дафтари (ушбу дафтар электрон шаклда ёки ишончли бошқарувчининг расмий веб-сайтида ҳам юритилиши мумкин);

ишончли бошқарувчининг фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилиш полиси.

24. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқаришга топшириш унинг бозор қийматини сақлаб қолиш ёки кўпайтириш, ундан самарали фойдаланишни таъминлаш, белгиланган вазифаларни ўз вақтида бажариш, бошқарувдан олинадиган даромад даражаси ва бошқа вазифаларни бажаришни ўз ичига оладиган ишончли бошқаришнинг самарадорлигини баҳолаш мезонлари (бундан буён матнда баҳолаш мезонлари деб юритилади) асосида амалга оширилиши мумкин. Бунда баҳолаш мезонлари аниқ, ўлчанадиган ва эришиладиган бўлиши керак.

25. Баҳолаш мезонлари шартномада белгиланиши ёхуд шартноманинг амал қилиш муддати давомида бошқарув муассиси ва ишончли бошқарувчининг ўзаро келишуви асосида белгиланиши керак.

Шартномада баҳолаш мезонларининг натижаларини тасдиқлаш учун мустақил экспертлар ёки аудиторларни жалб қилиш имконияти назарда тутилиши мумкин.

26. Ишончли бошқариш жараёнида эришилган молиявий натижалар, амалга оширилган тадбирлар, кўчмас мулк объектининг жорий ҳолати ва бошқарувнинг бошқа жиҳатлари тўғрисидаги маълумотларни ўзида мужассам этган ҳисобот ишончли бошқарувчи томонидан шартномада назарда тутилган муддатларда ва тартибда бошқарув муассисига ва (ёки) фойда олувчига тақдим этиб борилади.

27. Ишончли бошқарувчига тўланадиган ҳақнинг миқдори тарафларнинг келишувига кўра, қатъий белгиланган шаклда ва/ёки кўчмас мулк объектларини ишончли бошқаришдан олинган даромаддан фоиз кўринишида ёхуд қонунчиликда назарда тутилган бошқача тартибда белгиланади.

28. Бошқарув муассиси томонидан ишончли бошқарувчига шартномада айрим чекловлар, жумладан кўчмас мулк объектининг сотилиши, ижарага берилиши, гаровга қўйилишини тақиқлаш ёки қонунчиликка зид бўлмаган бошқа мажбуриятлар белгиланиши мумкин.

29. Ишончли бошқарувчи шартномада назарда тутилган мажбуриятларини лозим даражада бажарилишининг таъминоти сифатида гаров, банк кафолати каби қўшимча кафолатларни тақдим этиши мумкин.

30. Ишончли бошқарувчи кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш жараёнида айрим ҳаракатларни бажариш учун учинчи шахсларни жалб қилиши мумкин. Уларнинг хатти-ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги) учун ишончли бошқарувчи жавобгар бўлади.

10-боб. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш шартномасига қўйиладиган талаблар

31. Шартнома ёзма шаклда, кўчмас мол-мулкни бошқа шахсга бериш ҳақидаги шартнома учун назарда тутилган шаклда ва тартибда тузилиши ҳамда қонунчиликда белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтказилиши керак.

Шартнома шаклига ёки уни давлат рўйхатидан ўтказиш талабига риоя қилмаслик унинг ҳақиқий эмаслигини келтириб чиқаради.

32. Шартномада қуйидагилар назарда тутилиши керак:

шартнома тузилган сана ва жой;

шартнома предмети;

шартнома тарафларининг номи ва реквизитлари;

ишончли бошқаришга топширилаётган кўчмас мулк объектининг батафсил тавсифи (ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатлар ва кўчмас мулк объекти ҳолатининг фото ва (ёки) видеотасвири, барча нуқсонлар ва носозликлар мавжудлиги илова қилинган ҳолда);

ишончли бошқарувчининг ҳисоботлар тақдим этиш муддатлари;

шартноманинг амал қилиш муддати;

ҳисоб-китоб қилиш тартиби;

тарафларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари;

шартнома мажбуриятлари бажарилмаган ёки лозим даражада бажарилмаган тақдирда тарафларнинг жавобгарлиги;

низоларни ҳал этиш тартиби;

ишончли бошқарувчида мавжуд бўлган риэлторларнинг малака сертификати тўғрисидаги маълумотлар;

ишончли бошқарувчида фуқаролик жавобгарлигини суғурта қилиш полисининг мавжудлиги тўғрисидаги маълумотлар;

шартномани бекор қилиш тартиби ва шартлари;

шартнома муддати тугаганидан кейин ишончли бошқариш объектини қайтариш ва қабул қилиб олиш тартиби (уни қабул қилиб оладиган шахсни кўрсатган ҳолда).

33. Шартномага қуйидагилар илова қилинган қабул қилиш-топшириш далолатномаси илова қилинади:

кўчмас мулк объектига ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатлар;

кўчмас мулк объектининг фото ва (ёки) видеотасвирлари;

коммунал хизматлар, солиқлар ва қонунчиликда белгиланган бошқа мажбурий тўловлар бўйича қарздорликнинг йўқлиги тўғрисидаги маълумотномалар. Бундай ҳолатда электр энергияси, табиий газ ва сув ҳисоблагичларининг кўрсаткичлари ёзиб олинган бўлиши шарт.

Агар кўчмас мулк объекти билан бирга унда жойлашган мол-мулк ҳам топшириладиган бўлса (масалан, мебеллар, маиший техникалар ва ҳ.к.), топшириш-қабул қилиш далолатномасига ушбу мол-мулк(лар)ни инвентаризация қилиш акти ҳам илова қилиниши керак.

Агар топширилаётган кўчмас мулк объекти қурилиши тугалланмаган объект бўлса, у ҳолда қабул қилиш-топшириш далолатномасига қурилишга рухсатнома ва объектнинг техник ҳолати тўғрисидаги хулоса илова қилиниши лозим.

34. Шартнома беш йилдан ортиқ бўлмаган муддатга тузилади. Шартноманинг амал қилиш муддати тамом бўлганида тарафлардан бири шартномани бекор қилиш тўғрисида ариза бермаган ва (ёки) шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, шартнома унда назарда тутилган муддатга ва шартлар асосида узайтирилган деб ҳисобланади.

35. Шартномага тарафларнинг келишуви ёки қонунчиликка мувофиқ бошқа шартлар ҳам киритилиши мумкин.

11-боб. Кўчмас мулк объектини ишончли бошқариш шартномасининг бекор бўлиши

36. Шартнома қуйидаги ҳолларда бекор бўлади:

тарафлардан бирининг шартнома муддати тугаши муносабати билан шартномани бекор қилиш тўғрисидаги аризасига мувофиқ;

агар шартномада бошқа ҳол назарда тутилмаган бўлса, бошқарув муассиси (фойда олувчи) бўлган фуқаронинг вафот этиши, бошқарув муассиси (фойда олувчи) бўлган юридик шахснинг тугатилиши муносабати билан;

ишончли бошқарувчи юридик шахс тугатилганида ёки у тўловга қобилиятсиз деб топилганида;

фойда олувчи, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, шартнома бўйича фойдани олишдан бош тортганида;

ишончли бошқарувчи бошқарув муассисининг манфаатларини кўзлаб кўчмас мулк объектини ишончли бошқаришни шахсан амалга ошириши мумкин эмаслиги муносабати билан бошқарувни амалга оширишдан бош тортганида;

бошқарув муассиси ишончли бошқарувчига шартномада келишилган ҳақни тўлаган ҳолда шартномани бажаришдан бош тортганида;

тарафлар ўзининг мажбуриятларини лозим даражада бажармаган тақдирда шартнома суднинг қарорига мувофиқ бекор қилинганида;

қонунда ёки шартномада назарда тутилган бошқа асосларга кўра.

37. Шартнома бекор қилинганида ишончли бошқаришда бўлган кўчмас мулк объекти, агар шартномада бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, бошқарув муассисига топширилади.

Шартнома тарафлардан бирининг ташаббуси билан бекор қилинганида иккинчи тараф, агар шартномада бошқача муддат белгиланмаган бўлса, камида уч ой олдин бундан хабардор қилиб қўйилиши керак.

12-боб. Ишончли бошқаришда бўлган кўчмас мулк объектини ажратиб чиқариш

38. Ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объекти бошқарув муассисининг бошқа мол-мулкидан, шунингдек ишончли бошқарувчининг мол-мулкидан ажратилади. Ушбу кўчмас мулк объекти ишончли бошқарувчида алоҳида балансда акс эттирилади ва у бўйича мустақил ҳисоб юритилади. Ишончли бошқариш билан боғлиқ фаолият бўйича ҳисоб-китоб юритиш учун алоҳида банк ҳисобварағи очилади.

Ишончли бошқарувчига ишончли бошқаришга топширилган ҳар бир объект бўйича алоҳида «Объект иши» (қоғоз ёки электрон шаклда) юритилади, унга қуйидаги ҳужжатлар киритилиши керак:

топшириш-қабул қилиш далолатномалари (фото ва (ёки) видео материаллар билан бирга);

ҳуқуқни белгиловчи ҳужжатларнинг нусхалари;

объектни суғурталаш тўғрисидаги маълумот (агар мавжуд бўлса);

объектнинг техник ҳолати тўғрисидаги маълумот (кўздан кечириш актлари, таъмирлаш, техник хизмат кўрсатиш ва жиҳозлаш бўйича амалга оширилган ишлар ҳақида маълумотлар, агар бундай ишлар амалга оширилган бўлса);

объектга тааллуқли битимлар, суд низолари ҳақидаги маълумот, агар шундай маълумотлар мавжуд бўлса;

объект бўйича молиявий ҳисоботлар, шу жумладан ижарадан олинган даромадлар, объектни сақлашга сарфланган маблағлар, коммунал хизматлар учун тўловлар, солиқ харажатлари;

объектга ташрифлар ва унинг ҳолатини текшириш бўйича ҳисоботлар;

ижарачилар (мижозларнинг) мурожаатлари ва улар бўйича амалга оширилган чоралар юзасидан ҳисоботлар.

13-боб. Учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари бўлган кўчмас мулк объектларини ишончли бошқариш

39. Ишончли бошқарувчи шартнома тузилгунга қадар ўзига бошқариш учун топширилаётган кўчмас мулк объектига учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари борлиги ҳақида хабардор қилиб қўйилиши керак. Ушбу шарт бузилган тақдирда ишончли бошқарувчи шартномани ҳақиқий эмас деб ҳисоблаб, бошқарув муассисидан ҳақиқий зарарни қоплашни ва мутаносиб ҳақ тўлашни талаб қилишга ҳақли.

40. Агар ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объектига шартнома тузилганидан кейин учинчи шахсларнинг ҳуқуқлари пайдо бўлса, ишончли бошқарувчи эса бу ҳақда ўн кунлик муддатда хабардор қилинмаган бўлса, у шартномани бекор қилиб, бошқарув муассисидан ўзига келтирилган ҳақиқий зарарнинг қопланишини ва мутаносиб ҳақ тўланишини талаб қилиш ҳуқуқига эга.

14-боб. Тарафларнинг жавобгарлиги

41. Ишончли бошқарувчи ўзининг айби билан ишончли бошқаришга топширилган кўчмас мулк объекти шикастланган ёки қиймати пасайган тақдирда ёхуд уни самарасиз бошқарганлик ёки лозим даражада бошқармаганлик оқибатида фойда олувчига объектни ишончли бошқариш вақтида бой берилган фойдани, бошқарув муассисига эса етказилган зарарни, шунингдек бой берилган фойдани тўлайди.

42. Ишончли бошқарувчи ишончли бошқариш бўйича ўзига берилган ваколатлардан четга чиққан ёки шартномада белгилаб қўйилган чеклашларни бузган ҳолда тузган битим бўйича мажбуриятларни шахсан ўзи ўз ҳисобидан бажаради.

43. Ишончли бошқарувчи қуйидагилар натижасида кўчмас мулк объектига етказилган зарар учун жавобгар бўлмайди:

форс-мажор ҳолатлари ёки енгиб бўлмайдиган кучлар таъсири;

фойда олувчининг ёки бошқарув муассисининг ҳаракатлари;

кўчмас мулк объектининг табиий эскириши.

44. Бошқарув муассиси кўчмас мулк объектини ишончли бошқаришга топширишнинг қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибига риоя этилиши, кўчмас мулк объектининг ишончли бошқарувчига маълум қилинмаган камчиликлари ёки нуқсонлари ҳамда ишончли бошқарувчининг хизматларига шартномада белгиланган тартибда ҳақ тўланиши учун ишончли бошқарувчининг олдида жавобгар бўлади.

15-боб. Якуний қоидалар

45. Мазкур стандарт талабларини бузганликда айбдор шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўлади.

46. Мазкур стандарт бўйича юзага келадиган низолар қонунчиликда белгиланган тартибда ҳал этилади.

Директор А. ОРТИКОВ

Риэлторлик ташкилотлари уюшмаси раиси А. АЛИЕВ

Риэлторлар гилдияси раиси Б. НАСРУЛЛАЕВ

Тошкент ш.,

2025 йил 17 октябрь,

2025 йил 16 октябрь

2025 йил 9 октябрь

01/11-14/45-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.11.2025 й., 10/5/3701/1041-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining

buyrugʻi

Oʻzbekiston Respublikasi Rieltorlik xizmatlarining milliy standarti (4-son RXMS) “Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish”ni tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasining “Rieltorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 11-yanvardagi 23-son “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Rieltorlik xizmatlarining milliy standarti (4-son RXMS) “Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Rieltorlik tashkilotlari uyushmasi va Oʻzbekiston rieltorlar gildiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2025-yil 17-oktabrdagi 01/11-14/45-son buyrugʻiga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Rieltorlik xizmatlarining milliy standarti (4-son RXMS) “Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish”

Mazkur Rieltorlik xizmatlarining milliy standarti (4-son RXMS) “Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish” (bundan buyon matnda standart deb yuritiladi) rieltorlik tashkilotlari tomonidan koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlar koʻrsatish yuzasidan amalga oshiriladigan rieltorlik faoliyatiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1-bob. Asosiy tushunchalar

1. Mazkur standartda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish — rieltorlik tashkilotiga (ishonchli boshqaruvchiga) qonunchilikda belgilangan tartibda tuzilgan koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish shartnomasi asosida berilgan koʻchmas mulk obyektlarini rieltorlik tashkiloti tomonidan oʻz nomidan haq evaziga muayyan muddat davomida boshqaruv muassisining yoki u koʻrsatgan shaxsning (foyda oluvchining) manfaatlarini koʻzlab boshqarishning amalga oshirilishi;

ishonchli boshqaruvchi — koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchi rieltorlik tashkiloti ;

ishonchli boshqarish muassisi (bundan buyon matnda boshqaruv muassisi deb yuritiladi) — ishonchli boshqarishga topshirilayotgan koʻchmas mulk obyektining egasi boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs. Qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqaruv muassisi sifatida notarius, vasiylik va homiylik organi, sud yoki boshqa vakolatli organ ishtirok etishi mumkin;

foyda oluvchi — koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish uning manfaatlari yoʻlida amalga oshiriladigan jismoniy yoki yuridik shaxs (ishonchli boshqaruvchi bundan mustasno);

koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish shartnomasi (bundan buyon matnda shartnoma deb yuritiladi) — bu koʻchmas mol-mulkni boshqa shaxsga berish haqidagi shartnoma uchun nazarda tutilgan shaklda va tartibda tuziladigan va qonunchilikda belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkaziladigan shartnoma boʻlib, uning asosida bir taraf (boshqaruv muassisi) ikkinchi tarafga (ishonchli boshqaruvchiga) koʻchmas mulk obyektini muayyan muddatga ishonchli boshqarishga topshiradi, ikkinchi taraf esa ushbu koʻchmas mulk obyektini boshqaruv muassisi yoki u koʻrsatgan shaxsning (foyda oluvchining) manfaatlarini koʻzlab boshqarish majburiyatini oladi;

koʻchmas mulk obyektlari — yer uchastkalari, binolar va inshootlar (ularning bir qismi), koʻp yillik dov-daraxtlar, koʻp kvartirali uylardagi kvartiralar, xususiy uylar, koʻp qavatli imoratlardagi xonalar hamda yer bilan uzviy bogʻlangan boshqa obyektlar, yaʼni belgilangan maqsadiga nomutanosib zarar yetkazmagan holda joyini oʻzgartirish mumkin boʻlmaydigan obyektlar. Ushbu standart maqsadlarida yer osti boyliklari (yer qaʼri), shu jumladan foydali qazilmalar koni koʻchmas mulk obyektlari jumlasiga kirmaydi;

rieltorlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organi — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi .

2-bob. Umumiy qoidalar

2. Mazkur standartning maqsadi koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarishning quyidagilarni taʼminlovchi yagona va shaffof mexanizmlarini belgilashdan iborat:

mulkdorlar huquqlarining himoya qilinishi;

bitimlarni amalga oshirish chogʻidagi shaffoflik va xavf-xatarlarning kamaytirilishi;

koʻchmas mulk obyektlarini professional boshqarish;

koʻchmas mulk bozorining Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq barqaror rivojlanishi.

3. Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlar koʻrsatuvchi rieltorlik tashkilotlari qonunchilik hujjatlariga va ushbu standart talablariga rioya qilishi majburiydir.

4. Standartning amal qilishi:

davlat koʻchmas mulk obyektlarini boshqarish bilan bogʻliq munosabatlarga;

yagona mulkiy majmua sifatida butun korxonaga nisbatan tatbiq etilmaydi.

3-bob. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarishning vujudga kelish asoslari va undagi mavjud cheklovlar

5. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish quyidagilar asosida vujudga keladi:

boshqaruv muassisi bilan ishonchli boshqaruvchi oʻrtasida tuziladigan koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish shartnomasi;

vasiyatning ijrochisi (ishonchli boshqaruvchi) tayinlangan vasiyatnoma;

sud qarori;

vasiylik va homiylik organining vasiylikka olingan shaxsning koʻchmas mulk obyekti ustidan vasiylik belgilash toʻgʻrisidagi qarori;

qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda boshqa yuridik faktlar.

6. Operativ boshqaruvda boʻlgan koʻchmas mulk obyekti ishonchli boshqarishga topshirilishi mumkin emas. Operativ boshqaruvda boʻlgan koʻchmas mulk obyekti uni operativ boshqaruvda saqlab turgan yuridik shaxs tugatilganidan yoki koʻchmas mulk obyektiga nisbatan operativ boshqaruv huquqi bekor qilinganidan hamda u qonunda nazarda tutilgan boshqa asoslarga koʻra mulkdorning egaligiga oʻtganidan keyingina ishonchli boshqarishga topshirilishi mumkin.

7. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarishga topshirish ushbu koʻchmas mulk obyektiga boʻlgan mulk huquqining ishonchli boshqaruvchiga oʻtishiga olib kelmaydi.

4-bob. Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarishda bajariladigan ishlar (xizmatlar) tarkibi

8. Ishonchli boshqaruvchi boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatlarini koʻzlagan holda quyidagi ishlarni (xizmatlarni) shartnomaga muvofiq bajaradi:

koʻchmas mulk obyektlarini boshqarish, shu jumladan boshqaruv muassisi bilan tuzilgan shartnomaviy munosabatlar doirasida oʻziga ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektlarini ishonchnoma asosida sotish (bundan buyon matnda sotish deb yuritiladi);

daromadlar va xarajatlarni boshqarish, koʻchmas mulk obyektlarini ijaraga berishdan yoki boshqa manbalardan olingan daromadlar hisobini yuritish, shuningdek koʻchmas mulk obyektlaridan foydalanish, ularni taʼmirlash va ularga xizmat koʻrsatish xarajatlarini amalga oshirish;

boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatlarini koʻzlab uchinchi shaxslar bilan koʻchmas mulk obyektlarini ijaraga berish, ikkilamchi ijaraga berish shartnomalarini, taʼmirlash-qurilish ishlar uchun pudrat shartnomalarini va koʻchmas mulk obyektlarini samarali boshqarish uchun zarur boʻlgan boshqa bitimlarni tuzish;

koʻchmas mulk obyektlariga texnik xizmat koʻrsatishni tashkil etish, ularni joriy va kapital taʼmirlash, foydalanishning texnik normalariga rioya qilish, shuningdek ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektlaridan foydalanishning avariya oqibatlarini va buzilishlarini bartaraf etish;

boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatlarini ifodalash, uchinchi shaxslar, jumladan ijarachilar, kommunal xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar, zarur hollarda sudlarda va boshqa idoralarda (tashkilotlarda) belgilangan tartibda boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatlarini ifodalash;

koʻchmas mulk obyektlarining rentabelligini yaxshilash va bozor qiymatini oshirish maqsadida boshqaruv muassisining roziligini olgan holda koʻchmas mulk obyektini modernizatsiyalash, rekonstruksiya qilish, kengaytirish, qayta jihozlash;

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish doirasida boshqa tashkilotlar bilan tuzilgan shartnoma shartlariga rioya etilishini taʼminlash, kontragentlar bilan nizolarni hal etish;

soliq organlari bilan oʻzaro hamkorlik qilish, koʻchmas mulk obyektlaridan foydalanishda olinadigan daromadlar deklaratsiyasini tayyorlash, boshqaruv muassisi nomidan soliqlar toʻlanishini va boshqa zarur harakatlarni tashkil etish.

5-bob. Ishonchli boshqarish obyektlari

9. Ishonchli boshqarishga topshiriladigan koʻchmas mulk obyektlari ishonchli boshqarish obyektlari hisoblanadi.

10. Quyidagilar ishonchli boshqarish obyektlari boʻlishi mumkin emas:

qonunchilikda belgilangan tartibda xatlab qoʻyilgan yoki taqiq mavjud boʻlgan koʻchmas mulk obyektlari;

oʻzboshimchalik bilan qurilgan bino va inshootlar;

qurilishi tugallangan obyektlarni foydalanishga topshirish va qabul qilish talablariga rioya qilinmagan obyektlar;

xizmat turar joylari, maxsus uylar (yotoqxonalar, vaqtinchalik uy-joy fondi uylari, nogironligi boʻlgan shaxslar, faxriylar, yolgʻiz qariyalar uchun internat-uylar, shuningdek, bolalar uylari va boshqa maxsus maqsadli uylar);

mulkka oid nizolar mavjud boʻlgan koʻchmas mulk obyektlari;

qonunchilik hujjatlari bilan ishonchli boshqarishga topshirish taqiqlangan koʻchmas mulk obyektlari (masalan, qoʻriqxonalar, mudofaa obyektlari, tabiatni muhofaza qilish zonalari, oʻrmon fondi, madaniy meros obyektlari va hokazolar).

6-bob. Ishonchli boshqarish subyektlari

11. Boshqaruv muassislari va koʻchmas mulk obyektlarining ishonchli boshqaruvchilari, shuningdek foyda oluvchilar ishonchli boshqarish subyektlari hisoblanadi.

12. Quyidagilar boshqaruv muassisi boʻlishi mumkin:

koʻchmas mulk obyektining egasi;

yer uchastkasiga meros qilib qoldiriladigan umrbod egalik qilish huquqiga ega boʻlgan shaxs;

qonunda nazarda tutilgan hollarda — notarius, vasiylik va homiylik organi, sud yoki boshqa vakolatli organ.

13. Koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlar koʻrsatadigan rieltorlik tashkiloti ishonchli boshqaruvchi boʻlishi mumkin.

14. Koʻchmas mulk obyektlari davlat organiga ishonchli boshqaruvga berilishi mumkin emas.

15. Ishonchli boshqaruvchidan tashqari har qanday shaxs foyda oluvchi boʻlishi mumkin.

7-bob. Boshqaruv muassisining huquq va majburiyatlari

16. Boshqaruv muassisi quyidagilarga haqli:

ishonchli boshqaruvchidan malaka sertifikati koʻrsatilishini talab qilish;

shartnoma bajarilishining borishi haqida, koʻchmas mulk obyektlarining holati va ularni boshqarish toʻgʻrisida ishonchli axborot olish;

boshqaruvga topshirilgan koʻchmas mulk obyekti toʻgʻrisidagi axborotning maxfiyligiga rioya etilishini talab qilish;

ishonchli boshqaruvchidan tuzilgan shartnoma shartlariga muvofiq amalga oshirilgan ishlar toʻgʻrisida shartnomada belgilangan muddatlarda va tartibda hisobot taqdim etishni talab qilish;

qonunchilik doirasida va taraflarning oʻzaro kelishuviga koʻra, shartnoma shartlariga oʻzgartirish(lar) kiritish tashabbusi bilan chiqish;

ishonchli boshqaruvchi tomonidan shartnoma shartlari buzilgan taqdirda, shartnomaning bekor qilinishini hamda bekor qilish tufayli yetkazilgan zararning oʻrni qoplanishini va maʼnaviy ziyonning kompensatsiya qilinishini talab qilish;

koʻchmas mulk obyektlariga va ularga boʻlgan huquqlarga doir tuzilishi moʻljallanayotgan bitimning xususiyati hamda huquqiy oqibatlari toʻgʻrisida ishonchli boshqaruvchidan yozma shaklda axborot olish;

oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlari buzilgan taqdirda rieltorlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organiga, isteʼmolchilarning huquqlarini himoya qiluvchi tashkilotlarga, rieltorlik faoliyati sohasidagi professional jamoat birlashmalariga, shuningdek sudga murojaat qilish.

17. Boshqaruv muassisi:

shartnoma predmeti boʻlgan koʻchmas mulk obyekti, unga boʻlgan huquqlar haqidagi, oʻzi va boshqa huquq egalari (uchinchi shaxslar) toʻgʻrisidagi ishonchli hamda toʻliq maʼlumotlar va hujjatlarni ishonchli boshqaruvchiga taqdim etishi;

shartnoma shartlariga muvofiq ishonchli boshqaruvchi xizmatlariga oʻz vaqtida haq toʻlashi;

shartnomani belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazishi;

agar shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, ishonchli boshqaruvchi tomonidan koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish chogʻida qilgan zarur xarajatlarning oʻrnini qoplashi;

shartnoma doirasida oʻz majburiyatlarining bajarilishini taʼminlashi shart.

8-bob. Ishonchli boshqaruvchining huquq va majburiyatlari

18. Ishonchli boshqaruvchi quyidagilarga haqli:

shartnomada nazarda tutilgan doirada ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektiga nisbatan mulkdor huquqlarini amalga oshirish;

boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatlarini koʻzlab yuridik va amaliy harakatlarni amalga oshirish;

xizmatlar koʻrsatish uchun zarur boʻlgan hujjatlarni boshqaruv muassisidan soʻrab olish;

koʻrsatilgan xizmatlar uchun shartnomada belgilangan miqdorda va tartibda haq olish;

ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektlarini reklama qilish;

davlat organlari va boshqa tashkilotlardan ishonchli boshqarishni amalga oshirish uchun zarur axborotni belgilangan tartibda olish;

boshqaruv muassisi tomonidan shartnoma shartlari buzilgan yoki bajarilmagan taqdirda shartnomaning bekor qilinishini talab qilish;

agar shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish bilan bogʻliq zarur xarajatlarning oʻrni qoplanishini talab qilish;

agar shartnomada nazarda tutilgan boʻlsa, koʻchmas mulk obyektini shartnomaning amal qilish muddatidan ortiq boʻlmagan muddatga ijaraga berish;

shartnomada yoki qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollardagina oʻz nomidan boshqa shaxsga koʻchmas mulk obyektini boshqarish uchun zarur boʻlgan harakatlarni amalga oshirishni topshirish;

shartnomada nazarda tutilgan hollardagina ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektini garovga qoʻyish.

19. Ishonchli boshqaruvchi oʻzining rasmiy veb-saytiga ega boʻlishi mumkin va unda ishonchli boshqaruvchi toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar, shu jumladan:

uning rahbari;

rieltorning malaka sertifikatiga ega boʻlgan xodimlar;

fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish polisi;

ishonchli boshqaruvchi aʼzo boʻlgan rieltorlik faoliyati sohasidagi professional jamoat birlashmasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aks ettiriladi.

20. Ishonchli boshqaruvchi koʻchmas mulk obyektini boshqarish sohasidagi harakatlarni amalga oshirish natijasida qoʻlga kiritgan huquqlari shu koʻchmas mulk obyekti tarkibiga kiritiladi.

21. Ishonchli boshqaruvchi boshqaruv muassisining yozma roziligisiz ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyekti boʻyicha affillangan shaxslar (ishonchli boshqaruvchining faoliyatiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shaxslar, yaqin qarindoshlar, shu jumladan ishonchli boshqaruvchining mulkdori, taʼsischi (ishtirokchisi), kreditori, sugʻurtalovchisi, xodimi) bilan bitimlar tuzishga haqli emas.

22. Ishonchli boshqaruvchi:

boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) talabiga binoan malaka sertifikatini koʻrsatishi;

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarishni shartnoma shartlariga qatʼiy amal qilgan holda amalga oshirishi;

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish chogʻida boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) huquq va manfaatlarini ifodalashi;

ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektlarini oʻz mol-mulkidan alohida ajratishi;

ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektining alohida hisobini yuritishi;

ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektining bozor qiymati oʻzgarishiga olib kelishi mumkin boʻlgan harakatlarni (sotish, ijaraga berish, kapital taʼmirlash, rekonstruksiya qilish, modernizatsiyalash, kengaytirish, qayta jihozlash, reklama qilish va hokazo) boshqaruv muassisi (foyda oluvchi) bilan kelishishi;

shartnoma predmeti boʻlgan koʻchmas mulk obyekti, unga boʻlgan huquqlar haqidagi, boshqaruv muassisi va boshqa huquq egalari (uchinchi shaxslar) toʻgʻrisidagi hujjatlarni tekshirishi;

ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektlari bilan bogʻliq bitimlar tuzish chogʻida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavf-xatarlar, cheklovlar va oqibatlar haqida, shuningdek shartnoma shartlarini oʻzgartirishi va keyinchalik mulk huquqining yoʻqotilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan barcha maʼlum boʻlgan holatlar va faktlar toʻgʻrisida boshqaruv muassisini oʻz vaqtida xabardor qilishi;

boshqaruv muassisi va koʻchmas mulk obyektlari toʻgʻrisidagi axborotning maxfiyligiga rioya etishi;

boshqaruv muassisiga va (yoki) foyda oluvchiga oʻz faoliyati toʻgʻrisidagi hisobotni shartnomada belgilangan muddatlarda va tartibda taqdim etishi;

manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelgan taqdirda boshqaruv muassisini (foyda oluvchini) bu haqida darhol xabardor qilishi va uni boshqaruv muassisining (foyda oluvchining) manfaatiga hal etish choralarini koʻrishi;

oʻz xodimlarining samarali ishlashi uchun zarur sharoitlarni yaratishga, kasbiy mahorat darajasini oshirish va yangi bilimlarni olish maqsadida rieltorning malaka sertifikatiga ega boʻlgan xodim(lar)ini qayta tayyorlash va malaka oshirish kurslariga yuborishi;

oʻz faoliyatining barcha bosqichlarida Rieltorlarning professional xulq-atvori kodeksiga rioya qilishi shart.

9-bob. Boshqaruv muassisining ishonchli boshqaruvchi bilan oʻzaro munosabatlari

23. Ishonchli boshqaruvchi boshqaruv muassisining talabiga koʻra, quyidagilarni taqdim etishi kerak:

davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi guvohnoma;

xodimlarning malakasini tasdiqlovchi hujjatlar;

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlarni koʻrsatishda foydalaniladigan namunaviy shartnomalar, bayonnomalar, ishonchnomalar va boshqa hujjatlarning namunalari;

rieltorlik faoliyati sohasidagi professional jamoat birlashmalaridan biriga aʼzolikni tasdiqlovchi hujjat;

oʻzi aʼzo boʻlgan rieltorlik faoliyati sohasidagi professional jamoat birlashmasining, shuningdek rieltorlik faoliyati sohasidagi vakolatli davlat organining rekvizitlari;

koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish boʻyicha xizmatlarni koʻrsatish tariflari va narxlari;

rieltorlik faoliyati sohasidagi professional jamoat birlashmasining muhri bilan tasdiqlangan shikoyatlar va takliflar daftari (ushbu daftar elektron shaklda yoki ishonchli boshqaruvchining rasmiy veb-saytida ham yuritilishi mumkin);

ishonchli boshqaruvchining fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish polisi.

24. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarishga topshirish uning bozor qiymatini saqlab qolish yoki koʻpaytirish, undan samarali foydalanishni taʼminlash, belgilangan vazifalarni oʻz vaqtida bajarish, boshqaruvdan olinadigan daromad darajasi va boshqa vazifalarni bajarishni oʻz ichiga oladigan ishonchli boshqarishning samaradorligini baholash mezonlari (bundan buyon matnda baholash mezonlari deb yuritiladi) asosida amalga oshirilishi mumkin. Bunda baholash mezonlari aniq, oʻlchanadigan va erishiladigan boʻlishi kerak.

25. Baholash mezonlari shartnomada belgilanishi yoxud shartnomaning amal qilish muddati davomida boshqaruv muassisi va ishonchli boshqaruvchining oʻzaro kelishuvi asosida belgilanishi kerak.

Shartnomada baholash mezonlarining natijalarini tasdiqlash uchun mustaqil ekspertlar yoki auditorlarni jalb qilish imkoniyati nazarda tutilishi mumkin.

26. Ishonchli boshqarish jarayonida erishilgan moliyaviy natijalar, amalga oshirilgan tadbirlar, koʻchmas mulk obyektining joriy holati va boshqaruvning boshqa jihatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻzida mujassam etgan hisobot ishonchli boshqaruvchi tomonidan shartnomada nazarda tutilgan muddatlarda va tartibda boshqaruv muassisiga va (yoki) foyda oluvchiga taqdim etib boriladi.

27. Ishonchli boshqaruvchiga toʻlanadigan haqning miqdori taraflarning kelishuviga koʻra, qatʼiy belgilangan shaklda va/yoki koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarishdan olingan daromaddan foiz koʻrinishida yoxud qonunchilikda nazarda tutilgan boshqacha tartibda belgilanadi.

28. Boshqaruv muassisi tomonidan ishonchli boshqaruvchiga shartnomada ayrim cheklovlar, jumladan koʻchmas mulk obyektining sotilishi, ijaraga berilishi, garovga qoʻyilishini taqiqlash yoki qonunchilikka zid boʻlmagan boshqa majburiyatlar belgilanishi mumkin.

29. Ishonchli boshqaruvchi shartnomada nazarda tutilgan majburiyatlarini lozim darajada bajarilishining taʼminoti sifatida garov, bank kafolati kabi qoʻshimcha kafolatlarni taqdim etishi mumkin.

30. Ishonchli boshqaruvchi koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish jarayonida ayrim harakatlarni bajarish uchun uchinchi shaxslarni jalb qilishi mumkin. Ularning xatti-harakatlari (harakatsizligi) uchun ishonchli boshqaruvchi javobgar boʻladi.

10-bob. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish shartnomasiga qoʻyiladigan talablar

31. Shartnoma yozma shaklda, koʻchmas mol-mulkni boshqa shaxsga berish haqidagi shartnoma uchun nazarda tutilgan shaklda va tartibda tuzilishi hamda qonunchilikda belgilangan tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak.

Shartnoma shakliga yoki uni davlat roʻyxatidan oʻtkazish talabiga rioya qilmaslik uning haqiqiy emasligini keltirib chiqaradi.

32. Shartnomada quyidagilar nazarda tutilishi kerak:

shartnoma tuzilgan sana va joy;

shartnoma predmeti;

shartnoma taraflarining nomi va rekvizitlari;

ishonchli boshqarishga topshirilayotgan koʻchmas mulk obyektining batafsil tavsifi (huquqni belgilovchi hujjatlar va koʻchmas mulk obyekti holatining foto va (yoki) videotasviri, barcha nuqsonlar va nosozliklar mavjudligi ilova qilingan holda);

ishonchli boshqaruvchining hisobotlar taqdim etish muddatlari;

shartnomaning amal qilish muddati;

hisob-kitob qilish tartibi;

taraflarning huquq va majburiyatlari;

shartnoma majburiyatlari bajarilmagan yoki lozim darajada bajarilmagan taqdirda taraflarning javobgarligi;

nizolarni hal etish tartibi;

ishonchli boshqaruvchida mavjud boʻlgan rieltorlarning malaka sertifikati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

ishonchli boshqaruvchida fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish polisining mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

shartnomani bekor qilish tartibi va shartlari;

shartnoma muddati tugaganidan keyin ishonchli boshqarish obyektini qaytarish va qabul qilib olish tartibi (uni qabul qilib oladigan shaxsni koʻrsatgan holda).

33. Shartnomaga quyidagilar ilova qilingan qabul qilish-topshirish dalolatnomasi ilova qilinadi:

koʻchmas mulk obyektiga huquqni belgilovchi hujjatlar;

koʻchmas mulk obyektining foto va (yoki) videotasvirlari;

kommunal xizmatlar, soliqlar va qonunchilikda belgilangan boshqa majburiy toʻlovlar boʻyicha qarzdorlikning yoʻqligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnomalar. Bunday holatda elektr energiyasi, tabiiy gaz va suv hisoblagichlarining koʻrsatkichlari yozib olingan boʻlishi shart.

Agar koʻchmas mulk obyekti bilan birga unda joylashgan mol-mulk ham topshiriladigan boʻlsa (masalan, mebellar, maishiy texnikalar va h.k.), topshirish-qabul qilish dalolatnomasiga ushbu mol-mulk(lar)ni inventarizatsiya qilish akti ham ilova qilinishi kerak.

Agar topshirilayotgan koʻchmas mulk obyekti qurilishi tugallanmagan obyekt boʻlsa, u holda qabul qilish-topshirish dalolatnomasiga qurilishga ruxsatnoma va obyektning texnik holati toʻgʻrisidagi xulosa ilova qilinishi lozim.

34. Shartnoma besh yildan ortiq boʻlmagan muddatga tuziladi. Shartnomaning amal qilish muddati tamom boʻlganida taraflardan biri shartnomani bekor qilish toʻgʻrisida ariza bermagan va (yoki) shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, shartnoma unda nazarda tutilgan muddatga va shartlar asosida uzaytirilgan deb hisoblanadi.

35. Shartnomaga taraflarning kelishuvi yoki qonunchilikka muvofiq boshqa shartlar ham kiritilishi mumkin.

11-bob. Koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarish shartnomasining bekor boʻlishi

36. Shartnoma quyidagi hollarda bekor boʻladi:

taraflardan birining shartnoma muddati tugashi munosabati bilan shartnomani bekor qilish toʻgʻrisidagi arizasiga muvofiq;

agar shartnomada boshqa hol nazarda tutilmagan boʻlsa, boshqaruv muassisi (foyda oluvchi) boʻlgan fuqaroning vafot etishi, boshqaruv muassisi (foyda oluvchi) boʻlgan yuridik shaxsning tugatilishi munosabati bilan;

ishonchli boshqaruvchi yuridik shaxs tugatilganida yoki u toʻlovga qobiliyatsiz deb topilganida;

foyda oluvchi, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, shartnoma boʻyicha foydani olishdan bosh tortganida;

ishonchli boshqaruvchi boshqaruv muassisining manfaatlarini koʻzlab koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarishni shaxsan amalga oshirishi mumkin emasligi munosabati bilan boshqaruvni amalga oshirishdan bosh tortganida;

boshqaruv muassisi ishonchli boshqaruvchiga shartnomada kelishilgan haqni toʻlagan holda shartnomani bajarishdan bosh tortganida;

taraflar oʻzining majburiyatlarini lozim darajada bajarmagan taqdirda shartnoma sudning qaroriga muvofiq bekor qilinganida;

qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa asoslarga koʻra.

37. Shartnoma bekor qilinganida ishonchli boshqarishda boʻlgan koʻchmas mulk obyekti, agar shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, boshqaruv muassisiga topshiriladi.

Shartnoma taraflardan birining tashabbusi bilan bekor qilinganida ikkinchi taraf, agar shartnomada boshqacha muddat belgilanmagan boʻlsa, kamida uch oy oldin bundan xabardor qilib qoʻyilishi kerak.

12-bob. Ishonchli boshqarishda boʻlgan koʻchmas mulk obyektini ajratib chiqarish

38. Ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyekti boshqaruv muassisining boshqa mol-mulkidan, shuningdek ishonchli boshqaruvchining mol-mulkidan ajratiladi. Ushbu koʻchmas mulk obyekti ishonchli boshqaruvchida alohida balansda aks ettiriladi va u boʻyicha mustaqil hisob yuritiladi. Ishonchli boshqarish bilan bogʻliq faoliyat boʻyicha hisob-kitob yuritish uchun alohida bank hisobvaragʻi ochiladi.

Ishonchli boshqaruvchiga ishonchli boshqarishga topshirilgan har bir obyekt boʻyicha alohida “Obyekt ishi” (qogʻoz yoki elektron shaklda) yuritiladi, unga quyidagi hujjatlar kiritilishi kerak:

topshirish-qabul qilish dalolatnomalari (foto va (yoki) video materiallar bilan birga);

huquqni belgilovchi hujjatlarning nusxalari;

obyektni sugʻurtalash toʻgʻrisidagi maʼlumot (agar mavjud boʻlsa);

obyektning texnik holati toʻgʻrisidagi maʼlumot (koʻzdan kechirish aktlari, taʼmirlash, texnik xizmat koʻrsatish va jihozlash boʻyicha amalga oshirilgan ishlar haqida maʼlumotlar, agar bunday ishlar amalga oshirilgan boʻlsa);

obyektga taalluqli bitimlar, sud nizolari haqidagi maʼlumot, agar shunday maʼlumotlar mavjud boʻlsa;

obyekt boʻyicha moliyaviy hisobotlar, shu jumladan ijaradan olingan daromadlar, obyektni saqlashga sarflangan mablagʻlar, kommunal xizmatlar uchun toʻlovlar, soliq xarajatlari;

obyektga tashriflar va uning holatini tekshirish boʻyicha hisobotlar;

ijarachilar (mijozlarning) murojaatlari va ular boʻyicha amalga oshirilgan choralar yuzasidan hisobotlar.

13-bob. Uchinchi shaxslarning huquqlari boʻlgan koʻchmas mulk obyektlarini ishonchli boshqarish

39. Ishonchli boshqaruvchi shartnoma tuzilgunga qadar oʻziga boshqarish uchun topshirilayotgan koʻchmas mulk obyektiga uchinchi shaxslarning huquqlari borligi haqida xabardor qilib qoʻyilishi kerak. Ushbu shart buzilgan taqdirda ishonchli boshqaruvchi shartnomani haqiqiy emas deb hisoblab, boshqaruv muassisidan haqiqiy zararni qoplashni va mutanosib haq toʻlashni talab qilishga haqli.

40. Agar ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyektiga shartnoma tuzilganidan keyin uchinchi shaxslarning huquqlari paydo boʻlsa, ishonchli boshqaruvchi esa bu haqda oʻn kunlik muddatda xabardor qilinmagan boʻlsa, u shartnomani bekor qilib, boshqaruv muassisidan oʻziga keltirilgan haqiqiy zararning qoplanishini va mutanosib haq toʻlanishini talab qilish huquqiga ega.

14-bob. Taraflarning javobgarligi

41. Ishonchli boshqaruvchi oʻzining aybi bilan ishonchli boshqarishga topshirilgan koʻchmas mulk obyekti shikastlangan yoki qiymati pasaygan taqdirda yoxud uni samarasiz boshqarganlik yoki lozim darajada boshqarmaganlik oqibatida foyda oluvchiga obyektni ishonchli boshqarish vaqtida boy berilgan foydani, boshqaruv muassisiga esa yetkazilgan zararni, shuningdek boy berilgan foydani toʻlaydi.

42. Ishonchli boshqaruvchi ishonchli boshqarish boʻyicha oʻziga berilgan vakolatlardan chetga chiqqan yoki shartnomada belgilab qoʻyilgan cheklashlarni buzgan holda tuzgan bitim boʻyicha majburiyatlarni shaxsan oʻzi oʻz hisobidan bajaradi.

43. Ishonchli boshqaruvchi quyidagilar natijasida koʻchmas mulk obyektiga yetkazilgan zarar uchun javobgar boʻlmaydi:

fors-major holatlari yoki yengib boʻlmaydigan kuchlar taʼsiri;

foyda oluvchining yoki boshqaruv muassisining harakatlari;

koʻchmas mulk obyektining tabiiy eskirishi.

44. Boshqaruv muassisi koʻchmas mulk obyektini ishonchli boshqarishga topshirishning qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibiga rioya etilishi, koʻchmas mulk obyektining ishonchli boshqaruvchiga maʼlum qilinmagan kamchiliklari yoki nuqsonlari hamda ishonchli boshqaruvchining xizmatlariga shartnomada belgilangan tartibda haq toʻlanishi uchun ishonchli boshqaruvchining oldida javobgar boʻladi.

15-bob. Yakuniy qoidalar

45. Mazkur standart talablarini buzganlikda aybdor shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.

46. Mazkur standart boʻyicha yuzaga keladigan nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.

Direktor A. ORTIKOV

Rieltorlik tashkilotlari uyushmasi raisi A. ALIYEV

Rieltorlar gildiyasi raisi B. NASRULLAYEV

Toshkent sh.,

2025-yil 17-oktabr,

2025-yil 16-oktabr

2025-yil 9-oktabr

01/11-14/45-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.11.2025-y., 10/5/3701/1041-son)

lex.uz