📅 2026-yil 3-mart · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
UzbekAI
📅 2026 йил 3 март · Вазирлик ва идоралар ҳужжатлари · Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 3 марта 2026 г. · Документы министерств и ведомств · Комитет промышленной, радиационной и ядерной безопасности при Кабинете Министров
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 3 March 2026 · Ministry and agency documents · Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг
қарори
ҚОИДАЛАРИ
Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлаш қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:
1. Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлаш қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.
2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги, Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ҳамда Фанлар академияси билан келишилган.
3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Келишилди:
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2026 йил 3 мартдаги 41-сон қарорига ИЛОВА
Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлаш
Мазкур Қоидалар сув, сув-энергетик реактори (ВВЕР) туридаги реакторлар билан жиҳозланган атом электр станциясини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилиш жараёнида водородли портлашдан ҳимоя қилишга қўйиладиган талабларни белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур ҳужжатда қуйидаги тушунчалар қўлланилади:
эксплуатация қилувчи ташкилот — Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан ташкил этилган ҳамда ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти учун масъул этиб тайинланган ҳамда ўз кучлари билан ёки бошқа юридик шахсларни жалб этган ҳолда ядровий қурилмани ва (ёки) сақлаш пунктини эксплуатация қилишга қодир бўлган юридик шахс;
детонация — ёнувчи газ аралашмасида кимёвий реакциянинг зарба тўлқини билан боғланган ҳолда товуш тезлигидан юқори тезликда тарқалиши билан тавсифланадиган портлаш жараёни;
дефлаграция — чекланган ҳажмда водород сақловчи аралашмада реакция фронтининг товуш тезлигидан паст тезликда тарқалиши натижасида ўртача босим ҳамда иссиқлик юкламалари юзага келиши билан тавсифланадиган портлаш;
герметик тўсиқ — ядровий реактор қурилмаси ёки радиоактив моддаларни сақловчи бошқа объектлар атрофидаги фазони ажратиб турувчи, атом электр станцияси лойиҳасида назарда тутилган чегарани ҳосил қилувчи қурилиш ва бошқа конструкция элементлари мажмуи;
лойиҳавий авариялар — атом электр станцияси лойиҳасида кўзда тутилган бошланғич ҳодисалар натижасида содир бўладиган ҳамда уларнинг оқибатларини чеклаш учун хавфсизлик тизимлари назарда тутилган авариялар;
лойиҳадан ташқари авариялар — атом электр станцияси лойиҳасида кўзда тутилмаган сабаблар ёки ҳодисалар кетма-кетлиги натижасида юзага келадиган авариялар.
2. Атом электр станциясини лойиҳалаш, қуриш ва эксплуатация қилиш жараёнида ташқи табиий ҳамда техноген таъсирлар ҳисобга олинган ҳолда водород сақловчи аралашмалар портлашидан ҳимояни таъминлашга қаратилган ташкилий ва техник чора-тадбирлар эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ушбу ҳужжат талабларига мувофиқ ишлаб чиқилиши лозим.
3. Эксплуатация қилувчи ташкилот атом электр станциясида қуйидаги ҳолатларнинг юзага келишига йўл қўйилмаслигини таъминлаши зарур:
нормал эксплуатация вақтида герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги тизимлар, элементлар ва хоналарда водород сақловчи портловчи аралашмаларнинг ҳосил бўлишига;
лойиҳавий аварияларда герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналарда водород сақловчи аралашмаларнинг детонацияси ва дефлаграциясига;
лойиҳадан ташқари аварияларда водород сақловчи аралашмаларнинг детонациясига.
4. Атом электр станциясида лойиҳадан ташқари аварияларда дефлаграцияга фақат атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган хавфсизликни таъминловчи тизимлар ўз функцияларини тўлиқ бажариши шарти билан йўл қўйилади.
5. Атом электр станциясининг нормал эксплуатацияси жараёнида герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмларда водород сақловчи аралашмалар ҳосил бўлишининг олдини олиш мақсадида эксплуатация қилувчи ташкилот қуйидагиларни таъминлаши керак:
атом электр станциясидаги технологик жараёнларнинг лойиҳа ҳужжатларида белгиланган чегаравий параметрлар ва эксплуатация шартларига мувофиқ олиб борилишини;
герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналарга водород ҳамда водород сақловчи аралашмалар бошқа таркибий қисмларининг кириб келишининг олдини олувчи ёки уларнинг кириб келиш даражасини атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган нормаларгача камайтирувчи технологик ускуналар конструкциясининг герметиклигини;
герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмда водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар (элементлар)нинг ишлаши натижасида водород ва водород сақловчи аралашмаларнинг портлашга олиб келувчи концентрациясининг камайишини;
водород сақловчи аралашмалар концентрациясининг доимий назорат қилинишини.
6. Атом электр станциясида водород сақловчи аралашмаларнинг дефлаграцияси ва детонациясининг олдини олиш уларнинг таркиби ва параметрларини назорат қилиш ҳамда бошқаришга мўлжалланган актив ва пассив тизимлар (элементлар)ни қўллаш орқали таъминланиши зарур.
7. Атом электр станциясида водород сақловчи аралашмаларнинг дефлаграцияси ёки детонацияси юз берган тақдирда пайдо бўладиган иссиқлик ва механик таъсирларни камайтириш махсус техник воситалар ва тизимлар ёрдамида таъминланиши лозим.
2-боб. Атом электр станциясини лойиҳалаш ва қуриш жараёнида водородли портлашдан ҳимояни таъминлаш
8. Герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналарда нормал эксплуатация, унинг бузилиши ҳамда авариявий ҳолатларда қуйидагилар белгиланиши зарур:
водород сақловчи портловчи аралашмаларнинг ҳосил бўлиш манбалари;
водород сақловчи портловчи аралашмаларнинг таркиби ва водороднинг концентрацияси;
водород ва водород сақловчи аралашмаларнинг параметрларини назорат қилиш жойлари ва воситалари.
9. Атом электр станциясида лойиҳадан ташқари аварияларда водород сақловчи аралашмаларнинг эҳтимолий портлаши натижасида тизимлар ва элементларга тушадиган механик ва иссиқлик юкламалари таъсирининг эҳтимолий оқибатлари белгиланиши керак.
10. Герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналар, тизимлар ва элементларни водород сақловчи аралашмаларнинг портлашидан ҳимоя қилишга мўлжалланган махсус конструкциялар бўлиши зарур.
11. Водород сақловчи аралашмаларнинг портлашида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва элементлар белгиланиши керак.
12. Атом электр станциясининг нормал эксплуатацияси жараёнида герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги тизимлар, элементлар ва хоналарда водород ҳосил бўлишига эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан фақат қуйидаги ҳолларда йўл қўйилади:
конструкция материалларнинг коррозияси;
реакторнинг фаол зонасида сувнинг радиолизи;
ядровий ёқилғини сақлаш ҳавзасида сувнинг радиолизи;
таъмирлаш ишлари вақтида биринчи контурнинг герметиклиги бузилиши натижасида сувдан водороднинг ажралиши.
13. Атом электр станциясининг авариявий ҳолатларида герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги тизимлар, элементлар ва хоналарда водород ҳосил бўлишига қуйидаги жараёнлар натижасида йўл қўйилиши мумкин:
фаол зона ва зона ташқарисида сув ҳамда сув буғининг радиолизи;
ядровий реактор контурларида мавжуд водород ва кислороднинг ажралиши;
сувдаги аммиакнинг парчаланиши;
дозаланган захира сувдан гидразин ва аммиак ажралиши;
хавфсизлик тизимлари баклари ва сув сиғимларидан дозаланган гидразиннинг ажралиши;
сувнинг иссиқлик диссоциацияси (2000°C дан юқори ҳароратда);
буғ-цирконий реакцияси;
темир-буғ реакцияси;
иссиқлик изоляциясида ва конструкция элементларидаги алюминий ёки рух материалларнинг коррозияси;
бор кислотаси аралашмасида органик қопламаси шикастланган углеродли пўлатнинг коррозияси;
уран диоксиди билан буғнинг реакцияси;
ядровий ёқилғи билан бетоннинг таъсири каби технологик жараёнларнинг хусусиятлари.
14. Атом электр станцияси лойиҳасида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган қуйидаги тизимлар назарда тутилиши лозим:
водород сақловчи аралашмаларни ёқиш тизимлари;
водородли муҳитни чиқариб юбориш тизимлари (ишчи муҳитни тозалаш ва атроф-муҳитга чиқаришни ўз ичига олган ҳолда);
муҳитларни аралаштириш тизимлари;
авария ва авариядан кейинги даврда водород сақловчи аралашмани бошқа газлар билан суюлтириш тизимлари.
15. Атом электр станцияси лойиҳасида водородли портлашнинг олдини олиш мақсадида қуйидаги ҳолатларга йўл қўйилмаслиги лозим:
хоналарнинг туташ ҳажмларидан бирида портлаш хавфи бўлган водородли аралашмалар тўпланиши;
герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмларда турғун зоналар шаклланиши.
16. Атом электр станцияси лойиҳасида ҳамда атом электр станцияси хавфсизлигини асослаш бўйича ҳисоботда водородли портлашдан ҳимоя чоралари асослантирилиши лозим.
17. Водородли портлашдан ҳимояланиш лойиҳавий ечимлар асосида асосланиши ҳамда атом электр станцияси хавфсизлигини асослаш бўйича ҳисоботда кўрсатилиши лозим.
18. Атом электр станцияси лойиҳасида водород сақловчи аралашмалар портлашининг, шу жумладан электротехника ускуналаридан фойдаланиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган портлаш манбаларининг олдини олишга қаратилган ташкилий-техник чора-тадбирлар кўзда тутилиши лозим.
19. Герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналарда жойлаштирилган ускуналар ҳамда қурилиш конструкциялари нормал эксплуатация шароитида ва авария ҳолатларида водород ҳосил бўлишининг олдини олувчи конструкция материаллардан тайёрланган бўлиши ёки махсус ҳимоя қопламалари билан муҳофазаланган бўлиши зарур.
20. Атом электр станцияси лойиҳасида водород сақловчи аралашма параметрларига кўра атом электр станциясининг нормал эксплуатацияси учун чегаралар ва шартлар белгиланиши ҳамда асослантирилиши лозим.
21. Атом электр станцияси лойиҳасида водород сақловчи аралашманинг термодинамик параметрларини ўлчаш воситалари блокли ва захира бошқарув пунктларига ахборотни узатиб туриши лозим.
22. Герметик тўсиқ билан чегараланган ҳажмдаги хоналарда водород сақловчи аралашмалар параметрларини назорат қилиш нуқталарининг сони водород тўпланиши мумкин бўлган ҳудудларни инобатга олган ҳолда танланиши ва атом электр станцияси лойиҳасида асослантирилиши лозим.
23. Атом электр станцияси лойиҳасида водород сақловчи аралашма параметрларининг қийматларига кўра технологик блокировкалар ишга тушиш шартлари белгиланиши ва асослантирилиши лозим.
24. Водород сақловчи аралашма параметрларини назорат қилиш тизимининг ўлчов каналлари ўлчаш диапазонининг бутун оралиғи бўйича метрология текширувидан ўтган бўлиши ҳамда атом электр станцияси лойиҳасида белгиланиши ва асослантирилиши шарт.
3-боб. Атом электр станциясининг эксплуатацияси жараёнида водородли портлашдан ҳимояни таъминлаш
25. Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементларидан фойдаланиш бўйича йўриқномалар эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ишлаб чиқилиши лозим.
26. Водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементларидан фойдаланиш бўйича йўриқномалар қуйидагиларни ўз ичига олиши зарур:
далолатнома билан расмийлаштириладиган тизимлар ва уларнинг элементларига техник хизмат кўрсатиш, ишлаш қобилиятини текшириш ҳамда режали таъмирлашнинг ҳажми ва даврийлиги;
тизимлар ва элементларнинг техник ҳолатини назорат қилиш тартиби, атом электр станциясининг хавфсизлиги таъминланган ҳолда энг кам зарурий ускуналар таркибини таъмирлаш, ишлаш қобилиятини текшириш ва техник хизмат кўрсатишга чиқариш шартлари.
27. Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементлари таъмирдан сўнг атом электр станцияси лойиҳасида белгиланган параметрларга мувофиқлиги эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан текширилиши зарур.
28. Атом электр станциясида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементлари ядровий ёқилғини юклаш вақтида, ядровий реакторнинг барча қувват даражаларида, шунингдек олдиндан режалаштирилган техник хизмат кўрсатиш даврида соз ҳолатда бўлиши керак.
29. Эксплуатация қилувчи ташкилот водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементларининг техник ҳолати устидан назоратни амалга ошириши лозим.
30. Атом электр станциясини эксплуатация қилиш жараёнида водородли портлашдан ҳимояни таъминлайдиган тизимлар ва уларнинг элементлари учун масъул ходимларни тайёрлаш ҳамда уларнинг ишга лаёқатини мунтазам назорат қилиш эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан таъминланиши керак.
4-боб. Якуний қоида
31. Мазкур Қоидаларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.
Раис А. РАФИҚОВ
Фавқулодда вазиятлар вазири А. ИКРАМОВ
Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси А. АБДУХАКИМОВ
Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазири Ш. ХИДОЯТОВ
Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ
Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ
Тошкент ш.,
2026 йил 3 март,
2026 йил 21 февраль
2026 йил 16 февраль
2026 йил 9 январь
2026 йил 7 январь
2026 йил 5 январь
41-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining
qarori
QOIDALARI
Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:
1. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi, Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi hamda Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.
3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Kelishildi:
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2026-yil 3-martdagi 41-son qaroriga ILOVA
Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash
Mazkur Qoidalar suv, suv-energetik reaktori (VVER) turidagi reaktorlar bilan jihozlangan atom elektr stansiyasini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonida vodorodli portlashdan himoya qilishga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur hujjatda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:
ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs;
detonatsiya — yonuvchi gaz aralashmasida kimyoviy reaksiyaning zarba toʻlqini bilan bogʻlangan holda tovush tezligidan yuqori tezlikda tarqalishi bilan tavsiflanadigan portlash jarayoni;
deflagratsiya — cheklangan hajmda vodorod saqlovchi aralashmada reaksiya frontining tovush tezligidan past tezlikda tarqalishi natijasida oʻrtacha bosim hamda issiqlik yuklamalari yuzaga kelishi bilan tavsiflanadigan portlash;
germetik toʻsiq — yadroviy reaktor qurilmasi yoki radioaktiv moddalarni saqlovchi boshqa obyektlar atrofidagi fazoni ajratib turuvchi, atom elektr stansiyasi loyihasida nazarda tutilgan chegarani hosil qiluvchi qurilish va boshqa konstruksiya elementlari majmui;
loyihaviy avariyalar — atom elektr stansiyasi loyihasida koʻzda tutilgan boshlangʻich hodisalar natijasida sodir boʻladigan hamda ularning oqibatlarini cheklash uchun xavfsizlik tizimlari nazarda tutilgan avariyalar;
loyihadan tashqari avariyalar — atom elektr stansiyasi loyihasida koʻzda tutilmagan sabablar yoki hodisalar ketma-ketligi natijasida yuzaga keladigan avariyalar.
2. Atom elektr stansiyasini loyihalash, qurish va ekspluatatsiya qilish jarayonida tashqi tabiiy hamda texnogen taʼsirlar hisobga olingan holda vodorod saqlovchi aralashmalar portlashidan himoyani taʼminlashga qaratilgan tashkiliy va texnik chora-tadbirlar ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ushbu hujjat talablariga muvofiq ishlab chiqilishi lozim.
3. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom elektr stansiyasida quyidagi holatlarning yuzaga kelishiga yoʻl qoʻyilmasligini taʼminlashi zarur:
normal ekspluatatsiya vaqtida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning hosil boʻlishiga;
loyihaviy avariyalarda germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning detonatsiyasi va deflagratsiyasiga;
loyihadan tashqari avariyalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning detonatsiyasiga.
4. Atom elektr stansiyasida loyihadan tashqari avariyalarda deflagratsiyaga faqat atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan xavfsizlikni taʼminlovchi tizimlar oʻz funksiyalarini toʻliq bajarishi sharti bilan yoʻl qoʻyiladi.
5. Atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi jarayonida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmlarda vodorod saqlovchi aralashmalar hosil boʻlishining oldini olish maqsadida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagilarni taʼminlashi kerak:
atom elektr stansiyasidagi texnologik jarayonlarning loyiha hujjatlarida belgilangan chegaraviy parametrlar va ekspluatatsiya shartlariga muvofiq olib borilishini;
germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarga vodorod hamda vodorod saqlovchi aralashmalar boshqa tarkibiy qismlarining kirib kelishining oldini oluvchi yoki ularning kirib kelish darajasini atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan normalargacha kamaytiruvchi texnologik uskunalar konstruksiyasining germetikligini;
germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmda vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar (elementlar)ning ishlashi natijasida vodorod va vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashga olib keluvchi konsentratsiyasining kamayishini;
vodorod saqlovchi aralashmalar konsentratsiyasining doimiy nazorat qilinishini.
6. Atom elektr stansiyasida vodorod saqlovchi aralashmalarning deflagratsiyasi va detonatsiyasining oldini olish ularning tarkibi va parametrlarini nazorat qilish hamda boshqarishga moʻljallangan aktiv va passiv tizimlar (elementlar)ni qoʻllash orqali taʼminlanishi zarur.
7. Atom elektr stansiyasida vodorod saqlovchi aralashmalarning deflagratsiyasi yoki detonatsiyasi yuz bergan taqdirda paydo boʻladigan issiqlik va mexanik taʼsirlarni kamaytirish maxsus texnik vositalar va tizimlar yordamida taʼminlanishi lozim.
2-bob. Atom elektr stansiyasini loyihalash va qurish jarayonida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash
8. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda normal ekspluatatsiya, uning buzilishi hamda avariyaviy holatlarda quyidagilar belgilanishi zarur:
vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning hosil boʻlish manbalari;
vodorod saqlovchi portlovchi aralashmalarning tarkibi va vodorodning konsentratsiyasi;
vodorod va vodorod saqlovchi aralashmalarning parametrlarini nazorat qilish joylari va vositalari.
9. Atom elektr stansiyasida loyihadan tashqari avariyalarda vodorod saqlovchi aralashmalarning ehtimoliy portlashi natijasida tizimlar va elementlarga tushadigan mexanik va issiqlik yuklamalari taʼsirining ehtimoliy oqibatlari belgilanishi kerak.
10. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalar, tizimlar va elementlarni vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashidan himoya qilishga moʻljallangan maxsus konstruksiyalar boʻlishi zarur.
11. Vodorod saqlovchi aralashmalarning portlashida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va elementlar belgilanishi kerak.
12. Atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi jarayonida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod hosil boʻlishiga ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan faqat quyidagi hollarda yoʻl qoʻyiladi:
konstruksiya materiallarning korroziyasi;
reaktorning faol zonasida suvning radiolizi;
yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasida suvning radiolizi;
taʼmirlash ishlari vaqtida birinchi konturning germetikligi buzilishi natijasida suvdan vodorodning ajralishi.
13. Atom elektr stansiyasining avariyaviy holatlarida germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi tizimlar, elementlar va xonalarda vodorod hosil boʻlishiga quyidagi jarayonlar natijasida yoʻl qoʻyilishi mumkin:
faol zona va zona tashqarisida suv hamda suv bugʻining radiolizi;
yadroviy reaktor konturlarida mavjud vodorod va kislorodning ajralishi;
suvdagi ammiakning parchalanishi;
dozalangan zaxira suvdan gidrazin va ammiak ajralishi;
xavfsizlik tizimlari baklari va suv sigʻimlaridan dozalangan gidrazinning ajralishi;
suvning issiqlik dissotsiatsiyasi (2000°C dan yuqori haroratda);
bugʻ-sirkoniy reaksiyasi;
temir-bugʻ reaksiyasi;
issiqlik izolyatsiyasida va konstruksiya elementlaridagi aluminiy yoki rux materiallarning korroziyasi;
bor kislotasi aralashmasida organik qoplamasi shikastlangan uglerodli poʻlatning korroziyasi;
uran dioksidi bilan bugʻning reaksiyasi;
yadroviy yoqilgʻi bilan betonning taʼsiri kabi texnologik jarayonlarning xususiyatlari.
14. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan quyidagi tizimlar nazarda tutilishi lozim:
vodorod saqlovchi aralashmalarni yoqish tizimlari;
vodorodli muhitni chiqarib yuborish tizimlari (ishchi muhitni tozalash va atrof-muhitga chiqarishni oʻz ichiga olgan holda);
muhitlarni aralashtirish tizimlari;
avariya va avariyadan keyingi davrda vodorod saqlovchi aralashmani boshqa gazlar bilan suyultirish tizimlari.
15. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorodli portlashning oldini olish maqsadida quyidagi holatlarga yoʻl qoʻyilmasligi lozim:
xonalarning tutash hajmlaridan birida portlash xavfi boʻlgan vodorodli aralashmalar toʻplanishi;
germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmlarda turgʻun zonalar shakllanishi.
16. Atom elektr stansiyasi loyihasida hamda atom elektr stansiyasi xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobotda vodorodli portlashdan himoya choralari asoslantirilishi lozim.
17. Vodorodli portlashdan himoyalanish loyihaviy yechimlar asosida asoslanishi hamda atom elektr stansiyasi xavfsizligini asoslash boʻyicha hisobotda koʻrsatilishi lozim.
18. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashmalar portlashining, shu jumladan elektrotexnika uskunalaridan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan portlash manbalarining oldini olishga qaratilgan tashkiliy-texnik chora-tadbirlar koʻzda tutilishi lozim.
19. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda joylashtirilgan uskunalar hamda qurilish konstruksiyalari normal ekspluatatsiya sharoitida va avariya holatlarida vodorod hosil boʻlishining oldini oluvchi konstruksiya materiallardan tayyorlangan boʻlishi yoki maxsus himoya qoplamalari bilan muhofazalangan boʻlishi zarur.
20. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashma parametrlariga koʻra atom elektr stansiyasining normal ekspluatatsiyasi uchun chegaralar va shartlar belgilanishi hamda asoslantirilishi lozim.
21. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashmaning termodinamik parametrlarini oʻlchash vositalari blokli va zaxira boshqaruv punktlariga axborotni uzatib turishi lozim.
22. Germetik toʻsiq bilan chegaralangan hajmdagi xonalarda vodorod saqlovchi aralashmalar parametrlarini nazorat qilish nuqtalarining soni vodorod toʻplanishi mumkin boʻlgan hududlarni inobatga olgan holda tanlanishi va atom elektr stansiyasi loyihasida asoslantirilishi lozim.
23. Atom elektr stansiyasi loyihasida vodorod saqlovchi aralashma parametrlarining qiymatlariga koʻra texnologik blokirovkalar ishga tushish shartlari belgilanishi va asoslantirilishi lozim.
24. Vodorod saqlovchi aralashma parametrlarini nazorat qilish tizimining oʻlchov kanallari oʻlchash diapazonining butun oraligʻi boʻyicha metrologiya tekshiruvidan oʻtgan boʻlishi hamda atom elektr stansiyasi loyihasida belgilanishi va asoslantirilishi shart.
3-bob. Atom elektr stansiyasining ekspluatatsiyasi jarayonida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlash
25. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilishi lozim.
26. Vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlaridan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalar quyidagilarni oʻz ichiga olishi zarur:
dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladigan tizimlar va ularning elementlariga texnik xizmat koʻrsatish, ishlash qobiliyatini tekshirish hamda rejali taʼmirlashning hajmi va davriyligi;
tizimlar va elementlarning texnik holatini nazorat qilish tartibi, atom elektr stansiyasining xavfsizligi taʼminlangan holda eng kam zaruriy uskunalar tarkibini taʼmirlash, ishlash qobiliyatini tekshirish va texnik xizmat koʻrsatishga chiqarish shartlari.
27. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari taʼmirdan soʻng atom elektr stansiyasi loyihasida belgilangan parametrlarga muvofiqligi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan tekshirilishi zarur.
28. Atom elektr stansiyasida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari yadroviy yoqilgʻini yuklash vaqtida, yadroviy reaktorning barcha quvvat darajalarida, shuningdek oldindan rejalashtirilgan texnik xizmat koʻrsatish davrida soz holatda boʻlishi kerak.
29. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlarining texnik holati ustidan nazoratni amalga oshirishi lozim.
30. Atom elektr stansiyasini ekspluatatsiya qilish jarayonida vodorodli portlashdan himoyani taʼminlaydigan tizimlar va ularning elementlari uchun masʼul xodimlarni tayyorlash hamda ularning ishga layoqatini muntazam nazorat qilish ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan taʼminlanishi kerak.
4-bob. Yakuniy qoida
31. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.
Rais A. RAFIQOV
Favqulodda vaziyatlar vaziri A. IKRAMOV
Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi raisi A. ABDUXAKIMOV
Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vaziri Sh. XIDOYATOV
Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV
Fanlar akademiyasi prezidenti Sh. AYUPOV
Toshkent sh.,
2026-yil 3-mart,
2026-yil 21-fevral
2026-yil 16-fevral
2026-yil 9-yanvar
2026-yil 7-yanvar
2026-yil 5-yanvar
41-son