UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг

қарори

ҚОИДАЛАРИ

Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ва Ўзбекистон Республикаси Фанлар академияси билан келишилган.

3. Ушбу қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2026 йил 19 январдаги 33-сон қарорига ИЛОВА

Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш

Мазкур Қоидалар атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлашга қўйиладиган талабларни белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш босқичи — атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида белгиланган ҳолатга эришишга қаратилган, муайян вақт оралиғида амалга ошириладиган ташкилий ҳамда техник чора-тадбирлар ва ечимлар мажмуи;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончаси — атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида белгиланган, ушбу блок ҳамда унга қарашли бинолар ва иншоотларни ўз ичига олган ҳудуд (атом электр станциясининг бошқа (ишлаб турган) блоклари билан умумий бўлган бинолари, иншоотлари, тизимлари ва элементлари бундан мустасно);

эксплуатация қилувчи ташкилот — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс.

2. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришга тайёрлаш ҳамда уни эксплуатациядан чиқариш бўйича фаолият атом электр станцияси блоки хавфсизлигини асослаш бўйича ҳисобот ёки ушбу ҳисобот асосида ишлаб чиқилган атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастури, атом электр станцияси блоки ускуналари ва тизимларини демонтаж қилиш ишларининг дастури ва жадвалига, шунингдек атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича лойиҳа ҳужжатларига мувофиқ тасдиқланган эксплуатациядан чиқариш концепциясига мувофиқ амалга оширилиши зарур.

3. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш мақсадида эксплуатация қилувчи ташкилот қуйидаги чораларни кўриши зарур:

хавфсизлик маданиятини ривожлантириш;

бажариладиган ишлар сифатини таъминлаш бўйича дастурларни ишлаб чиқиш;

атом электр станцияси блокини хавфсиз эксплуатациядан чиқариш учун зарур бўлган ускуналар, тизимлар, бинолар ва иншоотларнинг ишга яроқлилигини таъминлаш ҳамда уларни соз ҳолатда сақлаш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш ишларини бажарувчи ходимларни танлаш, уларнинг тайёргарлиги ва малака даражасини назорат қилиш;

радиоактив моддалар ва радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни амалга оширишда ишларнинг хавфсизлигини, шунингдек уларни ҳисобга олиш ва назорат қилишни таъминлаш.

4. Кўп блокли атом электр станцияси майдончасида жойлаштирилган атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишлар ушбу майдончада жойлашган бошқа (ишлаб турган) атом электр станцияси блокларининг хавфсизлигига таъсир кўрсатмаслиги лозим.

5. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блокининг лойиҳавий хизмат муддати тугашидан камида 5 йил олдин атом электр станцияси блокини хавфсиз эксплуатациядан чиқариш бўйича концепция ишлаб чиқиши зарур.

6. Атом электр станцияси блокини хавфсиз эксплуатациядан чиқариш бўйича концепция қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришнинг мумкин бўлган вариантлари тавсифланиши ва таққосланиши, бунда ушбу блок эксплуатацияси тўхтатилгандан кейинги радиациявий вазият прогнози ҳамда эксплуатациядан чиқариш якунида эришилиши режалаштирилган тахминий (мақсадли) ҳолатларни;

эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан танланган эксплуатациядан чиқариш варианти, уни танлаш талаблари ҳамда танловнинг асосларини;

эксплуатациядан чиқариш учун тўхтатилган атом электр станцияси блокининг эксплуатациядаги конфигурациясини;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндиларнинг умумий миқдори (ҳажми ва фаоллиги), тури, тоифаси ва синфларини баҳолаш натижаларини;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришга тайёрлаш ва эксплуатациядан чиқариш тадбирлар рўйхати, тавсифи ва бажарилиш муддатини.

2-боб. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни таъминлаш

7. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидаги радиациявий фоннинг қийматини тўғри баҳолаш мақсадида, уни жойлаштиришдан олдинги даврга тегишли радиациявий фон маълумотлари олиниши керак.

8. Эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан атом электр станцияси блоки хавфсизлигини асослаш бўйича ҳисобот ишлаб чиқилиши лозим. Ҳисоботда қуйидаги техник ва ташкилий чора-тадбирлар назарда тутилиши лозим:

атом электр станцияси блокининг конструкциялари, тизимлари ва элементлари учун қўлланиладиган материаллар ҳамда уларни тайёрлаш бўйича талаблар;

атом электр станцияси блокини эксплуатация қилиш даврида тизимлар, элементлар ва хоналарнинг радионуклидлар билан юзаки ифлосланишини энг кам даражага туширишга қаратилган технологик ечимлар ва усуллар;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш даврида дезактивация ва демонтаж ишларининг техник ечимлари, шу жумладан ускунани бутунлигича ёки йирик қисмлар билан демонтаж қилиш ҳамда уни кейинчалик парчалаш ва (ёки) дезактивация майдончаларига кўчириш талаблари;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш ишларини бажариш учун зарур бўлган блок тизимлари ва элементларининг рўйхати;

блок бинолари ва иншоотларнинг қурилиш конструкциялари учун юк кўтариш қобилиятига оид талаблар;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш муддати давомида, шунингдек эксплуатациядан чиқариш ишлари жараёнида юзага келиши мумкин бўлган юкламалар тўғрисидаги маълумотлар;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш даврида ишлайдиган ҳамда ушбу жараённи амалга ошириш учун зарур бўлган тизимлар ва элементларнинг ишчанлиги, шу жумладан ресурс тугаганда ускуналар ва тизим элементларини алмаштириш орқали уларнинг узлуксиз ишлашини таъминлашга оид талаблар;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасида ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндиларни қайта ишлаш ва (ёки) кондициялаш ҳамда сақлаш учун мўлжалланган қурилмалар ва омборхоналарни жойлаштириш мумкин бўлган жойлар белгиланиши;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишларни бажаришда блокнинг асосий тизимлари ва элементларини демонтаж қилиш ва (ёки) дезактивация қилиш технологиялари олдиндан танланиши;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича маълумотлар базасини шакллантириш ва юритиш тартибига қўйиладиган талаблар (эксплуатациядан чиқаришга тайёргарлик кўриш ва уни амалга ошириш ишларини режалаштириш ҳамда бажариш учун зарур бўлган маълумотларни қайд этиш, тўплаш, сақлаш ва тақдим этиш воситалари ҳамда усуллари);

атом электр станциясининг блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида радиациявий хавфсизликни асослаш тўғрисидаги маълумотлар;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда юз бериши мумкин бўлган аварияларнинг таҳлили;

радиациявий назоратда қўлланиладиган ўлчов воситалари, метрологик ва услубий таъминоти тўғрисидаги маълумотлар;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда физик ҳимоя тизимини асослаш тўғрисидаги маълумотлар.

9. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блокининг «ҳаётий» даврида атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастури ва лойиҳасини ишлаб чиқиш учун хавфсизликни таъминлашга оид қуйидаги маълумотларни тўплаши ва сақлашни таъминлаши лозим:

атом электр станцияси блокининг тизимлари, элементлари ва хоналарининг радионуклидлар билан ифлосланиш даражасини баҳолаш тўғрисидаги;

атом электр станцияси блокининг бинолари, иншоотлари, тизимлари ва элементларининг техник ҳолатини ўрганиш ҳамда қолдиқ ресурсини текширувлар натижалари тўғрисидаги;

атом электр станцияси блоки хоналаридаги ҳамда эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидаги радиациявий вазият, шунингдек ушбу блок тўхтатилгандан кейин эксплуатациядан чиқариш учун санитария-муҳофаза зонаси ва кузатув зонаси тўғрисидаги;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндиларни жойлаштириш мақсадида эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидаги радиоактив чиқиндиларни сақлаш пунктлари ва омборхоналарининг мавжуд (бўш) ҳажмлари тўғрисидаги.

10. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастурини ишлаб чиқиши лозим. Ушбу дастур қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

атом электр станцияси блокини узил-кесил тўхтатилишигача бўлган даврда эксплуатациядан чиқаришга тайёрлаш бўйича тадбирларни;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришга тайёрлаш жараёнини (мазкур жараён блок узил-кесил тўхтатилган пайтдан бошлаб эксплуатациядан чиқариш ишлари бошлангунига қадар бўлган давр).

11. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда қуйидаги тадбирлар амалга оширилиши зарур:

радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ тадбирлар;

атом электр станцияси блоки ускуналари, тизимлари ва қурилиш конструкцияларини демонтаж қилиш ва дезактивация қилиш;

такроран фойдаланиладиган материаллар билан муомала қилиш;

юзага келиши мумкин бўлган радиациявий авариялар оқибатларини бартараф этиш;

радиациявий назорат;

жисман ҳимоя;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида фойдаланиладиган ускуналар, тизимлар, бинолар ва иншоотларни соз ҳолатда сақлаш, шунингдек уларнинг ресурслари тугаганда ҳамда таъмирлаш имконсиз ёки мақсадга мувофиқ бўлмаганда уларни алмаштириш;

атом электр станцияси блокининг ускуналари, тизимлари ва қурилиш конструкцияларини консервация қилиш ҳамда юқори фаолликка эга ускуналардан фойдаланиш.

12. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришга тайёргарлик кўриш жараёнида эксплуатация қилувчи ташкилот қуйидагиларни таъминлаши зарур:

атом электр станцияси блокидан барча ядровий материаллар, шу жумладан янги ядровий ёқилғи ва ишлатиб бўлинган ядровий ёқилғини чиқариб ташлаш;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончаси доирасида ядровий ёқилғини махсус ускуналар ва транспорт воситаларидан фойдаланган ҳолда олдиндан йўналишлар бўйича ташишни ташкил этиш;

атом электр станцияси блоки ускуналари ва технологик тизимларидан радиоактив моддаларни олиб ташлаш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришга тайёрлаш ишларини бажариш учун зарур бўлган ҳажмда атом электр станцияси блокининг бинолари, иншоотлари, тизимлари ва элементларини дезактивация қилиш;

атом электр станцияси блокидан фойдаланиш даврида унда тўпланган радиоактив чиқиндиларни қайта ишлаш ва кондициялаш, уларни радиоактив чиқиндилар сақланадиган омборга жойлаштириш ва (ёки) сақлаш ёки кўмиб ташлаш учун эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончаси чегарасидан ташқарига транспортда ташиш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасини ишлаб чиқиш учун атом электр станцияси блокини комплекс муҳандислик ва радиация текширувидан ўтказиш, олинган натижалар бўйича ҳисобот тайёрлаш;

мазкур Қоидаларнинг 3-бобига мувофиқ атом электр станцияси блокини комплекс муҳандислик ва радиациявий текширувидан ўтказиш;

комплекс муҳандислик ва радиация текшируви натижалари ҳисобга олинган ҳолда атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастурини янгилаш;

танланган атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш варианти бўйича атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасини ишлаб чиқиш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳаси ва дастури асосида атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда хавфсизликни асослаш бўйича ҳисоботни ишлаб чиқиш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида сифатни таъминлаш бўйича дастурни ишлаб чиқиш;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида авария содир бўлганда ходимларни (ишчи-хизматчиларни) ҳимоя қилиш бўйича чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш.

Ушбу Қоидаларнинг мазкур бандида кўрсатилган тадбирлар ва ишларни бажариш муддатлари атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастурида белгиланиши зарур.

13. Иссиқлик ажратувчи элементлар бузилиши ҳамда бўлинадиган материалларнинг технологик тизимларга, конструкция элементларига ёки иссиқлик ажратувчи элементларни сақлаш ҳавзасига тушиши оқибатида юз берган авариядан сўнг атом электр станцияси блоки тўхтатилган тақдирда, ушбу блокни ядровий хавфсиз ҳолатга келтириш авария оқибатларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилган атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастурига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

14. Комплекс муҳандислик ва радиация текшируви натижалари тўғрисидаги ҳисоботда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши зарур:

ўтказилган текширувнинг мақсадлари, вазифалари ва ҳажми;

текширувни ўтказишда қўлланилган ўлчаш усуллари ҳамда техник воситалар тўғрисидаги маълумотлар;

текширув жараёнида назорат қилинган параметрлар ва тавсифлар;

комплекс муҳандислик ва радиация текшируви давомида олинган натижалар ҳамда хулосалар.

15. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида атом электр станцияси блокини хавфсиз тарзда эксплуатациядан чиқаришни таъминловчи чора-тадбирлар назарда тутилиши ҳамда унда қуйидагилар келтирилиши лозим:

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш босқичларининг тавсифи ҳамда босқичларни бажариш кетма-кетлиги;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасининг чегаралари;

атом электр станцияси блоки эксплуатациядан чиқарилгандан кейинги якуний ҳолатнинг тавсифи;

кўп блокли атом электр станциясида атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишларнинг эксплуатация қилинаётган бошқа атом электр станцияси блокларига таъсир кўрсатиши эҳтимолини бартараф этувчи чора-тадбирлар (мазкур чора-тадбирларни ишлаб чиқиш атом электр станцияси лойиҳасини ишлаб чиқувчи иштирокида амалга оширилиши керак);

радиациявий хавфсизликни таъминлаш бўйича техник ва ташкилий ечимлар;

атом электр станцияси блоки хоналарида, эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасида, санитария-муҳофаза зонасида ва кузатув зонасида дозиметрик назорат ҳамда радиациявий вазиятни назорат қилиш ҳажми, шунингдек радиациявий назоратнинг техник воситаларига қўйиладиган талаблари;

чиқариб ташланадиган радиоактив чиқиндилар, шу жумладан иккиламчи радиоактив чиқиндилар бўйича уларнинг миқдори (ҳажми ва фаоллиги), радионуклид таркиби ва синфи, шунингдек радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишларни бажариш учун контейнерларнинг тури ва қанча миқдорда кераклигига оид талаблар;

шамоллатиш тизими (вентиляция), газни тозалаш, чангни бостириш ва оқава сувларни чиқариб юбориш тизимларининг техник тавсифлари;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш босқичи якунлангандан кейин атом электр станцияси блокининг ҳолати (эришиладиган ҳолат тавсифи);

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш пайтида ходимлар нурланишининг минималлаштириш талаблари;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришда саноат, экологик ва портлаш хавфсизлигига оид талаблар;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидаги радиоактив ифлосланишни бартараф этиш натижалари;

ташқи таъсирлардан ҳимоя қилиш усуллари;

атом электр станцияси блоки ходимларини радиациявий авария ҳақида огоҳлантириш ва хабардор қилиш усуллари;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишлар якунлангандан сўнг, лойиҳада белгиланган якуний ҳолат ҳамда келгусида эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидан режалаштирилаётган фойдаланиш шароитида сақланиб қолиши мумкин бўлган ионлаштирувчи нурланишнинг техноген манбалари билан боғлиқ ҳолда ходимлар ва аҳолининг нурланиш дозаларини прогноз баҳолаш натижалари.

16. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришнинг ҳар бир босқичи якунлангандан сўнг эксплуатациядан чиқарилаётган блокнинг амалдаги ҳолати эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида белгиланган режа ҳолатига мувофиқлиги текширилиб, қуйидагилар бўйича таҳлил ўтказилиши лозим:

атом электр станцияси блокини қўшимча муҳандислик ва радиация текширувидан ўтказиш зарурати;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш дастурини ва лойиҳасини янгилаш зарурати.

17. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришнинг барча босқичларида эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блокининг назорат қилинадиган кириш зонаси чегаралари белгиланиши, шунингдек қўриқлаш сигнализацияси воситаларидан фойдаланиш ва ходимларнинг ушбу зонага рухсатсиз киришининг олдини олиш бўйича чоралар кўрилиши керак.

18. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида ҳар бир босқич якунлангандан сўнг расмийлаштириладиган маълумотлар қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

фойдаланилган технологиялар, демонтаж ва дезактивация қилиш усуллари ва техник воситаларини;

радиациявий хавфли ишларнинг ҳар бир тури учун ходимларнинг олган индивидуал ва жамоавий нурланиш дозаларини;

атом электр станцияси блоки хоналаридаги ва эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасидаги радиациявий вазиятини;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида назарда тутилган қўшимча муҳандислик тўсиқларини яратиш бўйича амалга оширилган ишларни.

19. Атом электр станциясини эксплуатация қилувчи ташкилот блокни эксплуатациядан чиқаришнинг ҳар бир босқичи бошланишидан олдин қуйидаги кўрсаткичлар бўйича назорат даражаларини белгилаши лозим:

атом электр станцияси блоки хоналаридаги ишчи юзалар ҳамда ҳаво муҳитининг радионуклидлар билан ифлосланиш даражасини;

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида атроф-муҳитга радиоактив моддаларнинг чиқарилиши ва ташланиши бўйича рухсат этилган (назорат) даражаларини.

20. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқаришнинг барча босқичларида радиациявий назоратнинг ҳажми, усуллари ва техник воситалари атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидалар талабларига мувофиқ белгиланиши ва қуйидагилар амалга оширилиши зарур:

атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш ишларини бажараётган ходимларнинг индивидуал дозиметрик назорати;

муҳандислик тўсиқларининг бутунлиги ва ишга яроқлилиги назорати.

21. Ташқи нурланиш дозасининг қуввати ва (ёки) ҳаводаги радионуклидларнинг ҳажмий фаоллиги назорат даражаларидан ошиши эҳтимоли мавжуд бўлган жойларда атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш ишлари бажарилганда, назорат даражаси ошганлиги ҳақида хабар берувчи товуш ва ёруғлик сигнализациясига эга радиациявий назорат воситалари ўрнатилиши ва улар соз ҳолатда бўлиши лозим.

22. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш жараёнида ҳосил бўладиган радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишда Радиоактив чиқиндилар билан муомалада бўлишнинг хавфсизлик талабларига (рўйхат рақами 3694, 2025 йил 28 октябрь) риоя қилиниши лозим.

23. Эксплуатация қилувчи ташкилот Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2022 йил 10 январдаги 13-сон қарори билан тасдиқланган Атом энергиясидан фойдаланиш соҳасида фаолият олиб борадиган эксплуатация қилувчи ташкилотлар ва бошқа юридик шахслар ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ҳамда уларни аттестациядан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга кўра атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишларни бажаришда, бажарувчи ва хизматлар кўрсатувчи ташкилотлар ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш ҳамда малакаси оширилишини таъминлаши керак.

24. Эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блокида авария содир бўлганда:

эксплуатациядан чиқариш лойиҳасини амалга ошириш учун масъул таркибий бўлинма томонидан атом электр станциясининг маъмурий раҳбарияти дарҳол хабардор қилиниши;

лойиҳани амалга ошираётган бўлинманинг маъмурий раҳбарияти авариянинг ривожланишини тўхтатиши, ходимлар ва аҳолининг нурланиш дозаларини, шунингдек нурланишга учраган шахслар сонини ҳамда атом электр станцияси блоки хоналари ва атроф-муҳитнинг радиоактив ифлосланишини энг кам даражага келтириш чораларини кўриши керак.

3-боб. Атом электр станцияси блокини комплекс муҳандислик ва радиациявий текшириш

25. Атом электр станцияси блокининг комплекс муҳандислик ва радиациявий текшируви қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

лойиҳа ҳужжатларини ўрганиш ҳамда эксплуатациядан чиқарилаётган блокда амалга оширилган ечимларнинг лойиҳа ечимларига мувофиқлигини таҳлил қилиш;

қурилиш конструкциялари, тизимлар ва асбоб-ускуналардан эксплуатациядан чиқариш жараёнида фойдаланишни асослаш мақсадида блокнинг эксплуатация ҳужжатларини таҳлил қилиш;

атом электр станцияси блоки хоналари ичида ва ташқарисида радиациявий вазиятни таҳлил қилиш;

қурилиш конструкциялари, тизимлари ва ускуналарининг ҳолатини ускуналар ёрдамида текширувдан ўтказиш.

26. Атом электр станцияси блокининг бинолари ва иншоотларининг муҳандислик текшируви натижалари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

атом электр станцияси блоки, шунингдек унга тегишли бинолар ва иншоотларнинг тавсифини;

атом электр станцияси блоки қурилиш конструкцияларининг текширув ўтказилган пайтдаги ҳақиқий техник ҳолати ва уларнинг қолдиқ ресурси бўйича баҳолашни;

атом электр станцияси блокини жойлаштириш бўйича қабул қилинган техник ечимлар рўйхатини;

электр, иссиқлик, газ, ҳаво ва сув таъминотининг асосий схемаларини;

атом электр станцияси блоки ишлаб чиқариш бинолари, иншоотлари ва хоналари ўртасидаги технологик ҳамда транспорт алоқаларининг схемалари ва хусусиятларини.

27. Атом электр станцияси блокининг ишлаб чиқариш хоналарининг муҳандислик текшируви натижалари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

атом электр станцияси блоки белгилари, шунингдек қатъий ва эркин режим зоналари бўйича хоналарнинг рақамлари ва номлари кўрсатилган тўлиқ рўйхатини;

хонанинг тавсифларини (геометрик ўлчамлари, хона тоифаси, портлаш ва ёнғин хавфи синфи, электр хавфсизлиги синфи, ҳаво алмашинуви даражаси, пол, шифт ва девор қопламаларининг тавсифлари, тирқишлар тавсифлари);

биноларда жойлаштирилган ёки бинолар орқали транзит ўтувчи асбоб-ускуналар, қурилмалар, тизимлар ҳамда коммуникациялар рўйхати ва уларнинг техник ва масса-габарит тавсифларини;

текшириш пайтида ускуналар, қурилмалар ва тизимларнинг амалдаги техник ҳолати ҳамда уларнинг қолдиқ хизмат муддати тўғрисидаги маълумотларни.

28. Радиациявий вазият тўғрисидаги ахборот қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак:

гамма-нурланиш дозаларининг қувватлари, атом электр станцияси блоки хоналаридаги альфа- ва бета-заррачалар оқимларининг зичликлари, атом электр станцияси блоки хоналари ҳавосидаги радиоактив аэрозоллар ва газларнинг концентрацияларини;

атом электр станцияси блоки бинолари ва иншоотларидан ташқаридаги гамма-нурланиш дозалари қувватлари, эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончаси ҳудудининг ва атом электр станцияси блоки бинолари ва иншоотлари ташқи сиртларининг радиоактив ифлосланиш даражалари, шунингдек атмосферадаги радиоактив аэрозоллар ва газлар концентрацияларини.

29. Атом электр станцияси блокини радиациявий текшириш натижалари қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончаси, сиртлар (деворлар, томлар) ва қопламалар тури, радионуклидлар таркиби, уларнинг фаоллиги кўрсатилган ҳолда радиоактив ифлосланишга учраган объектлари (атом электр станцияси блоки бинолари ва иншоотлари) рўйхатини;

омборларда тўпланган суюқ радиоактив чиқиндилар ҳажмлари, уларнинг солиштирма ва интеграл фаоллиги, радионуклид ва кимёвий таркиби, агрегат ҳолатини;

тўпланган қаттиқ радиоактив чиқиндилар ҳажмлари, уларнинг солиштирма ва умумий фаоллиги, радионуклид таркиби, кимёвий таркибини;

атом электр станцияси блокида мавжуд бўлган қаттиқ ва суюқ радиоактив чиқиндилар омборларининг тўлдирилганлиги тўғрисидаги маълумотларни;

дозалар қуввати ва нурланиш майдонлари картограммаларини;

коммуникациялар, омборхоналарнинг қурилиш ва ҳимоя иншоотларининг бўлиниш маҳсулотлари ҳамда бошқа радионуклидлар билан ифлосланганлик даражасини.

30. Блок хоналарида радиациявий текширув ўтказилгандан сўнг атом электр станциясида қуйидагилар аниқланиши лозим:

атом электр станцияси блоки биноларидаги радиоактив ифлосланиш зоналари ва уларнинг чегаралари;

назорат қилинадиган фойдаланиш зонаси;

биноларда жойлашган ёки бинолар орқали транзит тарзда ўтувчи ускуналар, тизимлар ва қурилиш конструкцияларининг юзаси радиоактив модда билан ифлосланиш даражаси;

асбоб-ускуналар ва қурилиш конструкциялари материалларининг ташқи сиртдан ичкарига қараб радионуклидлар билан ифлосланиш даражалари;

ускуналар ичидаги радиоактив чўкиндиларнинг ҳажми ва нуклидлар таркиби.

31. Радиациявий текширувдан сўнг эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасида қуйидагилар аниқланиши керак:

атом электр станцияси ҳудудидаги ер ости ва ер усти сувларидаги радионуклидларнинг концентрацияси ва таркиби;

атом электр станцияси ҳудуди тупроғидаги радионуклидларнинг концентрацияси ва таркиби.

4-боб. Атом электр станциясининг блокини эксплуатациядан чиқариш бўйича ишларни якунлаш

32. Атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш ишлари атом электр станцияси блокини эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида белгиланган якуний ҳолатга эришилганлиги тасдиқлангандан кейингина тугалланган ҳисобланиши лозим.

33. Атом электр станцияси блоки эксплуатациядан чиқарилгандан кейинги якуний ҳолатга эришилганлигини асослаш мақсадида эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станцияси блокини якуний текширувдан ўтказиши ҳамда якуний текширув натижалари бўйича ҳисоботни ишлаб чиқиши керак.

34. Якуний текширув натижалари бўйича ҳисоботда қуйидагилар кўрсатилиши керак:

якуний текширувни ўтказишда фойдаланилган ўлчов усуллари ва техник воситалар тўғрисидаги маълумотлар;

якуний текширув давомида олинган натижалар;

эксплуатациядан чиқарилаётган атом электр станцияси блоки майдончасида қолган ионлаштирувчи нурланиш манбаларининг кўп омилли таъсирида ходимлар ва аҳолининг прогноз қилинаётган нурланиш дозаларини баҳолаш натижалари;

атом электр станцияси блокининг амалдаги ҳолати эксплуатациядан чиқариш лойиҳасида кўрсатилган атом электр станцияси блоки эксплуатациядан чиқарилгандан кейинги якуний ҳолатга мувофиқлигини асослаш натижалари.

5-боб. Якуний қоида

35. Мазкур Қоидаларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Раис А. РАФИҚОВ

Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Фанлар академияси биринчи вице-президенти Ш. САГДУЛЛАЕВ

Тошкент ш.,

2026 йил 19 январь,

2026 йил 7 январь

2025 йил 12 декабрь

33 -сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 10.02.2026 й., 10/26/3771/0129-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining

qarori

QOIDALARI

Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi va Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2026-yil 19-yanvardagi 33-son qaroriga ILOVA

Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash

Mazkur Qoidalar atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlashga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish bosqichi — atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida belgilangan holatga erishishga qaratilgan, muayyan vaqt oraligʻida amalga oshiriladigan tashkiliy hamda texnik chora-tadbirlar va yechimlar majmui;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasi — atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida belgilangan, ushbu blok hamda unga qarashli binolar va inshootlarni oʻz ichiga olgan hudud (atom elektr stansiyasining boshqa (ishlab turgan) bloklari bilan umumiy boʻlgan binolari, inshootlari, tizimlari va elementlari bundan mustasno);

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs.

2. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorlash hamda uni ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha faoliyat atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobot yoki ushbu hisobot asosida ishlab chiqilgan atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturi, atom elektr stansiyasi bloki uskunalari va tizimlarini demontaj qilish ishlarining dasturi va jadvaliga, shuningdek atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha loyiha hujjatlariga muvofiq tasdiqlangan ekspluatatsiyadan chiqarish konsepsiyasiga muvofiq amalga oshirilishi zarur.

3. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash maqsadida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagi choralarni koʻrishi zarur:

xavfsizlik madaniyatini rivojlantirish;

bajariladigan ishlar sifatini taʼminlash boʻyicha dasturlarni ishlab chiqish;

atom elektr stansiyasi blokini xavfsiz ekspluatatsiyadan chiqarish uchun zarur boʻlgan uskunalar, tizimlar, binolar va inshootlarning ishga yaroqliligini taʼminlash hamda ularni soz holatda saqlash;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish ishlarini bajaruvchi xodimlarni tanlash, ularning tayyorgarligi va malaka darajasini nazorat qilish;

radioaktiv moddalar va radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni amalga oshirishda ishlarning xavfsizligini, shuningdek ularni hisobga olish va nazorat qilishni taʼminlash.

4. Koʻp blokli atom elektr stansiyasi maydonchasida joylashtirilgan atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlar ushbu maydonchada joylashgan boshqa (ishlab turgan) atom elektr stansiyasi bloklarining xavfsizligiga taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

5. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasi blokining loyihaviy xizmat muddati tugashidan kamida 5 yil oldin atom elektr stansiyasi blokini xavfsiz ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha konsepsiya ishlab chiqishi zarur.

6. Atom elektr stansiyasi blokini xavfsiz ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha konsepsiya quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishning mumkin boʻlgan variantlari tavsiflanishi va taqqoslanishi, bunda ushbu blok ekspluatatsiyasi toʻxtatilgandan keyingi radiatsiyaviy vaziyat prognozi hamda ekspluatatsiyadan chiqarish yakunida erishilishi rejalashtirilgan taxminiy (maqsadli) holatlarni;

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan tanlangan ekspluatatsiyadan chiqarish varianti, uni tanlash talablari hamda tanlovning asoslarini;

ekspluatatsiyadan chiqarish uchun toʻxtatilgan atom elektr stansiyasi blokining ekspluatatsiyadagi konfiguratsiyasini;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilarning umumiy miqdori (hajmi va faolligi), turi, toifasi va sinflarini baholash natijalarini;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorlash va ekspluatatsiyadan chiqarish tadbirlar roʻyxati, tavsifi va bajarilish muddatini.

2-bob. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni taʼminlash

7. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidagi radiatsiyaviy fonning qiymatini toʻgʻri baholash maqsadida, uni joylashtirishdan oldingi davrga tegishli radiatsiyaviy fon maʼlumotlari olinishi kerak.

8. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan atom elektr stansiyasi bloki xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobot ishlab chiqilishi lozim. Hisobotda quyidagi texnik va tashkiliy chora-tadbirlar nazarda tutilishi lozim:

atom elektr stansiyasi blokining konstruksiyalari, tizimlari va elementlari uchun qoʻllaniladigan materiallar hamda ularni tayyorlash boʻyicha talablar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiya qilish davrida tizimlar, elementlar va xonalarning radionuklidlar bilan yuzaki ifloslanishini eng kam darajaga tushirishga qaratilgan texnologik yechimlar va usullar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish davrida dezaktivatsiya va demontaj ishlarining texnik yechimlari, shu jumladan uskunani butunligicha yoki yirik qismlar bilan demontaj qilish hamda uni keyinchalik parchalash va (yoki) dezaktivatsiya maydonchalariga koʻchirish talablari;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish ishlarini bajarish uchun zarur boʻlgan blok tizimlari va elementlarining roʻyxati;

blok binolari va inshootlarning qurilish konstruksiyalari uchun yuk koʻtarish qobiliyatiga oid talablar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish muddati davomida, shuningdek ekspluatatsiyadan chiqarish ishlari jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yuklamalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish davrida ishlaydigan hamda ushbu jarayonni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan tizimlar va elementlarning ishchanligi, shu jumladan resurs tugaganda uskunalar va tizim elementlarini almashtirish orqali ularning uzluksiz ishlashini taʼminlashga oid talablar;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasida hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash va (yoki) konditsiyalash hamda saqlash uchun moʻljallangan qurilmalar va omborxonalarni joylashtirish mumkin boʻlgan joylar belgilanishi;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlarni bajarishda blokning asosiy tizimlari va elementlarini demontaj qilish va (yoki) dezaktivatsiya qilish texnologiyalari oldindan tanlanishi;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha maʼlumotlar bazasini shakllantirish va yuritish tartibiga qoʻyiladigan talablar (ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorgarlik koʻrish va uni amalga oshirish ishlarini rejalashtirish hamda bajarish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni qayd etish, toʻplash, saqlash va taqdim etish vositalari hamda usullari);

atom elektr stansiyasining blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida radiatsiyaviy xavfsizlikni asoslash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda yuz berishi mumkin boʻlgan avariyalarning tahlili;

radiatsiyaviy nazoratda qoʻllaniladigan oʻlchov vositalari, metrologik va uslubiy taʼminoti toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda fizik himoya tizimini asoslash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

9. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasi blokining “hayotiy” davrida atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturi va loyihasini ishlab chiqish uchun xavfsizlikni taʼminlashga oid quyidagi maʼlumotlarni toʻplashi va saqlashni taʼminlashi lozim:

atom elektr stansiyasi blokining tizimlari, elementlari va xonalarining radionuklidlar bilan ifloslanish darajasini baholash toʻgʻrisidagi;

atom elektr stansiyasi blokining binolari, inshootlari, tizimlari va elementlarining texnik holatini oʻrganish hamda qoldiq resursini tekshiruvlar natijalari toʻgʻrisidagi;

atom elektr stansiyasi bloki xonalaridagi hamda ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidagi radiatsiyaviy vaziyat, shuningdek ushbu blok toʻxtatilgandan keyin ekspluatatsiyadan chiqarish uchun sanitariya-muhofaza zonasi va kuzatuv zonasi toʻgʻrisidagi;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilarni joylashtirish maqsadida ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidagi radioaktiv chiqindilarni saqlash punktlari va omborxonalarining mavjud (boʻsh) hajmlari toʻgʻrisidagi.

10. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturini ishlab chiqishi lozim. Ushbu dastur quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

atom elektr stansiyasi blokini uzil-kesil toʻxtatilishigacha boʻlgan davrda ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorlash boʻyicha tadbirlarni;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorlash jarayonini (mazkur jarayon blok uzil-kesil toʻxtatilgan paytdan boshlab ekspluatatsiyadan chiqarish ishlari boshlanguniga qadar boʻlgan davr).

11. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda quyidagi tadbirlar amalga oshirilishi zarur:

radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq tadbirlar;

atom elektr stansiyasi bloki uskunalari, tizimlari va qurilish konstruksiyalarini demontaj qilish va dezaktivatsiya qilish;

takroran foydalaniladigan materiallar bilan muomala qilish;

yuzaga kelishi mumkin boʻlgan radiatsiyaviy avariyalar oqibatlarini bartaraf etish;

radiatsiyaviy nazorat;

jisman himoya;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida foydalaniladigan uskunalar, tizimlar, binolar va inshootlarni soz holatda saqlash, shuningdek ularning resurslari tugaganda hamda taʼmirlash imkonsiz yoki maqsadga muvofiq boʻlmaganda ularni almashtirish;

atom elektr stansiyasi blokining uskunalari, tizimlari va qurilish konstruksiyalarini konservatsiya qilish hamda yuqori faollikka ega uskunalardan foydalanish.

12. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorgarlik koʻrish jarayonida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagilarni taʼminlashi zarur:

atom elektr stansiyasi blokidan barcha yadroviy materiallar, shu jumladan yangi yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini chiqarib tashlash;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasi doirasida yadroviy yoqilgʻini maxsus uskunalar va transport vositalaridan foydalangan holda oldindan yoʻnalishlar boʻyicha tashishni tashkil etish;

atom elektr stansiyasi bloki uskunalari va texnologik tizimlaridan radioaktiv moddalarni olib tashlash;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishga tayyorlash ishlarini bajarish uchun zarur boʻlgan hajmda atom elektr stansiyasi blokining binolari, inshootlari, tizimlari va elementlarini dezaktivatsiya qilish;

atom elektr stansiyasi blokidan foydalanish davrida unda toʻplangan radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash va konditsiyalash, ularni radioaktiv chiqindilar saqlanadigan omborga joylashtirish va (yoki) saqlash yoki koʻmib tashlash uchun ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasi chegarasidan tashqariga transportda tashish;

atom elektr stantsiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasini ishlab chiqish uchun atom elektr stantsiyasi blokini kompleks muhandislik va radiatsiya tekshiruvidan oʻtkazish, olingan natijalar boʻyicha hisobot tayyorlash;

mazkur Qoidalarning 3-bobiga muvofiq atom elektr stansiyasi blokini kompleks muhandislik va radiatsiyaviy tekshiruvidan oʻtkazish;

kompleks muhandislik va radiatsiya tekshiruvi natijalari hisobga olingan holda atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturini yangilash;

tanlangan atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish varianti boʻyicha atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasini ishlab chiqish;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasi va dasturi asosida atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda xavfsizlikni asoslash boʻyicha hisobotni ishlab chiqish;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida sifatni taʼminlash boʻyicha dasturni ishlab chiqish;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida avariya sodir boʻlganda xodimlarni (ishchi-xizmatchilarni) himoya qilish boʻyicha chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish.

Ushbu Qoidalarning mazkur bandida koʻrsatilgan tadbirlar va ishlarni bajarish muddatlari atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturida belgilanishi zarur.

13. Issiqlik ajratuvchi elementlar buzilishi hamda boʻlinadigan materiallarning texnologik tizimlarga, konstruksiya elementlariga yoki issiqlik ajratuvchi elementlarni saqlash havzasiga tushishi oqibatida yuz bergan avariyadan soʻng atom elektr stansiyasi bloki toʻxtatilgan taqdirda, ushbu blokni yadroviy xavfsiz holatga keltirish avariya oqibatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

14. Kompleks muhandislik va radiatsiya tekshiruvi natijalari toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi zarur:

oʻtkazilgan tekshiruvning maqsadlari, vazifalari va hajmi;

tekshiruvni oʻtkazishda qoʻllanilgan oʻlchash usullari hamda texnik vositalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

tekshiruv jarayonida nazorat qilingan parametrlar va tavsiflar;

kompleks muhandislik va radiatsiya tekshiruvi davomida olingan natijalar hamda xulosalar.

15. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida atom elektr stansiyasi blokini xavfsiz tarzda ekspluatatsiyadan chiqarishni taʼminlovchi chora-tadbirlar nazarda tutilishi hamda unda quyidagilar keltirilishi lozim:

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish bosqichlarining tavsifi hamda bosqichlarni bajarish ketma-ketligi;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasining chegaralari;

atom elektr stansiyasi bloki ekspluatatsiyadan chiqarilgandan keyingi yakuniy holatning tavsifi;

koʻp blokli atom elektr stansiyasida atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlarning ekspluatatsiya qilinayotgan boshqa atom elektr stansiyasi bloklariga taʼsir koʻrsatishi ehtimolini bartaraf etuvchi chora-tadbirlar (mazkur chora-tadbirlarni ishlab chiqish atom elektr stansiyasi loyihasini ishlab chiquvchi ishtirokida amalga oshirilishi kerak);

radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha texnik va tashkiliy yechimlar;

atom elektr stansiyasi bloki xonalarida, ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasida, sanitariya-muhofaza zonasida va kuzatuv zonasida dozimetrik nazorat hamda radiatsiyaviy vaziyatni nazorat qilish hajmi, shuningdek radiatsiyaviy nazoratning texnik vositalariga qoʻyiladigan talablari;

chiqarib tashlanadigan radioaktiv chiqindilar, shu jumladan ikkilamchi radioaktiv chiqindilar boʻyicha ularning miqdori (hajmi va faolligi), radionuklid tarkibi va sinfi, shuningdek radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq ishlarni bajarish uchun konteynerlarning turi va qancha miqdorda kerakligiga oid talablar;

shamollatish tizimi (ventilyatsiya), gazni tozalash, changni bostirish va oqava suvlarni chiqarib yuborish tizimlarining texnik tavsiflari;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish bosqichi yakunlangandan keyin atom elektr stansiyasi blokining holati (erishiladigan holat tavsifi);

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish paytida xodimlar nurlanishining minimallashtirish talablari;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishda sanoat, ekologik va portlash xavfsizligiga oid talablar;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidagi radioaktiv ifloslanishni bartaraf etish natijalari;

tashqi taʼsirlardan himoya qilish usullari;

atom elektr stantsiyasi bloki xodimlarini radiatsiyaviy avariya haqida ogohlantirish va xabardor qilish usullari;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlar yakunlangandan soʻng, loyihada belgilangan yakuniy holat hamda kelgusida ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidan rejalashtirilayotgan foydalanish sharoitida saqlanib qolishi mumkin boʻlgan ionlashtiruvchi nurlanishning texnogen manbalari bilan bogʻliq holda xodimlar va aholining nurlanish dozalarini prognoz baholash natijalari.

16. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishning har bir bosqichi yakunlangandan soʻng ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan blokning amaldagi holati ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida belgilangan reja holatiga muvofiqligi tekshirilib, quyidagilar boʻyicha tahlil oʻtkazilishi lozim:

atom elektr stansiyasi blokini qoʻshimcha muhandislik va radiatsiya tekshiruvidan oʻtkazish zarurati;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish dasturini va loyihasini yangilash zarurati.

17. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishning barcha bosqichlarida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi blokining nazorat qilinadigan kirish zonasi chegaralari belgilanishi, shuningdek qoʻriqlash signalizatsiyasi vositalaridan foydalanish va xodimlarning ushbu zonaga ruxsatsiz kirishining oldini olish boʻyicha choralar koʻrilishi kerak.

18. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida har bir bosqich yakunlangandan soʻng rasmiylashtiriladigan maʼlumotlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

foydalanilgan texnologiyalar, demontaj va dezaktivatsiya qilish usullari va texnik vositalarini;

radiatsiyaviy xavfli ishlarning har bir turi uchun xodimlarning olgan individual va jamoaviy nurlanish dozalarini;

atom elektr stansiyasi bloki xonalaridagi va ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasidagi radiatsiyaviy vaziyatini;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida nazarda tutilgan qoʻshimcha muhandislik toʻsiqlarini yaratish boʻyicha amalga oshirilgan ishlarni.

19. Atom elektr stansiyasini ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot blokni ekspluatatsiyadan chiqarishning har bir bosqichi boshlanishidan oldin quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha nazorat darajalarini belgilashi lozim:

atom elektr stansiyasi bloki xonalaridagi ishchi yuzalar hamda havo muhitining radionuklidlar bilan ifloslanish darajasini;

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida atrof-muhitga radioaktiv moddalarning chiqarilishi va tashlanishi boʻyicha ruxsat etilgan (nazorat) darajalarini.

20. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarishning barcha bosqichlarida radiatsiyaviy nazoratning hajmi, usullari va texnik vositalari atom energiyasidan foydalanish sohasidagi normalar va qoidalar talablariga muvofiq belgilanishi va quyidagilar amalga oshirilishi zarur:

atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish ishlarini bajarayotgan xodimlarning individual dozimetrik nazorati;

muhandislik toʻsiqlarining butunligi va ishga yaroqliligi nazorati.

21. Tashqi nurlanish dozasining quvvati va (yoki) havodagi radionuklidlarning hajmiy faolligi nazorat darajalaridan oshishi ehtimoli mavjud boʻlgan joylarda atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish ishlari bajarilganda, nazorat darajasi oshganligi haqida xabar beruvchi tovush va yorugʻlik signalizatsiyasiga ega radiatsiyaviy nazorat vositalari oʻrnatilishi va ular soz holatda boʻlishi lozim.

22. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida hosil boʻladigan radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishda Radioaktiv chiqindilar bilan muomalada boʻlishning xavfsizlik talablariga (roʻyxat raqami 3694, 2025-yil 28-oktabr) rioya qilinishi lozim.

23. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 10-yanvardagi 13-son qarori bilan tasdiqlangan Atom energiyasidan foydalanish sohasida faoliyat olib boradigan ekspluatatsiya qiluvchi tashkilotlar va boshqa yuridik shaxslar xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash, ularning malakasini oshirish hamda ularni attestatsiyadan oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga koʻra atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlarni bajarishda, bajaruvchi va xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilotlar xodimlarini tayyorlash, qayta tayyorlash hamda malakasi oshirilishini taʼminlashi kerak.

24. Ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi blokida avariya sodir boʻlganda:

ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasini amalga oshirish uchun masʼul tarkibiy boʻlinma tomonidan atom elektr stansiyasining maʼmuriy rahbariyati darhol xabardor qilinishi;

loyihani amalga oshirayotgan boʻlinmaning maʼmuriy rahbariyati avariyaning rivojlanishini toʻxtatishi, xodimlar va aholining nurlanish dozalarini, shuningdek nurlanishga uchragan shaxslar sonini hamda atom elektr stansiyasi bloki xonalari va atrof-muhitning radioaktiv ifloslanishini eng kam darajaga keltirish choralarini koʻrishi kerak.

3-bob. Atom elektr stansiyasi blokini kompleks muhandislik va radiatsiyaviy tekshirish

25. Atom elektr stansiyasi blokining kompleks muhandislik va radiatsiyaviy tekshiruvi quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

loyiha hujjatlarini oʻrganish hamda ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan blokda amalga oshirilgan yechimlarning loyiha yechimlariga muvofiqligini tahlil qilish;

qurilish konstruksiyalari, tizimlar va asbob-uskunalardan ekspluatatsiyadan chiqarish jarayonida foydalanishni asoslash maqsadida blokning ekspluatatsiya hujjatlarini tahlil qilish;

atom elektr stansiyasi bloki xonalari ichida va tashqarisida radiatsiyaviy vaziyatni tahlil qilish;

qurilish konstruksiyalari, tizimlari va uskunalarining holatini uskunalar yordamida tekshiruvdan oʻtkazish.

26. Atom elektr stansiyasi blokining binolari va inshootlarining muhandislik tekshiruvi natijalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

atom elektr stansiyasi bloki, shuningdek unga tegishli binolar va inshootlarning tavsifini;

atom elektr stansiyasi bloki qurilish konstruksiyalarining tekshiruv oʻtkazilgan paytdagi haqiqiy texnik holati va ularning qoldiq resursi boʻyicha baholashni;

atom elektr stansiyasi blokini joylashtirish boʻyicha qabul qilingan texnik yechimlar roʻyxatini;

elektr, issiqlik, gaz, havo va suv taʼminotining asosiy sxemalarini;

atom elektr stansiyasi bloki ishlab chiqarish binolari, inshootlari va xonalari oʻrtasidagi texnologik hamda transport aloqalarining sxemalari va xususiyatlarini.

27. Atom elektr stansiyasi blokining ishlab chiqarish xonalarining muhandislik tekshiruvi natijalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

atom elektr stansiyasi bloki belgilari, shuningdek qatʼiy va erkin rejim zonalari boʻyicha xonalarning raqamlari va nomlari koʻrsatilgan toʻliq roʻyxatini;

xonaning tavsiflarini (geometrik oʻlchamlari, xona toifasi, portlash va yongʻin xavfi sinfi, elektr xavfsizligi sinfi, havo almashinuvi darajasi, pol, shift va devor qoplamalarining tavsiflari, tirqishlar tavsiflari);

binolarda joylashtirilgan yoki binolar orqali tranzit oʻtuvchi asbob-uskunalar, qurilmalar, tizimlar hamda kommunikatsiyalar roʻyxati va ularning texnik va massa-gabarit tavsiflarini;

tekshirish paytida uskunalar, qurilmalar va tizimlarning amaldagi texnik holati hamda ularning qoldiq xizmat muddati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni.

28. Radiatsiyaviy vaziyat toʻgʻrisidagi axborot quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

gamma-nurlanish dozalarining quvvatlari, atom elektr stansiyasi bloki xonalaridagi alfa- va beta-zarrachalar oqimlarining zichliklari, atom elektr stansiyasi bloki xonalari havosidagi radioaktiv aerozollar va gazlarning konsentratsiyalarini;

atom elektr stansiyasi bloki binolari va inshootlaridan tashqaridagi gamma-nurlanish dozalari quvvatlari, ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasi hududining va atom elektr stansiyasi bloki binolari va inshootlari tashqi sirtlarining radioaktiv ifloslanish darajalari, shuningdek atmosferadagi radioaktiv aerozollar va gazlar konsentratsiyalarini.

29. Atom elektr stansiyasi blokini radiatsiyaviy tekshirish natijalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi kerak:

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasi, sirtlar (devorlar, tomlar) va qoplamalar turi, radionuklidlar tarkibi, ularning faolligi koʻrsatilgan holda radioaktiv ifloslanishga uchragan obyektlari (atom elektr stansiyasi bloki binolari va inshootlari) roʻyxatini;

omborlarda toʻplangan suyuq radioaktiv chiqindilar hajmlari, ularning solishtirma va integral faolligi, radionuklid va kimyoviy tarkibi, agregat holatini;

toʻplangan qattiq radioaktiv chiqindilar hajmlari, ularning solishtirma va umumiy faolligi, radionuklid tarkibi, kimyoviy tarkibini;

atom elektr stansiyasi blokida mavjud boʻlgan qattiq va suyuq radioaktiv chiqindilar omborlarining toʻldirilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni;

dozalar quvvati va nurlanish maydonlari kartogrammalarini;

kommunikatsiyalar, omborxonalarning qurilish va himoya inshootlarining boʻlinish mahsulotlari hamda boshqa radionuklidlar bilan ifloslanganlik darajasini.

30. Blok xonalarida radiatsiyaviy tekshiruv oʻtkazilgandan soʻng atom elektr stansiyasida quyidagilar aniqlanishi lozim:

atom elektr stansiyasi bloki binolaridagi radioaktiv ifloslanish zonalari va ularning chegaralari;

nazorat qilinadigan foydalanish zonasi;

binolarda joylashgan yoki binolar orqali tranzit tarzda oʻtuvchi uskunalar, tizimlar va qurilish konstruksiyalarining yuzasi radioaktiv modda bilan ifloslanish darajasi;

asbob-uskunalar va qurilish konstruksiyalari materiallarining tashqi sirtdan ichkariga qarab radionuklidlar bilan ifloslanish darajalari;

uskunalar ichidagi radioaktiv choʻkindilarning hajmi va nuklidlar tarkibi.

31. Radiatsiyaviy tekshiruvdan soʻng ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasida quyidagilar aniqlanishi kerak:

atom elektr stansiyasi hududidagi yer osti va yer usti suvlaridagi radionuklidlarning konsentratsiyasi va tarkibi;

atom elektr stansiyasi hududi tuprogʻidagi radionuklidlarning konsentratsiyasi va tarkibi.

4-bob. Atom elektr stansiyasining blokini ekspluatatsiyadan chiqarish boʻyicha ishlarni yakunlash

32. Atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish ishlari atom elektr stansiyasi blokini ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida belgilangan yakuniy holatga erishilganligi tasdiqlangandan keyingina tugallangan hisoblanishi lozim.

33. Atom elektr stansiyasi bloki ekspluatatsiyadan chiqarilgandan keyingi yakuniy holatga erishilganligini asoslash maqsadida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasi blokini yakuniy tekshiruvdan oʻtkazishi hamda yakuniy tekshiruv natijalari boʻyicha hisobotni ishlab chiqishi kerak.

34. Yakuniy tekshiruv natijalari boʻyicha hisobotda quyidagilar koʻrsatilishi kerak:

yakuniy tekshiruvni oʻtkazishda foydalanilgan oʻlchov usullari va texnik vositalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

yakuniy tekshiruv davomida olingan natijalar;

ekspluatatsiyadan chiqarilayotgan atom elektr stansiyasi bloki maydonchasida qolgan ionlashtiruvchi nurlanish manbalarining koʻp omilli taʼsirida xodimlar va aholining prognoz qilinayotgan nurlanish dozalarini baholash natijalari;

atom elektr stansiyasi blokining amaldagi holati ekspluatatsiyadan chiqarish loyihasida koʻrsatilgan atom elektr stansiyasi bloki ekspluatatsiyadan chiqarilgandan keyingi yakuniy holatga muvofiqligini asoslash natijalari.

5-bob. Yakuniy qoida

35. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Rais A. RAFIQOV

Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Fanlar akademiyasi birinchi vitse-prezidenti SH. SAGDULLAYEV

Toshkent sh.,

2026-yil 19-yanvar,

2026-yil 7-yanvar

2025-yil 12-dekabr

33 -son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.02.2026 y., 10/26/3771/0129-son)

lex.uz