UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг

қарори

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида ядровий ёқилғиларни сақлаш ва ташишда хавфсизлик қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида ядровий ёқилғиларни сақлаш ва ташишда хавфсизлик қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Транспорт вазирлиги, Фанлар академияси ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2026 йил 23 январдаги 29-сон қарорига ИЛОВА

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида ядровий ёқилғиларни сақлаш ва ташишда хавфсизлик қоидалари

Мазкур Қоидалар атом энергиясидан фойдаланиш объектларида ядровий ёқилғиларни сақлаш ва ташишда хавфсизлик талабларини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Қоидалар янги ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш иншоотлари, ҳимоя камералари, шунингдек ядровий ёқилғини сақлаш ҳамда ташиш учун мўлжалланган қуйидаги техник ва транспорт ускуналарга хавфсизлик талабларини белгилайди:

кранлар, қисқичлар, траверслар (кўтаргичлар), штангалар;

платформалар, аравачалар;

юклаш учун мўлжалланган қурилмалар ва механизмлар;

сақлаш ғилофлари, сақлаш стеллажлари, қадоқлар ва пеналлар;

янги ва ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи тўпламлар учун барабан туридаги контейнерлар;

иссиқлик ажратувчи тўпламларни йиғиш ва ажратиш (демонтаж қилиш) қурилмалари;

иссиқлик ажратувчи тўпламларни ювиш стендлари;

иссиқлик ажратувчи тўпламларни назорат қилиш стендлари;

объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектлари;

совутиш суюқлигидан иссиқликни чиқариш тизими ускуналари, тозалаш тизимлари, даража назорати, совутиш суюқлигининг ҳарорати ва кимёвий ҳолатини назорат қилиш воситалари, шамоллатиш тизими (вентиляция), сақлаш иншоотини тўлдириш ва бўшатиш ускуналари, совутувчи муҳитни сизиб чиқишини назорат қилиш ва йиғиш воситалари, радиация назорати воситалари;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзасига жойлаштиришга тайёрлаш учун мўлжалланган ускуналар;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини атом энергиясидан фойдаланиш объектидан ташқарига юборишга тайёрлаш учун мўлжалланган ускуналар.

2. Мазкур Қоидаларда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

ядровий ёқилғи — назорат қилинадиган ядровий бўлиниш реакциясини амалга ошириш ҳисобига ядровий қурилмада иссиқлик энергияси ва (ёки) нурланиш оқимларини олиш учун мўлжалланган ядровий материал;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи — ядровий реакторнинг фаол зонасидан бутунлай чиқариб ташланган ва техник хусусиятларига кўра ядровий қурилмада фойдаланиш учун мўлжалланмаган ядровий материал;

эксплуатация қилувчи ташкилот — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаси — ядровий қурилма ёки ядровий материалларни сақлаш пунктининг таркибига кирувчи, ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сувда ёки бошқа суюқ муҳитда вақтинча сақлаш учун мўлжалланган иншоот;

объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектлари — ядровий ёқилғи ёки ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини жойлаштириш ҳамда сақлаш, шунингдек объект ҳудудида ташиш вақтида ядровий ва радиациявий хавфсизликни таъминловчи техник воситалар;

биринчи тоифали ядровий ёқилғини сақлаш иншооти — ядровий ёқилғини сақлаш учун мўлжалланган иншоот (сув ёки бошқа секинлаштирувчи моддаларнинг иншоотга кириб келишига йўл қўйилмайди);

иккинчи тоифали ядровий ёқилғини сақлаш иншооти — ядровий ёқилғини сақлаш учун мўлжалланган иншоот (сув ёки бошқа секинлаштирувчи модда билан тўлиб қолишига техник воситалар орқали йўл қўйилмайди);

ядровий ёқилғини сақлаш — лойиҳа ҳужжатларида белгиланган миқдордаги ядровий ёқилғини изоляция қилинган шароитларда, кейинчалик чиқариб олиш (олиб чиқиш) мақсадида сақлашни назарда тутувчи жараён;

ядровий ёқилғини ташиш — ядровий ёқилғини атом энергиясидан фойдаланиш объектининг ҳудуди доирасида технологик жараёнга мувофиқ транспорт ва юк кўтариш воситаларидан фойдаланиб ҳаракатлантириш (кўчириш) ва ташиш;

фаол зона компонентлари — ядровий реакторнинг фаол зонаси таркибига кирувчи ва унда жойлашадиган (ёки бевосита унга хизмат қиладиган) конструктив элементлар мажмуи (иссиқлик ажратувчи тўпламлар (ёқилғи элементлари) ҳамда уларнинг ушлаб турувчи конструктив қисмлари.

2-боб. Умумий хавфсизлик талаблари

1-§. Асосий талаблар

3. Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг лойиҳасида ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш тизими назарда тутилиши лозим.

4. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом энергиясидан фойдаланиш объекти бўйича хавфсизликни асослаш юзасидан ҳисобот ишлаб чиқиши зарур.

5. Хавфсизликни асослаш юзасидан ҳисоботда ядровий ёқилғини сақлаш ва ташишда юз бериши мумкин бўлган бузилишлар, лойиҳавий авариялар учун бошланғич ҳодисалар ҳамда лойиҳадан ташқари авариялар рўйхати келтирилиши керак.

6. Лойиҳавий авариялар учун бошланғич ҳодисаларнинг рўйхатига қуйидагилар киради:

атом энергиясидан фойдаланиш объекти жойлашган майдонга хос табиий ҳамда техноген келиб чиқишга эга ички ва ташқи таъсирлар;

атом энергиясидан фойдаланиш объектининг электр энергияси билан таъминланиши тўлиқ тўхташи;

ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида ва (ёки) ядровий ёқилғини ташувчи транспорт воситаларида ёнғин содир бўлиши;

иссиқлик ажратувчи тўплам ва иссиқлик ажратувчи элементлар орасидаги масофа ўзгаришига ва (ёки) қобиқ бутлигининг бузилишига олиб келиши мумкин бўлган жисмларнинг тушиши;

транспорт-технологик жараёнлар вақтида алоҳида иссиқлик ажратувчи тўпламларнинг, объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектларининг, шунингдек ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи тўпламлар жойлаштирилган пеналлар ва қопламаларнинг тушиб кетиши;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзасидан совутувчи муҳитнинг сизиб чиқиш эҳтимоли;

авария натижасида ҳосил бўлган учар жисмларнинг таъсири (босим остида ишлайдиган тизимлар бузилиши оқибатида);

шамоллатиш (вентиляция) тизими ишламай қолиши натижасида ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида портлаш хавфини туғдирувчи аралашмалар ҳосил бўлиши;

ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш жараёнида иссиқликни олиб кетишнинг бузилиши;

ядровий ёқилғини ташиш жараёнида қадоқларнинг маҳкамланишининг бузилиши.

7. Лойиҳадан ташқари аварияларнинг рўйхатига қуйидагилар киради:

ядровий ёқилғини сақлаш ва муомалада бўлиш тизимларида ўз-ўзини қўллаб-қувватловчи занжир реакцияси юзага келиши;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш иншоотининг тўлиқ сувсиз қолиши;

технологик ускуналар ва қурилиш конструкцияларининг сақлаш иншооти қопламасига ёки сақланаётган ядровий ёқилғига тушиши;

биринчи тоифали ядровий ёқилғини сақлаш иншоотини сув босиши.

8. Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг лойиҳасида ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш жараёнида бажариладиган ядровий хавфли ишлар рўйхати келтирилиши керак.

9. Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг лойиҳасида шикастланган ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш учун техник воситалар назарда тутилиши лозим.

2-§. Ядровий ёқилғини сақлаш

10. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотлари ёнғин ўчириш воситалари, ёнғин сигнализацияси, шамоллатиш (вентиляция) тизими, ишчи ва фавқулодда ёритиш тизимлари ҳамда видеокузатув воситалари билан жиҳозланган ҳамда соз ҳолатда бўлиши лозим.

Ёнғинни ўчиришда нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициентини ошириши мумкин бўлган воситалардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

11. Атом энергиясидан фойдаланиш объектида ядровий ёқилғини сақлашнинг рухсат этилган муддати лойиҳа ҳужжатларида кўрсатилиши керак.

12. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида қадоқлаш мажмуалари таркибига кирмайдиган ёнувчан, заҳарли ёки портловчи моддаларни сақлашга йўл қўйилмайди.

13. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида ядровий ёқилғини сақлаш тизимининг электр таъминоти билан бевосита боғлиқ бўлмаган кабель линияларини, шунингдек ёнувчан ва портловчи суюқликлар ҳамда портловчи газлар ўтувчи қувурларни ўтказишга йўл қўйилмайди.

14. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида ёнғин юзага келганда шамоллатиш (вентиляция) тизимини автоматик ўчириш имконияти таъминланиши лозим.

15. Маълум бир турдаги ядровий ёқилғини сақлаш учун объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектларидан фойдаланиш имконияти лойиҳа ҳужжатларида келтирилиши керак.

16. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида бўлинувчи материални ўз ичига олмайдиган фаол зона компонентларини сақлашга рухсат этилади. Бунда, компонентларнинг турлари ҳамда уларни жойлаштириш жойлари атом электр станцияси ва реактор қурилмаси лойиҳасида кўрсатилиши лозим.

17. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида авария содир бўлганда ходимларнинг тўсиқсиз эвакуация қилиш имконияти таъминланиши керак.

3-§. Ядровий ёқилғини ташиш

18. Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг ичида ядровий ёқилғини ташиш махсус транспорт воситаларида, шунингдек объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларида амалга оширилиши лозим.

Ядровий ёқилғини ташиш учун мўлжалланган махсус транспорт воситаларига қўйиладиган талаблар лойиҳа ҳужжатларида белгиланиши керак.

19. Атом энергиясидан фойдаланиш объектининг ичида ядровий ёқилғини ташишда бошқа юкларни ташиш учун мўлжалланган транспорт воситаларидан уларни махсус қайта жиҳозлаш шарти билан фойдаланишга йўл қўйилади.

20. Қадоқлаш мосламалари транспорт воситасига маҳкамланиши лозим.

21. Атом энергиясидан фойдаланиш объекти ҳудудига хос табиий ва техноген таъсирлар шароитида ташиш жараёнида ядровий ёқилғининг транспорт комплектидан тушиб кетиши ёки ундаги ядровий ёқилғининг ўзаро жойлашуви бузилишига йўл қўйилмаслиги керак.

22. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида ядровий ёқилғи мавжуд бўлганда, ушбу ҳудудлар орқали кўтариш ва юклаш ускуналарининг таркибий қисмларини, шунингдек ядровий ёқилғини қадоқлаш воситалари билан боғлиқ бўлмаган юкларни ташиш, уларнинг ҳаракат йўналишларини белгилаш ҳамда ҳаракатлантириш тақиқланади.

Мавжуд ядровий ёқилғини сақлаш иншоотлари учун ушбу талабни бажариш имкони бўлмаганда, сақланаётган ядровий ёқилғи юклар ёки ядровий ёқилғи қадоқларининг тушиб кетиши натижасида юзага келиши мумкин бўлган шикастланишлардан ҳимояланган бўлиши, бунда ҳимоя конструкцияларининг юклар ва ядровий ёқилғи қадоқларининг тушиб кетиши натижасида юзага келиши мумкин бўлган динамик ҳамда статик юкламаларга бардошлилиги (мустаҳкамлиги) лойиҳа ҳужжатларида асосланиши лозим.

23. Ядровий ёқилғини ташиётган транспорт воситасининг юриш қисмида, уловчи мосламаларида ёки қадоқнинг транспорт воситасига маҳкамланишида нуқсон аниқланганда транспорт воситасининг ҳаракати тўхтатилиши зарур.

24. Атом энергиясидан фойдаланиш объектида ядровий ёқилғини ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектлари ҳамда транспорт воситаларини объект ҳудудидан ташқарига жўнатишга тайёрлаш учун махсус жойлар ва жиҳозлар бўлиши лозим.

4-§. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш ускуналарининг хавфсизлик талаблари

25. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш тизимининг хавфсизлик ускуналарини лойиҳалашда уларни синовдан ўтказиш, техник хизмат кўрсатиш ҳамда таъмирлаш имконияти инобатга олиниши лозим.

26. Ядровий ёқилғини ҳаракатлантириш учун мўлжалланган транспорт-технологик ускуналар ядровий ёқилғининг ҳаракат тезлиги ва тезланиши транспорт-технологик ускуналарнинг техник шартларида белгиланган чегаравий қийматлардан ошмаслиги керак.

27. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш учун мўлжалланган ускуналарда ядровий ёқилғига шикаст етказиши мумкин бўлган ўткир қирралар бўлмаслиги лозим.

28. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш ускунасининг конструкцияси иссиқлик ажратувчи тўпламлар ва иссиқлик ажратувчи элементларнинг шикастланишига ёки уларнинг геометрик шакли бузилишига олиб келиши мумкин бўлган зарбалар ҳамда бошқа юкламаларнинг олдини олиши керак.

29. Ядровий ёқилғи билан муомала қилишда фақат лойиҳа ҳужжатларида назарда тутилган, техник жиҳатдан соз ва фойдаланишга яроқли, шунингдек техник кўрикдан, синовлардан ҳамда техник назоратдан ўтган ускуналардан фойдаланиш зарур.

30. Атом энергиясидан фойдаланиш объекти ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектлари конструкциясида барча ташқи ажралувчи уланиш нуқталарини тамғалаш имконияти бўлиши лозим.

31. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш тизими (қопламалар, объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектлари, янги ва ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи тўпламлар учун барабанлар) ускуналарининг конструкцияси ядровий ёқилғини панжара (оралиқ) масофаларида жойлаштириш орқали ядро хавфсизлигини таъминлаши лозим.

32. Ядровий хавфсизликни таъминлаш мақсадида конструкция материаллари таркибида нейтронларни ютувчи нуклидлар бўлган ускуналар (стеллажлар ва ғилофлар) лойиҳавий авариялар ҳолатларида механик, кимёвий ёки радиация таъсирлар натижасида уларнинг нейтрон ютиш қобилияти камайишига йўл қўймасликни таъминлайдиган тарзда ўрнатилиши ва ишлаб чиқарилиши керак.

33. Ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш учун мўлжалланган ускунанинг конструкцияси ядровий ёқилғининг назоратсиз ёки ўз-ўзидан силжишига, шунингдек тушиб кетишига йўл қўймаслиги лозим.

Ушбу талаб электр таъминоти узилганда ёки қайта тикланганда ҳам таъминланиши керак.

3-боб. Ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ва ташишда хавфсизлик

34. Ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ва ташишда ядровий хавфсизлик қуйидагилар орқали таъминланиши керак:

иссиқлик ажратувчи элементлар ва иссиқлик ажратувчи тўпламларни ғилофларда, стеллажларда, штабелларда, янги ва ишлатилган тўпламлар барабанларида ҳамда объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектларида жойлаштириладиган сонига қўйилган чекловлар орқали;

қадоқлар, гуруҳдаги ғилофлар ҳамда штабеллардаги қадоқлар сонини чеклаш орқали;

ғилофлар, штабеллар, стеллажлар, янги ва ишлатилган тўпламлар барабанлари ҳамда объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектларига жойлаштиришдаги гуруҳларга қўйилган чекловлар орқали;

гетероген ёки гомоген ютувчи материаллардан фойдаланиш орқали;

иссиқлик ажратувчи элементлар ва иссиқлик ажратувчи тўпламлар, гетероген ютувчи материаллар, қадоқлар, қопламалар, стеллажлар ва штабелларнинг жойлашувини назорат қилиш орқали;

ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида нейтрон секинлаштирувчи моддаларнинг мавжудлигини ва/ёки пайдо бўлишини назорат қилиш орқали;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлашга мўлжалланган қуруқ иншоотларда совутиш муҳитининг мавжудлиги, ҳолати ва таркибини ҳамда нейтрон секинлаштирувчи моддалар пайдо бўлишини назорат қилиш орқали;

ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш тизимининг технологик параметрлари талабларига риоя этиш орқали.

35. Иссиқлик ажратувчи тўпламларни қопламалар, стеллажлар ва қадоқларда жойлаштириш қадами, шунингдек уларнинг ўзаро жойлашуви ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш жараёнида нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициенти нормал эксплуатация, эксплуатация бузилишлари ҳамда лойиҳавий авариялар шароитида 0,95 дан ошмаслиги лозим.

Бунда лойиҳавий авариялар учун бошланғич ҳодисалар натижасида нейтрон секинлаштирувчи моддаларнинг (сувнинг) миқдори, тақсимоти ва зичлиги аниқланиши керак.

36. Лойиҳавий аварияларнинг бошланғич ҳодисаларини таҳлил қилишда қуйидагиларни ҳисобга олиш лозим:

нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициентини оширишга олиб келадиган ғилофлар, янги ва ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи тўпламларни ўз ичига олган барабанлар, стеллажлар, қадоқлар ичида иссиқлик ажратувчи тўпламларни қайта гуруҳлаш;

нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициентини оширишга олиб келадиган иссиқлик ажратувчи элементлар ва тўпламларнинг геометрик конфигурациясидаги, шунингдек иссиқлик ажратувчи тўпламларда иссиқлик ажратувчи элементларни жойлаштириш панжарасининг оралиқ масофасидаги ўзгаришлар;

сувнинг қайнаши, буғ ва сув аралашмасининг ҳосил бўлиши ҳамда унинг натижасида нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициентининг ошиши, шунингдек сув ҳимоя қатламининг камайиши;

гетероген ёки гомоген нейтрон ютувчиларнинг самарадорлиги пасайиши;

сув ёки буғ аралашмасининг қадоқ, қоплама, янги ёки ишлатилган иссиқлик ажратувчи тўплам барабанига, шунингдек ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи учун қуруқ сақлаш иншоотига кириб бориши.

37. Стеллажлар ва ғилофлар конструкциясидаги чиқариб олинмайдиган гетероген ютувчилар қўлланилганда, ядровий ёқилғини жойлаштириш оралиқ масофасини уларнинг ютилиш қобилиятини ҳисобга олган ҳолда танлаш лозим.

Чиқариб олинадиган гетероген ютувчиларни стеллаж ва ғилофларда ишлатишга йўл қўйилмайди.

38. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларининг ядровий хавфсизлигини таҳлил қилишда қуйидаги талаблар инобатга олиниши лозим:

ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида бойитилиш даражаси турлича бўлган ядровий ёқилғи мавжуд бўлганда, ядровий хавфсизлик ҳисоб-китобларида барча ядровий ёқилғи максимал бойитилиш даражасига эга деб қабул қилиниши;

ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида нуклид таркиби турлича бўлган ядровий ёқилғи мавжуд бўлганда, ядровий хавфсизлик ҳисоб-китобларида барча ядровий ёқилғининг нуклид таркиби нейтронларнинг максимал самарали кўпайиш коэффициентини таъминлайдиган таркибга мос деб қабул қилиниши;

нормал эксплуатация шароитида гомоген ютувчилар (борли сув) қўлланиладиган ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш жойларида, шунингдек ажратиб олинадиган ютувчиларни ўз ичига олган ядровий ёқилғи учун ядровий хавфсизлик таҳлилида ютувчи модданинг мавжудлиги ҳисобга олинмаслиги;

ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида нейтронларни қайтарувчи (рефлектор) мавжуд бўлиши мумкинлиги.

39. Атом энергиясидан фойдаланиш объектида ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш бўйича ядровий хавфсизликни асослашда қўлланиладиган ҳисоблашларда ҳисоблаш усулларининг хатоликлари, ядровий ёқилғининг бойитилиш даражаси ва нуклид таркибини аниқлашдаги хатоликлар, шунингдек ядровий ёқилғини ишлаб чиқаришдаги рухсат этилган оғишлар инобатга олиниши лозим.

40. Ядровий ёқилғининг ёниш даражаси ядровий хавфсизлик параметри сифатида қўллаш лойиҳа ҳужжатлари асосида амалга оширилиши лозим.

41. Биринчи тоифали ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида қуйидагилар таъминланиши керак:

сув босиш эҳтимоли мавжуд бўлган даражадан юқорида жойлаштирилиши;

сув ёки бошқа нейтрон секинлаштирувчи моддалар кириб келиши мумкин бўлган қўшни хоналар мавжуд бўлмаслиги;

сув ва бошқа нейтрон секинлаштирувчи моддаларга мўлжалланган қувурлар мавжуд бўлмаслиги.

42. Иккинчи тоифали ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида қуйидагилар таъминланиши лозим:

мазкур Қоидаларнинг 41-банди биринчи ва иккинчи хатбошиларида белгиланган талаблар;

сувни аниқлаш сигнализаторлари ҳамда дренаж тизимлари ёки сувни аниқлаш сигнализаторларига уланган фавқулодда сув чиқариш насослари мавжуд бўлиши.

43. Қадоқлар ёки иссиқлик ажратувчи тўпламларни штабелда жойлаштириш махсус стеллажлар ва уячалар ёрдамида мустаҳкамланиши лозим.

Қадоқлар гуруҳининг ўзаро жойлашуви уларнинг конструкцияси орқали таъминланиши керак.

44. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотининг лойиҳа ҳужжатларида стендлар ва столларда визуал текшириш, иссиқлик ажратувчи тўпламларни йиғиш ёки ажратиш, шунингдек геометрик ўлчамларни назорат қилиш учун жойлаштириладиган иссиқлик ажратувчи элементлар ҳамда тўпламлар сонининг рухсат этилган чегаралари белгиланиши лозим.

Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида қадоқлар ёки қопламалар гуруҳининг жойлашуви махсус белгилаш чизиқлари билан кўрсатилиши керак.

Транспорт воситаларининг токчалар, қадоқлар ва бошқа объектлар билан тўқнашувининг олдини олиш мақсадида чеклагичлардан (тўсиқлар) фойдаланишга йўл қўйилади.

45. Нейтронларни, секинлаштирувчи хоссаларга эга бўлган материалларни қопламалар, стеллажлар ва қадоқлар гуруҳлари орасига, шунингдек уларнинг ичига жойлаштиришга йўл қўйилмайди.

46. Нуклид таркиби ва бойитилиш даражаси турлича бўлган ядровий ёқилғини биргаликда сақлашнинг хавфсизлиги лойиҳа ҳужжатларида асосланиши лозим.

47. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотлари ўз-ўзини қўллаб-қувватловчи занжир реакцияси юзага келганини билдирувчи фавқулодда огоҳлантириш тизими билан жиҳозланган бўлиши керак.

48. Ядровий ёқилғини сақлаш иншооти лойиҳасида ҳарорат ва намликни нормада ушлаб туришни таъминлайдиган тизимлар назарда тутилиши лозим.

49. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларидаги дренаж қувурларининг диаметри сувнинг максимал оқимини тўпланишсиз чиқаришни таъминлаши, бунда сувнинг дренаж орқали иншоотга қайта кириб келишига йўл қўйилмаслиги зарур.

50. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш иншоотининг реактор яқинида жойлашган ёқилғини сақлашга мўлжалланган сиғим бўлиши, бунда ёқилғининг радиоактивлиги ва иссиқлик ажралиши уни хавфсиз олиб чиқиш мумкин бўлган даражагача камайишини таъминлаши лозим.

51. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзалари қуйидаги хавфсизликни таъминловчи тизимлар билан жиҳозланган бўлиши лозим:

совутувчи муҳитдан иссиқликни олиб кетиш тизими;

совутувчи муҳитнинг солиштирма активлигини назорат қилиш тизими;

совутувчи муҳитни тозалаш тизими;

технологик назорат тизими (совутувчи муҳитдаги гомоген ютувчилар миқдорини ёки стеллажлардаги гетероген ютувчилар миқдорини, совутувчи муҳит ҳарорати ва сатҳини, сувнинг кимёвий таркибини, ҳаводаги водород миқдорини назорат қилиши);

радиация назорат тизими;

шамоллатиш (вентиляция) тизими;

ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларини тўлдириш ва бўшатиш тизими;

совутувчи муҳитнинг сизиб чиқишларини аниқлаш, йиғиш ва қайтариш тизими;

захира сув билан тўлдириш тизими;

авариялар вақтида автоматик тўлдириш тизими.

52. Реакторга яқин ядровий ёқилғини сақлаш иншоотларида эксплуатациянинг ҳар қандай босқичида фаол зонани тўлиқ тушириш имконини берадиган бўш ҳажм мавжуд бўлиши зарур.

53. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида бир нечта алоҳида бўлинмалар ёки ҳавзалар мавжуд бўлса, ҳар бир бўлинма ва (ёки) ҳавзада ишлатиб бўлинган иссиқлик ажратувчи тўпламлардан иссиқликни алоҳида олиб кетиш имконияти бўлиши лозим.

54. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш иншоотида сақлаш ҳавзасининг бир бўлинмасидан бошқа бўлинмага таъмирлаш ишлари ёки фавқулодда ҳолатларда ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини кўчириш учун бўш ўринлар бўлиши зарур.

55. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида барча қувурлар ҳавзанинг юқори қисмига уланган бўлиши, бунда қувурлар ёрилган тақдирда ҳам совутиш муҳити сатҳи ядровий ёқилғи устидаги зарур даражадан пасайиб кетмаслиги таъминланиши керак.

Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида дренаж ўрнатиш сувни тушира оладиган турдаги насослар ёрдамида амалга оширилиши лозим.

56. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида сув ёки бошқа суюқликнинг баландлик фарқи ҳисобига қувур орқали ўз-ўзидан оқиб кетишининг (сифон эффекти) юзага келиши олди олиниши лозим.

Совутувчи муҳитни киритиш ёки чиқариш қувурлари ҳаво тиқинлари ҳосил бўлганда ёки қувурлар ёрилганда (сизиб чиққанда) ҳам совутувчи муҳит сатҳи ядровий ёқилғини хавфсиз сақлаш учун зарур бўлган минимал даражадан пастга тушмаслигини таъминлаши зарур.

57. Ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзалари бўлинмалари ўртасидаги шлюз эшиклари ҳар иккала томондан сув босимига мўлжалланган бўлиши ва уларнинг мустаҳкамлиги бир томонда сув мавжуд бўлмаган ҳолатда ҳам иккинчи томондаги сув босимига бардош бериши керак.

58. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида совутувчи муҳитнинг тошиб кетишининг олди олиниши зарур.

59. Ядровий ёқилғини сақлаш иншоотининг конструкцияси нормал эксплуатация, эксплуатация бузилишлари ҳамда лойиҳавий авариялар ҳолатларида совутувчи муҳитнинг сизиб чиқиши ва (ёки) оқиб кетишига, шунингдек захира ва (ёки) фавқулодда захира тўлдириш ҳажмидан ортиқ йўқотишлар юзага келмасликни таъминлаши лозим.

60. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларини қоплашда, стеллажлар, қопқоқлар, қадоқлар ҳамда юклаш ва туширишда фойдаланиладиган жиҳозларни тайёрлашда қўлланиладиган конструкция материаллари коррозияга чидамли бўлиши лозим.

Қоплама герметикликни ҳамда куч таъсирларини қабул қилиш (бардошлилик) қобилиятини таъминлаши керак.

61. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзалари совутувчи муҳитнинг сизиб чиқишини аниқлаш ҳамда сизиб чиқиш манбаларини белгилаш қурилмалари билан жиҳозланган бўлиши, бунда сақлаш ҳавзасининг конструкцияси сизиб чиқишларни бартараф этиш имкониятини таъминлаши лозим.

Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаларида радиоактив сувнинг сизиб чиқишини назорат остидаги йиғув ҳавзаларига тўплаш тизимлари бўлиши керак.

62. Ядровий ёқилғини сақлаш иншооти лойиҳасида қуйидагилар назарда тутилиши лозим:

герметик бўлмаган иссиқлик ажратувчи тўпламлар билан ишлаш технологияси;

иссиқлик ажратувчи тўпламларнинг герметик эмаслигини белгиловчи талаблар, шунингдек бўлиниш маҳсулотларининг совутувчи муҳитга рухсат этилган қийматлардан ортиқ тарқалмаслигига оид чора-тадбирлар;

герметик бўлмаган иссиқлик ажратувчи тўпламлар билан ишлашнинг хавфсизлик асослари, шунингдек уларни хавфсиз сақлаш учун чекловлар ва шартлар.

Ёритиш учун фойдаланиладиган ускуналарнинг материаллари сақлаш ҳавзаси муҳити таъсирига нисбатан коррозияга чидамли бўлиши ҳамда совутувчи муҳитни ифлослантирмаслиги керак.

63. Шамоллатиш (вентиляция) тизимининг фильтрловчи ускуналари радионуклидлар ва радиоактив аэрозолларнинг эҳтимолий чиқишини чеклашни таъминлайдиган тарзда лойиҳалаштирилиши ҳамда фойдаланилиши лозим.

64. Шамоллатиш (вентиляция) тизими сувнинг радиолизи натижасида ҳосил бўладиган водородни суюлтириш ҳамда уни хавфсиз тарзда чиқаришни таъминлаши лозим.

65. Ядровий ёқилғи, пенал ёки қоплама сақлаш ҳавзасининг тубига тушиб кетганда, ушбу ҳолат бартараф этилмагунча барча режалаштирилган транспорт жараёнлари тўхтатилиши керак.

66. Лойиҳа ҳужжатларида ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзасини бўшатмасдан ҳамда ядровий ёқилғини тўлиқ чиқариб олмасдан, тушиб кетган ядровий ёқилғи, қопламалар ёки қадоқларни чиқариш учун мўлжалланган ускуналар назарда тутилиши лозим.

4-боб. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини қуруқ сақлаш иншоотларида сақлаш

67. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини қуруқ сақлаш иншоотларида газсимон совутувчи муҳитнинг сизиб чиқишини назорат қилиш воситалари, шунингдек бошланғич ҳодиса натижасида герметиклик бузилганда радиоактив моддалар чиқишини рухсат этилган чегараларда ушлаб туришни таъминлайдиган фильтрлаш воситалари бўлиши лозим.

68. Ядровий ёқилғи объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларида сақланса ҳамда лойиҳавий бошланғич ҳодисалар шароитида уларнинг герметиклиги бузилмаслиги таъминланса, бунда ядровий ёқилғини сақлаш иншооти учун алоҳида герметиклик талаблари белгиланмайди.

69. Лойиҳа ҳужжатларида объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларига техник хизмат кўрсатиш ҳамда назорат қилиш ишлари ҳажми, шу жумладан герметиклик тизимини ва ушбу комплектлар сиртининг ҳароратини асбоб-ускуналар ёрдамида назорат қилиш тартиби белгиланиши лозим.

70. Лойиҳа ҳужжатларида ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи сақланадиган объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларини очиш ишларини бажариш учун махсус хоналар ҳамда воситалар назарда тутилиши лозим.

71. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини қуруқ сақлаш иншоотларида объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларидан ҳамда очиқ майдонлардан фойдаланиш имконияти лойиҳа ҳужжатларида белгиланиши керак.

72. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини қуруқ сақлаш иншоотлари учун мўлжалланган объект ичида ташиш ва сақлашда фойдаланиладиган транспорт комплектларига қуйидаги талаблар қўйилади:

транспорт комплектлари конструкцияси нормал эксплуатация, эксплуатация режимининг бузилиши ҳамда лойиҳавий авариялар шароитида юзага келиши мумкин бўлган барча ташқи ва ички таъсирларни инобатга олган ҳолда лойиҳаланиши;

герметиклик тизими конструкцияси ички бўшлиқда юзага келадиган максимал босим, ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғининг радиациявий ва физик-кимёвий хусусиятлари, комплект ичидаги газ муҳитининг ҳарорати ҳамда атроф-муҳит ҳарорати инобатга олинган ҳолда ҳисоблаш йўли билан асосланиши;

ҳар қандай ажралувчи уланиш камида икки қатламли герметиклик тўсиғига эга бўлиши, ҳар бир тўсиқ лойиҳа ҳужжатларида белгиланган герметиклик параметрларини таъминлаши;

конструкция герметиклик тизимини назорат қилиш имконини таъминлаши;

герметикликни назорат қилиш усуллари ҳамда ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғи ва транспорт комплектлари герметиклигини текшириш оралиғи лойиҳа ҳужжатларида белгиланиши;

радионуклидлар чиқиши бўйича хавфсиз эксплуатация чегаралари лойиҳа ҳужжатларида белгиланиши;

конструкция ички бўшлиқни қуритиш (сувдан тозалаш) имконини таъминлаши, сақлаш муддати, ички газ таркиби ва рухсат этилган намлик миқдорига доир талаблар лойиҳа ҳужжатларида асосланиши;

конструкция дезактивация ишларини бажариш имконини таъминлаши, суюқликлар тўпланиб қоладиган турғун зоналар мавжуд бўлмаслиги;

таркибий қисмлар материаллари дезактивация эритмаларига бардошли бўлиши, ионлаштирувчи нурланиш таъсирига ҳамда авария шароитларида юзага келиши мумкин бўлган ҳарорат таъсирига чидамли бўлиши.

73. Объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектлари лойиҳаланаётганда қуйидагилар инобатга олиниши лозим:

кимёвий ва физик-кимёвий ўзаро таъсирлар;

атроф-муҳит ҳароратининг даврий ўзгариши натижасида материаллар хоссаларининг ўзгариши;

объект ичида ташиш ва сақлаш учун мўлжалланган транспорт комплектларининг эксплуатация шароитлари, жумладан нурланиш, иссиқлик ажралиши, ички босим, намлик, парчаланиш маҳсулотларининг мавжудлиги ҳамда атроф-муҳит ҳолати.

74. Радиоактив моддаларнинг чиқиб кетиши мумкин бўлган клапанлар рухсатсиз таъсирлардан ҳимоя қилувчи техник воситалар билан жиҳозланган ҳамда сизиб чиқишларни ушлаб қолувчи қурилмалар билан таъминланган бўлиши лозим.

75. Иссиқлик ажратувчи тўпламни ажратиш жараёнида иссиқлик ажратувчи элементлар қобиғининг яхлитлиги бузилмаслиги таъминланиши ҳамда иссиқлик ажратувчи элементларни тадқиқ қилиш ишлари лойиҳавий технологияга мувофиқ амалга оширилиши керак.

76. Ҳимоя камераларида иссиқлик ажратувчи элементлар ҳамда иссиқлик ажратувчи тўпламлар ажратилган ҳолда махсус ускуналарда сақланиши лозим.

77. Сочилиб кетган ядровий материалларни йиғиш ва сақлаш учун техник воситалар назарда тутилиши лозим.

78. Сочилиб кетган ядровий материаллар улар учун махсус мўлжалланган, хавфсиз геометрияга эга идишларга жойлаштирилиши лозим.

Сочилмаларни йиғишда чангютгичлардан фойдаланилганда, чангютгичнинг йиғувчи қисми ҳам хавфсиз геометрияга эга бўлиши керак.

79. Ҳимоя камераси лойиҳасида ядровий ёқилғи сочилмаларини вақтинча сақлаш учун махсус жойлар назарда тутилиши лозим.

80. Дезактивация эритмалари қуйиладиган дренаж тизимлари хавфсиз геометрияга эга фильтр-чўкма ускуналари билан жиҳозланган бўлиши зарур.

Фильтр-чўкмадан ўтган ядровий материалларнинг майда заррачаларини чўктириш учун хавфсиз геометрияга эга чўкма идишлари назарда тутилиши, ҳосил бўлган чўкма эса қайта ишлаш учун ажратилиши лозим.

81. Шамоллатиш тизими (вентиляция), фильтрлари хавфсиз геометрияга эга бўлиши ҳамда унинг ичида ядровий материаллар тўпланиб қолиши мумкин бўлган назоратсиз турғун зоналар мавжуд бўлмаслиги керак.

82. Иссиқлик ажратувчи элементлар ҳамда иссиқлик ажратувчи тўпламларни сақлаш ва ташиш учун мўлжалланган ускунага жойлаштириш ва ундан чиқариб олиш жараёнида уларнинг ташқи юзаларини механик шикастланишига йўл қўйилмаслиги лозим.

83. Ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзасида ташиш учун мўлжалланган ускуна, ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғининг сув сатҳи белгиланган даражадан юқорига кўтарилишининг олдини олувчи автоматик тўхтатиб қўйиш (блокировка) тизимлари билан жиҳозланган бўлиши керак.

84. Сув остида бажариладиган технологик жараёнлар учун фойдаланиладиган ускуна ва асбоблар ички бўшлиқлари сувга чўктирилганда ҳамда сақлаш ҳавзасидан чиқарилганда уларни қуритиш имконияти таъминланиши лозим.

85. Ядровий ёқилғини сақлаш иншооти ва унга тегишли ускуналар лойиҳаланаётганда қуйидаги юкламалар инобатга олиниши лозим:

лойиҳага мувофиқ жойлаштириладиган максимал иссиқлик ажратувчи тўпламлар, бошқарув ва ҳимоя тизими элементлари, қўшимча ютувчилар мавжудлигида юзага келадиган юкламалар;

сейсмик таъсирлар натижасида юзага келадиган юкламалар;

сувнинг гидростатик босими;

ҳарорат таъсири натижасида юзага келадиган юкламалар;

объект ичида ташиш ва сақлаш учун фойдаланиладиган транспорт комплектлари тўлиқ юкланганда юзага келадиган юкламалар.

86. Ядровий ёқилғини сув остида юк кўчириш учун мўлжалланган юк кўчириш механизми қуйидаги ҳолатларнинг олдини олувчи автоматик тўхтатиб қўйиш (блокировка) тизими билан жиҳозланган бўлиши лозим:

иссиқлик ажратувчи тўпламларни сақлаш ҳавзаси стеллажлари уячаларига ёки қопламаларга жойлаштириш (ёки уларни чиқариб олиш) жараёнида юк кўчириш механизмининг ҳаракатланиши;

юк кўчириш механизми штангаси билан ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаси конструкцияларининг тўқнашуви;

юк кўтариш кучидан ортиқча куч таъсирида ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзаси стеллажларидан иссиқлик ажратувчи тўпламларни чиқариб олиш.

87. Автоматлаштирилган тизимлар томонидан бошқариладиган юк кўчириш механизмлари учун штанга ва иссиқлик ажратувчи тўпламларнинг барча ҳаракатларини ҳамда автоматик тўхтатиб қўйиш (блокировка) тизими ишга тушиш ҳолатларини автоматик аниқлаш, шунингдек ушбу тизимларнинг мавжудлиги ва уларнинг ишлашга яроқлилигини текшириш воситалари назарда тутилиши лозим.

88. Лойиҳа ҳужжатларида ядровий ёқилғини сақлаш ва ташиш учун мўлжалланган ускуналарнинг ишга яроқлилигини текшириш бўйича зарур синовлар, жумладан сақлаш иншоотларининг юк кўтарувчи конструкциялари ҳамда сақлаш қопламасининг герметиклигини синаш назарда тутилиши лозим.

5-боб. Якунловчи қоида

89. Мазкур Қоидаларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Раис А. РАФИҚОВ

Транспорт вазири И. МАХКАМОВ

Фавқулодда вазиятлар вазири Б. КУДРАТХОДЖАЕВ

Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 23 январь,

2026 йил 20 январь

2026 йил 8 январь

2025 йил 9 декабрь

2025 йил 25 ноябрь

29-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 04.02.2026 й., 10/26/3769/0108-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining

qarori

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Transport vazirligi, Fanlar akademiyasi hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2026-yil 23-yanvardagi 29-son qaroriga ILOVA

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik qoidalari

Mazkur Qoidalar atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik talablarini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Qoidalar yangi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari, himoya kameralari, shuningdek yadroviy yoqilgʻini saqlash hamda tashish uchun moʻljallangan quyidagi texnik va transport uskunalarga xavfsizlik talablarini belgilaydi:

kranlar, qisqichlar, traverslar (koʻtargichlar), shtangalar;

platformalar, aravachalar;

yuklash uchun moʻljallangan qurilmalar va mexanizmlar;

saqlash gʻiloflari, saqlash stellajlari, qadoqlar va penallar;

yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar uchun baraban turidagi konteynerlar;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yigʻish va ajratish (demontaj qilish) qurilmalari;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yuvish stendlari;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni nazorat qilish stendlari;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari;

sovutish suyuqligidan issiqlikni chiqarish tizimi uskunalari, tozalash tizimlari, daraja nazorati, sovutish suyuqligining harorati va kimyoviy holatini nazorat qilish vositalari, shamollatish tizimi (ventilyatsiya), saqlash inshootini toʻldirish va boʻshatish uskunalari, sovutuvchi muhitni sizib chiqishini nazorat qilish va yigʻish vositalari, radiatsiya nazorati vositalari;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasiga joylashtirishga tayyorlash uchun moʻljallangan uskunalar;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini atom energiyasidan foydalanish obyektidan tashqariga yuborishga tayyorlash uchun moʻljallangan uskunalar.

2. Mazkur Qoidalarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

yadroviy yoqilgʻi — nazorat qilinadigan yadroviy boʻlinish reaksiyasini amalga oshirish hisobiga yadroviy qurilmada issiqlik energiyasi va (yoki) nurlanish oqimlarini olish uchun moʻljallangan yadroviy material;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi — yadroviy reaktorning faol zonasidan butunlay chiqarib tashlangan va texnik xususiyatlariga koʻra yadroviy qurilmada foydalanish uchun moʻljallanmagan yadroviy material;

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi — yadroviy qurilma yoki yadroviy materiallarni saqlash punktining tarkibiga kiruvchi, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini suvda yoki boshqa suyuq muhitda vaqtincha saqlash uchun moʻljallangan inshoot;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari — yadroviy yoqilgʻi yoki ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini joylashtirish hamda saqlash, shuningdek obyekt hududida tashish vaqtida yadroviy va radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlovchi texnik vositalar;

birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti — yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan inshoot (suv yoki boshqa sekinlashtiruvchi moddalarning inshootga kirib kelishiga yoʻl qoʻyilmaydi);

ikkinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti — yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan inshoot (suv yoki boshqa sekinlashtiruvchi modda bilan toʻlib qolishiga texnik vositalar orqali yoʻl qoʻyilmaydi);

yadroviy yoqilgʻini saqlash — loyiha hujjatlarida belgilangan miqdordagi yadroviy yoqilgʻini izolyatsiya qilingan sharoitlarda, keyinchalik chiqarib olish (olib chiqish) maqsadida saqlashni nazarda tutuvchi jarayon;

yadroviy yoqilgʻini tashish — yadroviy yoqilgʻini atom energiyasidan foydalanish obyektining hududi doirasida texnologik jarayonga muvofiq transport va yuk koʻtarish vositalaridan foydalanib harakatlantirish (koʻchirish) va tashish;

faol zona komponentlari — yadroviy reaktorning faol zonasi tarkibiga kiruvchi va unda joylashadigan (yoki bevosita unga xizmat qiladigan) konstruktiv elementlar majmui (issiqlik ajratuvchi toʻplamlar (yoqilgʻi elementlari) hamda ularning ushlab turuvchi konstruktiv qismlari.

2-bob. Umumiy xavfsizlik talablari

1-§. Asosiy talablar

3. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimi nazarda tutilishi lozim.

4. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom energiyasidan foydalanish obyekti boʻyicha xavfsizlikni asoslash yuzasidan hisobot ishlab chiqishi zarur.

5. Xavfsizlikni asoslash yuzasidan hisobotda yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashishda yuz berishi mumkin boʻlgan buzilishlar, loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalar hamda loyihadan tashqari avariyalar roʻyxati keltirilishi kerak.

6. Loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalarning roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

atom energiyasidan foydalanish obyekti joylashgan maydonga xos tabiiy hamda texnogen kelib chiqishga ega ichki va tashqi taʼsirlar;

atom energiyasidan foydalanish obyektining elektr energiyasi bilan taʼminlanishi toʻliq toʻxtashi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida va (yoki) yadroviy yoqilgʻini tashuvchi transport vositalarida yongʻin sodir boʻlishi;

issiqlik ajratuvchi toʻplam va issiqlik ajratuvchi elementlar orasidagi masofa oʻzgarishiga va (yoki) qobiq butligining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan jismlarning tushishi;

transport-texnologik jarayonlar vaqtida alohida issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning, obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlarining, shuningdek ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar joylashtirilgan penallar va qoplamalarning tushib ketishi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasidan sovutuvchi muhitning sizib chiqish ehtimoli;

avariya natijasida hosil boʻlgan uchar jismlarning taʼsiri (bosim ostida ishlaydigan tizimlar buzilishi oqibatida);

shamollatish (ventilyatsiya) tizimi ishlamay qolishi natijasida ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida portlash xavfini tugʻdiruvchi aralashmalar hosil boʻlishi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida issiqlikni olib ketishning buzilishi;

yadroviy yoqilgʻini tashish jarayonida qadoqlarning mahkamlanishining buzilishi.

7. Loyihadan tashqari avariyalarning roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

yadroviy yoqilgʻini saqlash va muomalada boʻlish tizimlarida oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi zanjir reaksiyasi yuzaga kelishi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining toʻliq suvsiz qolishi;

texnologik uskunalar va qurilish konstruksiyalarining saqlash inshooti qoplamasiga yoki saqlanayotgan yadroviy yoqilgʻiga tushishi;

birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootini suv bosishi.

8. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida bajariladigan yadroviy xavfli ishlar roʻyxati keltirilishi kerak.

9. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida shikastlangan yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun texnik vositalar nazarda tutilishi lozim.

2-§. Yadroviy yoqilgʻini saqlash

10. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari yongʻin oʻchirish vositalari, yongʻin signalizatsiyasi, shamollatish (ventilyatsiya) tizimi, ishchi va favqulodda yoritish tizimlari hamda videokuzatuv vositalari bilan jihozlangan hamda soz holatda boʻlishi lozim.

Yongʻinni oʻchirishda neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishi mumkin boʻlgan vositalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

11. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini saqlashning ruxsat etilgan muddati loyiha hujjatlarida koʻrsatilishi kerak.

12. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida qadoqlash majmualari tarkibiga kirmaydigan yonuvchan, zaharli yoki portlovchi moddalarni saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

13. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash tizimining elektr taʼminoti bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan kabel liniyalarini, shuningdek yonuvchan va portlovchi suyuqliklar hamda portlovchi gazlar oʻtuvchi quvurlarni oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

14. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yongʻin yuzaga kelganda shamollatish (ventilyatsiya) tizimini avtomatik oʻchirish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

15. Maʼlum bir turdagi yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlaridan foydalanish imkoniyati loyiha hujjatlarida keltirilishi kerak.

16. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida boʻlinuvchi materialni oʻz ichiga olmaydigan faol zona komponentlarini saqlashga ruxsat etiladi. Bunda, komponentlarning turlari hamda ularni joylashtirish joylari atom elektr stansiyasi va reaktor qurilmasi loyihasida koʻrsatilishi lozim.

17. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida avariya sodir boʻlganda xodimlarning toʻsiqsiz evakuatsiya qilish imkoniyati taʼminlanishi kerak.

3-§. Yadroviy yoqilgʻini tashish

18. Atom energiyasidan foydalanish obyektining ichida yadroviy yoqilgʻini tashish maxsus transport vositalarida, shuningdek obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarida amalga oshirilishi lozim.

Yadroviy yoqilgʻini tashish uchun moʻljallangan maxsus transport vositalariga qoʻyiladigan talablar loyiha hujjatlarida belgilanishi kerak.

19. Atom energiyasidan foydalanish obyektining ichida yadroviy yoqilgʻini tashishda boshqa yuklarni tashish uchun moʻljallangan transport vositalaridan ularni maxsus qayta jihozlash sharti bilan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

20. Qadoqlash moslamalari transport vositasiga mahkamlanishi lozim.

21. Atom energiyasidan foydalanish obyekti hududiga xos tabiiy va texnogen taʼsirlar sharoitida tashish jarayonida yadroviy yoqilgʻining transport komplektidan tushib ketishi yoki undagi yadroviy yoqilgʻining oʻzaro joylashuvi buzilishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

22. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, ushbu hududlar orqali koʻtarish va yuklash uskunalarining tarkibiy qismlarini, shuningdek yadroviy yoqilgʻini qadoqlash vositalari bilan bogʻliq boʻlmagan yuklarni tashish, ularning harakat yoʻnalishlarini belgilash hamda harakatlantirish taqiqlanadi.

Mavjud yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari uchun ushbu talabni bajarish imkoni boʻlmaganda, saqlanayotgan yadroviy yoqilgʻi yuklar yoki yadroviy yoqilgʻi qadoqlarining tushib ketishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan shikastlanishlardan himoyalangan boʻlishi, bunda himoya konstruksiyalarining yuklar va yadroviy yoqilgʻi qadoqlarining tushib ketishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan dinamik hamda statik yuklamalarga bardoshliligi (mustahkamligi) loyiha hujjatlarida asoslanishi lozim.

23. Yadroviy yoqilgʻini tashiyotgan transport vositasining yurish qismida, ulovchi moslamalarida yoki qadoqning transport vositasiga mahkamlanishida nuqson aniqlanganda transport vositasining harakati toʻxtatilishi zarur.

24. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari hamda transport vositalarini obyekt hududidan tashqariga joʻnatishga tayyorlash uchun maxsus joylar va jihozlar boʻlishi lozim.

4-§. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uskunalarining xavfsizlik talablari

25. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimining xavfsizlik uskunalarini loyihalashda ularni sinovdan oʻtkazish, texnik xizmat koʻrsatish hamda taʼmirlash imkoniyati inobatga olinishi lozim.

26. Yadroviy yoqilgʻini harakatlantirish uchun moʻljallangan transport-texnologik uskunalar yadroviy yoqilgʻining harakat tezligi va tezlanishi transport-texnologik uskunalarning texnik shartlarida belgilangan chegaraviy qiymatlardan oshmasligi kerak.

27. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunalarda yadroviy yoqilgʻiga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan oʻtkir qirralar boʻlmasligi lozim.

28. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uskunasining konstruksiyasi issiqlik ajratuvchi toʻplamlar va issiqlik ajratuvchi elementlarning shikastlanishiga yoki ularning geometrik shakli buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan zarbalar hamda boshqa yuklamalarning oldini olishi kerak.

29. Yadroviy yoqilgʻi bilan muomala qilishda faqat loyiha hujjatlarida nazarda tutilgan, texnik jihatdan soz va foydalanishga yaroqli, shuningdek texnik koʻrikdan, sinovlardan hamda texnik nazoratdan oʻtgan uskunalardan foydalanish zarur.

30. Atom energiyasidan foydalanish obyekti ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari konstruksiyasida barcha tashqi ajraluvchi ulanish nuqtalarini tamgʻalash imkoniyati boʻlishi lozim.

31. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimi (qoplamalar, obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlari, yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar uchun barabanlar) uskunalarining konstruksiyasi yadroviy yoqilgʻini panjara (oraliq) masofalarida joylashtirish orqali yadro xavfsizligini taʼminlashi lozim.

32. Yadroviy xavfsizlikni taʼminlash maqsadida konstruksiya materiallari tarkibida neytronlarni yutuvchi nuklidlar boʻlgan uskunalar (stellajlar va gʻiloflar) loyihaviy avariyalar holatlarida mexanik, kimyoviy yoki radiatsiya taʼsirlar natijasida ularning neytron yutish qobiliyati kamayishiga yoʻl qoʻymaslikni taʼminlaydigan tarzda oʻrnatilishi va ishlab chiqarilishi kerak.

33. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunaning konstruksiyasi yadroviy yoqilgʻining nazoratsiz yoki oʻz-oʻzidan siljishiga, shuningdek tushib ketishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

Ushbu talab elektr taʼminoti uzilganda yoki qayta tiklanganda ham taʼminlanishi kerak.

3-bob. Yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashishda xavfsizlik

34. Yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashishda yadroviy xavfsizlik quyidagilar orqali taʼminlanishi kerak:

issiqlik ajratuvchi elementlar va issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni gʻiloflarda, stellajlarda, shtabellarda, yangi va ishlatilgan toʻplamlar barabanlarida hamda obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlarida joylashtiriladigan soniga qoʻyilgan cheklovlar orqali;

qadoqlar, guruhdagi gʻiloflar hamda shtabellardagi qadoqlar sonini cheklash orqali;

gʻiloflar, shtabellar, stellajlar, yangi va ishlatilgan toʻplamlar barabanlari hamda obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlariga joylashtirishdagi guruhlarga qoʻyilgan cheklovlar orqali;

geterogen yoki gomogen yutuvchi materiallardan foydalanish orqali;

issiqlik ajratuvchi elementlar va issiqlik ajratuvchi toʻplamlar, geterogen yutuvchi materiallar, qadoqlar, qoplamalar, stellajlar va shtabellarning joylashuvini nazorat qilish orqali;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida neytron sekinlashtiruvchi moddalarning mavjudligini va/yoki paydo boʻlishini nazorat qilish orqali;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlashga moʻljallangan quruq inshootlarda sovutish muhitining mavjudligi, holati va tarkibini hamda neytron sekinlashtiruvchi moddalar paydo boʻlishini nazorat qilish orqali;

yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimining texnologik parametrlari talablariga rioya etish orqali.

35. Issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni qoplamalar, stellajlar va qadoqlarda joylashtirish qadami, shuningdek ularning oʻzaro joylashuvi yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyenti normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya buzilishlari hamda loyihaviy avariyalar sharoitida 0,95 dan oshmasligi lozim.

Bunda loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalar natijasida neytron sekinlashtiruvchi moddalarning (suvning) miqdori, taqsimoti va zichligi aniqlanishi kerak.

36. Loyihaviy avariyalarning boshlangʻich hodisalarini tahlil qilishda quyidagilarni hisobga olish lozim:

neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishga olib keladigan gʻiloflar, yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni oʻz ichiga olgan barabanlar, stellajlar, qadoqlar ichida issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni qayta guruhlash;

neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishga olib keladigan issiqlik ajratuvchi elementlar va toʻplamlarning geometrik konfiguratsiyasidagi, shuningdek issiqlik ajratuvchi toʻplamlarda issiqlik ajratuvchi elementlarni joylashtirish panjarasining oraliq masofasidagi oʻzgarishlar;

suvning qaynashi, bugʻ va suv aralashmasining hosil boʻlishi hamda uning natijasida neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentining oshishi, shuningdek suv himoya qatlamining kamayishi;

geterogen yoki gomogen neytron yutuvchilarning samaradorligi pasayishi;

suv yoki bugʻ aralashmasining qadoq, qoplama, yangi yoki ishlatilgan issiqlik ajratuvchi toʻplam barabaniga, shuningdek ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi uchun quruq saqlash inshootiga kirib borishi.

37. Stellajlar va gʻiloflar konstruksiyasidagi chiqarib olinmaydigan geterogen yutuvchilar qoʻllanilganda, yadroviy yoqilgʻini joylashtirish oraliq masofasini ularning yutilish qobiliyatini hisobga olgan holda tanlash lozim.

Chiqarib olinadigan geterogen yutuvchilarni stellaj va gʻiloflarda ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

38. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarining yadroviy xavfsizligini tahlil qilishda quyidagi talablar inobatga olinishi lozim:

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida boyitilish darajasi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, yadroviy xavfsizlik hisob-kitoblarida barcha yadroviy yoqilgʻi maksimal boyitilish darajasiga ega deb qabul qilinishi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida nuklid tarkibi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, yadroviy xavfsizlik hisob-kitoblarida barcha yadroviy yoqilgʻining nuklid tarkibi neytronlarning maksimal samarali koʻpayish koeffitsiyentini taʼminlaydigan tarkibga mos deb qabul qilinishi;

normal ekspluatatsiya sharoitida gomogen yutuvchilar (borli suv) qoʻllaniladigan ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash joylarida, shuningdek ajratib olinadigan yutuvchilarni oʻz ichiga olgan yadroviy yoqilgʻi uchun yadroviy xavfsizlik tahlilida yutuvchi moddaning mavjudligi hisobga olinmasligi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida neytronlarni qaytaruvchi (reflektor) mavjud boʻlishi mumkinligi.

39. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish boʻyicha yadroviy xavfsizlikni asoslashda qoʻllaniladigan hisoblashlarda hisoblash usullarining xatoliklari, yadroviy yoqilgʻining boyitilish darajasi va nuklid tarkibini aniqlashdagi xatoliklar, shuningdek yadroviy yoqilgʻini ishlab chiqarishdagi ruxsat etilgan ogʻishlar inobatga olinishi lozim.

40. Yadroviy yoqilgʻining yonish darajasi yadroviy xavfsizlik parametri sifatida qoʻllash loyiha hujjatlari asosida amalga oshirilishi lozim.

41. Birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida quyidagilar taʼminlanishi kerak:

suv bosish ehtimoli mavjud boʻlgan darajadan yuqorida joylashtirilishi;

suv yoki boshqa neytron sekinlashtiruvchi moddalar kirib kelishi mumkin boʻlgan qoʻshni xonalar mavjud boʻlmasligi;

suv va boshqa neytron sekinlashtiruvchi moddalarga moʻljallangan quvurlar mavjud boʻlmasligi.

42. Ikkinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida quyidagilar taʼminlanishi lozim:

mazkur Qoidalarning 41-bandi birinchi va ikkinchi xatboshilarida belgilangan talablar;

suvni aniqlash signalizatorlari hamda drenaj tizimlari yoki suvni aniqlash signalizatorlariga ulangan favqulodda suv chiqarish nasoslari mavjud boʻlishi.

43. Qadoqlar yoki issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni shtabelda joylashtirish maxsus stellajlar va uyachalar yordamida mustahkamlanishi lozim.

Qadoqlar guruhining oʻzaro joylashuvi ularning konstruksiyasi orqali taʼminlanishi kerak.

44. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining loyiha hujjatlarida stendlar va stollarda vizual tekshirish, issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yigʻish yoki ajratish, shuningdek geometrik oʻlchamlarni nazorat qilish uchun joylashtiriladigan issiqlik ajratuvchi elementlar hamda toʻplamlar sonining ruxsat etilgan chegaralari belgilanishi lozim.

Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida qadoqlar yoki qoplamalar guruhining joylashuvi maxsus belgilash chiziqlari bilan koʻrsatilishi kerak.

Transport vositalarining tokchalar, qadoqlar va boshqa obyektlar bilan toʻqnashuvining oldini olish maqsadida cheklagichlardan (toʻsiqlar) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

45. Neytronlarni, sekinlashtiruvchi xossalarga ega boʻlgan materiallarni qoplamalar, stellajlar va qadoqlar guruhlari orasiga, shuningdek ularning ichiga joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

46. Nuklid tarkibi va boyitilish darajasi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻini birgalikda saqlashning xavfsizligi loyiha hujjatlarida asoslanishi lozim.

47. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi zanjir reaksiyasi yuzaga kelganini bildiruvchi favqulodda ogohlantirish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

48. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti loyihasida harorat va namlikni normada ushlab turishni taʼminlaydigan tizimlar nazarda tutilishi lozim.

49. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlaridagi drenaj quvurlarining diametri suvning maksimal oqimini toʻplanishsiz chiqarishni taʼminlashi, bunda suvning drenaj orqali inshootga qayta kirib kelishiga yoʻl qoʻyilmasligi zarur.

50. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining reaktor yaqinida joylashgan yoqilgʻini saqlashga moʻljallangan sigʻim boʻlishi, bunda yoqilgʻining radioaktivligi va issiqlik ajralishi uni xavfsiz olib chiqish mumkin boʻlgan darajagacha kamayishini taʼminlashi lozim.

51. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari quyidagi xavfsizlikni taʼminlovchi tizimlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim:

sovutuvchi muhitdan issiqlikni olib ketish tizimi;

sovutuvchi muhitning solishtirma aktivligini nazorat qilish tizimi;

sovutuvchi muhitni tozalash tizimi;

texnologik nazorat tizimi (sovutuvchi muhitdagi gomogen yutuvchilar miqdorini yoki stellajlardagi geterogen yutuvchilar miqdorini, sovutuvchi muhit harorati va sathini, suvning kimyoviy tarkibini, havodagi vodorod miqdorini nazorat qilishi);

radiatsiya nazorat tizimi;

shamollatish (ventilyatsiya) tizimi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarini toʻldirish va boʻshatish tizimi;

sovutuvchi muhitning sizib chiqishlarini aniqlash, yigʻish va qaytarish tizimi;

zaxira suv bilan toʻldirish tizimi;

avariyalar vaqtida avtomatik toʻldirish tizimi.

52. Reaktorga yaqin yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida ekspluatatsiyaning har qanday bosqichida faol zonani toʻliq tushirish imkonini beradigan boʻsh hajm mavjud boʻlishi zarur.

53. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida bir nechta alohida boʻlinmalar yoki havzalar mavjud boʻlsa, har bir boʻlinma va (yoki) havzada ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlardan issiqlikni alohida olib ketish imkoniyati boʻlishi lozim.

54. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida saqlash havzasining bir boʻlinmasidan boshqa boʻlinmaga taʼmirlash ishlari yoki favqulodda holatlarda ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini koʻchirish uchun boʻsh oʻrinlar boʻlishi zarur.

55. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida barcha quvurlar havzaning yuqori qismiga ulangan boʻlishi, bunda quvurlar yorilgan taqdirda ham sovutish muhiti sathi yadroviy yoqilgʻi ustidagi zarur darajadan pasayib ketmasligi taʼminlanishi kerak.

Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida drenaj oʻrnatish suvni tushira oladigan turdagi nasoslar yordamida amalga oshirilishi lozim.

56. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida suv yoki boshqa suyuqlikning balandlik farqi hisobiga quvur orqali oʻz-oʻzidan oqib ketishining (sifon effekti) yuzaga kelishi oldi olinishi lozim.

Sovutuvchi muhitni kiritish yoki chiqarish quvurlari havo tiqinlari hosil boʻlganda yoki quvurlar yorilganda (sizib chiqqanda) ham sovutuvchi muhit sathi yadroviy yoqilgʻini xavfsiz saqlash uchun zarur boʻlgan minimal darajadan pastga tushmasligini taʼminlashi zarur.

57. Yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari boʻlinmalari oʻrtasidagi shlyuz eshiklari har ikkala tomondan suv bosimiga moʻljallangan boʻlishi va ularning mustahkamligi bir tomonda suv mavjud boʻlmagan holatda ham ikkinchi tomondagi suv bosimiga bardosh berishi kerak.

58. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida sovutuvchi muhitning toshib ketishining oldi olinishi zarur.

59. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining konstruksiyasi normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya buzilishlari hamda loyihaviy avariyalar holatlarida sovutuvchi muhitning sizib chiqishi va (yoki) oqib ketishiga, shuningdek zaxira va (yoki) favqulodda zaxira toʻldirish hajmidan ortiq yoʻqotishlar yuzaga kelmaslikni taʼminlashi lozim.

60. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarini qoplashda, stellajlar, qopqoqlar, qadoqlar hamda yuklash va tushirishda foydalaniladigan jihozlarni tayyorlashda qoʻllaniladigan konstruksiya materiallari korroziyaga chidamli boʻlishi lozim.

Qoplama germetiklikni hamda kuch taʼsirlarini qabul qilish (bardoshlilik) qobiliyatini taʼminlashi kerak.

61. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari sovutuvchi muhitning sizib chiqishini aniqlash hamda sizib chiqish manbalarini belgilash qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi, bunda saqlash havzasining konstruksiyasi sizib chiqishlarni bartaraf etish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida radioaktiv suvning sizib chiqishini nazorat ostidagi yigʻuv havzalariga toʻplash tizimlari boʻlishi kerak.

62. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti loyihasida quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

germetik boʻlmagan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar bilan ishlash texnologiyasi;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning germetik emasligini belgilovchi talablar, shuningdek boʻlinish mahsulotlarining sovutuvchi muhitga ruxsat etilgan qiymatlardan ortiq tarqalmasligiga oid chora-tadbirlar;

germetik boʻlmagan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar bilan ishlashning xavfsizlik asoslari, shuningdek ularni xavfsiz saqlash uchun cheklovlar va shartlar.

Yoritish uchun foydalaniladigan uskunalarning materiallari saqlash havzasi muhiti taʼsiriga nisbatan korroziyaga chidamli boʻlishi hamda sovutuvchi muhitni ifloslantirmasligi kerak.

63. Shamollatish (ventilyatsiya) tizimining filtrlovchi uskunalari radionuklidlar va radioaktiv aerozollarning ehtimoliy chiqishini cheklashni taʼminlaydigan tarzda loyihalashtirilishi hamda foydalanilishi lozim.

64. Shamollatish (ventilyatsiya) tizimi suvning radiolizi natijasida hosil boʻladigan vodorodni suyultirish hamda uni xavfsiz tarzda chiqarishni taʼminlashi lozim.

65. Yadroviy yoqilgʻi, penal yoki qoplama saqlash havzasining tubiga tushib ketganda, ushbu holat bartaraf etilmaguncha barcha rejalashtirilgan transport jarayonlari toʻxtatilishi kerak.

66. Loyiha hujjatlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasini boʻshatmasdan hamda yadroviy yoqilgʻini toʻliq chiqarib olmasdan, tushib ketgan yadroviy yoqilgʻi, qoplamalar yoki qadoqlarni chiqarish uchun moʻljallangan uskunalar nazarda tutilishi lozim.

4-bob. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlarida saqlash

67. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlarida gazsimon sovutuvchi muhitning sizib chiqishini nazorat qilish vositalari, shuningdek boshlangʻich hodisa natijasida germetiklik buzilganda radioaktiv moddalar chiqishini ruxsat etilgan chegaralarda ushlab turishni taʼminlaydigan filtrlash vositalari boʻlishi lozim.

68. Yadroviy yoqilgʻi obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarida saqlansa hamda loyihaviy boshlangʻich hodisalar sharoitida ularning germetikligi buzilmasligi taʼminlansa, bunda yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti uchun alohida germetiklik talablari belgilanmaydi.

69. Loyiha hujjatlarida obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlariga texnik xizmat koʻrsatish hamda nazorat qilish ishlari hajmi, shu jumladan germetiklik tizimini va ushbu komplektlar sirtining haroratini asbob-uskunalar yordamida nazorat qilish tartibi belgilanishi lozim.

70. Loyiha hujjatlarida ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi saqlanadigan obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarini ochish ishlarini bajarish uchun maxsus xonalar hamda vositalar nazarda tutilishi lozim.

71. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlarida obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlaridan hamda ochiq maydonlardan foydalanish imkoniyati loyiha hujjatlarida belgilanishi kerak.

72. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlari uchun moʻljallangan obyekt ichida tashish va saqlashda foydalaniladigan transport komplektlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

transport komplektlari konstruksiyasi normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya rejimining buzilishi hamda loyihaviy avariyalar sharoitida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan barcha tashqi va ichki taʼsirlarni inobatga olgan holda loyihalanishi;

germetiklik tizimi konstruksiyasi ichki boʻshliqda yuzaga keladigan maksimal bosim, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻining radiatsiyaviy va fizik-kimyoviy xususiyatlari, komplekt ichidagi gaz muhitining harorati hamda atrof-muhit harorati inobatga olingan holda hisoblash yoʻli bilan asoslanishi;

har qanday ajraluvchi ulanish kamida ikki qatlamli germetiklik toʻsigʻiga ega boʻlishi, har bir toʻsiq loyiha hujjatlarida belgilangan germetiklik parametrlarini taʼminlashi;

konstruksiya germetiklik tizimini nazorat qilish imkonini taʼminlashi;

germetiklikni nazorat qilish usullari hamda ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi va transport komplektlari germetikligini tekshirish oraligʻi loyiha hujjatlarida belgilanishi;

radionuklidlar chiqishi boʻyicha xavfsiz ekspluatatsiya chegaralari loyiha hujjatlarida belgilanishi;

konstruksiya ichki boʻshliqni quritish (suvdan tozalash) imkonini taʼminlashi, saqlash muddati, ichki gaz tarkibi va ruxsat etilgan namlik miqdoriga doir talablar loyiha hujjatlarida asoslanishi;

konstruksiya dezaktivatsiya ishlarini bajarish imkonini taʼminlashi, suyuqliklar toʻplanib qoladigan turgʻun zonalar mavjud boʻlmasligi;

tarkibiy qismlar materiallari dezaktivatsiya eritmalariga bardoshli boʻlishi, ionlashtiruvchi nurlanish taʼsiriga hamda avariya sharoitlarida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan harorat taʼsiriga chidamli boʻlishi.

73. Obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlari loyihalanayotganda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

kimyoviy va fizik-kimyoviy oʻzaro taʼsirlar;

atrof-muhit haroratining davriy oʻzgarishi natijasida materiallar xossalarining oʻzgarishi;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarining ekspluatatsiya sharoitlari, jumladan nurlanish, issiqlik ajralishi, ichki bosim, namlik, parchalanish mahsulotlarining mavjudligi hamda atrof-muhit holati.

74. Radioaktiv moddalarning chiqib ketishi mumkin boʻlgan klapanlar ruxsatsiz taʼsirlardan himoya qiluvchi texnik vositalar bilan jihozlangan hamda sizib chiqishlarni ushlab qoluvchi qurilmalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

75. Issiqlik ajratuvchi toʻplamni ajratish jarayonida issiqlik ajratuvchi elementlar qobigʻining yaxlitligi buzilmasligi taʼminlanishi hamda issiqlik ajratuvchi elementlarni tadqiq qilish ishlari loyihaviy texnologiyaga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

76. Himoya kameralarida issiqlik ajratuvchi elementlar hamda issiqlik ajratuvchi toʻplamlar ajratilgan holda maxsus uskunalarda saqlanishi lozim.

77. Sochilib ketgan yadroviy materiallarni yigʻish va saqlash uchun texnik vositalar nazarda tutilishi lozim.

78. Sochilib ketgan yadroviy materiallar ular uchun maxsus moʻljallangan, xavfsiz geometriyaga ega idishlarga joylashtirilishi lozim.

Sochilmalarni yigʻishda changyutgichlardan foydalanilganda, changyutgichning yigʻuvchi qismi ham xavfsiz geometriyaga ega boʻlishi kerak.

79. Himoya kamerasi loyihasida yadroviy yoqilgʻi sochilmalarini vaqtincha saqlash uchun maxsus joylar nazarda tutilishi lozim.

80. Dezaktivatsiya eritmalari quyiladigan drenaj tizimlari xavfsiz geometriyaga ega filtr-choʻkma uskunalari bilan jihozlangan boʻlishi zarur.

Filtr-choʻkmadan oʻtgan yadroviy materiallarning mayda zarrachalarini choʻktirish uchun xavfsiz geometriyaga ega choʻkma idishlari nazarda tutilishi, hosil boʻlgan choʻkma esa qayta ishlash uchun ajratilishi lozim.

81. Shamollatish tizimi (ventilyatsiya), filtrlari xavfsiz geometriyaga ega boʻlishi hamda uning ichida yadroviy materiallar toʻplanib qolishi mumkin boʻlgan nazoratsiz turgʻun zonalar mavjud boʻlmasligi kerak.

82. Issiqlik ajratuvchi elementlar hamda issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunaga joylashtirish va undan chiqarib olish jarayonida ularning tashqi yuzalarini mexanik shikastlanishiga yoʻl qoʻyilmasligi lozim.

83. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasida tashish uchun moʻljallangan uskuna, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻining suv sathi belgilangan darajadan yuqoriga koʻtarilishining oldini oluvchi avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

84. Suv ostida bajariladigan texnologik jarayonlar uchun foydalaniladigan uskuna va asboblar ichki boʻshliqlari suvga choʻktirilganda hamda saqlash havzasidan chiqarilganda ularni quritish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

85. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti va unga tegishli uskunalar loyihalanayotganda quyidagi yuklamalar inobatga olinishi lozim:

loyihaga muvofiq joylashtiriladigan maksimal issiqlik ajratuvchi toʻplamlar, boshqaruv va himoya tizimi elementlari, qoʻshimcha yutuvchilar mavjudligida yuzaga keladigan yuklamalar;

seysmik taʼsirlar natijasida yuzaga keladigan yuklamalar;

suvning gidrostatik bosimi;

harorat taʼsiri natijasida yuzaga keladigan yuklamalar;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari toʻliq yuklanganda yuzaga keladigan yuklamalar.

86. Yadroviy yoqilgʻini suv ostida yuk koʻchirish uchun moʻljallangan yuk koʻchirish mexanizmi quyidagi holatlarning oldini oluvchi avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim:

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni saqlash havzasi stellajlari uyachalariga yoki qoplamalarga joylashtirish (yoki ularni chiqarib olish) jarayonida yuk koʻchirish mexanizmining harakatlanishi;

yuk koʻchirish mexanizmi shtangasi bilan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi konstruksiyalarining toʻqnashuvi;

yuk koʻtarish kuchidan ortiqcha kuch taʼsirida yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi stellajlaridan issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni chiqarib olish.

87. Avtomatlashtirilgan tizimlar tomonidan boshqariladigan yuk koʻchirish mexanizmlari uchun shtanga va issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning barcha harakatlarini hamda avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimi ishga tushish holatlarini avtomatik aniqlash, shuningdek ushbu tizimlarning mavjudligi va ularning ishlashga yaroqliligini tekshirish vositalari nazarda tutilishi lozim.

88. Loyiha hujjatlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunalarning ishga yaroqliligini tekshirish boʻyicha zarur sinovlar, jumladan saqlash inshootlarining yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari hamda saqlash qoplamasining germetikligini sinash nazarda tutilishi lozim.

5-bob. Yakunlovchi qoida

89. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Rais A. RAFIQOV

Transport vaziri I. MAXKAMOV

Favqulodda vaziyatlar vaziri B. KUDRATXODJAYEV

Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Fanlar akademiyasi prezidenti SH. AYUPOV

Toshkent sh.,

2026-yil 23-yanvar,

2026-yil 20-yanvar

2026-yil 8-yanvar

2025-yil 9-dekabr

2025-yil 25-noyabr

29-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 04.02.2026 y., 10/26/3769/0108-son)

lex.uz