UzbekAI

← Qonunlar

📅 2025-yil 24-noyabr · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi

Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.

Yordam | Arxiv | Atamalar | Statistika | API | Havola yuborish | Sayt haqida | Shartlar

← Қонунлар

📅 2025 йил 24 ноябрь · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми

Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.

Ёрдам | Архив | Атамалар | Статистика | API | Ҳавола юбориш | Сайт ҳақида | Шартлар

← Законы

📅 24 ноября 2025 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда

Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.

Помощь | Архив | Термины | Статистика | API | Предложить ссылку | О сайте | Условия

← Laws

📅 24 November 2025 · Other documents · Oliy sudi Plenumi

Official text. Official document. Editorial notes are not included.

Help | Archive | Glossary | Stats | API | Submit | About | Terms

Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг

Қарори

Судлар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунчиликни қўллаш амалиёти ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига мувофиқ, шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар олий қадрият бўлиб, уларни ҳимоя қилиш судларнинг энг муҳим вазифаларидан бири ҳисобланишини инобатга олган ҳолда ушбу тоифадаги низоларни ҳал қилишда вужудга келадиган масалаларни тушунтириш, қонун нормаларини тўғри қўлланилишини ва ягона суд амалиётини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг (бундан буён матнда Конституция деб юритилади) 13-моддасига мувофиқ, Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр-қиммати ва бошқа ажралмас ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади.

Судлар Конституциянинг 26 , 27 ва 31-моддалари , Фуқаролик кодексининг (бундан буён матнда ФК деб юритилади) 99 ва 100-моддалари , Ўзбекистон Республикаси «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги Қонунининг (бундан буён матнда «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги Қонун деб юритилади) 6 ва 34-моддалари ва бошқа қонун ҳужжатларида мустаҳкамланган ҳуқуқлар бузилиши билан боғлиқ ишларни кўришда ҳар ким ўз шахсига доир маълумотларнинг ҳимоя қилиниши ҳуқуқига, шунингдек, нотўғри маълумотларнинг тузатилиши, ўзи тўғрисида қонунга хилоф йўл билан тўпланган ёки ҳуқуқий асосларга эга бўлмай қолган маълумотларнинг йўқ қилинишини талаб қилиш ҳуқуқи (унутилиш ҳуқуқи) ва бошқа шахсий номулкий ҳуқуқларини ҳимоя қилишга ҳақли эканлигидан келиб чиқишлари лозим.

2. Шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматлар деганда шахснинг:

ҳаёти ва соғлиғи;

шахсий дахлсизлиги;

шахсий ҳаёт дахлсизлиги;

хусусий ва оилавий сир сақлаш ҳуқуқи;

исм (ном)га бўлган ҳуқуқи;

тасвирга бўлган ҳуқуқи;

шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқи;

муаллифлик ҳуқуқи, шу жумладан интеллектуал фаолият соҳасидаги ҳуқуқлар;

шаъни ва қадр-қиммати;

ишчанлик обрўси;

бошқа шахсий номулкий ҳуқуқлар;

туғилганидан бошлаб ёки қонунга мувофиқ шахсга тегишли бўлган бошқа номоддий неъматлар тушунилади.

Ушбу ҳуқуқларнинг бузилиши мулкий оқибатларга олиб келишидан қатъи назар, суд орқали ҳимоя қилиниши мумкин ва уларни чеклаш фақат қонунларда белгиланган ҳолатлардагина йўл қўйилади.

3. Шахснинг шахсий номулкий ҳуқуқларидан бирининг бузилиши уларни ҳимоя қилиш учун судга мурожаат қилишга асос бўлади.

Суд орқали ҳимоя қилишнинг шакли ва усули бузилган ҳуқуқнинг хусусияти, аралашув усули, шунингдек ишни кўришда аниқланган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда белгиланади ва қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

бузилган ҳуқуқни тан олиш;

аралашувнинг қонунга хилофлигини тан олиш;

ҳуқуқ бузилишидан олдинги ҳолатни тиклаш;

ҳуқуқни бузадиган ёки унинг бузилиши хавфини туғдирадиган ҳаракатларни, жумладан шахснинг розилигисиз ахборот, тасвирлар, шахсга доир маълумотлар ва бошқа маълумотлардан фойдаланиш, уларни йиғиш, тизимлаштириш, сақлаш, ўзгартириш, тўлдириш, бериш, тарқатиш, узатишни тақиқлаш, шунингдек эгасизлантириш ва йўқ қилиш;

аралашувни тўхтатишга мажбур қилиш;

раддия бериш мажбуриятини юклаш;

ҳуқуқни бузувчи ахборотларни ўчириш, йўқ қилиш ёки блоклаш, ахборотнинг нотўғри эканлигини эълон қилиш мажбуриятини юклаш;

моддий зарар ва маънавий зиён учун товон ундириш;

қонунчиликда назарда тутилган бузилган ҳуқуқни тиклашни таъминловчи бошқа чоралар.

4. Тушунтирилсинки, шахсий номулкий ва бошқа номоддий неъматларга оид ҳуқуқларнинг бузилиши (шахсий ҳаёт тўғрисидаги ва шахсга доир маълумотларни ошкор этиш ёки ноқонуний тарзда тўплаш, шахснинг розилигисиз унинг тасвирини тарқатиш ёки тарқатиш билан қўрқитиш, исмдан ғайриқонуний фойдаланиш, қонун ҳужжатларида назарда тутилмаган ҳолларда шахсга доир маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш, тарқатиш ёки узатиш ва ҳ.к.) билан боғлиқ ишларни кўришда:

муайян ҳуқуқнинг бузилганлиги факти;

қонун билан ҳимоя қилинадиган шахсий номулкий ҳуқуқларга аралашув факти;

ушбу ҳаракатларга шахснинг розилиги мавжуд эмаслиги (агар амалдаги қонунчиликда бундай розилик талаб этилса);

ҳуқуқни бузган шахснинг хатти-ҳаракатлари ва келиб чиққан салбий оқибатлар ўртасида сабабий боғланиш борлиги;

ушбу оқибатларнинг хусусияти ва оғирлик даражаси (маънавий ва руҳий азоб-уқубатлар, ижтимоий ёки касбий обрўнинг йўқотилиши, шахсий ва оилавий ҳаётга аралашиш ва ҳоказо);

айбдор шахс томонидан ахборотдан фойдаланиш мақсади (тижорат, сиёсий ёки шахсий манфаат ва ҳоказо);

суд ҳимояси чоралари қўлланилиши учун асослар мавжудлиги аниқланиши лозим.

Мазкур тоифадаги ишларни кўришда маънавий зарарни қоплаш тўғрисида талаб қўйилган тақдирда, бузилган ҳуқуқнинг хусусияти, шахснинг айби шакли ва даражаси, шунингдек бошқа муҳим ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда етказилган маънавий азоб-уқубатларнинг хусусияти ҳам аниқланиши лозим.

5. Шахсий номулкий ҳуқуқларига тажовуз қилинган ёки ўзи ҳақида ҳақиқатга тўғри келмайдиган, обрўсизлантирувчи маълумотлар тарқатилган шахс бундай маълумотларни тарқатган шахсни Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг (бундан буён матнда ЖК деб юритилади) 126 1 (оилавий (маиший) зўравонлик), 139 (туҳмат), 140 (ҳақорат қилиш), 141 (фуқароларнинг тенг ҳуқуқлилигини бузиш), 141 1 (шахсий ҳаёт дахлсизлигини бузиш), 141 2 (шахсга доир маълумотлар тўғрисидаги қонунчиликни бузиш), 141 3 (шахснинг шаънини ва қадр-қимматини камситувчи ҳамда инсон ҳаётининг сир тутиладиган томонларини акс эттирувчи маълумотларни ошкор қилиш), 143 (хат-ёзишмалар, телефонда сўзлашув, телеграф хабарлари ёки бошқа хабарларнинг сир сақланиши тартибини бузиш)-моддаларига кўра жиноий, ёхуд Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 40 (туҳмат), 41 (ҳақорат қилиш), 59 2 (оилавий (маиший) зўравонлик), 202 2 (ёлғон ахборот тарқатиш)-моддаларига кўра маъмурий жавобгарликка тортиш ҳақида тегишли ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларга мурожаат қилишга ҳақли.

Судларга тушунтирилсинки, жиноят ишини қўзғатиш рад этилганлиги, жиноят иши тугатилганлиги ёхуд оқлов ҳукми чиқарилганлиги, маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисида ишни қўзғатиш рад этилганлиги ёки қўзғатилган маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш тугатилганлиги шахсий номулкий ҳуқуқларни фуқаролик тартибида ҳимоя қилиш тўғрисида даъво қўзғатиш ҳуқуқини истисно этмайди.

Шахснинг бундай ариза билан мурожаат қилмаганлиги ёхуд жавобгарнинг ҳаракатларида жиноят таркиби ёки маъмурий ҳуқуқбузарлик аломатлари аниқланган-аниқланмаганлигидан қатъи назар, судлар ФКнинг 99 , 100-моддалари билан қўриқланадиган шахсий номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш мақсадида, аниқланган иш ҳолатларидан келиб чиқиб, қарор қабул қилиши лозим.

6. Судларга тушунтирилсинки, «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги Қонуннинг 34-моддаси ва «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги Қонуннинг 12 1 -моддасига кўра, оммавий ахборот воситаларида, веб-сайтларда, ижтимоий тармоқларда, блогларда ва бошқа ахборот интернет-ресурсларида бундай маълумотлар эълон қилиниши натижасида шахсий номулкий ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган бошқа номоддий неъматлари бузилган юридик ва жисмоний шахслар бундай ҳуқуқларини ҳимоя қилишга, шу жумладан раддия эълон қилиш ёки тегишли тартибда жавоб қайтаришни талаб этишга ҳақли.

Газета, телерадио, видео, кинохроника дастурлари ва оммавий ахборотни тарқатишнинг бошқа электрон шакллари таҳририяти томонидан олинган раддия ёки жавоб айнан ўша дастур ёки туркумда, келган кунидан эътиборан бир ойдан кечиктирмай, бошқа даврий нашрларда эса навбатдаги сонда эълон қилинади.

Оммавий жойлаштирилган ахборотни ўз ичига олган интернет-ресурслар (веб-сайтлар, сайт саҳифалари, блоглар, ижтимоий тармоқлардаги аккаунтлар ва бошқа рақамли платформалар)нинг эгалари нотўғри маълумотларни дарҳол ўчириб ташлаши ҳамда дастлабки ахборот жойлаштирилган жойда ва шаклда раддия ёки жавоб жойлаштирилишини таъминлаши шарт.

Оммавий ахборот воситаси раддияни, жавобни эълон қилишдан бўйин товласа ёхуд уларни эълон қилиш учун белгилаб қўйилган муддатни бузса, юридик ёки жисмоний шахс даъво аризаси билан судга мурожаат қилишга ҳақлидир.

Шахснинг раддия бериш ҳақида ресурс эгаларига мурожаат қилмаганлиги унинг бундай талаб билан судга мурожаат қилиш ҳуқуқини истисно этмайди.

7. Судларнинг эътибори, шахсий номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги даъво аризада бир вақтнинг ўзида бири иккинчисидан келиб чиққан фақат номулкий хусусиятга эга бўлган талаблар (масалан, бузилган ҳуқуқни тан олиш, раддия эълон қилиш, ахборотни ўчириш, узр сўраш ва ҳ.к.) мавжуд бўлса, давлат божи фақат асосий талаб бўйича номулкий хусусиятдаги аризалар учун белгиланган ставкалардан келиб чиқиб, ундирилишига қаратилсин.

Агар номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги талаб билан бир вақтда моддий зарар ёхуд маънавий зиён учун товон ундириш тўғрисидаги талаб қўйилган бўлса, давлат божи умумий асосларда — мулкий ва номулкий хусусиятга эга бўлган мустақил талаблар учун алоҳида белгиланган ставкалар бўйича ундирилади, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонун билан белгиланган давлат божи тўловидан озод қилиш ҳолатлари бундан мустасно.

8. Ҳаёт ва соғлиққа бўлган ҳуқуқ Конституция , фуқаролик, жиноий ва маъмурий қонунчилик, шунингдек, халқаро шартномалар билан ҳимояланадиган асосий ва мутлақ шахсий номулкий ҳуқуқлар сирасига киради.

Бу ҳуқуқларнинг бузилиши фаол ғайриқонуний ҳаракатлар (зўравонлик, ўз жонига қасд қилишга ундаш, тан жароҳати етказиш ва ҳк.) шаклида ҳам, соғлиққа зарар етказилишига олиб келган ғайриқонуний ҳаракатсизлик (масалан, тиббий ёрдам кўрсатишни рад этиш) шаклида ҳам намоён бўлиши мумкин.

Судлар жавобгарнинг ғайриқонуний ҳаракатлари (ёки ҳаракатсизлиги) билан шахснинг ҳаёти ёки соғлиғига етказилган салбий оқибатлар ўртасида сабабий боғланиш мавжуд ёки мавжуд эмаслигини аниқлашлари шарт.

9. Судлар шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш билан боғлиқ низоларни ҳал қилишда шахсий дахлсизлик ва шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқларини бир-биридан фарқлашлари лозим.

Жумладан, шахснинг дахлсизликка бўлган ҳуқуқи унинг эркинликда бўлиши, қонунга асосланмаган ҳолда озодлиги чекланиши мумкин эмаслиги билан ифодаланади.

Шахсий ҳаёт дахлсизлиги ҳуқуқи шахснинг туғилиши билан унда мавжуд бўладиган асосий ҳуқуқлардан бири бўлиб, унинг ўзига тегишли бўлган маълумотлар, шахсий ва оилавий сирлари, ёзишмалари ва ўзига тегишли бўлган бошқа ахборотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқи мавжудлигини англатади.

Бундай ишларни кўришда, судлар тарқатилган ахборотнинг хусусияти, шахснинг розилиги, аралашув факти, сабабий боғланишни мавжудлиги, юзага келган оқибатлар ҳамда тарқатиш шакли ва усулини аниқлашлари зарур.

10. Судларнинг эътибори хусусий ва оилавий сирга бўлган ҳуқуқ хусусий ва оилавий муносабатлар ҳақидаги махфий маълумотларни, жумладан никоҳ, фарзандлар, фарзандликка олиш, тиббий, ижтимоий, маиший ва фуқаро ҳаётининг шахсий соҳасини ташкил этувчи бошқа ҳолатлар тўғрисидаги ахборотларни ҳимоя қилишни ўз ичига олиши, ушбу ҳуқуққа аралашув фақат қонун асосида ёки шахснинг ихтиёрий равишда берган розилиги билангина йўл қўйилишига қаратилсин.

Шахснинг розилигисиз ёки бундай розилик берилган мақсадлар доирасидан ташқари кўрсатилган маълумотларни ноқонуний йиғиш, тарқатиш, эълон қилиш ёки улардан фойдаланиш шахсий номулкий ҳуқуқларни бузиш ҳисобланиши, бундай маълумотларни ошкор этилиши шаън, қадр-қиммат, обрў ва бошқа шахсий ҳуқуқларга зарар етказиш деб баҳоланиши лозим.

11. Судлар шуни эътиборга олишлари керакки, исм (ном)га бўлган ҳуқуқ уни эркин танлаш, фойдаланиш, ўзгартириш, уни бузиб кўрсатилиши ва учинчи шахслар томонидан ноқонуний ишлатилишидан ҳимоя қилишни ўз ичига олади.

Исм шахсни индивидуаллаштириш элементи ҳисобланиб, зарарнинг мавжудлигидан қатъи назар шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида ҳимояланади.

Исмни ўзлаштириш, алмаштириш, қасддан бузиб кўрсатиш, шахснинг розилигисиз унинг обрўсига, қадр-қимматига ёки ҳуқуқий шахсиятига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган вазиятларда фойдаланиш билан боғлиқ ҳаракатлар номулкий ҳуқуқни бузиш деб ҳисобланади. Судлар исмдан ижодий асарларда, нашрларда, рақамли профилларда ва жамоатчилик билан мулоқотда фойдаланилганлиги шахснинг ҳуқуқларига дахл қилган-қилмаганлигини аниқлашлари лозим.

Бу ҳуқуқлар ҳуқуқни бузганлик фактини тан олиш, исмдан фойдаланишни тўхтатиш мажбуриятини юклаш, унинг тўғри шаклини тиклаш, кейинги тажовузларни тақиқлаш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш орқали тикланиши мумкин.

Сохта исмдан фойдаланиш билан боғлиқ ишларни кўришда, агар бу исм шахсни даъвогар билан бир киши деб ҳисоблаш имконини берса ва унинг обрўсига путур етказса, нафақат исмга бўлган ҳуқуқ, балки шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсига бўлган ҳуқуқлар ҳам ҳимоя қилиниши мумкин.

12. Судлар шахснинг ташқи кўринишининг ҳар қандай шаклда қайд этилиши (жумладан, фотосурат, видеоёзув, портрет, расм, рақамли модель, график ёки сунъий яратилган тасвир) шахсий номулкий ҳуқуқ сифатида ҳимоя қилинишини, қонунда тўғридан-тўғри кўрсатилган ҳоллардан ташқари шахс тасвирини яратиш, ундан фойдаланиш, уни кўпайтириш ёки тарқатишга фақат унинг розилиги мавжуд бўлганда рухсат этилишини инобатга олишлари лозим.

Шахснинг розилигисиз тасвирни қайд этиш ёки тарқатиш, тасвирни бузиб кўрсатиш ёки уни камситувчи, обрўсизлантирувчи ёхуд чалғитувчи контекстда жойлаштириш, тасвирдан тижорат мақсадларида рухсатсиз фойдаланиш, шахснинг асл кўринишини бузишга олиб келадиган тасвирни рақамли қайта ишлаш (жумладан, deepfake, видеоматериалларга киритиш, сохта «скриншот»лар яратиш ва ҳоказо), интернетда хабардор қилмасдан ёки розилик олмасдан чекланмаган кириш ҳуқуқи билан оммалаштириш тасвирга бўлган ҳуқуқни бузиш деб ҳисобланади.

Судлар ушбу тоифадаги ишларни кўришда, мазкур қарорнинг 4-бандида санаб ўтилган ҳолатлардан ташқари, тасвирни қайд этиш, ундан фойдаланиш ёки уни тарқатиш факти, рақамли қайта ишлаш, сунъий интеллект технологиялари ёрдамида яратилган видеотасвирларда шахсни аниқлаш имконияти (жумладан ташқи, овоз, биометрик белгилар йиғиндиси бўйича), мазкур шахсга тасодифий ўхшашлик ҳолатлари, тасвирнинг ҳақиқий эмаслигини билдирувчи далиллар мавжудлигини аниқлашлари лозим.

Шахснинг тасвирга бўлган ҳуқуқини ҳимоя қилиш ҳаракатларни ғайриқонуний деб топиш, рақамли муҳитда тасвирни ўчириш ёки блоклаш, визуал материалдан фойдаланишни ўчириш, блоклаш ёки техник чеклаш мажбуриятини юклаш (жумладан, рақамли платформалар маъмурларига мурожаат қилиш орқали), тасвирдан кейинчалик фойдаланишни тақиқлаш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш, ҳуқуқ бузилишидан олдинги ҳолатни тиклаш шаклларда амалга оширилади.

Тасвирдан фойдаланиш салбий контекст билан боғлиқ бўлган ҳолларда (масалан, таҳқирловчи нашрда, пародияда, сохталаштирилган матн қўшилганда ёки бузиб кўрсатилган маълумотлар билан бирга ишлатилганда), нафақат тасвирга бўлган ҳуқуқ, балки шахснинг шаъни, қадр-қиммати, ишчанлик обрўси, шунингдек, шахсий ҳаётнинг дахлсизлиги ҳуқуқи ҳам ҳимоя қилиниши мумкин.

13. Судлар шахсга доир маълумотларни ҳимоя қилиш ҳуқуқи шахсни тўғридан-тўғри ёки билвосита аниқлаш имконини берадиган ахборотни муҳофаза қилишга қаратилган шахсий номулкий ҳуқуқ эканлигидан келиб чиқишлари лозим.

Шахсга доир маълумотларга ишлов бериш (жумладан, уларни тўплаш, сақлаш, фойдаланиш, тарқатиш, ўзгартириш ва узатиш) фақат маълумотлар субъектининг хабардорлиги ва ихтиёрий, аниқ розилиги билан ёки бошқа қонуний асосда амалга оширилиши мумкин.

«Шахсга доир маълумотлар тўғрисида»ги Қонуннинг 21-моддасига кўра, бундай розилик унинг олинганлиги фактини тасдиқлаш имконини берадиган ҳар қандай шаклда бўлиши мумкин.

Шу билан бирга, Қонуннинг 25-моддасида назарда тутилган шахсга доир махсус маълумотларга ишлов бериш учун субъектнинг ёзма шаклдаги, шу жумладан электрон ҳужжат тарзидаги розилиги талаб этилишига судларнинг эътибори қаратилсин.

Маълумотлар субъекти муомалага лаёқатсиз, муомала лаёқати чекланган, вояга етмаган ёки вафот этган ҳолларда, розилик унинг қонуний вакили ёки меросхўрлари томонидан ёзма, шу жумладан электрон шаклда берилади. Маълумотлар субъекти исталган вақтда ўз розилигини у қандай шаклда берилган бўлса, ўша шаклда ёки ёзма равишда, шу жумладан электрон ҳужжат кўринишида қайтариб олиш ҳуқуқига эга.

Тегишли розиликнинг мавжуд эмаслиги, ишлов беришнинг белгиланган мақсадларидан четга чиқиш ёки қонунийлик ва етарлилик тамойилларига риоя қилмаслик шахсий ҳуқуқларнинг бузилиши деб тан олинади ва фуқаровий-ҳуқуқий жавобгарликка сабаб бўлади.

Шахсга доир маълумотларга ишлов берилиши натижасида бузилган ҳуқуқлар маълумотларга ишлов бериш бўйича ҳаракатларни қонунга хилоф деб топиш, шахсга доир маълумотларга ишлов беришни тўхтатиш мажбуриятини юклаш, уларни ўчириш ёки блоклаш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш, шунингдек бузилган ҳуқуқни тиклашга қаратилган бошқа усуллар билан тикланиши мумкин.

Шахсга доир маълумотларга ишлов бериш қонунга хилоф деб топилганда, суд операторга маълумотларни тўлиқ ўчириш ва уларнинг захира нусхаларини ҳам йўқ қилиш мажбуриятини юклаши мумкин.

14. Судлар муаллифнинг шахсий номулкий ҳуқуқлари (муаллифлик ҳуқуқи, номга бўлган ҳуқуқ, асарнинг дахлсизлиги ҳуқуқи, эълон қилиш ҳуқуқи ва бошқалар) бошқа шахсга ўтказилмаслигидан, муддатсиз амал қилинишидан ва мулкий манфаатларидан қатъи назар ҳимоя қилинишидан келиб чиқиши лозим. Бундай ҳуқуқлар интеллектуал меҳнат натижаси яратилган пайтдан бошлаб вужудга келади ва ҳам миллий, ҳам халқаро қонунчилик билан ҳимоя қилинади.

Муаллифликни ўзлаштириб олиш, асарни рухсатсиз эълон қилиш, унинг мазмуни ёки шаклини бузиб кўрсатиш, шунингдек субъектнинг ижодий ўзига хослигига бошқача тарзда аралашишга қаратилган ҳаракатлар муаллифлик ҳуқуқини бузиш деб тан олиниб, у ҳуқуқни эътироф этиш, ҳуқуқ бузилишини тақиқлаш, оқибатларни бартараф этиш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш ва қонунда назарда тутилган бошқа усуллар билан тикланиши мумкин.

Судлар бундай тоифадаги ишларни кўришда Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг «Интеллектуал мулкка оид ишларни кўриб чиқишнинг айрим масалалари тўғрисида»ги қарорининг тушунтиришларини ҳам қўллашлари керак.

15. Судлар шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш тўғрисидаги талабларни ФКнинг 99-моддасида санаб ўтилган, фуқаро ҳақидаги маълумотларни тарқатиш билан боғлиқ ҳолда бузилган бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги талаблардан фарқлашлари лозим.

Бу маълумотнинг дахлсизлиги Конституция ва қонунлар билан муҳофаза қилинади ва уни тарқатиш, ҳатто бу маълумот ҳақиқатга тўғри келса ҳам, бироқ, даъвогарнинг шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсига путур етказса, у маънавий зарар талаб қилишга ҳақли.

16. Судлар шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўси бегоналаштириб бўлмайдиган шахсий номоддий бойликлар бўлиб, мулкий зарар мавжудлигидан қатъи назар, қонун билан ҳимояланишини инобатга олишлари лозим.

Мазкур ҳуқуқлар тарқатилган маълумотларни ҳақиқатга тўғри келмайдиган ва шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсига путур етказадиган деб тан олиш, раддия бериш мажбуриятини юклаш, ахборотни ўчириш ва (ёки) уни кейинчалик тарқатишни тақиқлаш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш орқали тикланиши мумкин.

17. Фуқаро ФКнинг 100-моддасига мувофиқ, ўзининг шаъни, қадр-қиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар юзасидан, башарти бундай маълумотларни тарқатган шахс уларнинг ҳақиқатга тўғри келишини исботлай олмаса, суд йўли билан раддия талаб қилишга ҳақли. Бу қоида юридик шахснинг ишчанлик обрўсини ҳимоя этишга нисбатан ҳам татбиқ этилади.

Фуқаронинг ёки юридик шахснинг қонун нормаларини бузганлиги, шахсий, ижтимоий ёки сиёсий ҳаётда нотўғри хатти-ҳаракатлар содир этганлиги, ишлаб чиқариш-хўжалик ва тадбиркорлик фаолиятини амалга оширишда виждонсизлик қилганлиги, ишчанлик этикаси ёки иш муомаласи одатларини бузганлиги ҳақида нотўғри тарқатилган маълумотлар, шунингдек, фуқаронинг шаъни ва қадр-қимматига ёки фуқаронинг ёхуд юридик шахснинг ишчанлик обрўсига путур етказадиган маълумотлар обрўсизлантирувчи маълумотлар ҳисобланади.

Шахс ёки шахслар гуруҳининг қадр-қимматини жинс, ирқ, миллат, тил, дин, эътиқод, соғлиғи ҳолати ёки бошқа белгилари бўйича камситадиган фикрлар ёки баёнотлар камситувчи маълумотлар бўлиб, улар шахсий номулкий ҳуқуқларнинг бузилиши сифатида ҳуқуқий баҳоланиши лозим.

18. Тушунтирилсинки, ФК 100-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ, шахснинг шаъни, қадр-қиммати ёки ишчанлик обрўсига путур етказувчи маълумотлар тарқатилган деб ҳисоблаш учун бундай маълумотларни биргина учинчи шахсга етказиш ёки ундан фойдаланиш имконини яратиш етарли ҳисобланади.

Судлар бундай маълумотлар:

матбуотда эълон қилиш, радио ва телевидениеда узатиш, кинохроника, оммавий чиқишлар, хизмат тавсифлари, мансабдор шахсларга мурожаатлар;

Интернет тармоғида жойлаштириш (веб-сайтлар, ижтимоий тармоқлар, блоглар, форумлар, изоҳлар, мессенжерлар, каналлар, гуруҳлардаги саҳифалар ва бошқалар);

электрон хатлар ва хабарларни бир ёки бир нечта шахсга юбориш;

аудио- ва видео материалларни видеохостинглар, стриминг платформаларида тарқатиш;

оғзаки равишда маълумотни бир ёки бир нечта шахсга етказиш орқали тарқатилиши мумкинлигини назарда тутишлари лозим.

Маълумотларни фақат улар тааллуқли бўлган фуқаро ёки юридик шахс вакилининг ўзига етказиш тарқатиш деб ҳисобланмайди.

19. Суд ҳужжатлари, суриштирув органлари, дастлабки тергов органлари қарорлари, хизмат текшируви хулосалари ва бошқа процессуал ёки расмий ҳужжатлардаги маълумотларни рад этиш тўғрисидаги талаблар, агар уларни низолашиш учун қонунда махсус тартиб белгиланган бўлса, ФК 100-моддасида назарда тутилган тартибда кўриб чиқилмайди. (масалан, хизмат текшируви хулосасида келтирилган маълумотлар фақат Меҳнат кодексида назарда тутилган тартибда низолашиш мумкин).

20. Шаън, қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш тўғрисидаги даъвони кўришда, судлар шуни назарда тутишлари лозимки, ҳақиқатга тўғри келмайдиган, обрўсизлантирувчи маълумотлар қонунда белгиланган тартибда оммавий ахборот воситаси сифатида рўйхатдан ўтказилган ахборот ресурсида Интернет тармоғида жойлаштирилган бўлса, оммавий ахборот воситаларига тааллуқли бўлган қонунчилик ҳужжатлари қўлланилиши зарур.

Судлар ушбу тоифадаги ишларни кўришда қуйидаги ҳолатларни ҳар томонлама аниқлаши керак:

раддия берилиши даъво қилинаётган маълумотнинг тарқатилган-тарқатилмаганлиги;

бу маълумотлар юридик ёки жисмоний шахснинг шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсига путур етказган-етказмаганлиги;

бу маълумотларнинг ҳақиқатга тўғри келиш-келмаслиги.

21. Тушунтирилсинки, даъвогар томонидан шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий бойликларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талаб билан бирга жавобгарнинг ғайриқонуний ҳаракатлари туфайли етказилган моддий зарарни ёки маънавий зиённи қоплаш ҳақида ҳам талаб қўйилган бўлса, суд бу талабни ФКнинг 985 ва 1021-моддаларига мувофиқ ҳал этади.

Моддий зарарни қоплашга фақат тегишли ҳуқуқ бузилганлиги аниқланган ва ушбу ҳаракат ғайриқонуний деб топилган, даъвогарга моддий зарар етказилган ёки у олиши мумкин бўлган фойдани олмай қолганлиги жавобгарнинг ҳаракатлари билан юзага келган оқибатлар ўртасида сабабий боғлиқлиги исботланган тақдирдагина йўл қўйилади.

22. ФК 1021-моддасининг иккинчи қисмига биноан агар зарар қадр-қиммат ва ишчанлик обрўсини ҳақоратловчи маълумотларни тарқатиш туфайли етказилган бўлса, маънавий зарар уни етказувчининг айбидан қатъи назар, қопланиши лозим.

Суд маънавий зарарнинг миқдорини белгилашда ФКнинг 1022-моддаси талаблари ҳамда Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 2000 йил 28 апрелдаги «Маънавий зарарни қоплаш ҳақидаги қонунларни қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 7-сонли қарори тушунтиришларидан келиб чиққан ҳолда, фуқаронинг шаъни, қадр-қимматини камситган, обрўсизлантирган материалнинг мазмуни ва моҳияти, ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотларни тарқатган оммавий ахборот воситаси ёки муайян шахснинг айб даражаси, аудиториянинг оз-кўплиги, даъвогарнинг жамиятда тутган ўрни, эркин фикр билдириш мувозанатининг бузилганлиги ва бошқа эътиборга молик ҳолатларни ҳисобга олиши лозим.

Бунда, моддий зарар ва маънавий зиён учун товон суммаси даъвогар кўрсатган бошқа шахслар фойдасига эмас, балки бевосита даъвогар фойдасига ундирилиши лозимлигини инобатга олиш керак.

23. ФКнинг 163-моддасига асосан шахсий номулкий ҳуқуқларни ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш ҳақидаги талабларга даъво муддати татбиқ қилинмайди.

24. Судлар шуни эътиборга олишлари керакки, шахсий номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги ишлар Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) иккинчи бўлимининг 2-кичик бўлими ҳамда Ўзбекистон Республикаси Иқтисодий процессуал кодекси 26-моддаси биринчи қисмининг 11-бандига мувофиқ даъво тартибида кўриб чиқилади.

Шу билан бирга, ахборотни тарқатган шахсни аниқлашни имкони бўлмаса (аноним хатлар шаклида тарқатилганда, Интернет тармоғида ёки бошқа ахборот-коммуникация тизимларида жойлаштирилганда, агар тарқатиш манбасини аниқлаш имконсиз бўлса, шунингдек, ахборот тарқатувчи шахс вафот этган ҳолларда) ҳуқуқи бузилган шахснинг тарқатилган ахборот ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар эканлиги фактини аниқлаш ҳақидаги аризасига асосан алоҳида иш юритиш тартибида (ФПКнинг 27-28-боблари) ҳам кўриб чиқилишига йўл қўйилади.

25. Шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги ариза билан қуйидагилар мурожаат қилиш ҳуқуқига эга:

шахсий номулкий ҳуқуқлари ва қонун билан қўриқланадиган бошқа номоддий неъматлари бузилган шахс;

вояга етмаган ёки муомалага лаёқатсиз деб топилган шахснинг қонуний вакили;

вафот этган шахснинг шаъни, исми, тасвирига бўлган ҳуқуқини, шунингдек, бошқа номоддий бойликларини ҳимоя қилиш ҳақидаги ишлар бўйича унинг меросхўрлари (ФК 1113-моддасининг иккинчи қисмига кўра, мерос қолдирувчининг шахси билан чамбарчас боғлиқ бўлган ҳуқуқ ва мажбуриятлар мерос таркибига кирмаслиги боис, моддий зарар ва маънавий зиённи ундириш ҳақидаги даъво талаблар бундан мустасно);

прокурор;

давлат бошқаруви органлари, ташкилотлар ва айрим фуқаролар қонунда назарда тутилган ҳолларда бошқа шахсларнинг манфаатида.

26. Судларга тушунтирилсинки, шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги даъволар бўйича тегишли ахборотни тарқатиш усулидан қатъи назар (жумладан, босма нашрлар, радио, телевидение, веб-сайтлар, веб-сайт саҳифалари, блоглар, ижтимоий тармоқлардаги профиллар, мессенжерлар ва бошқа ахборот-коммуникация воситалари) бадном қилувчи ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотларнинг муаллифлари, шунингдек, уларни тарқатган шахслар жавобгар бўлади.

Агар ОАВда маълумотлар тарқатилган ёки аниқ муаллифи кўрсатилмаган таҳририй ёхуд аноним материал эълон қилинган тақдирда, оммавий ахборот воситаси таҳририяти (эгаси) ҳам тегишли жавобгар бўлади.

Бадном қилувчи маълумотлар веб-сайтлар, ижтимоий тармоқлардаги саҳифалар, блоглар ёки бошқа интернет-ресурслар орқали тарқатилган ва муайян муаллифи кўрсатилган бўлса, ушбу муаллиф, муаллифи кўрсатилмаган ёки ахборот ресурс, саҳифа ёки канал номидан жойлаштирилган бўлса, «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги Қонуннинг 12 1 -моддасига мувофиқ эълон қилинаётган ахборотнинг тўғрилигини текшириш, унинг ишончлилигини таъминлаш ва нотўғри материалларни дарҳол олиб ташлаш мажбурияти юкланган тегишли ахборот ресурси эгаси ёки бошқарувчиси (шу жумладан, блогер) тегишли жавобгар бўлади.

Агар маълумотлар ходим томонидан ташкилот номидан хизмат вазифаларини бажариш ёки касбий фаолият билан боғлиқ ҳолда тарқатилган бўлса, ФКнинг 989-моддасига мувофиқ, ушбу ходим қайси юридик шахснинг манфаатларини кўзлаб ҳаракат қилган бўлса, ўша юридик шахс тегишли жавобгар деб топилади, бу ҳолда ходим мустақил талаблар билан арз қилмайдиган учинчи шахс сифатида ёки суд қарори билан шерик жавобгар сифатида ишда иштирок этишга жалб этилиши мумкин.

Даъвогар маълумотларни биргаликда тарқатган бир нечта шахсларнинг бирига нисбатан даъво қўзғатишга ҳақли бўлиб, бундай ҳолларда суд бошқа шахсларни ишда шерик жавобгар сифатида иштирок этишга жалб қилиши мумкин.

27. Судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисида даъво ариза топширилганда, ФПКнинг 189-моддасида кўрсатилган маълумотлардан ташқари, аризада:

даъвогарнинг фикрича бузилган аниқ шахсий номулкий ҳуқуқ;

ҳимояланадиган соҳага аралашувга олиб келган жавобгарнинг ҳаракатлари (ёки ҳаракатсизлиги) нимадан иборатлиги;

низолашилаётган маълумотлар мазмуни, уларнинг ифодаланиш шакли (матн, тасвир, аудио- ёки видеоёзув ва бошқалар);

низоли ахборотни тарқатиш усули, канали ва муҳити, жумладан аниқ интернет-ресурслар, босма нашрлар, эфир узатишлари ва бошқа воситалар;

ҳуқуқ бузилишининг юзага келган оқибатлари (маънавий азоб-уқубатлар, обрў-эътиборнинг йўқолиши, шахсий ёки оилавий ҳаётга аралашув, бошқа салбий таъсирлар);

маълумотларни рад этиш, ўчириш ёки блоклаш, кейинчалик тарқатишни тақиқлаш, моддий зарар ва маънавий зиённи қоплаш ва бошқа ҳимоя чораларини ўз ичига олган талаблар кўрсатилиши мумкин.

28. Судлар шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги ишлар бўйича исботлаш предмети ва далиллар таркибини аниқлашда, ФПКнинг 72-моддасига мувофиқ ҳар бир тараф ўз талаблари ёки эътирозларини асослаш учун таянаётган ҳолатларни исботлаши шартлигини инобатга олишлари лозим.

Шу билан биргаликда, тарқатилган маълумотларнинг ҳақиқатга тўғри келишини исботлаш мажбурияти ФКнинг 100-моддасига кўра жавобгар зиммасига юклатилганлигига судларнинг эътибори қаратилсин.

29. ФПКнинг 71-моддасига мувофиқ, мазкур тоифадаги ишлар бўйича тарафларнинг важларини асослаётган ҳар қандай фактик маълумотлар далил ҳисобланади.

Бундай ишларда:

видео ва аудиоёзувлар, шу жумладан электрон шаклдаги файллар;

Интернет тармоғи, ижтимоий тармоқлар, мессенжерлар ва бошқа платформалардаги нашрлар мазмунини акс эттирувчи скриншот ва бошқа рақамли тасвирлар;

веб-сайтлар, блоглар, ижтимоий тармоқ саҳифалари, форумлар ва бошқа рақамли ахборот манбаларидан олинган контентлар;

маълумотлар тарқатилганлиги, уларнинг мазмуни ва учинчи шахслар томонидан қабул қилинганлигини тасдиқловчи гувоҳлар кўрсатмалари;

махсус билим талаб этувчи ҳолатларда тилшунослик, ахборот технологиялари, рақамли изларни аниқлаш, биометрия ва бошқа соҳалардаги мутахассис тушунтиришлари ёки экспертиза хулосалари мақбул далиллар ҳисобланади.

«Нотариат тўғрисида»ги Қонуннинг 70 2 -моддасига кўра, нотариус гувоҳларнинг кўрсатмаларини ёзиб олиш, ёзма, ашёвий ва рақамли далилларни кўздан кечириш ва тасдиқлаш, экспертиза тайинлаш, шунингдек, Интернет жаҳон ахборот тармоғидаги фактларни тасдиқлаш ҳуқуқига эга эканлигидан келиб чиқиб, судлар ФПК 75-моддасининг бешинчи қисмига мувофиқ, нотариус томонидан тасдиқланган ҳолатлар, агар нотариал ҳаракат белгиланган тартибда амалга оширилган ва унинг ҳақиқийлиги ФПКнинг 235 ва 236-моддаларида назарда тутилган тартибда рад этилмаган бўлса, исботлашни талаб этмаслигига эътибор қаратишлари лозим.

30. Оммавий ахборот воситаларида тарқатилган баҳоловчи фикр ёки мулоҳаза ўз ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларига таъсир қилади деб ҳисоблаган шахс ФК 100-моддасининг олтинчи қисми ва «Оммавий ахборот воситалари тўғрисида»ги Қонуннинг 34-моддасига кўра, ўзига берилган жавоб, шарҳ, луқма ҳуқуқидан фойдаланиб, ўша оммавий ахборот воситасида тарқатилган фикрларнинг асоссизлигини исботлаш учун уларни бошқача баҳолашни талаб қилиши мумкин.

Агар субъектив фикр даъвогарнинг шаъни, қадр-қиммати ёки ишчанлик обрўсини камситувчи шаклда ифодаланган бўлса, у шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларини ҳимоя қилишга ҳамда ҳақорат қилиш натижасида етказилган маънавий зарарни қоплашни талаб қилишга ҳақли.

31. Судлар шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларнинг бузилиши билан боғлиқ ишларни кўришда, агар ҳуқуқ бузилиши ахборот-коммуникация технологиялари орқали содир этилган бўлса, рақамли муҳитнинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олишлари лозим.

Хусусан, қуйидаги ҳолатлар эътиборга олиниши керак:

интернетда ахборот тарқатиш аноним тарзда ёки тарқатувчининг шахсини яшириш учун техник воситалардан фойдаланган ҳолда амалга оширилиши мумкинлиги;

баъзи ҳолларда тарқатиш манбаи рақамли излар, жумладан IP-манзил, домен номи, вақт белгилари, интернет-провайдерлар, хостинг-компаниялар, домен номлари маъмурлари ва бошқа техник воситачиларда сақланадиган маълумотлар орқали аниқланиши мумкинлиги;

рақамли муҳитда маълумотларни кенг аудиторияга етиб бориши, кэш ва қидирув тизимларида сақланиши ва кўпайтирилиши оқибатида етказилган зарарнинг даражаси юқори эканлиги.

32. Судлар шахсий номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги ишлар бўйича тарафлар ФПКнинг 166-моддаси тартибида келишув битимини ёки медиатив келишувни тузишлари мумкинлигини инобатга олишлари лозим.

Суд келишув битимини тасдиқлашда унинг шартлари учинчи шахсларнинг қонуний ҳуқуқ ва манфаатлари, жамоат манфаатларига зарар етказмаслигини аниқлаши, келишув шартларини холисона баҳолаши, унинг қонунийлик талабларига мувофиқлигини текшириши шарт (ФПКнинг 169-моддаси ).

33. Даъвогарнинг низоли ахборотни тарқатган шахс ҳақидаги ёки уни жойлаштириш ҳолатлари тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган далилларни мустақил равишда олиш имкони бўлмаса, суд ФПК 72-моддасининг учинчи қисмига асосан бундай далилларни тўплашда кўмаклашиши шарт.

Бу мақсадда интернет хизматлари провайдерлари, домен номлари рўйхатга олувчилари, сайт маъмурлари ва техник маълумотларга эга бўлган бошқа субъектларга сўровнома ёки суд топшириғи юборилиши мумкин.

34. ФПКнинг 105 , 106-моддаларига кўра, агар даъвони таъминлаш чораларини кўрмаслик суд ҳужжати ижросини қийинлаштирса ёки уни бажариб бўлмайдиган қилиб қўйса, суд тарафнинг илтимосномаси ёки ўз ташаббусига биноан иш мазмунан ҳал этилгунга қадар даъвони таъминлаш чораларини кўриши мумкин.

Шахсий номулкий ҳуқуқларни ҳимоя қилиш ҳақидаги ишларда, ФПКнинг 106-моддасида кўрсатилган даъвони таъминлаш чораларидан ташқари, рақамли муҳит шароитида бундай чораларга қуйидагилар кириши мумкин:

низоли маълумотларни ҳар қандай шаклда (шу жумладан Интернет тармоғи ва бошқа ахборот каналлари орқали) тарқатишни вақтинча тақиқлаш;

даъвогарнинг ҳуқуқларини бузувчи маълумотларни ўз ичига олган веб-саҳифа, аккаунт ёки бошқа рақамли ресурсга киришни тўсиб қўйиш;

шахсга доир маълумотларни қайта ишлаш, сақлаш ёки тарқатишни тўхтатиб туриш;

даъво қилинаётган тасвир, аудио, видеоёзув, матн ёки бошқа объектни ўз ичига олган моддий ташувчиларни муҳрлаш, олиб қўйиш ёки уларга киришни бошқача тарзда чеклаш.

35. Судлар шахсий ҳаёт, шахсга оид маълумотлар, оилавий, тиббий ёки қонун билан ҳимояланадиган бошқа сирларга тааллуқли ишларни кўриб чиқишда, ФПКнинг 12-моддасига асосланиб, суд мажлисини ёпиқ тарзда ўтказиш масаласини муҳокама қилиши мумкин.

36. Даъво қаноатлантирилган тақдирда, суд ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида ҳақиқатга тўғри келмайдиган деб топилган маълумотларга раддия бериш усулини кўрсатиши шарт. Раддия айнан шу нотўғри маълумотни эълон қилган оммавий ахборот воситасида эълон қилиниши лозим. Суд ҳал қилув қарорида бериладиган раддия матнини баён қилади ва у эълон қилинадиган муддатни кўрсатади.

Ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар ташкилот томонидан берилган ҳужжатда ифодаланган бўлса, суд ҳал қилув қарорида бундай ҳужжатни алмаштириш мажбуриятини ўша ташкилотга юклаши лозим.

Суд ҳар бир ишнинг аниқ ҳолатларидан келиб чиқиб, жавобгарга кўпчилик олдида кечирим сўраш, тарқатилган маълумотларнинг нотўғри эканлигини йиғилишда эълон қилиш, даъвогарни бадном қилувчи маълумот хабар қилинган ташкилотга раддия бериш мажбуриятини юклатиши мумкин.

37. ФКнинг 100-моддаси тартибидаги низо кўриб чиқилаётган вақтда ҳақиқатга тўғри келмайдиган, шахсни обрўсизлантирувчи маълумотларни тарқатган оммавий ахборот воситасининг фаолияти тўхтатилган ёхуд тугатилган бўлса, суд жавобгар оммавий ахборот воситаси таҳрири, таъсисчи ёки эгаси ҳамда ахборотнинг муаллифига ўз ҳисобидан раддия бериш ёки даъвогарнинг жавобини бошқа оммавий ахборот воситасида эълон қилиш мажбуриятини юклашга ҳақли.

38. Шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги ишлар бўйича суднинг ҳал қилув қарори суд белгилаган муддатда бажарилмаган тақдирда, айбдор шахс Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекси 198 1 -моддасининг иккинчи қисми ҳамда Жиноят кодексининг 232-моддасида назарда тутилган жавобгарликка тортилиши мумкин.

Шахсга нисбатан қонунда белгиланган жазо чораларининг қўлланилиши уни суднинг ҳал қилув қарорида кўрсатилган ҳаракатларни бажариш вазифасидан озод этмайди.

39. Судларнинг эътибори ушбу низоларни қонунда белгиланган муддатларда кўриб ҳал қилиш зарурлигига ва ишларни кўришда сансоларликка йўл қўймасликка қаратилсин.

Шу билан бирга, ҳал қилув қарорининг ижросини кечиктириш рақамли муҳитда ундирувчи учун кўп зарар келтириши ёки унинг ижро этилиши мумкин бўлмай қолишини инобатга олиб, суд томонидан ҳал қилув қарорининг дарҳол ижрога қаратилишига йўл қўйилиши мумкин (ФПК 267-моддаси ).

40. Судлар қонун билан ман этилган, ҳақиқатга тўғри келмайдиган маълумотлар тарқатилишининг олдини олиш мақсадида, бадном қилувчи маълумотлар тарқатилганлиги сабабларини синчковлик билан аниқлашлари, бажарилиши устидан тегишли назорат ўрнатган ҳолда хусусий ажрим чиқаришлари лозим.

41. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари шахсий номулкий ҳуқуқлар ва бошқа номоддий неъматларни ҳимоя қилишга доир ишлар бўйича суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва мазкур тоифадаги ишлар кўрилишида суд хатоларининг олдини олиш юзасидан чоралар кўриши лозим.

42. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1992 йил 19 июндаги «Суд амалиётида фуқаро ва ташкилотларнинг шаъни, қадр-қиммати ва ишчанлик обрўсини ҳимоя қилиш ҳақидаги қонунларни қўллаш тўғрисида»ги 5-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Б. ИСЛАМОВ

Пленум котиби, Олий суд судьяси У. ХОЛОВ

Тошкент ш.,

2025 йил 24 ноябрь,

21-сон

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining

Qarori

Sudlar tomonidan shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi qonunchilikni qoʻllash amaliyoti haqida

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq, shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlar oliy qadriyat boʻlib, ularni himoya qilish sudlarning eng muhim vazifalaridan biri hisoblanishini inobatga olgan holda ushbu toifadagi nizolarni hal qilishda vujudga keladigan masalalarni tushuntirish, qonun normalarini toʻgʻri qoʻllanilishini va yagona sud amaliyotini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining (bundan buyon matnda Konstitutsiya deb yuritiladi) 13-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasida demokratiya umuminsoniy prinsiplarga asoslanadi, ularga koʻra inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadr-qimmati va boshqa ajralmas huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi.

Sudlar Konstitutsiyaning 26 , 27 va 31-moddalari , Fuqarolik kodeksining (bundan buyon matnda FK deb yuritiladi) 99 va 100-moddalari , Oʻzbekiston Respublikasi “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”gi Qonunining (bundan buyon matnda “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”gi Qonun deb yuritiladi) 6 va 34-moddalari va boshqa qonun hujjatlarida mustahkamlangan huquqlar buzilishi bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda har kim oʻz shaxsiga doir maʼlumotlarning himoya qilinishi huquqiga, shuningdek, notoʻgʻri maʼlumotlarning tuzatilishi, oʻzi toʻgʻrisida qonunga xilof yoʻl bilan toʻplangan yoki huquqiy asoslarga ega boʻlmay qolgan maʼlumotlarning yoʻq qilinishini talab qilish huquqi (unutilish huquqi) va boshqa shaxsiy nomulkiy huquqlarini himoya qilishga haqli ekanligidan kelib chiqishlari lozim.

2. Shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlar deganda shaxsning:

hayoti va sogʻligʻi;

shaxsiy daxlsizligi;

shaxsiy hayot daxlsizligi;

xususiy va oilaviy sir saqlash huquqi;

ism (nom)ga boʻlgan huquqi;

tasvirga boʻlgan huquqi;

shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilish huquqi;

mualliflik huquqi, shu jumladan intellektual faoliyat sohasidagi huquqlar;

shaʼni va qadr-qimmati;

ishchanlik obroʻsi;

boshqa shaxsiy nomulkiy huquqlar;

tugʻilganidan boshlab yoki qonunga muvofiq shaxsga tegishli boʻlgan boshqa nomoddiy neʼmatlar tushuniladi.

Ushbu huquqlarning buzilishi mulkiy oqibatlarga olib kelishidan qatʼi nazar, sud orqali himoya qilinishi mumkin va ularni cheklash faqat qonunlarda belgilangan holatlardagina yoʻl qoʻyiladi.

3. Shaxsning shaxsiy nomulkiy huquqlaridan birining buzilishi ularni himoya qilish uchun sudga murojaat qilishga asos boʻladi.

Sud orqali himoya qilishning shakli va usuli buzilgan huquqning xususiyati, aralashuv usuli, shuningdek ishni koʻrishda aniqlangan holatlarni hisobga olgan holda belgilanadi va quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

buzilgan huquqni tan olish;

aralashuvning qonunga xilofligini tan olish;

huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash;

huquqni buzadigan yoki uning buzilishi xavfini tugʻdiradigan harakatlarni, jumladan shaxsning roziligisiz axborot, tasvirlar, shaxsga doir maʼlumotlar va boshqa maʼlumotlardan foydalanish, ularni yigʻish, tizimlashtirish, saqlash, oʻzgartirish, toʻldirish, berish, tarqatish, uzatishni taqiqlash, shuningdek egasizlantirish va yoʻq qilish;

aralashuvni toʻxtatishga majbur qilish;

raddiya berish majburiyatini yuklash;

huquqni buzuvchi axborotlarni oʻchirish, yoʻq qilish yoki bloklash, axborotning notoʻgʻri ekanligini eʼlon qilish majburiyatini yuklash;

moddiy zarar va maʼnaviy ziyon uchun tovon undirish;

qonunchilikda nazarda tutilgan buzilgan huquqni tiklashni taʼminlovchi boshqa choralar.

4. Tushuntirilsinki, shaxsiy nomulkiy va boshqa nomoddiy neʼmatlarga oid huquqlarning buzilishi (shaxsiy hayot toʻgʻrisidagi va shaxsga doir maʼlumotlarni oshkor etish yoki noqonuniy tarzda toʻplash, shaxsning roziligisiz uning tasvirini tarqatish yoki tarqatish bilan qoʻrqitish, ismdan gʻayriqonuniy foydalanish, qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan hollarda shaxsga doir maʼlumotlarni qayta ishlash, saqlash, tarqatish yoki uzatish va h.k.) bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda:

muayyan huquqning buzilganligi fakti;

qonun bilan himoya qilinadigan shaxsiy nomulkiy huquqlarga aralashuv fakti;

ushbu harakatlarga shaxsning roziligi mavjud emasligi (agar amaldagi qonunchilikda bunday rozilik talab etilsa);

huquqni buzgan shaxsning xatti-harakatlari va kelib chiqqan salbiy oqibatlar oʻrtasida sababiy bogʻlanish borligi;

ushbu oqibatlarning xususiyati va ogʻirlik darajasi (maʼnaviy va ruhiy azob-uqubatlar, ijtimoiy yoki kasbiy obroʻning yoʻqotilishi, shaxsiy va oilaviy hayotga aralashish va hokazo);

aybdor shaxs tomonidan axborotdan foydalanish maqsadi (tijorat, siyosiy yoki shaxsiy manfaat va hokazo);

sud himoyasi choralari qoʻllanilishi uchun asoslar mavjudligi aniqlanishi lozim.

Mazkur toifadagi ishlarni koʻrishda maʼnaviy zararni qoplash toʻgʻrisida talab qoʻyilgan taqdirda, buzilgan huquqning xususiyati, shaxsning aybi shakli va darajasi, shuningdek boshqa muhim holatlarni hisobga olgan holda yetkazilgan maʼnaviy azob-uqubatlarning xususiyati ham aniqlanishi lozim.

5. Shaxsiy nomulkiy huquqlariga tajovuz qilingan yoki oʻzi haqida haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan, obroʻsizlantiruvchi maʼlumotlar tarqatilgan shaxs bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxsni Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) 126 1 (oilaviy (maishiy) zoʻravonlik), 139 (tuhmat), 140 (haqorat qilish), 141 (fuqarolarning teng huquqliligini buzish), 141 1 (shaxsiy hayot daxlsizligini buzish), 141 2 (shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni buzish), 141 3 (shaxsning shaʼnini va qadr-qimmatini kamsituvchi hamda inson hayotining sir tutiladigan tomonlarini aks ettiruvchi maʼlumotlarni oshkor qilish), 143 (xat-yozishmalar, telefonda soʻzlashuv, telegraf xabarlari yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini buzish)-moddalariga koʻra jinoiy, yoxud Oʻzbekiston Respublikasi Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksining 40 (tuhmat), 41 (haqorat qilish), 59 2 (oilaviy (maishiy) zoʻravonlik), 202 2 (yolgʻon axborot tarqatish)-moddalariga koʻra maʼmuriy javobgarlikka tortish haqida tegishli huquqni muhofaza qiluvchi organlarga murojaat qilishga haqli.

Sudlarga tushuntirilsinki, jinoyat ishini qoʻzgʻatish rad etilganligi, jinoyat ishi tugatilganligi yoxud oqlov hukmi chiqarilganligi, maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisida ishni qoʻzgʻatish rad etilganligi yoki qoʻzgʻatilgan maʼmuriy huquqbuzarlik toʻgʻrisidagi ish tugatilganligi shaxsiy nomulkiy huquqlarni fuqarolik tartibida himoya qilish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatish huquqini istisno etmaydi.

Shaxsning bunday ariza bilan murojaat qilmaganligi yoxud javobgarning harakatlarida jinoyat tarkibi yoki maʼmuriy huquqbuzarlik alomatlari aniqlangan-aniqlanmaganligidan qatʼi nazar, sudlar FKning 99 , 100-moddalari bilan qoʻriqlanadigan shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish maqsadida, aniqlangan ish holatlaridan kelib chiqib, qaror qabul qilishi lozim.

6. Sudlarga tushuntirilsinki, “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”gi Qonunning 34-moddasi va “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi Qonunning 12 1 -moddasiga koʻra, ommaviy axborot vositalarida, veb-saytlarda, ijtimoiy tarmoqlarda, bloglarda va boshqa axborot internet-resurslarida bunday maʼlumotlar eʼlon qilinishi natijasida shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa nomoddiy neʼmatlari buzilgan yuridik va jismoniy shaxslar bunday huquqlarini himoya qilishga, shu jumladan raddiya eʼlon qilish yoki tegishli tartibda javob qaytarishni talab etishga haqli.

Gazeta, teleradio, video, kinoxronika dasturlari va ommaviy axborotni tarqatishning boshqa elektron shakllari tahririyati tomonidan olingan raddiya yoki javob aynan oʻsha dastur yoki turkumda, kelgan kunidan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay, boshqa davriy nashrlarda esa navbatdagi sonda eʼlon qilinadi.

Ommaviy joylashtirilgan axborotni oʻz ichiga olgan internet-resurslar (veb-saytlar, sayt sahifalari, bloglar, ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlar va boshqa raqamli platformalar)ning egalari notoʻgʻri maʼlumotlarni darhol oʻchirib tashlashi hamda dastlabki axborot joylashtirilgan joyda va shaklda raddiya yoki javob joylashtirilishini taʼminlashi shart.

Ommaviy axborot vositasi raddiyani, javobni eʼlon qilishdan boʻyin tovlasa yoxud ularni eʼlon qilish uchun belgilab qoʻyilgan muddatni buzsa, yuridik yoki jismoniy shaxs daʼvo arizasi bilan sudga murojaat qilishga haqlidir.

Shaxsning raddiya berish haqida resurs egalariga murojaat qilmaganligi uning bunday talab bilan sudga murojaat qilish huquqini istisno etmaydi.

7. Sudlarning eʼtibori, shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi daʼvo arizada bir vaqtning oʻzida biri ikkinchisidan kelib chiqqan faqat nomulkiy xususiyatga ega boʻlgan talablar (masalan, buzilgan huquqni tan olish, raddiya eʼlon qilish, axborotni oʻchirish, uzr soʻrash va h.k.) mavjud boʻlsa, davlat boji faqat asosiy talab boʻyicha nomulkiy xususiyatdagi arizalar uchun belgilangan stavkalardan kelib chiqib, undirilishiga qaratilsin.

Agar nomulkiy huquqlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi talab bilan bir vaqtda moddiy zarar yoxud maʼnaviy ziyon uchun tovon undirish toʻgʻrisidagi talab qoʻyilgan boʻlsa, davlat boji umumiy asoslarda — mulkiy va nomulkiy xususiyatga ega boʻlgan mustaqil talablar uchun alohida belgilangan stavkalar boʻyicha undiriladi, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonun bilan belgilangan davlat boji toʻlovidan ozod qilish holatlari bundan mustasno.

8. Hayot va sogʻliqqa boʻlgan huquq Konstitutsiya , fuqarolik, jinoiy va maʼmuriy qonunchilik, shuningdek, xalqaro shartnomalar bilan himoyalanadigan asosiy va mutlaq shaxsiy nomulkiy huquqlar sirasiga kiradi.

Bu huquqlarning buzilishi faol gʻayriqonuniy harakatlar (zoʻravonlik, oʻz joniga qasd qilishga undash, tan jarohati yetkazish va hk.) shaklida ham, sogʻliqqa zarar yetkazilishiga olib kelgan gʻayriqonuniy harakatsizlik (masalan, tibbiy yordam koʻrsatishni rad etish) shaklida ham namoyon boʻlishi mumkin.

Sudlar javobgarning gʻayriqonuniy harakatlari (yoki harakatsizligi) bilan shaxsning hayoti yoki sogʻligʻiga yetkazilgan salbiy oqibatlar oʻrtasida sababiy bogʻlanish mavjud yoki mavjud emasligini aniqlashlari shart.

9. Sudlar shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish bilan bogʻliq nizolarni hal qilishda shaxsiy daxlsizlik va shaxsiy hayot daxlsizligi huquqlarini bir-biridan farqlashlari lozim.

Jumladan, shaxsning daxlsizlikka boʻlgan huquqi uning erkinlikda boʻlishi, qonunga asoslanmagan holda ozodligi cheklanishi mumkin emasligi bilan ifodalanadi.

Shaxsiy hayot daxlsizligi huquqi shaxsning tugʻilishi bilan unda mavjud boʻladigan asosiy huquqlardan biri boʻlib, uning oʻziga tegishli boʻlgan maʼlumotlar, shaxsiy va oilaviy sirlari, yozishmalari va oʻziga tegishli boʻlgan boshqa axborotlarni himoya qilish huquqi mavjudligini anglatadi.

Bunday ishlarni koʻrishda, sudlar tarqatilgan axborotning xususiyati, shaxsning roziligi, aralashuv fakti, sababiy bogʻlanishni mavjudligi, yuzaga kelgan oqibatlar hamda tarqatish shakli va usulini aniqlashlari zarur.

10. Sudlarning eʼtibori xususiy va oilaviy sirga boʻlgan huquq xususiy va oilaviy munosabatlar haqidagi maxfiy maʼlumotlarni, jumladan nikoh, farzandlar, farzandlikka olish, tibbiy, ijtimoiy, maishiy va fuqaro hayotining shaxsiy sohasini tashkil etuvchi boshqa holatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni himoya qilishni oʻz ichiga olishi, ushbu huquqqa aralashuv faqat qonun asosida yoki shaxsning ixtiyoriy ravishda bergan roziligi bilangina yoʻl qoʻyilishiga qaratilsin.

Shaxsning roziligisiz yoki bunday rozilik berilgan maqsadlar doirasidan tashqari koʻrsatilgan maʼlumotlarni noqonuniy yigʻish, tarqatish, eʼlon qilish yoki ulardan foydalanish shaxsiy nomulkiy huquqlarni buzish hisoblanishi, bunday maʼlumotlarni oshkor etilishi shaʼn, qadr-qimmat, obroʻ va boshqa shaxsiy huquqlarga zarar yetkazish deb baholanishi lozim.

11. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari kerakki, ism (nom)ga boʻlgan huquq uni erkin tanlash, foydalanish, oʻzgartirish, uni buzib koʻrsatilishi va uchinchi shaxslar tomonidan noqonuniy ishlatilishidan himoya qilishni oʻz ichiga oladi.

Ism shaxsni individuallashtirish elementi hisoblanib, zararning mavjudligidan qatʼi nazar shaxsiy nomulkiy huquq sifatida himoyalanadi.

Ismni oʻzlashtirish, almashtirish, qasddan buzib koʻrsatish, shaxsning roziligisiz uning obroʻsiga, qadr-qimmatiga yoki huquqiy shaxsiyatiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan vaziyatlarda foydalanish bilan bogʻliq harakatlar nomulkiy huquqni buzish deb hisoblanadi. Sudlar ismdan ijodiy asarlarda, nashrlarda, raqamli profillarda va jamoatchilik bilan muloqotda foydalanilganligi shaxsning huquqlariga daxl qilgan-qilmaganligini aniqlashlari lozim.

Bu huquqlar huquqni buzganlik faktini tan olish, ismdan foydalanishni toʻxtatish majburiyatini yuklash, uning toʻgʻri shaklini tiklash, keyingi tajovuzlarni taqiqlash, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash orqali tiklanishi mumkin.

Soxta ismdan foydalanish bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda, agar bu ism shaxsni daʼvogar bilan bir kishi deb hisoblash imkonini bersa va uning obroʻsiga putur yetkazsa, nafaqat ismga boʻlgan huquq, balki shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsiga boʻlgan huquqlar ham himoya qilinishi mumkin.

12. Sudlar shaxsning tashqi koʻrinishining har qanday shaklda qayd etilishi (jumladan, fotosurat, videoyozuv, portret, rasm, raqamli model, grafik yoki sunʼiy yaratilgan tasvir) shaxsiy nomulkiy huquq sifatida himoya qilinishini, qonunda toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilgan hollardan tashqari shaxs tasvirini yaratish, undan foydalanish, uni koʻpaytirish yoki tarqatishga faqat uning roziligi mavjud boʻlganda ruxsat etilishini inobatga olishlari lozim.

Shaxsning roziligisiz tasvirni qayd etish yoki tarqatish, tasvirni buzib koʻrsatish yoki uni kamsituvchi, obroʻsizlantiruvchi yoxud chalgʻituvchi kontekstda joylashtirish, tasvirdan tijorat maqsadlarida ruxsatsiz foydalanish, shaxsning asl koʻrinishini buzishga olib keladigan tasvirni raqamli qayta ishlash (jumladan, deepfake, videomateriallarga kiritish, soxta “skrinshot”lar yaratish va hokazo), internetda xabardor qilmasdan yoki rozilik olmasdan cheklanmagan kirish huquqi bilan ommalashtirish tasvirga boʻlgan huquqni buzish deb hisoblanadi.

Sudlar ushbu toifadagi ishlarni koʻrishda, mazkur qarorning 4-bandida sanab oʻtilgan holatlardan tashqari, tasvirni qayd etish, undan foydalanish yoki uni tarqatish fakti, raqamli qayta ishlash, sunʼiy intellekt texnologiyalari yordamida yaratilgan videotasvirlarda shaxsni aniqlash imkoniyati (jumladan tashqi, ovoz, biometrik belgilar yigʻindisi boʻyicha), mazkur shaxsga tasodifiy oʻxshashlik holatlari, tasvirning haqiqiy emasligini bildiruvchi dalillar mavjudligini aniqlashlari lozim.

Shaxsning tasvirga boʻlgan huquqini himoya qilish harakatlarni gʻayriqonuniy deb topish, raqamli muhitda tasvirni oʻchirish yoki bloklash, vizual materialdan foydalanishni oʻchirish, bloklash yoki texnik cheklash majburiyatini yuklash (jumladan, raqamli platformalar maʼmurlariga murojaat qilish orqali), tasvirdan keyinchalik foydalanishni taqiqlash, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash, huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash shakllarda amalga oshiriladi.

Tasvirdan foydalanish salbiy kontekst bilan bogʻliq boʻlgan hollarda (masalan, tahqirlovchi nashrda, parodiyada, soxtalashtirilgan matn qoʻshilganda yoki buzib koʻrsatilgan maʼlumotlar bilan birga ishlatilganda), nafaqat tasvirga boʻlgan huquq, balki shaxsning shaʼni, qadr-qimmati, ishchanlik obroʻsi, shuningdek, shaxsiy hayotning daxlsizligi huquqi ham himoya qilinishi mumkin.

13. Sudlar shaxsga doir maʼlumotlarni himoya qilish huquqi shaxsni toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita aniqlash imkonini beradigan axborotni muhofaza qilishga qaratilgan shaxsiy nomulkiy huquq ekanligidan kelib chiqishlari lozim.

Shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov berish (jumladan, ularni toʻplash, saqlash, foydalanish, tarqatish, oʻzgartirish va uzatish) faqat maʼlumotlar subyektining xabardorligi va ixtiyoriy, aniq roziligi bilan yoki boshqa qonuniy asosda amalga oshirilishi mumkin.

“Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 21-moddasiga koʻra, bunday rozilik uning olinganligi faktini tasdiqlash imkonini beradigan har qanday shaklda boʻlishi mumkin.

Shu bilan birga, Qonunning 25-moddasida nazarda tutilgan shaxsga doir maxsus maʼlumotlarga ishlov berish uchun subyektning yozma shakldagi, shu jumladan elektron hujjat tarzidagi roziligi talab etilishiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

Maʼlumotlar subyekti muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan, voyaga yetmagan yoki vafot etgan hollarda, rozilik uning qonuniy vakili yoki merosxoʻrlari tomonidan yozma, shu jumladan elektron shaklda beriladi. Maʼlumotlar subyekti istalgan vaqtda oʻz roziligini u qanday shaklda berilgan boʻlsa, oʻsha shaklda yoki yozma ravishda, shu jumladan elektron hujjat koʻrinishida qaytarib olish huquqiga ega.

Tegishli rozilikning mavjud emasligi, ishlov berishning belgilangan maqsadlaridan chetga chiqish yoki qonuniylik va yetarlilik tamoyillariga rioya qilmaslik shaxsiy huquqlarning buzilishi deb tan olinadi va fuqaroviy-huquqiy javobgarlikka sabab boʻladi.

Shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov berilishi natijasida buzilgan huquqlar maʼlumotlarga ishlov berish boʻyicha harakatlarni qonunga xilof deb topish, shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov berishni toʻxtatish majburiyatini yuklash, ularni oʻchirish yoki bloklash, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash, shuningdek buzilgan huquqni tiklashga qaratilgan boshqa usullar bilan tiklanishi mumkin.

Shaxsga doir maʼlumotlarga ishlov berish qonunga xilof deb topilganda, sud operatorga maʼlumotlarni toʻliq oʻchirish va ularning zaxira nusxalarini ham yoʻq qilish majburiyatini yuklashi mumkin.

14. Sudlar muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari (mualliflik huquqi, nomga boʻlgan huquq, asarning daxlsizligi huquqi, eʼlon qilish huquqi va boshqalar) boshqa shaxsga oʻtkazilmasligidan, muddatsiz amal qilinishidan va mulkiy manfaatlaridan qatʼi nazar himoya qilinishidan kelib chiqishi lozim. Bunday huquqlar intellektual mehnat natijasi yaratilgan paytdan boshlab vujudga keladi va ham milliy, ham xalqaro qonunchilik bilan himoya qilinadi.

Mualliflikni oʻzlashtirib olish, asarni ruxsatsiz eʼlon qilish, uning mazmuni yoki shaklini buzib koʻrsatish, shuningdek subyektning ijodiy oʻziga xosligiga boshqacha tarzda aralashishga qaratilgan harakatlar mualliflik huquqini buzish deb tan olinib, u huquqni eʼtirof etish, huquq buzilishini taqiqlash, oqibatlarni bartaraf etish, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash va qonunda nazarda tutilgan boshqa usullar bilan tiklanishi mumkin.

Sudlar bunday toifadagi ishlarni koʻrishda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Intellektual mulkka oid ishlarni koʻrib chiqishning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi qarorining tushuntirishlarini ham qoʻllashlari kerak.

15. Sudlar shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsini himoya qilish toʻgʻrisidagi talablarni FKning 99-moddasida sanab oʻtilgan, fuqaro haqidagi maʼlumotlarni tarqatish bilan bogʻliq holda buzilgan boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish toʻgʻrisidagi talablardan farqlashlari lozim.

Bu maʼlumotning daxlsizligi Konstitutsiya va qonunlar bilan muhofaza qilinadi va uni tarqatish, hatto bu maʼlumot haqiqatga toʻgʻri kelsa ham, biroq, daʼvogarning shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsiga putur yetkazsa, u maʼnaviy zarar talab qilishga haqli.

16. Sudlar shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsi begonalashtirib boʻlmaydigan shaxsiy nomoddiy boyliklar boʻlib, mulkiy zarar mavjudligidan qatʼi nazar, qonun bilan himoyalanishini inobatga olishlari lozim.

Mazkur huquqlar tarqatilgan maʼlumotlarni haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan va shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan deb tan olish, raddiya berish majburiyatini yuklash, axborotni oʻchirish va (yoki) uni keyinchalik tarqatishni taqiqlash, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash orqali tiklanishi mumkin.

17. Fuqaro FKning 100-moddasiga muvofiq, oʻzining shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar yuzasidan, basharti bunday maʼlumotlarni tarqatgan shaxs ularning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlay olmasa, sud yoʻli bilan raddiya talab qilishga haqli. Bu qoida yuridik shaxsning ishchanlik obroʻsini himoya etishga nisbatan ham tatbiq etiladi.

Fuqaroning yoki yuridik shaxsning qonun normalarini buzganligi, shaxsiy, ijtimoiy yoki siyosiy hayotda notoʻgʻri xatti-harakatlar sodir etganligi, ishlab chiqarish-xoʻjalik va tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda vijdonsizlik qilganligi, ishchanlik etikasi yoki ish muomalasi odatlarini buzganligi haqida notoʻgʻri tarqatilgan maʼlumotlar, shuningdek, fuqaroning shaʼni va qadr-qimmatiga yoki fuqaroning yoxud yuridik shaxsning ishchanlik obroʻsiga putur yetkazadigan maʼlumotlar obroʻsizlantiruvchi maʼlumotlar hisoblanadi.

Shaxs yoki shaxslar guruhining qadr-qimmatini jins, irq, millat, til, din, eʼtiqod, sogʻligʻi holati yoki boshqa belgilari boʻyicha kamsitadigan fikrlar yoki bayonotlar kamsituvchi maʼlumotlar boʻlib, ular shaxsiy nomulkiy huquqlarning buzilishi sifatida huquqiy baholanishi lozim.

18. Tushuntirilsinki, FK 100-moddasining birinchi qismiga muvofiq, shaxsning shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsiga putur yetkazuvchi maʼlumotlar tarqatilgan deb hisoblash uchun bunday maʼlumotlarni birgina uchinchi shaxsga yetkazish yoki undan foydalanish imkonini yaratish yetarli hisoblanadi.

Sudlar bunday maʼlumotlar:

matbuotda eʼlon qilish, radio va televideniyeda uzatish, kinoxronika, ommaviy chiqishlar, xizmat tavsiflari, mansabdor shaxslarga murojaatlar;

Internet tarmogʻida joylashtirish (veb-saytlar, ijtimoiy tarmoqlar, bloglar, forumlar, izohlar, messenjerlar, kanallar, guruhlardagi sahifalar va boshqalar);

elektron xatlar va xabarlarni bir yoki bir nechta shaxsga yuborish;

audio- va video materiallarni videoxostinglar, striming platformalarida tarqatish;

ogʻzaki ravishda maʼlumotni bir yoki bir nechta shaxsga yetkazish orqali tarqatilishi mumkinligini nazarda tutishlari lozim.

Maʼlumotlarni faqat ular taalluqli boʻlgan fuqaro yoki yuridik shaxs vakilining oʻziga yetkazish tarqatish deb hisoblanmaydi.

19. Sud hujjatlari, surishtiruv organlari, dastlabki tergov organlari qarorlari, xizmat tekshiruvi xulosalari va boshqa protsessual yoki rasmiy hujjatlardagi maʼlumotlarni rad etish toʻgʻrisidagi talablar, agar ularni nizolashish uchun qonunda maxsus tartib belgilangan boʻlsa, FK 100-moddasida nazarda tutilgan tartibda koʻrib chiqilmaydi. (masalan, xizmat tekshiruvi xulosasida keltirilgan maʼlumotlar faqat Mehnat kodeksida nazarda tutilgan tartibda nizolashish mumkin).

20. Shaʼn, qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsini himoya qilish toʻgʻrisidagi daʼvoni koʻrishda, sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan, obroʻsizlantiruvchi maʼlumotlar qonunda belgilangan tartibda ommaviy axborot vositasi sifatida roʻyxatdan oʻtkazilgan axborot resursida Internet tarmogʻida joylashtirilgan boʻlsa, ommaviy axborot vositalariga taalluqli boʻlgan qonunchilik hujjatlari qoʻllanilishi zarur.

Sudlar ushbu toifadagi ishlarni koʻrishda quyidagi holatlarni har tomonlama aniqlashi kerak:

raddiya berilishi daʼvo qilinayotgan maʼlumotning tarqatilgan-tarqatilmaganligi;

bu maʼlumotlar yuridik yoki jismoniy shaxsning shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsiga putur yetkazgan-yetkazmaganligi;

bu maʼlumotlarning haqiqatga toʻgʻri kelish-kelmasligi.

21. Tushuntirilsinki, daʼvogar tomonidan shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish haqidagi talab bilan birga javobgarning gʻayriqonuniy harakatlari tufayli yetkazilgan moddiy zararni yoki maʼnaviy ziyonni qoplash haqida ham talab qoʻyilgan boʻlsa, sud bu talabni FKning 985 va 1021-moddalariga muvofiq hal etadi.

Moddiy zararni qoplashga faqat tegishli huquq buzilganligi aniqlangan va ushbu harakat gʻayriqonuniy deb topilgan, daʼvogarga moddiy zarar yetkazilgan yoki u olishi mumkin boʻlgan foydani olmay qolganligi javobgarning harakatlari bilan yuzaga kelgan oqibatlar oʻrtasida sababiy bogʻliqligi isbotlangan taqdirdagina yoʻl qoʻyiladi.

22. FK 1021-moddasining ikkinchi qismiga binoan agar zarar qadr-qimmat va ishchanlik obroʻsini haqoratlovchi maʼlumotlarni tarqatish tufayli yetkazilgan boʻlsa, maʼnaviy zarar uni yetkazuvchining aybidan qatʼi nazar, qoplanishi lozim.

Sud maʼnaviy zararning miqdorini belgilashda FKning 1022-moddasi talablari hamda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2000-yil 28-apreldagi “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi 7-sonli qarori tushuntirishlaridan kelib chiqqan holda, fuqaroning shaʼni, qadr-qimmatini kamsitgan, obroʻsizlantirgan materialning mazmuni va mohiyati, haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlarni tarqatgan ommaviy axborot vositasi yoki muayyan shaxsning ayb darajasi, auditoriyaning oz-koʻpligi, daʼvogarning jamiyatda tutgan oʻrni, erkin fikr bildirish muvozanatining buzilganligi va boshqa eʼtiborga molik holatlarni hisobga olishi lozim.

Bunda, moddiy zarar va maʼnaviy ziyon uchun tovon summasi daʼvogar koʻrsatgan boshqa shaxslar foydasiga emas, balki bevosita daʼvogar foydasiga undirilishi lozimligini inobatga olish kerak.

23. FKning 163-moddasiga asosan shaxsiy nomulkiy huquqlarni va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish haqidagi talablarga daʼvo muddati tatbiq qilinmaydi.

24. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari kerakki, shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi ishlar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) ikkinchi boʻlimining 2-kichik boʻlimi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy protsessual kodeksi 26-moddasi birinchi qismining 11-bandiga muvofiq daʼvo tartibida koʻrib chiqiladi.

Shu bilan birga, axborotni tarqatgan shaxsni aniqlashni imkoni boʻlmasa (anonim xatlar shaklida tarqatilganda, Internet tarmogʻida yoki boshqa axborot-kommunikatsiya tizimlarida joylashtirilganda, agar tarqatish manbasini aniqlash imkonsiz boʻlsa, shuningdek, axborot tarqatuvchi shaxs vafot etgan hollarda) huquqi buzilgan shaxsning tarqatilgan axborot haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlar ekanligi faktini aniqlash haqidagi arizasiga asosan alohida ish yuritish tartibida (FPKning 27-28-boblari) ham koʻrib chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi.

25. Shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi ariza bilan quyidagilar murojaat qilish huquqiga ega:

shaxsiy nomulkiy huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa nomoddiy neʼmatlari buzilgan shaxs;

voyaga yetmagan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxsning qonuniy vakili;

vafot etgan shaxsning shaʼni, ismi, tasviriga boʻlgan huquqini, shuningdek, boshqa nomoddiy boyliklarini himoya qilish haqidagi ishlar boʻyicha uning merosxoʻrlari (FK 1113-moddasining ikkinchi qismiga koʻra, meros qoldiruvchining shaxsi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan huquq va majburiyatlar meros tarkibiga kirmasligi bois, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni undirish haqidagi daʼvo talablar bundan mustasno);

prokuror;

davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqa shaxslarning manfaatida.

26. Sudlarga tushuntirilsinki, shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha tegishli axborotni tarqatish usulidan qatʼi nazar (jumladan, bosma nashrlar, radio, televideniye, veb-saytlar, veb-sayt sahifalari, bloglar, ijtimoiy tarmoqlardagi profillar, messenjerlar va boshqa axborot-kommunikatsiya vositalari) badnom qiluvchi haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlarning mualliflari, shuningdek, ularni tarqatgan shaxslar javobgar boʻladi.

Agar OAVda maʼlumotlar tarqatilgan yoki aniq muallifi koʻrsatilmagan tahririy yoxud anonim material eʼlon qilingan taqdirda, ommaviy axborot vositasi tahririyati (egasi) ham tegishli javobgar boʻladi.

Badnom qiluvchi maʼlumotlar veb-saytlar, ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalar, bloglar yoki boshqa internet-resurslar orqali tarqatilgan va muayyan muallifi koʻrsatilgan boʻlsa, ushbu muallif, muallifi koʻrsatilmagan yoki axborot resurs, sahifa yoki kanal nomidan joylashtirilgan boʻlsa, “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi Qonunning 12 1 -moddasiga muvofiq eʼlon qilinayotgan axborotning toʻgʻriligini tekshirish, uning ishonchliligini taʼminlash va notoʻgʻri materiallarni darhol olib tashlash majburiyati yuklangan tegishli axborot resursi egasi yoki boshqaruvchisi (shu jumladan, bloger) tegishli javobgar boʻladi.

Agar maʼlumotlar xodim tomonidan tashkilot nomidan xizmat vazifalarini bajarish yoki kasbiy faoliyat bilan bogʻliq holda tarqatilgan boʻlsa, FKning 989-moddasiga muvofiq, ushbu xodim qaysi yuridik shaxsning manfaatlarini koʻzlab harakat qilgan boʻlsa, oʻsha yuridik shaxs tegishli javobgar deb topiladi, bu holda xodim mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs sifatida yoki sud qarori bilan sherik javobgar sifatida ishda ishtirok etishga jalb etilishi mumkin.

Daʼvogar maʼlumotlarni birgalikda tarqatgan bir nechta shaxslarning biriga nisbatan daʼvo qoʻzgʻatishga haqli boʻlib, bunday hollarda sud boshqa shaxslarni ishda sherik javobgar sifatida ishtirok etishga jalb qilishi mumkin.

27. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisida daʼvo ariza topshirilganda, FPKning 189-moddasida koʻrsatilgan maʼlumotlardan tashqari, arizada:

daʼvogarning fikricha buzilgan aniq shaxsiy nomulkiy huquq;

himoyalanadigan sohaga aralashuvga olib kelgan javobgarning harakatlari (yoki harakatsizligi) nimadan iboratligi;

nizolashilayotgan maʼlumotlar mazmuni, ularning ifodalanish shakli (matn, tasvir, audio- yoki videoyozuv va boshqalar);

nizoli axborotni tarqatish usuli, kanali va muhiti, jumladan aniq internet-resurslar, bosma nashrlar, efir uzatishlari va boshqa vositalar;

huquq buzilishining yuzaga kelgan oqibatlari (maʼnaviy azob-uqubatlar, obroʻ-eʼtiborning yoʻqolishi, shaxsiy yoki oilaviy hayotga aralashuv, boshqa salbiy taʼsirlar);

maʼlumotlarni rad etish, oʻchirish yoki bloklash, keyinchalik tarqatishni taqiqlash, moddiy zarar va maʼnaviy ziyonni qoplash va boshqa himoya choralarini oʻz ichiga olgan talablar koʻrsatilishi mumkin.

28. Sudlar shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha isbotlash predmeti va dalillar tarkibini aniqlashda, FPKning 72-moddasiga muvofiq har bir taraf oʻz talablari yoki eʼtirozlarini asoslash uchun tayanayotgan holatlarni isbotlashi shartligini inobatga olishlari lozim.

Shu bilan birgalikda, tarqatilgan maʼlumotlarning haqiqatga toʻgʻri kelishini isbotlash majburiyati FKning 100-moddasiga koʻra javobgar zimmasiga yuklatilganligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

29. FPKning 71-moddasiga muvofiq, mazkur toifadagi ishlar boʻyicha taraflarning vajlarini asoslayotgan har qanday faktik maʼlumotlar dalil hisoblanadi.

Bunday ishlarda:

- video va audioyozuvlar, shu jumladan elektron shakldagi fayllar;

- Internet tarmogʻi, ijtimoiy tarmoqlar, messenjerlar va boshqa platformalardagi nashrlar mazmunini aks ettiruvchi skrinshot va boshqa raqamli tasvirlar;

- veb-saytlar, bloglar, ijtimoiy tarmoq sahifalari, forumlar va boshqa raqamli axborot manbalaridan olingan kontentlar;

- maʼlumotlar tarqatilganligi, ularning mazmuni va uchinchi shaxslar tomonidan qabul qilinganligini tasdiqlovchi guvohlar koʻrsatmalari;

- maxsus bilim talab etuvchi holatlarda tilshunoslik, axborot texnologiyalari, raqamli izlarni aniqlash, biometriya va boshqa sohalardagi mutaxassis tushuntirishlari yoki ekspertiza xulosalari maqbul dalillar hisoblanadi.

“Notariat toʻgʻrisida”gi Qonunning 70 2 -moddasiga koʻra, notarius guvohlarning koʻrsatmalarini yozib olish, yozma, ashyoviy va raqamli dalillarni koʻzdan kechirish va tasdiqlash, ekspertiza tayinlash, shuningdek, Internet jahon axborot tarmogʻidagi faktlarni tasdiqlash huquqiga ega ekanligidan kelib chiqib, sudlar FPK 75-moddasining beshinchi qismiga muvofiq, notarius tomonidan tasdiqlangan holatlar, agar notarial harakat belgilangan tartibda amalga oshirilgan va uning haqiqiyligi FPKning 235 va 236-moddalarida nazarda tutilgan tartibda rad etilmagan boʻlsa, isbotlashni talab etmasligiga eʼtibor qaratishlari lozim.

30. Ommaviy axborot vositalarida tarqatilgan baholovchi fikr yoki mulohaza oʻz huquqlari va qonuniy manfaatlariga taʼsir qiladi deb hisoblagan shaxs FK 100-moddasining oltinchi qismi va “Ommaviy axborot vositalari toʻgʻrisida”gi Qonunning 34-moddasiga koʻra, oʻziga berilgan javob, sharh, luqma huquqidan foydalanib, oʻsha ommaviy axborot vositasida tarqatilgan fikrlarning asossizligini isbotlash uchun ularni boshqacha baholashni talab qilishi mumkin.

Agar subyektiv fikr daʼvogarning shaʼni, qadr-qimmati yoki ishchanlik obroʻsini kamsituvchi shaklda ifodalangan boʻlsa, u shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarini himoya qilishga hamda haqorat qilish natijasida yetkazilgan maʼnaviy zararni qoplashni talab qilishga haqli.

31. Sudlar shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarning buzilishi bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda, agar huquq buzilishi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari orqali sodir etilgan boʻlsa, raqamli muhitning oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olishlari lozim.

Xususan, quyidagi holatlar eʼtiborga olinishi kerak:

internetda axborot tarqatish anonim tarzda yoki tarqatuvchining shaxsini yashirish uchun texnik vositalardan foydalangan holda amalga oshirilishi mumkinligi;

baʼzi hollarda tarqatish manbai raqamli izlar, jumladan IP-manzil, domen nomi, vaqt belgilari, internet-provayderlar, xosting-kompaniyalar, domen nomlari maʼmurlari va boshqa texnik vositachilarda saqlanadigan maʼlumotlar orqali aniqlanishi mumkinligi;

raqamli muhitda maʼlumotlarni keng auditoriyaga yetib borishi, kesh va qidiruv tizimlarida saqlanishi va koʻpaytirilishi oqibatida yetkazilgan zararning darajasi yuqori ekanligi.

32. Sudlar shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha taraflar FPKning 166-moddasi tartibida kelishuv bitimini yoki mediativ kelishuvni tuzishlari mumkinligini inobatga olishlari lozim.

Sud kelishuv bitimini tasdiqlashda uning shartlari uchinchi shaxslarning qonuniy huquq va manfaatlari, jamoat manfaatlariga zarar yetkazmasligini aniqlashi, kelishuv shartlarini xolisona baholashi, uning qonuniylik talablariga muvofiqligini tekshirishi shart (FPKning 169-moddasi).

33. Daʼvogarning nizoli axborotni tarqatgan shaxs haqidagi yoki uni joylashtirish holatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan dalillarni mustaqil ravishda olish imkoni boʻlmasa, sud FPK 72-moddasining uchinchi qismiga asosan bunday dalillarni toʻplashda koʻmaklashishi shart.

Bu maqsadda internet xizmatlari provayderlari, domen nomlari roʻyxatga oluvchilari, sayt maʼmurlari va texnik maʼlumotlarga ega boʻlgan boshqa subyektlarga soʻrovnoma yoki sud topshirigʻi yuborilishi mumkin.

34. FPKning 105 , 106-moddalariga koʻra, agar daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrmaslik sud hujjati ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, sud tarafning iltimosnomasi yoki oʻz tashabbusiga binoan ish mazmunan hal etilgunga qadar daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishi mumkin.

Shaxsiy nomulkiy huquqlarni himoya qilish haqidagi ishlarda, FPKning 106-moddasida koʻrsatilgan daʼvoni taʼminlash choralaridan tashqari, raqamli muhit sharoitida bunday choralarga quyidagilar kirishi mumkin:

nizoli maʼlumotlarni har qanday shaklda (shu jumladan Internet tarmogʻi va boshqa axborot kanallari orqali) tarqatishni vaqtincha taqiqlash;

daʼvogarning huquqlarini buzuvchi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan veb-sahifa, akkaunt yoki boshqa raqamli resursga kirishni toʻsib qoʻyish;

shaxsga doir maʼlumotlarni qayta ishlash, saqlash yoki tarqatishni toʻxtatib turish;

daʼvo qilinayotgan tasvir, audio, videoyozuv, matn yoki boshqa obyektni oʻz ichiga olgan moddiy tashuvchilarni muhrlash, olib qoʻyish yoki ularga kirishni boshqacha tarzda cheklash.

35. Sudlar shaxsiy hayot, shaxsga oid maʼlumotlar, oilaviy, tibbiy yoki qonun bilan himoyalanadigan boshqa sirlarga taalluqli ishlarni koʻrib chiqishda, FPKning 12-moddasiga asoslanib, sud majlisini yopiq tarzda oʻtkazish masalasini muhokama qilishi mumkin.

36. Daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, sud hal qiluv qarorining xulosa qismida haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan deb topilgan maʼlumotlarga raddiya berish usulini koʻrsatishi shart. Raddiya aynan shu notoʻgʻri maʼlumotni eʼlon qilgan ommaviy axborot vositasida eʼlon qilinishi lozim. Sud hal qiluv qarorida beriladigan raddiya matnini bayon qiladi va u eʼlon qilinadigan muddatni koʻrsatadi.

Haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlar tashkilot tomonidan berilgan hujjatda ifodalangan boʻlsa, sud hal qiluv qarorida bunday hujjatni almashtirish majburiyatini oʻsha tashkilotga yuklashi lozim.

Sud har bir ishning aniq holatlaridan kelib chiqib, javobgarga koʻpchilik oldida kechirim soʻrash, tarqatilgan maʼlumotlarning notoʻgʻri ekanligini yigʻilishda eʼlon qilish, daʼvogarni badnom qiluvchi maʼlumot xabar qilingan tashkilotga raddiya berish majburiyatini yuklatishi mumkin.

37. FKning 100-moddasi tartibidagi nizo koʻrib chiqilayotgan vaqtda haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan, shaxsni obroʻsizlantiruvchi maʼlumotlarni tarqatgan ommaviy axborot vositasining faoliyati toʻxtatilgan yoxud tugatilgan boʻlsa, sud javobgar ommaviy axborot vositasi tahriri, taʼsischi yoki egasi hamda axborotning muallifiga oʻz hisobidan raddiya berish yoki daʼvogarning javobini boshqa ommaviy axborot vositasida eʼlon qilish majburiyatini yuklashga haqli.

38. Shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sudning hal qiluv qarori sud belgilagan muddatda bajarilmagan taqdirda, aybdor shaxs Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi 198 1 -moddasining ikkinchi qismi hamda Jinoyat kodeksining 232-moddasida nazarda tutilgan javobgarlikka tortilishi mumkin.

Shaxsga nisbatan qonunda belgilangan jazo choralarining qoʻllanilishi uni sudning hal qiluv qarorida koʻrsatilgan harakatlarni bajarish vazifasidan ozod etmaydi.

39. Sudlarning eʼtibori ushbu nizolarni qonunda belgilangan muddatlarda koʻrib hal qilish zarurligiga va ishlarni koʻrishda sansolarlikka yoʻl qoʻymaslikka qaratilsin.

Shu bilan birga, hal qiluv qarorining ijrosini kechiktirish raqamli muhitda undiruvchi uchun koʻp zarar keltirishi yoki uning ijro etilishi mumkin boʻlmay qolishini inobatga olib, sud tomonidan hal qiluv qarorining darhol ijroga qaratilishiga yoʻl qoʻyilishi mumkin (FPK 267-moddasi).

40. Sudlar qonun bilan man etilgan, haqiqatga toʻgʻri kelmaydigan maʼlumotlar tarqatilishining oldini olish maqsadida, badnom qiluvchi maʼlumotlar tarqatilganligi sabablarini sinchkovlik bilan aniqlashlari, bajarilishi ustidan tegishli nazorat oʻrnatgan holda xususiy ajrim chiqarishlari lozim.

41. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari shaxsiy nomulkiy huquqlar va boshqa nomoddiy neʼmatlarni himoya qilishga doir ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlar koʻrilishida sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.

42. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1992-yil 19-iyundagi “Sud amaliyotida fuqaro va tashkilotlarning shaʼni, qadr-qimmati va ishchanlik obroʻsini himoya qilish haqidagi qonunlarni qoʻllash toʻgʻrisida”gi 5-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi B. ISLAMOV

Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi U. XOLOV

Toshkent sh.,

2025-yil 24-noyabr,

21-son

lex.uz

Пленума Верховного суда Республики Узбекистан

Постановление

О практике применения судами законодательства о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ

Принимая во внимание, что в соответствии с Конституцией Республики Узбекистан личные неимущественные права и другие нематериальные блага являются высшей ценностью, их защита считается одной из важнейших задач судов, в целях разъяснения вопросов, возникающих при разрешении споров данной категории, правильного применения норм закона и обеспечения единообразной судебной практики, руководствуясь статьей 22 Закона «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:

1. В соответствии со статьей 13 Конституции Республики Узбекистан (далее — Конституция), демократия в Республике Узбекистан базируется на общечеловеческих принципах, согласно которым высшей ценностью является человек, его жизнь, свобода, честь, достоинство и другие неотъемлемые права.

Суды при рассмотрении дел, связанных с нарушением прав, закрепленных статьями 26 , 27 и 31 Конституции, статьями 99 и 100 Гражданского кодекса (далее — ГК), статьями 6 и 34 Закона Республики Узбекистан «О средствах массовой информации» (далее — Закон «О средствах массовой информации») и другими законодательными актами, должны исходить из того, что каждый имеет право на защиту своих персональных данных, а также требовать исправления недостоверных сведений, уничтожения данных, собранных о нем незаконным путем или более не имеющих правовых оснований (право на забвение), и защиту других личных неимущественных прав.

2. Под личными неимущественными правами и другими нематериальными благами лица понимаются:

жизнь и здоровье;

личная неприкосновенность;

неприкосновенность частной жизни;

право на охрану личной и семейной тайны;

право на имя (наименование);

право на изображение;

право на защиту персональных данных;

авторское право, в том числе права в области интеллектуальной деятельности;

честь и достоинство;

деловая репутация;

другие личные неимущественные права;

другие нематериальные блага, принадлежащие лицу от рождения или в силу закона.

Нарушение этих прав может быть защищено судом независимо от возникновения имущественных последствий и их ограничение допускается только в случаях, предусмотренных законом.

3. Нарушение одного из личных неимущественных прав лица является основанием для обращения в суд за их защитой.

Форма и способ судебной защиты определяются с учетом характера нарушенного права, способа вмешательства, а также обстоятельств, установленных при рассмотрении дела, и могут включать:

признание нарушенного права;

признание противозаконности вмешательства;

восстановление положения, существовавшего до нарушения права;

запрет действий, нарушающих право или создающих угрозу его нарушения, в том числе использование, сбор, систематизацию, хранение, изменение, дополнение, предоставление, распространение, передачу информации, изображений, персональных и иных данных без согласия лица, а также обезличивание и уничтожение;

принуждение к прекращению вмешательства;

возложение обязанности опровержения;

возложение обязанности по удалению, уничтожению или блокированию информации, нарушающей право, объявлению о недостоверности информации;

взыскание материального ущерба и компенсации морального вреда;

предусмотренные законодательством другие меры, обеспечивающие восстановление нарушенного права.

4. Разъяснить, что при рассмотрении дел, связанных с нарушением личных неимущественных прав и других нематериальных благ (разглашение или незаконный сбор сведений о частной жизни и персональных данных, распространение или угроза распространения изображения лица без его согласия, незаконное использование имени, обработка, хранение, распространение или передача персональных данных в случаях, не предусмотренных законодательством, и т. п.), необходимо установить:

факт нарушения определенного права;

факт вмешательства в охраняемые законом личные неимущественные права;

отсутствие согласия лица на эти действия (если такое согласие требуется действующим законодательством);

наличие причинно-следственной связи между действиями лица, нарушившего право, и наступившими негативными последствиями;

характер и степень тяжести этих последствий (нравственные и психологические страдания, утрата социального или профессионального авторитета, вмешательство в личную и семейную жизнь и т.д.);

цель использования информации виновным лицом (коммерческая, политическая или личная выгода и т.д.);

наличие оснований для применения мер судебной защиты.

В случае предъявления требования о возмещении морального вреда при рассмотрении дел данной категории, должны быть также выяснены характер нарушенного права, форма и степень вины лица, а также характер причиненных нравственных страданий с учетом других существенных обстоятельств.

5. Лицо, чьи личные неимущественные права были нарушены или о котором распространены не соответствующие действительности порочащие сведения, вправе обратиться в соответствующие правоохранительные органы для привлечения лица, распространившего такие сведения, к уголовной ответственности по статьям 126 1 (семейное (бытовое) насилие), 139 (клевета), 140 (оскорбление), 141 (нарушение равноправия граждан), 141 1 (нарушение неприкосновенности частной жизни), 141 2 (нарушение законодательства о персональных данных), 141 3 (разглашение сведений, унижающих честь и достоинство личности и отражающих конфиденциальные аспекты жизни человека), 143 (нарушение тайны переписки, телефонных переговоров, телеграфных или иных сообщений) Уголовного кодекса Республики Узбекистан (далее — УК), либо к административной ответственности по статьям 40 (клевета), 41 (оскорбление), 59 2 (семейное (бытовое) насилие), 202 2 (распространение ложной информации) Кодекса Республики Узбекистан об административной ответственности.

Разъяснить судам, что отказ в возбуждении уголовного дела, прекращение уголовного дела либо вынесение оправдательного приговора, отказ в возбуждении дела об административном правонарушении или прекращение возбужденного дела об административном правонарушении не исключают права на предъявление иска о защите личных неимущественных прав в гражданском порядке.

Независимо от того, обращалось ли лицо с подобным заявлением либо установлен ли в действиях ответчика состав преступления или административного правонарушения, суды в целях защиты личных неимущественных прав, охраняемых статьями 99 , 100 ГК должны принять решение исходя из установленных обстоятельств дела.

6. Разъяснить судам, что в соответствии со статьей 34 Закона «О средствах массовой информации» и статьей 12 1 Закона «Об информатизации» юридические и физические лица, чьи личные неимущественные права и иные охраняемые законом нематериальные блага нарушены в результате публикации таких сведений в средствах массовой информации, на веб-сайтах, в социальных сетях, блогах и иных интернет-ресурсах, имеют право на защиту таких прав, в том числе требовать опубликования опровержения или ответа в установленном порядке.

Опровержение или ответ, полученные редакцией газет, телерадио, видео, кинохроникальных программ и других электронных форм распространения массовой информации, публикуются в той же программе или цикле не позднее одного месяца со дня поступления, а в других периодических изданиях — в следующем номере.

Владельцы интернет-ресурсов (веб-сайтов, страниц сайтов, блогов, аккаунтов в социальных сетях и других цифровых платформ), содержащих публично размещенную информацию, обязаны немедленно удалить недостоверные сведения и обеспечить размещение опровержения или ответа в том же месте и форме, где была размещена первоначальная информация.

В случае уклонения средства массовой информации от публикации опровержения, ответа либо нарушения установленного срока их публикации, юридическое или физическое лицо вправе обратиться с исковым заявлением в суд.

Необращение лица к владельцам ресурса с требованием опровержения не исключает его права обратиться с таким требованием в суд.

7. Обратить внимание судов, что если в исковом заявлении о защите личных неимущественных прав одновременно содержатся требования исключительно неимущественного характера, вытекающие одно из другого (например, признание нарушенного права, публикация опровержения, удаление информации, принесение извинений и т.п.), то государственная пошлина взимается только по основному требованию, исходя из ставок, установленных для заявлений неимущественного характера.

Если одновременно с требованием о защите неимущественных прав заявлено требование о взыскании материального ущерба либо компенсации морального вреда, государственная пошлина взимается на общих основаниях — по ставкам, установленным отдельно для самостоятельных требований имущественного и неимущественного характера, за исключением случаев освобождения от уплаты государственной пошлины, установленных Законом «О государственной пошлине».

8. Право на жизнь и здоровье относится к числу основных и исключительных личных неимущественных прав, охраняемых Конституцией , гражданским, уголовным и административным законодательством, а также международными договорами.

Нарушение этих прав может проявляться как в форме активных противозаконных действий (насилие, склонение к самоубийству, причинение телесных повреждений и др.), так и в форме противоправного бездействия, повлекшего причинение вреда здоровью (например, отказ в оказании медицинской помощи).

Суды должны устанавливать наличие причинно-следственной связи между противоправными действиями (или бездействием) ответчика и негативными последствиями, причиненными жизни или здоровью лица.

9. При разрешении споров, связанных с защитой личных неимущественных прав и других нематериальных благ, суды должны различать право на личную неприкосновенность и право на неприкосновенность частной жизни.

В частности, право личности на неприкосновенность выражается в ее свободе и недопущении ограничения свободы без законных оснований.

Право на неприкосновенность частной жизни является одним из основных прав, присущих человеку с рождения, и означает наличие у него права на защиту своих персональных данных, личной и семейной тайны, переписки и иных принадлежащих ему сведений.

При рассмотрении таких дел судам необходимо выяснять характер распространенной информации, наличие согласия лица, факта вмешательства, причинно-следственной связи, наступившие последствия, а также форму и способ распространения.

10. Обратить внимание судов на то, что право на частную и семейную тайну включает в себя защиту конфиденциальной информации о частных и семейных отношениях, в том числе о браке, детях, усыновлении, медицинских, социальных, бытовых и других обстоятельствах, составляющих личную сферу жизни гражданина, вмешательство в данное право допускается только на основании закона или с добровольного согласия лица.

Незаконный сбор, распространение, публикация или использование указанных сведений без согласия лица или с выходом за пределы целей, на которые дано такое согласие, считается нарушением личных неимущественных прав, а разглашение таких сведений следует расценивать как причинение вреда чести, достоинству, репутации и другим личным правам.

11. Судам следует иметь в виду, что право на имя (наименование) включает в себя его свободный выбор, использование, изменение, защиту его от искажения и незаконного использования третьими лицами.

Имя, являясь элементом индивидуализации личности, защищается как личное неимущественное право независимо от наличия ущерба.

Действия, связанные с присвоением, изменением, умышленным искажением имени, использованием его без согласия лица при обстоятельствах, которые могут повлиять на его репутацию, достоинство или правосубъектность, признаются нарушением неимущественного права. Судам следует выяснять, не затрагивает ли права личности использование имени в творческих произведениях, публикациях, цифровых профилях и при диалоге с общественностью.

Эти права могут быть восстановлены путем признания факта нарушения права, возложения обязанности прекратить использование имени, восстановления его правильной формы, запрета дальнейших посягательств, возмещения материального ущерба и морального вреда.

При рассмотрении дел, связанных с использованием вымышленного имени, могут быть защищены не только право на имя, но и права на честь, достоинство и деловую репутацию, если это имя позволяет считать данного человека тем же лицом, что и истец, и причиняет ущерб его репутации.

12. Судам следует учитывать, что изображение внешности лица в любой форме (в том числе, фотография, видеозапись, портрет, рисунок, цифровая модель, графическое или искусственно созданное изображение) защищается как личное неимущественное право, а создание, использование, воспроизведение или распространение изображения лица допускается только с его согласия, за исключением случаев, прямо предусмотренных законом.

Запись или распространение изображения без согласия лица, искажение изображения или размещение его в унижающем, дискредитирующем или вводящем в заблуждение контексте, несанкционированное использование изображения в коммерческих целях, цифровая обработка изображения, приводящая к искажению первоначального облика лица (включая дипфейк, внедрение в видеоматериалы, создание поддельных «скриншотов» и т.д.), распространение в интернете без уведомления или получения согласия с правом неограниченного доступа считается нарушением права на изображение.

При рассмотрении дел данной категории судам, помимо обстоятельств, перечисленных в пункте 4 данного постановления следует устанавливать факт фиксации, использования или распространения изображения, возможность идентификации личности на видеоизображениях, созданных с помощью цифровой обработки, технологий искусственного интеллекта (в том числе по совокупности внешних, голосовых, биометрических признаков), обстоятельства случайного сходства с данным лицом, наличие доказательств, свидетельствующих о недостоверности изображения.

Защита права лица на изображение осуществляется путем признания действий незаконными, удаления или блокирования изображения в цифровом пространстве, возложения обязанности по удалению, блокированию или техническому ограничению доступа к визуальному материалу (в том числе путем обращения к администраторам цифровых платформ), запрета на дальнейшее использование изображения, возмещения материального ущерба и морального вреда, восстановления положения, существовавшего до нарушения права.

В случаях, когда использование изображения связано с негативным контекстом (например, в оскорбительной публикации, пародии, при добавлении фальсифицированного текста или использовании с искаженной информацией), может быть защищено не только право на изображение, но и честь, достоинство, деловая репутация лица, а также право на неприкосновенность частной жизни.

13. Судам следует исходить из того, что право на защиту персональных данных является личным неимущественным правом, направленным на защиту информации, позволяющей прямо или косвенно идентифицировать личность.

Обработка персональных данных (включая их сбор, хранение, использование, распространение, изменение и передачу) может осуществляться только с ведома и добровольного, конкретного согласия субъекта данных или на ином законном основании.

Согласно статье 21 Закона «О персональных данных», такое согласие может быть отражено в любой форме, позволяющей подтвердить факт его получения.

При этом следует обратить внимание судов на то, что для обработки специальных персональных данных, предусмотренных статьей 25 Закона, требуется согласие субъекта в письменной форме, в том числе в виде электронного документа.

В случае недееспособности, ограниченной дееспособности, несовершеннолетия или смерти субъекта данных, согласие дается его законным представителем или наследниками в письменной, в том числе электронной форме. Субъект данных имеет право в любое время отозвать свое согласие в той форме, в какой оно было дано, или в письменной форме, в том числе в виде электронного документа.

Отсутствие надлежащего согласия, выход за пределы установленных целей обработки или несоблюдение принципов законности и достаточности признается нарушением личных прав и влечет за собой гражданско-правовую ответственность.

Права, нарушенные в результате обработки персональных данных, могут быть восстановлены путем признания действий по обработке данных незаконными, возложения обязанности прекратить обработку персональных данных, их удаления или блокирования, возмещения материального ущерба и морального вреда, а также иными способами, направленными на восстановление нарушенного права.

При признании обработки персональных данных незаконной суд может возложить на оператора обязанность полностью удалить данные и уничтожить также их резервные копии.

14. Судам следует исходить из того, что личные неимущественные права автора (авторское право, право на наименование, право на неприкосновенность произведения, право на обнародование и другие) не подлежат отчуждению, действуют бессрочно и подлежат защите независимо от имущественных интересов. Такие права возникают с момента создания результата интеллектуального труда и охраняются как национальным, так и международным законодательством.

Присвоение авторства, обнародование произведения без разрешения, искажение его содержания или формы, а также иные действия, направленные на вмешательство в творческую индивидуальность субъекта, признаются нарушением авторского права, которое может быть восстановлено путем признания права, запрещения нарушения права, устранения последствий, возмещения материального ущерба и морального вреда и иными способами, предусмотренными законом.

При рассмотрении дел данной категории судам также следует руководствоваться разъяснениями постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан «О некоторых вопросах рассмотрения дел, связанных с интеллектуальной собственностью».

15. Судам следует различать требования о защите чести, достоинства и деловой репутации от перечисленных в статье 99 ГК требований о защите других нематериальных благ, нарушенных в связи с распространением сведений о гражданине.

Неприкосновенность этой информации охраняется Конституцией и законами, и ее распространение, даже если эта информация соответствует действительности, но наносит ущерб чести, достоинству и деловой репутации истца, он вправе требовать компенсации морального вреда.

16. Судам необходимо учитывать, что честь, достоинство и деловая репутация являются неотчуждаемыми личными нематериальными благами и охраняются законом независимо от наличия имущественного ущерба.

Данные права могут быть восстановлены путем признания распространенных сведений не соответствующими действительности и порочащими честь, достоинство и деловую репутацию, возложения обязанности опровержения, удаления информации и (или) запрета на ее дальнейшее распространение, возмещения материального ущерба и морального вреда.

17. В соответствии со статьей 100 ГК гражданин вправе требовать в судебном порядке опровержения сведений, порочащих его честь, достоинство или деловую репутацию, если лицо, распространившее такие сведения, не докажет, что они соответствуют действительности. Это правило применяется также к защите деловой репутации юридического лица.

К порочащим сведениям относятся недостоверно распространенные сведения о нарушении гражданином или юридическим лицом норм закона, совершении неправильных поступков в личной, общественной или политической жизни, недобросовестности при осуществлении производственно-хозяйственной и предпринимательской деятельности, нарушении деловой этики или обычаев делового оборота, а также сведения, умаляющие честь и достоинство гражданина или деловую репутацию гражданина либо юридического лица.

Мнения или заявления, унижающие достоинство лица или группы лиц по признаку пола, расы, национальности, языка, религии, убеждений, состояния здоровья или иных признаков, являются дискриминирующими сведениями и подлежат правовой оценке как нарушение личных неимущественных прав.

18. Разъяснить, что в соответствии с частью первой статьи 100 ГК для признания сведений, порочащих честь, достоинство или деловую репутацию лица, распространенными достаточно сообщения таких сведений хотя бы одному третьему лицу либо создания возможности их использования.

Судам следует иметь в виду, что такие сведения могут быть распространены посредством:

опубликования в печати, передачи по радио и телевидению, кинохроники, публичных выступлений, служебных характеристик, обращений к должностным лицам;

размещения в сети Интернет (веб-сайты, социальные сети, блоги, форумы, комментарии, мессенджеры, каналы, страницы в группах и другие);

отправки электронных писем и сообщений одному или нескольким лицам;

распространения аудио- и видеоматериалов на видеохостингах, стриминговых платформах;

устной передачи информации одному или нескольким лицам.

Не считается распространением доведение сведений только до самого гражданина или представителя юридического лица, к которому они относятся.

19. В порядке, предусмотренном статьей 100 ГК, не могут рассматриваться требования об опровержении сведений, содержащихся в судебных актах, постановлениях органов дознания, органов предварительного следствия, заключениях служебной проверки и иных процессуальных или официальных документах, для обжалования (оспаривания) которых законом предусмотрен иной (особый, специальный) порядок (например, сведения, содержащиеся в заключении служебного расследования, могут быть оспорены только в порядке, предусмотренном Трудовым кодексом).

20. При рассмотрении иска о защите чести, достоинства и деловой репутации, судам следует иметь в виду, что в случае размещения не соответствующей действительности, порочащей информации в сети Интернет на информационном ресурсе, зарегистрированном в установленном законом порядке в качестве средства массовой информации, необходимо руководствоваться законодательными актами, относящимися к средствам массовой информации.

При рассмотрении дел данной категории суды должны всесторонне выяснять следующие обстоятельства:

распространены ли сведения, об опровержении которых заявлен иск;

порочат ли эти сведения честь, достоинство и деловую репутацию гражданина или юридического лица;

соответствуют ли эти сведения действительности.

21. Разъяснить, что если истцом наряду с требованием о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ заявлено требование о возмещении материального ущерба или морального вреда, причиненного противоправными действиями ответчика, суд разрешает это требование в соответствии со статьями 985 и 1021 ГК.

Возмещение материального ущерба допускается только в случае установления факта нарушения соответствующего права и признания этого действия противоправным, доказанности причинно-следственной связи между причиненным истцу материальным ущербом или неполучением им возможной прибыли и наступившими в результате действий ответчика последствиями.

22. Согласно части второй статьи 1021 ГК, моральный вред подлежит возмещению независимо от вины причинителя, если вред причинен распространением сведений, порочащих честь, достоинство и деловую репутацию.

При определении размера морального вреда суд, исходя из требований статьи 1022 ГК и разъяснений постановления Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 28 апреля 2000 года № 7 «О некоторых вопросах применения законодательства о компенсации морального вреда», должен принимать во внимание содержание и сущность материала, унижающего честь, достоинство и порочащего репутацию гражданина, степень вины средства массовой информации или конкретного лица, распространивших не соответствующую действительности информацию, численность аудитории, положение истца в обществе, нарушение баланса свободы выражения мнений и другие заслуживающие внимания обстоятельства.

При этом следует иметь в виду, что сумма возмещения материального ущерба и морального вреда должна быть взыскана непосредственно в пользу истца, а не в пользу других лиц, указанных истцом.

23. На требования о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ, исковая давность в силу статьи 163 ГК не распространяется.

24. Судам следует иметь в виду, что дела о защите личных неимущественных прав рассматриваются в исковом порядке в соответствии с подразделом 2 раздела второго Гражданского процессуального кодекса Республики Узбекистан (далее — ГПК) и пунктом 11 части первой статьи 26 Экономического процессуального кодекса Республики Узбекистан.

Вместе с тем, при невозможности установления лица, распространившего информацию (при распространении в виде анонимных писем, размещении в сети Интернет или иных информационно-коммуникационных системах при невозможности установить источник распространения, а также в случае смерти лица, распространившего информацию), допускается рассмотрение дела в порядке особого производства (главы 27-28 ГПК) на основании заявления лица, чье право нарушено, об установлении факта несоответствия действительности распространенных сведений.

25. Правом обращения с заявлением о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ обладают:

лицо, чьи личные неимущественные права и иные охраняемые законом нематериальные блага нарушены;

законный представитель несовершеннолетнего или лица, признанного недееспособным;

наследники умершего по делам о защите его чести, имени, изображения, а также других нематериальных благ (за исключением требований о возмещении материального ущерба и морального вреда, поскольку права и обязанности, неразрывно связанные с личностью наследодателя не входят в состав наследства в соответствии с частью второй статьи 1113 ГК);

прокурор;

органы государственного управления, организации и отдельные граждане в интересах других лиц в случаях, предусмотренных законом.

26. Разъяснить судам, что по искам о защите личных неимущественных прав и иных нематериальных благ вне зависимости от способа распространения соответствующей информации (в том числе в печатных изданиях, по радио, телевидению, на веб-сайтах, страницах веб-сайтов, в блогах, профилях социальных сетей, мессенджерах и других информационно-коммуникационных средствах) ответчиками являются авторы не соответствующих действительности порочащих сведений, а также лица, их распространившие.

Если сведения распространены или опубликован редакционный либо анонимный материал в СМИ без указания конкретного автора, соответствующим ответчиком будет являться и редакция (владелец) средства массовой информации.

Если порочащие сведения распространены через веб-сайты, страницы в социальных сетях, блоги или иные интернет-ресурсы и указан определенный автор, то ответственность несет этот автор, если автор не указан или информация размещена от имени информационного ресурса, страницы или канала, то в соответствии со статьей 12 1 Закона «Об информатизации» ответственность несет владелец или управляющий соответствующим информационным ресурсом (в том числе блогер), на которого возложена обязанность проверки достоверности публикуемой информации, обеспечения ее надежности и немедленного удаления недостоверных материалов.

Если сведения были распространены работником от имени организации в связи с исполнением служебных обязанностей или профессиональной деятельностью, то в соответствии со статьей 989 ГК надлежащим ответчиком признается юридическое лицо, в интересах которого действовал данный работник, при этом работник может быть привлечен к участию в деле в качестве третьего лица, не заявляющего самостоятельных требований, или судебным постановлением в качестве соответчика.

Истец вправе предъявить иск к одному из нескольких лиц, совместно распространивших сведения, в таких случаях суд может привлечь других лиц к участию в деле в качестве соответчиков.

27. Судам следует иметь в виду, что при подаче искового заявления о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ, помимо сведений, указанных в статье 189 ГПК, в заявлении может быть приведено:

указание на конкретное личное неимущественное право, которое, по мнению истца, нарушено;

в чем заключаются действия (или бездействие) ответчика, повлекшие вмешательство в охраняемую сферу;

содержание оспариваемых сведений, форма их выражения (текст, изображение, аудио- или видеозапись и др.);

способ, канал и среда распространения оспариваемой информации, в том числе конкретные интернет-ресурсы, печатные издания, эфирные передачи и другие средства;

возникшие последствия нарушения права (нравственные страдания, потеря репутации, вмешательство в личную или семейную жизнь, другие негативные последствия);

требования, включающие опровержение, удаление или блокирование сведений, запрет на дальнейшее распространение, возмещение материального ущерба и морального вреда и другие меры защиты.

28. Судам при определении предмета доказывания и структуры доказательств по делам о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ необходимо учитывать, что в соответствии со статьей 72 ГПК каждая сторона обязана доказать обстоятельства, на которые она ссылается в обоснование своих требований или возражений.

Вместе с тем, обратить внимание судов на то, что обязанность доказывания соответствия действительности распространенных сведений в силу статьи 100 ГК возлагается на ответчика.

29. В соответствии со статьей 71 ГПК по делам данной категории доказательствами являются любые фактические данные, обосновывающие доводы сторон.

В таких делах допустимыми доказательствами считаются:

видео- и аудиозаписи, в том числе файлы в электронной форме;

скриншоты и другие цифровые изображения, отражающие содержание публикаций в сети Интернет, социальных сетях, мессенджерах и других платформах;

контенты с веб-сайтов, блогов, страниц социальных сетей, форумов и других цифровых источников информации;

свидетельские показания, подтверждающие распространение информации, ее содержание и получение третьими лицами;

в случаях, требующих специальных знаний, пояснения специалистов или заключения экспертизы в области лингвистики, информационных технологий, цифровой криминалистики, биометрии и других областях.

Исходя из того, что согласно статье 70 2 Закона «О нотариате» нотариус вправе записывать показания свидетелей, осматривать и удостоверять письменные, вещественные и цифровые доказательства, назначать экспертизу, а также удостоверять факты во всемирной информационной сети Интернет, судам необходимо обратить внимание, что в соответствии с частью пятой статьи 75 ГПК обстоятельства, удостоверенные нотариусом, не требуют доказывания, если нотариальное действие совершено в установленном порядке и его подлинность не опровергнута в порядке, предусмотренном статьями 235 и 236 ГПК.

30. Лицо, считающее, что оценочное мнение или суждение, распространенное в средствах массовой информации, затрагивает его права и законные интересы, вправе в соответствии с частью шестой статьи 100 ГК и статьей 34 Закона «О средствах массовой информации», пользуясь предоставленным ему правом на ответ, комментарий, реплику, может потребовать иной оценки мнений, распространенных в данном средстве массовой информации, для доказательства их необоснованности.

Если субъективное мнение выражено в форме, унижающей честь, достоинство или деловую репутацию истца, он имеет право на защиту личных неимущественных прав и других нематериальных благ, а также требование возмещения морального вреда, причиненного оскорблением.

31. При рассмотрении дел, связанных с нарушением личных неимущественных прав и других нематериальных благ, при нарушении права посредством информационно-коммуникационных технологий, судам следует учитывать особенности цифрового пространства.

В частности, необходимо принимать во внимание следующие обстоятельства:

возможность осуществления распространения информации в интернете анонимно или с использованием технических средств для сокрытия личности распространителя;

в некоторых случаях возможность идентификации источника распространения по цифровым следам, включая IP-адрес, доменное имя, временные метки, данные, хранящиеся у интернет-провайдеров, хостинг-компаний, администраторов доменных имен и других технических посредников;

высокий уровень ущерба, причиняемого распространением данных среди широкой аудитории в цифровом пространстве, их хранением и воспроизведением в кэшах и поисковых системах.

32. Судам следует учитывать, что по делам о защите личных неимущественных прав стороны могут заключить мировое соглашение или медиативное соглашение в порядке, предусмотренном статьей 166 ГПК.

При утверждении мирового соглашения суд обязан установить, не нарушают ли его условия законные права и интересы третьих лиц и общественные интересы, объективно оценить условия соглашения и проверить их соответствие требованиям законности ( статья 169 ГПК).

33. При отсутствии у истца возможности самостоятельно получить доказательства, содержащие сведения о лице, распространившем спорную информацию, или об обстоятельствах ее размещения, суд в соответствии с частью третьей статьи 72 ГПК обязан оказать содействие в собирании таких доказательств.

С этой целью провайдерам интернет-услуг, регистраторам доменных имен, администраторам сайтов и другим субъектам, владеющим технической информацией, может быть направлен запрос или судебное поручение.

34. Согласно статьям 105 , 106 ГПК, суд по ходатайству стороны или по собственной инициативе может принять меры по обеспечению иска до разрешения дела по существу, если непринятие мер по обеспечению может затруднить или сделать невозможным исполнение судебного акта.

В делах о защите личных неимущественных прав, помимо мер по обеспечению иска, указанных в статье 106 ГПК, в условиях цифрового пространства к таким мерам могут относиться:

временный запрет на распространение оспариваемой информации в любой форме (в том числе через сеть Интернет и другие информационные каналы);

блокирование доступа к веб-странице, аккаунту или другому цифровому ресурсу, содержащему информацию, нарушающую права истца;

приостановление обработки, хранения или распространения персональных данных;

опечатывание, изъятие или иное ограничение доступа к материальным носителям, содержащим оспариваемое изображение, аудио, видеозапись, текст или иной объект.

35. При рассмотрении дел, касающихся частной жизни, персональных данных, семейной, медицинской или иной охраняемой законом тайны, суды, руководствуясь статьей 12 ГПК, могут обсудить вопрос о проведении судебного заседания в закрытом режиме.

36. При удовлетворении иска суд обязан указать в резолютивной части решения способ опровержения порочащих сведений, признанных не соответствующими действительности. Опровержение должно быть помещено в том же средстве массовой информации, которое опубликовало недостоверную информацию. Суд в решении излагает текст опровержения и определяет срок, в течение которого оно должно последовать.

Если не соответствующие действительности сведения содержатся в документе, исходящем от организации, суд в решении должен возложить обязанность по замене документа на эту организацию.

В зависимости от конкретных обстоятельств каждого дела суд может обязать ответчика принести публичное извинение истцу, опровергнуть распространенные сведения на собрании, направить письменное опровержение в организацию, в которую были сообщены порочащие истца сведения.

37. В случае приостановления либо прекращения деятельности средства массовой информации, распространившего не соответствующие действительности, порочащие честь и достоинство сведения, на момент рассмотрения спора в порядке статьи 100 ГК, суд вправе возложить обязанность по опубликованию опровержения или ответа истца в другом средстве массовой информации на редакцию, учредителя или владельца средства массовой информации-ответчика, а также автора информации за свой счет.

38. По делам о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ, если решение суда не исполнено в установленный судом срок, виновное лицо может быть привлечено к ответственности, предусмотренной частью второй статьи 198 1 Кодекса об административной ответственности и статьей 232 Уголовного кодекса.

Применение к лицу установленных законом мер наказания не освобождает его от обязанности выполнить указанное в решении суда действие.

39. Обратить внимание судов на необходимость рассмотрения и разрешения указанных споров в установленные законом сроки и недопустимость фактов волокиты при рассмотрении дел.

Вместе с тем, учитывая, что отсрочка исполнения решения в цифровом пространстве может причинить значительный ущерб взыскателю или сделать его исполнение невозможным, судом может быть допущено немедленное обращение решения к исполнению ( статья 267 ГПК).

40. В целях предотвращения распространения запрещенных законом, не соответствующих действительности сведений, судам необходимо тщательно выяснять причины распространения порочащих сведений, выносить соответствующие частные определения, установив надлежащий контроль за их исполнением.

41. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует регулярно обобщать судебную практику по делам о защите личных неимущественных прав и других нематериальных благ и принимать меры к предупреждению судебных ошибок при рассмотрении дел указанной категории.

42. В связи с принятием настоящего постановления признать утратившим силу постановление Пленума Верховного суда Республики Узбекистан от 19 июня 1992 года № 5 «О практике применения судами законодательства о защите чести, достоинства и деловой репутации граждан и организаций».

Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Б. ИСЛАМОВ

Секретарь Пленума, судья Верховного суда У. ХОЛОВ

г. Ташкент,

24 ноября 2025 г.,

№ 21

lex.uz