UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг

буйруғи

ҲИСОБОТ

МАЪЛУМОТНОМА

МАЪЛУМОТЛАР

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларини тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 27 октябрдаги ПФ-193-сон «Фуқаро авиацияси соҳасида давлат сиёсати юритишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ буюраман:

1. Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги, Ички ишлар вазирлиги ва Ўзбекистон Касаба уюшмалари Федерацияси билан келишилган.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг 2026 йил 4 мартдаги 3Ҳ-сон буйруғига ИЛОВА

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари

Мазкур Авиация қоидалари фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартибини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Авиация қоидаларида қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

номзод — тиббий хулоса олишга ариза берувчи шахс;

фуқаро авиацияси ташкилоти — ҳаво кемасининг эксплуатанти (авиакомпания), сертификатланган таълим муассасаси, ҳаво кемаларига техник хизмат кўрсатиш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ёки Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида парвозларни амалга ошириш ва таъминлаш билан шуғулланадиган ҳар қандай бошқа ташкилот;

фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори — олий тиббий маълумотга эга, даволаш иши ёки терапия йўналиши бўйича тегишли мутахассислик дипломига эга бўлган, камида 2 йил амалий иш стажига, шунингдек авиация тиббиёти бўйича сертификатга эга бўлган шифокор;

ваколатли орган — Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги;

малака белгиси — авиация ходимининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, чекловлари кўрсатилган фуқаро авиациясининг авиация ходими гувоҳномасидаги (бундан буён матнда гувоҳнома деб юритилади) тегишли ёзувлар;

расмий тиббий хулоса — парвозларни амалга оширишга доир масалаларда мутахассисларни ёки бошқа соҳа экспертларини жалб этган ҳолда бир ёки бир нечта тиббий экспертлар томонидан муайян ҳолат бўйича чиқарилган ва ваколатли орган томонидан қабул қилинган якуний тиббий хулоса;

тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) — фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш фаолиятини амалга оширувчи ваколатли орган томонидан тайинланган тиббий-учиш комиссияси;

тиббий-учиш комиссия аъзоси (бундан буён матнда ТУК аъзоси деб юритилади) — «даволаш иши» бўйича олий тиббий маълумотга эга бўлган, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага ва камида 2 йил иш тажрибасига эга бўлган ваколатли орган томонидан тайинланадиган шахс;

тиббий хулоса — ваколатли орган томонидан гувоҳнома эгасининг соғлиғига кўра яроқлилигига қўйилган талабларга мувофиқлигини тасдиқловчи ҳужжат;

тиббий эксперт — фаолияти парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш ва таъминлаш билан боғлиқ бўлган олий тиббий маълумотга эга, авиация тиббиёти соҳаси бўйича тайёргарликдан ўтган, ушбу соҳада амалий кўникмага, фуқаро авиацияси тизимида камида 5 йил иш стажига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган тиббий омилларни аниқлаш, таҳлил қилиш ва баҳолаш бўйича малакага эга бўлган шахс;

ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) — гувоҳнома ва малака белгисига эга бўлган, ҳаводаги ҳаракатни бошқаришни таъминловчи авиация ходими.

2. Тиббий хулоса олиш учун номзоднинг соғлиғи ҳолатига кўра яроқлилигига қўйиладиган талаблар ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ белгиланади.

3. Номзодларга уларнинг тегишли тоифаларига кўра 1-класс, 2-класс ёки 3-класс тиббий хулоса берилади.

4. Тиббий хулосалар қуйидаги класслар бўйича берилади:

а) 1-класс тиббий хулосаси — тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабл ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга бошқа ҳаво кемалари), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), синовчи-учувчи, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича учувчи-курсантлари ҳамда ўқишга қабул қилинаётганлар;

б) 2-класс тиббий хулосаси — штурман, бортмуҳандис, ҳаваскор учувчи (самолёт, вертолёт, дирижабл ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемалари), учувчи, учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, кабина экипажи аъзоси, бортоператор, кичик авиация учувчилари, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича ўқувчилари ва ўқишга қабул қилинаётганлар;

в) 3-класс тиббий хулосаси — ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг мазкур мутахассисликлар бўйича диспетчер-курсантлари ва ўқишга қабул қилинаётганлар.

5. Учта класс бўйича тиббий хулосани бериш учун номзодда парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиши мумкин бўлган ёки хизмат вазифаларини хавфсиз бажаришга монелик қиладиган функционал лаёқатсизликка олиб келувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, фаол ёки латент, ўткир ёки сурункали касалликлар, шикастланишлар, тан жароҳатлари, жарроҳлик амалиётлари оқибатлари, шунингдек шифокор томонидан буюрилган ёки рецептсиз қўлланиладиган даволаш, диагностика ёхуд профилактика воситаларининг ножўя таъсири мавжуд бўлмаслиги керак.

6. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда ТУК аъзолари номзодларни уларнинг тегишли тоифалари ва тиббий хулоса классларига мувофиқ ушбу Авиация қоидалари ҳамда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг (бундан буён матнда ICAO деб юритилади) стандартларида белгиланган талаблар асосида тиббий кўрикдан ўтказади.

7. Номзоднинг авиация фаолияти билан боғлиқ хизмат вазифаларини бажаришга соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлашда қуйидаги асосий талаблар инобатга олиниши лозим:

номзод ўзи эга бўлган ёки олишга талабгор бўлган гувоҳнома ёхуд малака белгисида назарда тутилган вазифаларни хавфсиз бажариш учун зарур жисмоний ва руҳий лаёқатга эга бўлиши;

номзодда касбий вазифаларини бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган тиббий ҳолатлар ва кўрсаткичлар мавжуд бўлмаслиги.

8. Тиббий хулоса беришда номзодда мавжуд касалликлар, уларнинг кучайишига ёки тўсатдан меҳнат қобилиятининг йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар, шунингдек парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган хавф омиллари (меҳнат шароитининг зарарли омиллари таъсири, ортиқча тана вазни (семизлик), тамаки маҳсулотларини истеъмол қилиш, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголни истеъмол қилиш ва бошқалар) инобатга олинади.

9. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрик ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига «тиббий кўрик ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади» деган ёзув киритилади.

10. Табиий офатлар ёки техноген хусусиятга эга авария ҳамда бошқа фавқулодда вазиятлар юзага келганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан 45 кунгача бўлган муддатга узайтирилишига йўл қўйилади.

11. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий хулосанинг амал қилиш муддати ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан фақат клиник кўрсатмаларга асосан қисқартирилишига, тўхтатиб турилишига ёки бекор қилинишига йўл қўйилади.

12. Амалдаги тиббий хулоса эгасининг соғлиғи касаллик, жароҳат, кучли чарчоқ, уйқу бузилиши, соат минтақаларининг алмашинуви, ноқулай иқлим шароитлари, меҳнат ва дам олиш режимининг бузилиши оқибатида ёмонлашганда, шунингдек унда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар, алкоголь ёки дори воситаларининг ножўя таъсири аниқланганда, у гувоҳнома ва малака белгиси билан берилган ҳуқуқларни амалга оширишга ҳақли эмас.

Мазкур ҳолатлар гувоҳнома эгасининг касбий мажбуриятларини хавфсиз ва тўлиқ бажаришига монелик қилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигига хавф туғдириши мумкинлигини инобатга олиб, тиббий кўрик натижаларига кўра ТУК аъзолари томонидан у билан суҳбат ўтказилади.

Суҳбат давомида номзодга унда аниқланган касалликлар, уларнинг эҳтимолий оқибатлари, шунингдек мазкур ҳолатларнинг касбий фаолият ва парвозлар хавфсизлигига салбий таъсири юзасидан профилактик тавсиялар ҳамда кўрсатмалар берилади.

13. Тиббий хулоса эгасига гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва уларнинг прекурсорларини истеъмол қилиши қатъиян тақиқланади.

Мазкур моддаларни истеъмол қилганлиги ёки уларнинг организмида мавжудлиги аниқланганда, номзоднинг амалдаги тиббий хулосаси тиббий эксперт томонидан бекор қилинади.

14. Қуйидаги ҳолларда номзодлар ва тиббий хулоса эгалари ўқишни давом эттиришдан, учиш ишига, ҲҲБ ишига, кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга ёки парвоз фаолиятига қайтишдан олдин тиббий эксперт ёки ТУК аъзоси маслаҳатидан ўтиши лозим:

ҳар қандай жарроҳлик амалиёти ўтказилганда;

тиббий текширув натижалари белгиланган меъёрий кўрсаткичларга жавоб бермаганда;

ҳар қандай дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда;

ҳар қандай сабабга кўра ҳушдан кетиш ҳолати кузатилганда;

литотрипция усулида буйрак тошини майдалаш амалиёти ўтказилганда;

коронар ангиография ўтказилганда;

транзитор ишемик хуруж кузатилганда;

хуружли юрак аритмиялари, шу жумладан бўлмачалар ҳилпиллаши ёки фибрилляцияси аниқланганда.

2-боб. Номзодни тиббий кўрикдан ўтказиш

15. Тиббий хулоса олиш учун номзод ТУКга ушбу Авиация қоидаларининг 4-иловасига мувофиқ шаклдаги аризани тақдим этади. Аризада номзод соғлиғи жиҳатидан яроқлилигини аниқлаш учун муҳим бўлган соғлиғи ҳолати, шахсий, оилавий ва ирсий анамнезига доир барча маълумотларни тўлиқ қайд этади ҳамда уларнинг тўғрилигини имзоси билан тасдиқлайди.

Аризага аввал берилган тиббий хулоса ва ўтказилган тиббий кўрик маълумотлари илова қилинади.

Аризада кўрсатилган соғлиғининг ҳолатига тегишли ёлғон маълумотлар номзодга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос ҳисобланади.

ТУК томонидан аризада кўрсатилган маълумотлар ҳамда номзоднинг касаллик тарихи ўрганиб чиқилгандан сўнг уни тиббий кўрикдан ўтказишга рухсат берилади.

Тиббий кўрикни ўтказишда номзоднинг жисмоний ва руҳий ҳолати, кўриш, эшитиш ҳамда рангларни ажрата олиш қобилияти баҳоланади.

16. Номзоднинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган касаллик ёки бошқа ҳолатларни яширгани ёки ёлғон маълумотлар тақдим этгани аниқланганда, ТУК раиси мазкур ҳолат юзасидан чора кўриш учун тиббий экспертга билдирги расмийлаштиради.

Тиббий экспертлар томонидан мазкур ҳолатлар ўрганилади ва таҳлил қилинади. Натижаларига кўра номзодга огоҳлантириш берилиши ёки тиббий хулоса бериш рад этилиши мумкин.

Мазкур қарор ҳақида билдириш хати номзодга бевосита (электрон шаклда ёки почта орқали) юборилади.

17. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодлар қабул комиссиясининг йўлланмаси асосида, курсантлар фуқаро авиацияси таълим ташкилоти томонидан берилган йўлланма асосида, авиация ходимлари иш берувчи томонидан берилган йўлланма асосида, бошқа шахслар эса шахсий аризасига мувофиқ ТУК томонидан тиббий кўрикдан ўтказилади.

Йўлланмада номзоднинг эгаллаши назарда тутилаётган ёки эгаллаб турган мутахассислиги, лавозими, умумий учиш соати, фойдаланилган ва фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони кўрсатилади. Йўлланма масъул шахс томонидан имзоланади ва муҳр билан тасдиқланади.

18. Тиббий кўрикдан ўтишга соғлиғи ҳолатига кўра ҳарбий хизматга яроқли деб топилган шахсларга рухсат берилади.

19. Номзоднинг тиббий кўрикдан ўтиш учун белгиланган муддатда келиши уни тиббий кўрикдан ўтиш учун юборган ташкилот томонидан назорат қилинади.

20. Тиббий кўрикдан ўтказилаётган таркибга хизмат кўрсатувчи фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорлари, шунингдек уларнинг раҳбарияти ТУК фаолиятида иштирок этишига йўл қўйилади.

21. Авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтаётган кунда, ишдан озод қилинади. Тиббий кўрикдан ўтишдан олдин уларга дам олиш учун 1 кун берилиши лозим.

22. Тиббий кўрикдан ўтиш ва тиббий хулоса бериш тиббий кўрик бошланган пайтдан эътиборан 1 кун давомида амалга оширилади.

23. Тиббий кўрсатмалар (касаллик даражасини ёки қўшни аъзолар функцияларининг сақланганлигини аниқлаш) мавжуд бўлганда, қўшимча тиббий текширувлар тиббий кўрсатмалар аниқланган кундан эътиборан уч иш кунидан кечиктирмай ўтказилади.

24. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар тиббий кўрикдан ўтишдан аввал ТУК психологи томонидан касбий психологик текширувдан ўтказилади.

Касбий психологик танлов натижалари асосида номзоднинг танлаган касбига мувофиқлиги тўғрисида ТУК психологининг хулосаси расмийлаштирилади.

ТУК психологининг «фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқиши мақсадга мувофиқ» деган хулосаси берилганда номзод тиббий кўрикдан ўтказилади.

25. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар учун ТУК томонидан такрорий психологик ёки тиббий текширув фақат зарурият юзага келганда (аниқланган қарама-қарши маълумотлар, шубҳали кўрсаткичлар ёки қўшимча баҳолашни талаб этувчи ҳолатлар) ўтказилади.

26. Номзодда танлаган касбига ёки касбий фаолиятини хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик ёки нуқсон аниқланганда, ТУК аъзоси (тиббий эксперт) мазкур ҳолат бўйича яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштиради ва номзодни тиббий кўрикдан ўтказиш тўхтатилади.

Авиация ходимига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилганда ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ касаллик ҳақидаги гувоҳнома уни яроқсиз деб топган ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади.

27. Курсантлар ва авиация ходимларининг навбатдан ташқари тиббий кўриги қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

касбий фаолияти (ўқиш) даврида юзага келган касаллик ёки жароҳатлар натижасидаги вақтинчалик меҳнатга лаёқатсизликда ёки соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир этиш эҳтимоли мавжуд бўлганда;

соғлиғи ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси ёки инциденти юзасидан авиация ҳодисасини текшириш комиссияси раисининг кўрсатмасига мувофиқ;

тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда (янги аниқланган касалликларнинг авиация ходимининг касбий фаолиятга яроқлилигига таъсирини баҳолаш зарурати туғилганда, касаллик зўрайганда ёки сурункали чарчоқ белгилари аниқланганда);

тиббий хулосанинг амал қилиш муддати тугаши ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиш даврига тўғри келган ҳолларда ўқишга юборишдан аввал.

28. Курсантлар ва авиация ходимларида оғир касаллик ёки жароҳатлар аниқланганда ТУК томонидан даволаш муассасаси тақдим этган ҳужжатлар асосида яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

29. Тиббий кўрикдан ўтаётган авиация ходимида касб касаллигининг дастлабки белгилари аниқланганда ТУК томонидан диспансер кузатуви белгиланади ҳамда унинг соғлиғини назорат қилиш ва касаллик ривожланишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар тавсия этилади.

Авиация ходимида касб касаллигининг мавжудлиги ТУК томонидан тасдиқланган тақдирда у касбий фаолиятига яроқсиз деб топилади.

3-боб. Расмий тиббий хулоса бериш ва шикоят қилиш

30. Номзоднинг касаллик тарихи ўрганилиб, тиббий кўрикдан ўтказилгандан сўнг ТУК аъзоси қуйидагилардан бирини амалга оширади:

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқли деб топилганда, тегишли класс бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 6-иловасига мувофиқ шаклда тиббий хулоса (сертификат) беради;

номзод соғлиғи ҳолатига кўра яроқсиз деб топилганда, тиббий хулоса беришни рад этади;

номзоднинг соғлиғи ҳолати ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларида белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ТУК аъзоси томонидан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи деб баҳоланмаганда, тиббий хулоса бериш масаласини кўриб чиқиш ваколатли органнинг ревизия комиссиясига (бундан буён матнда РК деб юритилади) тақдим этилади.

31. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ белгиланган тиббий талабларга тўлиқ жавоб бермаган ҳолларда, бироқ мазкур ҳолат парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмаганда, ТУК томонидан тиббий хулоса бериш ваколати РКга берилади.

32. РК ваколатли органнинг тиббий экспертлари ҳамда учувчи-инспектор ёки диспетчер-инспекторлардан иборат таркибда шакллантирилади.

РК ваколатли орган раҳбарининг буйруғи билан камида уч нафар аъзодан, шу жумладан комиссия раисидан иборат таркибда тузилади. Тиббий экспертлардан бири РК раиси этиб тайинланади.

РК фаолиятига Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлигининг мутахассислари ва экспертлари, шунингдек фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари жалб этилиши мумкин.

Расмий тиббий хулоса ICAOнинг мослашувчанлик принципи асосида РК томонидан расмийлаштирилади.

33. ТУКнинг барча аъзолари номзодни тиббий кўрикдан ўтказади ва тиббий хулосаларни расмийлаштиради ҳамда РК томонидан тиббий хулосани холисона ва тўлиқ баҳолашни таъминлаш мақсадида ТУК РКга номзодга оид барча зарур тиббий маълумотларни тўлиқ ҳажмда тақдим этади.

34. РК томонидан номзоднинг тиббий ҳужжатлари ўрганиб чиқилади. Бунда унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, ТУК аъзолари томонидан берилган тиббий хулосалар, касалликнинг ривожланиш динамикаси ва кечиш хусусиятлари, функционал бузилишлар даражаси, мавжуд касалликлар ҳамда зарарли омилларнинг номзоднинг ёши ва касбий фаолиятига таъсири, иш шароитидаги зарарли омилларнинг соғлиғига салбий таъсири, меҳнат қобилиятини тўсатдан йўқотиш эҳтимоли, шунингдек касбий вазифаларни бажариш қобилияти, малакаси ва тажрибаси (иш жойидан берилган тавсифнома ёки тренажёр синови натижалари асосида) таҳлил қилинади ҳамда индивидуал тартибда баҳоланади.

35. Номзоднинг соғлиғи ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ унинг соғлиғи парвозлар хавфсизлигига таҳдид солмайди деб топилганда, ушбу ҳолат расмий тиббий хулосада кўрсатилади.

36. Гувоҳнома эгаси хизмат вазифаларини бажаришда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида муайян чекловларга (ойлик учиш соатини камайтириш ёки фақат кундузги парвозларни бажаришга рухсат этиш ва бошқалар) риоя этиши зарур бўлганда, бундай чекловлар тиббий хулосада қайд этилади.

37. Расмий тиббий хулоса қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

иккинчи учувчи сифатида учиш ишига яроқли;

кўп аъзоли экипаж таркибида учиш ишига яроқли;

ўзлаштирилган ҳаво кемасида (ҳаво кемасининг тури кўрсатилган ҳолда) учиш (парвоз) ишига яроқли;

парвоз вақтининг белгиланган ойлик нормасини узайтиришга яроқли;

фақат йўловчиларсиз учиш ишига яроқли;

эгалламоқчи бўлган касби бўйича ўқишга ёки ўқишни давом эттиришга яроқли;

мутахассислиги бўйича ишга ёки ишни давом эттиришга яроқли.

РК томонидан расмий тиббий хулоса чиқаришда комиссия аъзоларининг мустақиллиги ва холислиги таъминланиши лозим.

38. Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзод тиббиётнинг ихтисослашган соҳалари бўйича мутахассисларга тиббий маслаҳат ва қўшимча текширувлардан ўтиш учун юборилади.

39. Номзоднинг соғлигидаги ўзгаришларни ҳамда унинг соғлиги ҳолатини парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирмайдиган барқарор жисмоний ва руҳий ҳолатда эканлигини (маълум бир органнинг йўқлиги ёки функционал заифлиги, кўриш ёки эшитиш қобилиятининг пасайиши каби ҳолатларда), парвоз билан боғлиқ касбий вазифаларни ҳамда иш шароитларида юзага келувчи хавфли вазиятларда (масалан, ноқулай об-ҳаво шароитлари) етарли даражада хавфсиз бажара олиш қобилиятини аниқлаш мақсадида тренажёр синови ўтказилади.

Тренажёр синови натижалари, учувчи-инспекторнинг (диспетчер-инспектор) тренажёр синови натижалари асосида берган тавсиялари билан бирга расмийлаштирилади.

40. Учувчи-инспектор (диспетчер-инспектор) тавсиялари тиббий экспертлар билан келишилган ҳолда номзоднинг касбий вазифалари ва мажбуриятларига доир эксплуатация чеклов кодлари ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ қўлланилади.

41. Тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий эксперти, ТУК раиси ёки ТУК аъзоси томонидан расмийлаштирилади, имзоланади, ТУК муҳри билан тасдиқланади, тиббий хулосалар реестрида рўйхатга олинади ва унинг эгасига берилади.

42. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддати, тегишли класси ҳамда тиббий яроқлиликка доир ушбу Авиация қоидаларининг 7-иловасига мувофиқ чекловлар (мавжуд бўлганда) кўрсатилиши лозим.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда тиббий хулосада унинг эгасининг соғлиғи ҳолатига хос алоҳида белгилар, шу жумладан индивидуал қон босими, пулс кўрсаткичлари ва бошқа зарур маълумотлар кўрсатилади.

43. Номзод ёки гувоҳнома эгаси ТУК томонидан чиқарилган тиббий хулосадан норози бўлган тақдирда у мазкур хулоса билан танишган кундан эътиборан 10 кун ичида РКга шикоят бериш ҳуқуқига эга.

44. Номзод (ариза берувчи) шикоятни кўриб чиқишда иштирок этиш ҳуқуқига эга.

45. Шикоят ёзма ёки электрон шаклда берилади ва унда қуйидагилар кўрсатилиши лозим:

ариза берувчининг фамилияси, исми, отасининг исми ҳамда алоқа маълумотлари;

низо қилинаётган тиббий хулоса реквизитлари;

норозилик асослари ва далиллар;

илова қилинадиган ҳужжатлар.

46. Шикоят РК томонидан у келиб тушган кундан эътиборан 10 кун ичида кўриб чиқилади.

РК шикоятни кўриб чиқиш санаси ва жойи тўғрисида номзодни камида 3 иш куни олдин ёзма ёки электрон шаклда хабардор қилиши лозим.

Шикоятни кўриб чиқиш жараёнида РК:

барча тиббий ҳужжатларни ўрганади;

зарур ҳолларда қўшимча тиббий текширувларни тайинлайди;

мустақил экспертларни жалб этади;

номзодни тинглайди.

47. Шикоятни кўриб чиқиш натижасига кўра РК қуйидаги қарорлардан бирини қабул қилади:

тиббий хулосани ўз кучида қолдириш;

тиббий хулосани бекор қилиш ва янги тиббий хулоса чиқариш.

48. РК қарори ёзма ёки электрон шаклда расмийлаштирилади ҳамда расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида ариза берувчига почта орқали юборилади.

49. Номзод РК қароридан норози бўлган тақдирда у белгиланган тартибда судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.

4-боб. Тиббий хулосанинг муддати ва тиббий ҳужжатларни расмийлаштириш

50. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати унинг берилган санасидан бошлаб ҳисобланади. Тиббий хулосада унинг амал қилиш муддатини бошланиши ва тугаши саналари аниқ кўрсатилиши зарур.

Тиббий хулосаларнинг амал қилиш муддатлари қуйидагича белгиланади:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг учувчи-курсанти, штурман-курсанти, бортмуҳандис-курсанти, тижорат авиацияси учувчиси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси, фуқаро авиацияси ташкилотининг йўналишдаги учувчиси (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), штурман, бортмуҳандис, синовчи-учувчи учун — 12 ой;

ҲҲБ диспетчери, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаво ҳаракати бошқарувчиси диспетчер-курсанти учун — 48 ой;

ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг ҳаваскор учувчи-курсанти, учувчи-планерист-курсанти, эркин аэростат учувчи-курсанти учун — 60 ой;

бортмеханик, бортрадист, кабина экипажи аъзоси, юк ташувчи ҳаво кемасининг бортоператори ва фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг бортмеханик-курсанти, бортрадист-курсанти, кабина экипажи аъзоси-ўқувчиси учун — 36 ой;

бир учувчи бошқарувидаги самолётларда фуқаро авиацияси ташкилотининг 40 ёшдан ошган, йўловчиларни ташиш бўйича тижорат учишларини бажарадиган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси учун — 6 ой;

фуқаро авиацияси ташкилотининг 60 ёшга тўлган, ҳаво транспортида тижорат ташувларини бажаришда банд бўлган йўналишдаги (самолёт, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ва тижорат авиацияси (самолёт, вертолёт, дирижабл, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси) учувчиси ҳамда кўп аъзоли экипаж (самолёт) учувчиси учун — 6 ой;

40 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун — 24 ой;

50 ёшдан ошган ҳаваскор учувчи (самолёт, дирижабл, вертолёт, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси), учувчи-планерист, эркин аэростат учувчиси, ташқи учувчи (самолёт, дирижабл, планер, винтокрил, кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси ёки эркин аэростат) ва ҲҲБ диспетчери учун — 12 ой;

Тиббий хулосанинг амал қилиш муддати номзоднинг тиббий кўрикдан ўтган кундаги ёшига нисбатан белгиланади.

51. Чет элда шартнома асосида фаолият юритаётган фуқаро авиацияси авиация ходимларига тиббий хулоса ICAO стандартлари ва тавсия этилган амалиётлари талабларини ҳисобга олган ҳолда, ушбу Авиация қоидалари талабларига мувофиқ берилади.

52. Номзод тиббий текширув ёки тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортганда, унга тиббий хулоса берилмайди ва унинг тиббий ҳужжатларига «тиббий кўрикдан ўтишдан бош тортгани сабабли тиббий хулоса берилмади» деган ёзув киритилади.

53. Тиббий хулосалар қуйидаги шаклларда расмийлаштирилади:

ҲҲБ диспетчерлигига ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

тижорат авиациясида учувчиликка, йўналишдаги учувчиликка, синовчи-учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз) ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

кабина экипажи аъзолигига, бортоператорликка ишга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

ҳаваскор учувчиликка, учувчи-планеристликка, эркин аэростат учувчилигига парвозга ёки ўқишга (ўқишни давом эттиришга) яроқли (яроқсиз);

авиация кимёвий ишларида (бундан буён матнда АКИ деб юритилади) учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, бортрадистликка учиш ишига яроқли (яроқсиз).

54. АКИ ишларини бажарувчи учувчилар таркиби соғлиги жиҳатидан заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсиз деб топилганда (масалан, АКИ ўзига хос шароитлари таъсирида ошқозон-ичак тизими ёки нафас олиш органлари касалликларини зўрайишида, маълум бир кимёвий моддага аллергия мавжуд бўлганда), уларга «минерал ўғитлар ва биопрепаратлар билан ишлашга яроқли» деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

55. Тиббий кўрик давомида авиация ходими соғлиғида салбий ўзгаришлар аниқланганда (масалан, касаллик хуружи ёки сурункали чарчоқ), шифохонада, амбулатор ёки санаторий-курорт шароитида даволаниш ҳамда реабилитация учун босқичли (вақтинчалик) тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Касбига қайта тикланиш эҳтимоли бўлмаган ҳолларда босқичли тиббий хулоса қўлланилмайди.

56. Касаллик, жароҳат ёки жарроҳлик амалиётидан кейин тикланиш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда авиация ходимига (курсант, ўқувчи) вақтинча яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Тикланиш муддати 1 ойдан 6 ойгача бўлган ҳолларда вақтинча яроқсизлик белгиланади.

Бу даврда авиация ходими (курсант, ўқувчи) фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ва ТУК аъзоси томонидан диспансер кузатувида бўлади.

57. Жисмоний ва руҳий соғлиғи ҳолатига кўра ўз касбий вазифаларини бажаришга қодир бўлган учувчилар хавфсиз учувчи деб топилади ва уларга чекловларсиз тиббий хулоса расмийлаштирилади. Бундай учувчиларга ўзлаштирган ҳаво кемаси туридан ташқари бошқа турдаги ҳаво кемаларини ўзлаштириш учун ўқишга рухсат этилади.

58. Ноқулай иқлим, меҳнат ва яшаш шароитларининг кескин ўзгариши натижасида авиация ходимида мавжуд касалликларнинг ривожланиши ёки кучайиши эҳтимоли мавжуд бўлганда «иқлими ноқулай ҳудудлар ва мамлакатларда ишлашга яроқсиз» деган тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Мазкур чеклов қўлланилганда, авиация ходими ушбу ҳудудлар ёки мамлакатларга хизмат сафарига юборилмайди.

59. Ушбу Авиация қоидаларининг 1 — 3-иловаларига мувофиқ тиббий хулоса тиббий экспертлар томонидан индивидуал ёндашув асосида расмийлаштирилади.

Номзоднинг соғлиғи ҳолати бўйича тиббий экспертиза ўтказишда мураккаб ёки мунозарали ҳолатлар юзага келган тақдирда қуйидаги омиллар ҳисобга олинади:

номзоднинг соғлиғи ҳолатининг ўзига хос хусусиятлари;

соғлиғи ҳолатининг парвозлар хавфсизлигига таъсири;

касбий фаолиятни бажариш жараёнида меҳнат қобилиятини йўқотиш эҳтимоли;

касбий фаолиятни давом эттиришда касалликнинг ривожланиши ёки қайталаниш эҳтимоли;

касалликнинг компенсация даражаси;

психологик текширув натижасида аниқланган индивидуал психофизиологик хусусиятлар;

бажариладиган ишнинг хусусиятлари ҳамда меҳнат шароитлари;

қўшимча тиббий текширувлар натижалари ва малакали мутахассисларнинг маслаҳатлари.

Мазкур омиллар асосида номзоднинг индивидуал яроқлилиги тўғрисида тиббий экспертларнинг тиббий хулосаси расмийлаштирилади.

60. Тиббий ҳужжатларда тиббий хулоса расмийлаштирилганда унинг берилган санаси, тиббий хулосани берган комиссиянинг номи, номзоднинг фамилияси, исми ва отасининг исми, тиббий кўрикдан ўтказиш учун асос, асосий ва ёндош ташхислар ҳамда уларнинг асоратлари, мавжуд хавф омиллари, шунингдек комиссия томонидан кейинги давр учун берилган тавсиялар қайд этилади ҳамда ваколатли органнинг ТУК муҳри билан тасдиқланади.

61. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига қабул қилинаётган номзодларга ушбу Авиация қоидаларининг 8-иловасига мувофиқ бир нусхада тиббий кўрикдан ўтказиш варақаси расмийлаштирилади.

62. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари ўқувчилари, курсантлари ва авиация ходимлари учун ваколатли орган муҳри билан тасдиқланган тиббий китобча (ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат) расмийлаштирилади.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари тиббий китобчага тиббий кўрик натижаларини қайд этади. Номзод ўз шикоятлари мавжудлиги ёки йўқлигини, шунингдек ўзи ҳақидаги маълумотларнинг тўлиқ ва аниқ эканлигини тиббий китобчада шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари киритилган маълумотларнинг ишончлилиги ва тўғрилигини шахсий имзоси ҳамда шахсий муҳри билан (мавжуд бўлган тақдирда) тасдиқлайди, шунингдек ўз фамилияси, исми ва отасининг исмини қайд этади.

Тиббий ҳужжатларни расмийлаштиришда умумий қабул қилинган қисқартмалардан ташқари бошқа қисқартирилган сўзлар ва белгиларни қўллашга йўл қўйилмайди.

63. ТУК аъзолари томонидан ўтказилган тиббий кўрик натижалари (шахсий кўрик ва тиббий текширув натижалари, мутахассислар маслаҳатлари, ташхис, берилган тавсиялар) ушбу Авиация қоидаларининг 9 — 13-иловаларига мувофиқ ҳисобот шаклида расмийлаштирилади.

64. ТУК аъзоларининг тиббий хулоса беришда ҳамда шифокорлик фаолиятини амалга оширишда мазкур авиация қоидаларига риоя этишини, шунингдек авиация тиббиёти нуқтаи назаридан хавф омилларини баҳолаш қобилиятини аниқлаш ҳамда уларнинг фаолияти устидан назоратни амалга ошириш мақсадида тиббий экспертлар ТУК томонидан расмийлаштирилган тиббий хулосаларни Авиация қоидаларининг 14-иловасига мувофиқ баҳолаб боради.

65. Ўқишга яроқли ёки яроқсиз деб топилган номзодларнинг тиббий варақалари ҳамда тиббий текширув маълумотлари (қон таҳлиллари, электрокардиография натижалари ва бошқа тиббий ҳужжатлар) ТУК архивида 3 йил давомида сақланади.

66. Қуйидаги ҳолларда ТУК томонидан авиация ходимларига расмийлаштирилган тиббий хулосалар эксперт баҳолаш учун тиббий экспертларга тақдим этилиши лозим:

касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилганда;

илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган авиация ходими касбий фаолиятига тикланганда;

фуқаро авиацияси тизимига ишга қабул қилинаётган авиация ходимларига нисбатан;

55 ёшдан 65 ёшгача бўлган учувчи таркибига нисбатан.

Бунда ТУК тиббий хулосаси расмийлаштирилган кундан эътиборан 3 иш куни ичида авиация ходимининг сўнгги 3 йилдаги тиббий ҳужжатлари ҳамда тиббий текширув маълумотлари тиббий экспертларга тақдим этилади.

67. Тиббий экспертлар тиббий ҳужжатларни қабул қилгандан сўнг 3 иш куни ичида уларни кўриб чиқади ва тиббий хулосани тасдиқлайди.

Текширув натижалари бўйича баённома ёки электрон шаклдаги унга тенглаштирилган тиббий ҳужжат расмийлаштирилади ҳамда ушбу ҳужжатлар ТУКга қайтарилади.

68. Касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, шунингдек илгари касаллик ёки жароҳатлар сабабли яроқсиз деб топилган, бироқ кейинчалик ўз касбий фаолиятига тикланаётган авиация ходимларига ушбу Авиация қоидаларининг 5-иловасига мувофиқ «Касаллик ҳақида гувоҳнома» расмийлаштирилади.

69. Номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилган тақдирда, ушбу Авиация қоидаларининг 15-иловасига мувофиқ «Тиббий хулоса беришни рад этиш ҳақидаги хабарнома» иш берувчига юборилади ёхуд номзодга реестрда қайд этилган ҳолда, шахсий имзоси олиниб топширилади ёки электрон шаклда юборилади.

70. Авиация ходимининг вафоти ёки касбий фаолиятни бажариш жараёнида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолати юзага келганда, бу ҳақдаги маълумотни қабул қилган ТУК аъзоси ёки фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ваколатли органни бу ҳақда маълумот олинган пайтдан эътиборан дарҳол, бироқ икки соатдан кечиктирмай, телефон, SMS-хабар ёки электрон алоқа воситалари орқали хабардор қилиши зарур.

Ҳолат юз берган кундан эътиборан 5 иш куни ичида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ушбу Авиация қоидаларининг 16-иловасига мувофиқ белгиланган шаклдаги «Авиация ходимлари орасида ўлим ёки тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш ҳолатларини таҳлил қилиш учун сўровнома»ни расмийлаштиради ва ваколатли органга тақдим этади.

Сўровнома тақдим этилгандан сўнг 5 иш куни ичида мазкур ҳолат юзасидан тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда ҳолат юз берган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори иштирокида тиббий кенгаш ўтказилади. Кенгашда ҳолатга доир маълумотлар таҳлил қилинади, бажарилиши лозим бўлган тавсиялар ишлаб чиқилади ҳамда унинг натижалари бўйича баённома расмийлаштирилади.

71. Календарь йили якунлангандан сўнг 5 иш куни ичида ТУК ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий кўрик натижалари бўйича ушбу Авиация қоидаларининг 17 ва 18-иловаларига мувофиқ белгиланган шаклдаги ҳисоботларни тиббий экспертларга тақдим этади.

Мазкур ҳисоботлар асосида ваколатли орган томонидан якунланган йил бўйича «Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида тиббий кўрик натижаларининг таҳлилий ҳисоботи» тайёрланади.

Таҳлил натижаларига кўра парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлашга доир тавсиялар ишлаб чиқилади.

72. Ваколатли орган томонидан ўтказиладиган якуний авиация тиббиёти кенгашида барча ҳисоботлар муҳокама қилинади, жорий йил учун тавсиялар тасдиқланади ва кенгаш якунлари бўйича баённома расмийлаштирилади.

Мазкур кенгашда ТУК аъзолари, фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотларининг вакиллари иштирок этади.

5-боб. Тиббий маълумотларнинг конфиденциаллигини таъминлаш

73. Ваколатли органнинг тиббий экспертлари, ТУК аъзолари ҳамда бошқа ташкилотлар ўртасидаги ёзишмалар, тиббий кўрикка доир барча ҳужжатлар, шунингдек номзодларнинг соғлиғи тўғрисидаги тиббий ҳужжатлар ва маълумотлар конфиденциал маълумотлар ҳисобланади.

74. Конфиденциал маълумотлар (ҳужжатлар) ҳимояланган хоналарда ва қулфланадиган жавонларда, тиббий экспертлар ва ТУК реквизитлари, шунингдек тиббий хулоса бланклари металл сейфларда сақланади ҳамда улардан фақат ваколатли органнинг тиббий экспертлари ва ТУК аъзолари фойдаланиши мумкин.

75. Тиббий экспертлар, ТУК аъзолари ҳамда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари тиббий ҳужжатлар ва тиббий маълумотларнинг сақланиши ҳамда уларнинг махфийлигини таъминлаш учун жавобгардир.

76. ТУК аъзолари номзодларга оид тиббий маълумотларнинг конфиденциаллигига қатъий риоя этиши ва ушбу маълумотларнинг учинчи шахсларга ошкор этилмаслигини таъминлаши шарт.

Конфиденциал маълумотлар билан ишлаш ҳуқуқи берилган тиббий ходимлар ушбу маълумотларни сир сақлаш мажбуриятини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

77. Авиация ҳодисалари ёки парвозлар хавфсизлигини таъминлаш билан боғлиқ ҳолатларда конфиденциал тиббий маълумотлар фақат авиация ҳодисаларини текширув комиссияси раисига тақдим этилади.

Бунда тақдим этиладиган тиббий маълумотларнинг ҳажми ва мазмуни комиссия таркибига киритилган тиббий эксперт (шифокор) томонидан белгиланади.

78. Тиббий кўрик ўтказиш учун ТУК аъзолари (шифокор — мутахассислар) хоналарини жиҳозлаш учун керакли тиббий техника ва тиббий буюмлар ушбу Авиация қоидаларининг 19-иловасига мувофиқ белгиланади.

6-боб. Тиббий кўрикни кечиктириш шартлари

79. Белгиланган тиббий кўрикни ўтказиш жойидан узоқ ҳудудда парвозларни амалга ошираётган гувоҳнома эгасининг навбатдаги тиббий кўригини гувоҳномалар бериш бўйича ваколатли органнинг қарорига кўра кечиктиришга йўл қўйилиши мумкин. Бунда тиббий кўрикни кечиктириш қуйидаги муддатлардан ошмаслиги лозим:

нотижорат операцияларни амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун — давомийлиги 6 ойдан ошмаган битта давр;

тижорат операцияларини амалга ошираётган ҳаво кемаси учиш экипажи аъзоси учун — ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр (ҳар бир ҳолатда учиш экипажи аъзоси мазкур ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олиши зарур. Агар бундай шифокорлик комиссияси аъзоси мавжуд бўлмаса, мазкур ҳудудда тиббий амалиёт билан шуғулланиш учун расмий рухсатга эга бўлган шифокор томонидан тиббий кўрик ўтказилади. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ҳаваскор учувчи учун давомийлиги — 24 ойдан ошмаган битта давр (номзод вақтинча бўлиб турган ҳудудда ушбу ҳудуд учун тайинланган шифокорлик комиссияси аъзоси томонидан ўтказилган тиббий кўрикдан ўтиб, ижобий тиббий хулоса олган бўлиши лозим. Тиббий кўрик натижалари бўйича хулоса мазкур гувоҳномани берган ваколатли органга юборилади);

ташқи учиш экипажи аъзоси учун — ҳар бири 3 ой давом этадиган кетма-кет икки давр.

7-боб. Комиссия оралиқ даврида тиббий кузатувни ташкил этиш

80. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ва авиация ходимларининг тиббий кўрикдан ўтган кунидан бошлаб навбатдаги тиббий кўрикдан ўтадиган кунгача бўлган давр комиссиялар оралиғи даври деб ҳисобланади. Ушбу даврда уларнинг тиббий кузатуви фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

81. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимларига нисбатан тиббий экспертлар ва ТУК томонидан белгиланган, бажарилиши мажбурий бўлган тавсиялар асосида профилактика, даволаш ва соғломлаштириш тадбирлари, шунингдек назорат мақсадидаги тиббий текширувлар фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан амалга оширилади.

82. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, ўқувчилари ҳамда авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтишдан аввал фуқаро авиацияси ташкилоти шифокорининг тиббий кўригидан ўтади.

Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрик натижалари асосида тиббий китобчага ёки унга тенглаштирилган тиббий ҳужжатга эпикриз расмийлаштиради ҳамда тиббий текширувлар натижаларини қайд этади. Номзод эпикриз билан танишиб чиқади ва ўзининг соғлиғига доир маълумотларнинг тўғрилигини шахсий имзоси билан тасдиқлайди.

83. Эпикризда номзодга доир қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

шикоятларнинг мавжудлиги ёки йўқлиги, ўтказган касалликлари ҳамда вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик билан боғлиқ маълумотлар;

умумий, йиллик ва тунги учиш соатлари, бажарилган парвоз турлари, парвоз вақтининг нормаси узайтирилганлиги, малака оширганлиги, ҳаво кемасини ўзлаштириш бўйича ўқиганлиги, шунингдек авиация ҳодисалари ва инцидентлари билан боғлиқ маълумотлар;

меҳнат таътилидан ўз вақтида фойдаланганлиги, санаторий-курорт даволанишидан ўтганлиги, меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши тўғрисидаги маълумотлар ҳамда фойдаланилмаган меҳнат таътили кунлари сони;

учишдан ёки навбатчиликдан олдинги тиббий кўрик натижасида четлатилганлиги ва унинг сабаблари;

ТУК шифокорларининг диспансер кузатувлари, номзодда мавжуд зарарли одатлар (омиллар), даволаш ва соғломлаштириш чора-тадбирлари бўйича берилган тавсияларнинг бажарилиши тўғрисидаги маълумотлар;

шахсий кўрик маълумотлари;

ташхис;

соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришлар, мутахассислар кузатувлари натижалари (соғлиғининг яхшиланиши, ёмонлашиши ёки ўзгаришсиз қолиши) бўйича фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорининг хулосаси ҳамда касбий фаолиятни давом эттиришга доир тавсияси.

84. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори номзодни навбатдан ташқари тиббий кўрикка юбориш учун эпикриз расмийлаштирганда унда номзоднинг касаллик тарихи, касаллик билан боғлиқ соғлиғи ҳолатидаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятига таъсири, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик даврида касалликнинг кечиши, жисмоний ва руҳий ҳолатидаги ўзгаришлар, маиший шароитлари тўлиқ кўрсатилиши лозим.

Бунда барча тиббий ҳужжатлар муҳрланган ҳолда кўрикдан ўтувчи шахсга унинг шахсий имзоси асосида берилади.

85. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан комиссиялар оралиғи даврида тиббий кўрик учувчи-курсантлар, учувчилар ва ҳаво ҳаракатини бошқарувчиларга ҳар 6 ойда, авиация ходимларининг бошқа тоифаларига эса ҳар 12 ойда бир марта ўтказилади («Соғлом» ташхиси қўйилган шахслар бундан мустасно).

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда (қон босими ёки пулс кўрсаткичларининг ўзгарувчанлиги кузатилганда) қўшимча тиббий кўриклар индивидуал ўтказилади.

86. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий кўрикни ўтказади ҳамда унинг натижаларини тиббий китобчага расмийлаштиради. Бунда қуйидаги хулосалардан бири қайд этилади:

ўқишни давом эттиришга, учиш ишига, парвозга, ҳаво ҳаракатини бошқариш диспетчерлик ишига, бортоператорлик ишига ёки кабина экипажи аъзоси вазифаларини бажаришга рухсат берилди;

навбатдан ташқари дам олиш куни берилсин ёхуд навбатдаги ёки навбатдан ташқари меҳнат таътили берилсин;

мутахассис маслаҳатига ёки даволанишга юборилсин, бунда даволаш тури кўрсатилади.

87. Комиссия оралиқ даврида ТУК аъзосининг диспансер назорат кўриги ўтказилганда, улар кўрик натижаларини ва хулосасини тиббий ҳужжатларда расмийлаштиради. Бунда фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори тиббий ҳужжатда фақат рухсат бериш ҳақидаги хулосани қайд этади.

88. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори навбатдаги тиббий кўрикни ўтказишдан олдин, 30 кун ичида ушбу Авиация қоидаларининг 20-иловасига мувофиқ ҳамда ТУК тавсияларини инобатга олган ҳолда зарур ҳажмдаги тиббий текширувлар ўтказилишини ташкил этади.

89. Соғлиқ ҳолати билан боғлиқ авиация ҳодисаси содир бўлганидан сўнг фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан тиббий кўрик ўтказилади.

90. Фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори ўзига бириктирилган таркибдаги авиация ходимларининг соғлиғи ҳолатини назорат қилиш мақсадида учишдан, парвоздан, навбатчиликдан ёки ишдан олдинги ёхуд кейинги тиббий кўрикларни танлов асосида даврий равишда ўтказади.

8-боб. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзоларига қўйиладиган минимал талаблар

91. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари гувоҳнома ва малака белгиси эгаларининг касбий вазифаларини бажариш билан боғлиқ шарт-шароитларни билиши шарт.

Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари:

тижорат авиақатновларини амалга оширувчи ҳаво кемаси экипажи фаолияти бўйича — ҳаво кемаси кабинасида ёки тренажёрда;

ҲҲБ диспетчерлари фаолияти бўйича — диспетчерлик иш жойида амалий иш тажрибасига эга бўлиши лозим.

92. Тиббий экспертлар ва ТУК аъзолари учун авиация тиббиёти бўйича ўқувни ўташ мажбурий ҳисобланади.

93. ТУК аъзолари тиббий кўрик ўтказишда тиббий текширувларнинг тўлиқ ва сифатли ўтказилганлигига, берилган тиббий хулосаларнинг асослантирилганлигига, тўғрилигига ва холислигига, тиббий ҳужжатларнинг ўз вақтида тўлиқ, тўғри ва сифатли расмийлаштирилганлигига жавобгардирлар.

94. ТУК аъзоларининг авиация тиббиёти бўйича касбий малакаларининг текшириш тиббий экспертлар томонидан амалга оширилади ва текширув натижалари баённомада расмийлаштирилади.

9-боб. Авиация ходимларининг учишдан олдинги (кейинги) тиббий кўригини ташкил этиш

95. Учишдан олдинги тиббий кўрик парвозлар хавфсизлигини тиббий таъминлаш мақсадида соғлиғи ҳолатига кўра касбий вазифалари ва мажбуриятларини бажаришга лаёқатсиз бўлган авиация ходимларини ўз вақтида аниқлаш ҳамда уларни парвоздан четлатиш учун ўтказилади.

96. Тиббий кўрик аэропорт ёки авиация ташкилотларининг навбатчи тиббиёт ходимлари, (шифокор ёки фельдшер) томонидан ўтказилади.

97. Тиббиёт ходими авиация ходимининг тиббий хулосаси амал қилиш муддатининг амалдалигини текширади. Тиббий кўрикдан фақат амалдаги тиббий хулосага эга бўлган авиация ходимлари ўтказилади.

98. Тиббий кўрик индивидуал ўтказилади. Тиббий кўрик ўтказилаётган хонада бошқа авиация ходимлари ва бегона шахсларнинг бўлишига йўл қўйилмайди.

99. Учиш экипажи ва кабина экипажи аъзолари белгиланган учиш вақтидан камида 2 соат олдин тиббий кўрикдан ўтказилади.

100. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи бортмуҳандислар, бортмеханиклар ҳамда кабина экипажи аъзоларига учишдан 3 ярим соат олдин тиббий кўрикдан ўтишга рухсат этилади.

101. Учиш вақти 6 соатдан ортиқ муддатга кечиктирилган тақдирда, тиббий кўрик қайта ўтказилади.

102. Бир иш куни давомида бир нечта парвозларни амалга оширувчи учиш экипажи аъзоларига тиббий кўрик учишдан олдин бир марта ўтказилади.

103. Захирадаги экипаж аъзолари захирага киришдан олдин бир марта тиббий кўрикдан ўтказилади. Тиббий кўрикдан ўтилган вақтдан бошлаб 6 соат ўтган тақдирда, учишдан олдин қайта тиббий кўрик ўтказилади.

104. Учишдан олдинги тиббий кўрик қуйидаги тартибда ўтказилади:

ҳар бир авиация ходими билан алоҳида ҳолда, 1,5 — 2 дақиқадан ошмаган вақт давомида эркин ва аниқ сўров ҳамда тиббий текширув ўтказилади. Бунда авиация ходимининг соғлиғи бўйича шикоятлари, учишдан олдинги дам олиш ва овқатланиш тартибига риоя этганлиги, дам олиш шароитлари, уйқунинг сифати ва давомийлиги аниқланади. Шунингдек унинг нутқи, мимикаси ва руҳий ҳолати (хотиржамлиги, сусткашлиги, асабийлиги ва бошқа ҳолатлар) диққат билан кузатилиб баҳоланади;

тиббиёт ходими авиация ходимининг феъл-атвори нормада эканлигини, ташқи кўринишини, ишчи формасининг мавсумга ва учиш шароитларига мувофиқлигини, учишга руҳан тайёрлигини, шунингдек кўз қорачиғининг ёруғликка реакциясини, тери қопламининг ранги ва кўринишини, бодомсимон безларини, ҳалқумнинг орқа деворини, юмшоқ ва қаттиқ танглай шиллиқ қаватини ҳамда тилини текширади;

билак артерияси палпацияси ўтказилади ва пулснинг мароми, кескинлиги, тўлақонлилиги, катталиги, шакли ҳамда частотаси ўттиз сония давомида аниқланиб, бир дақиқага нисбатан ҳисобланади. Пулс частотаси бир дақиқада 55 тадан 96 тагача бўлганда ва артериал босим кўрсаткичлари 100/60 дан 140/90 миллиметр симоб устунигача бўлганда учишга рухсат берилади.

Авиация ходимининг касбий фаолиятини бажариши учун артериал босимнинг энг юқори рухсат этилган даражаси 160/95 миллиметр симоб устуни деб ҳисобланади.

Феъл-атвордаги одатдагидан ташқари ғайритабиий ҳолатлар, томир уриши маромининг бузилиши, юз териси ва шиллиқ қаватларнинг қизариши, оқариши, кўкариши, акроцианоз, қовоқлар ва юзнинг шишиши, тери қоплами ва кўз оқ пардасининг сариқлашиши, шунингдек аниқланган бошқа патологик ҳолатлар батафсил текширув ўтказиш учун асос бўлади.

Авиация ходимининг артериал босими ва тана ҳарорати тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган тақдирда ўлчанади. Ўта муҳим парвозларни бажарувчи экипаж аъзоларида қўшимча равишда тана ҳарорати ҳамда артериал босим ўлчанади.

105. Экипаж аъзоларининг учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ушбу Авиация қоидаларининг 21-иловасига мувофиқ тегишинча «Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларининг учишдан олдинги (кейинги) тиббий кўрикдан ўтказиш журнали»га қуйидаги тартибда расмийлаштирилади:

тиббиёт ходими журналнинг тегишли устунларини тўлдиради, авиация ходимининг соғлиғи ҳолати юзасидан шикояти йўқлиги ҳамда меҳнат ва дам олиш тартибига риоя қилганлигини тасдиқлаш учун тегишли устунга имзо қўяди;

авиация ходимининг соғлиғи юзасидан шикоятлари, касалликнинг объектив белгилари ва чарчоқ аломатлари мавжуд бўлмаганда, шунингдек меҳнат ва дам олиш тартиби бузилиши аниқланмаганда, тиббиёт ходими учишга рухсат берилганлиги ҳақида журналга «рухсат» деб ёзади ва имзо қўяди;

экипажнинг барча аъзолари тиббий кўрикдан ўтгандан сўнг тиббиёт ходими парвоз топшириғига аэропорт ёки авиация ташкилотининг тиббий бўлинмаси номи кўрсатилган штампни босади, санани, мувофиқлаштирилган универсал вақт (UTC) бўйича соат ва дақиқаларни, учишга рухсат берилган экипаж аъзоларининг умумий сонини қайд этади ва имзо қўяди;

Тиббиёт ходими парвоз топшириғига тузатишлар ёки қўшимча ёзувлар киритишга ҳақли эмас.

106. Авиация ходимида парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи ҳолатлар аниқланганда, (соғлиғи юзасидан шикоятлар мавжуд бўлганда, чарчоқ ёки касаллик белгилари кузатилганда, меҳнат ва дам олиш тартиби бузилганда, шунингдек алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганда) у учишдан четлатилади.

Бунда тиббиёт ходими ушбу Авиация қоидаларининг 22-иловасига мувофиқ «Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини (ҳаво ҳаракатини бошқарувчи диспетчерни) парвозлардан четлатиш журнали»га «четлатилди» деган ёзувни киритади ва имзо қўяди.

Авиация ходимини у бириктирилган фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорига тақдим этиш учун ушбу Авиация қоидаларининг 23-иловасига мувофиқ учиш ишидан четлатилгани ҳақидаги маълумотнома берилади.

107. Ушбу Авиация қоидаларининг 24-иловасига мувофиқ якунланган йил учун учишдан олдинги тиббий кўрик натижалари ҳақидаги маълумотлар ваколатли органга кейинги йилнинг 5-санасига қадар тақдим этилади.

108. Жарроҳлик экспертизасида бўғимлар ҳаракатчанлиги ушбу Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланиши, ўқишга кирувчиларда тана ривожланиши мутаносиб бўлиши керак.

10-боб. Якуний қоида

109. Мазкур Авиация қоидалари талаблари бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликда белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 1-ИЛОВА

1-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-боб. Умумий талаблар

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

номзодда неврологик касалликнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

Авиация ходимлари ва курсантларнинг руҳий ҳолатининг назорат кузатуви невролог, психолог ва фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари томонидан амалга оширилади.

2. Учувчи таркиби ва курсантларда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда ёки гумон қилинганда ёхуд бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, улар ўқишдан ёхуд ўз касбий функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Мазкур учувчи таркиби ёки курсантнинг руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Психиатр кўриги ва текширувлари учувчи таркиби ёки курсантнинг розилиги билан амалга оширилади.

Учувчи таркиби ёки курсантнинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага келтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Учувчининг руҳий ва жисмоний ҳолатини тиббий кўрикдан ўтказишда ҳаво кемасини бошқариш бўйича унинг касбий яроқлилигини белгиловчи қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим:

учиш жараёнида ҳаводаги вазиятни ва ўзининг фазовий ҳолатини тўғри аниқлаши учун ривожланган сезги органларига (кўриш, эшитиш, мувозанат, проприосепция, кинестезия) эга эканлиги;

учиш шароитларини тўғри баҳолаши, маълумотни ўз вақтида ва тўғри қабул қилиши, уни қайта ишлаши ва ҳаво кемасини белгиланган манзилга хавфсиз етиб бориши ҳамда қўнишини таъминловчи қарорлар қабул қилиш қобилиятига эгалиги;

учиш жараёнида белгиланган ҳаракатлар ва бошқарув амалларини бажариш учун жисмоний ва руҳий жиҳатдан етарлича тайёрлиги.

5. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишини текширишда қуйидагилар аниқланиши керак:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатининг бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришнинг пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатнинг бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

6. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-боб. Руҳий ҳолатнинг бузилиши ва асаб касалликлари

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасада ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини келтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисаси ёки инциденти содир бўлганидан сўнг учувчи экипаж аъзоларида кузатилиши мумкин бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишини баҳолашда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган номзоднинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисасидан кейинги руҳий тушкунлик ёки депрессия ҳолатлари учувчининг парвоз хавфсизлиги талабларини бажаришига салбий таъсир кўрсатиши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида учувчининг касбий мажбуриятларини бажаришига салбий таъсир кўрсатган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омили, шу жумладан ҳаво кемасини бошқаришдаги хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, учувчининг касбий фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, соғлиғи ҳолатида бузилишларни келтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиши ёки вафоти каби ҳолатлар ҳамда ушбу воқеаларга нисбатан субъектив таъсирланишининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Учувчининг енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолатнинг ўзгаришлари мавжуд бўлганда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва махсус тавсиялар талаб этилмаса, унинг руҳий ва жисмоний соғлиғи ҳолати барқарор деб топилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигини таъминлашга тўсқинлик қилувчи омиллар аниқланмаганда, невролог кўриги ўтказилгандан сўнг учувчилик ишига рухсат берилишига йўл қўйилади.

Учувчи таркибида ёки курсантларда авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий ҳолатнинг бузилишлари ва невротик ҳолатлар кузатилганда, уларнинг давомийлиги, учувчи таркибида ёки курсантларнинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, командир-инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда тиббий яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув синдромлари ёки учувчилик фаолиятини давом эттиришга тўсқинлик қилувчи бошқа психологик таъсирлар мавжуд бўлганда, уларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади. Ўтказилган реабилитация чора-тадбирларининг ижобий натижалари кузатилганда авиация ходими касбий фаолиятига қайта тикланишига йўл қўйилади.

Психопатиялар уларнинг шакли ва клиник белгилари қандай бўлишидан қатъи назар, шунингдек номзоднинг психик бўлмаган бузилишлар (параноид, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

12. Қуйида келтирилган ташхислар бўйича учувчи таркиби ва курсантлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф51.2);

босинқирашлар (Ф51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфункциялар (Ф52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

13. Суицидал уринишлар мавжуд бўлган номзодларда учиш ишига (ўқишга) яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда учувчи таркиби (курсант) муаммога адекват ечим топа олмайди ва ушбу ҳолат руҳий кризис сифатида тавсифланади. Мазкур кризис ҳолатлари қуйидаги касалликларда учрайди:

биполяр аффектив бузилишнинг депрессив фазаси;

ажитация билан кечувчи инволюстия депрессия;

алкоголь билан боғлиқ депрессив ҳолатлар;

шизофрения;

эпилепсия ва бошқа органик руҳий ҳолатнинг бузилишлари.

Ушбу ҳолатларни ўрганиш жараёнида психиатр ҳодиса бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини, суицидал уринишга сабаб бўлувчи омилларни, шахсий ва оилавий анамнезни, аутоагрессив ҳаракатларнинг мазмуни, шакли ва мотивларини аниқлаши лозим.

Мазкур ҳолатларда психиатрик текширув ўтказилиши ҳамда психиатр томонидан тиббий хулоса расмийлаштирилиши зарур.

Анамнезида суицидал уринишлар аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

14. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдром кузатилган учувчи таркиби (курсантлар), ушбу ҳолатни юзага келтирган сабаблар бартараф этилганда, клиник симптомлар тўлиқ йўқолганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ва невролог томонидан олиб борилган диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлганда, 4 — 6 ойдан сўнг қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Жисмоний (соматоген) касалликлар сабабли қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини бошдан кечирган учувчи таркиби (курсантлар), асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан сўнг доимий қувватловчи (психотроп) терапияга эҳтиёж мавжуд бўлмаганда ва асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсация қилинганда улар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топиладилар.

15. Шахс бузилишларининг мавжудлигини аниқлаш ва эксперт баҳолаш жараёнида ТУК аъзоси қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

шахсни давомли кузатувдан ўтказиш;

экипаж аъзолари билан суҳбатлар ўтказиш;

оилавий ва шахсий анамнезни ўрганиш;

психологик тестлар ва синовлар ўтказиш;

жамоа ичидаги психологик муҳитни баҳолаш.

Текширув жараёнида ёмон мослашувчанлик, конфликтлилик ва ижтимоий дезадаптацияга олиб келувчи шахс бузилишларини оддий индивидуал хулқ-атвор хусусиятларидан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Шахснинг аҳамиятсиз бузилишларида касбий фазилатларни (иш стажи, тажрибаси, маҳорати, бажарилаётган вазифанинг сифати ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, яроқлилиги тўғрисидаги хулоса чиқарилади.

16. Учувчи таркиби ва курсантларда кам даражада ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлганда, асаб-руҳий фаолиятининг ижтимоий ва касбий жиҳатдан етарли компенсацияланганлиги аниқланса, номзодга аксентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

17. Учувчи таркибининг (курсантлар) хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват таъсирлар пайдо бўлганда, ушбу ҳолат психолог ва психиатр текширувини ўтказиш учун асос ҳисобланади.

Психиатрик ташхис тасдиқланмаганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Психолог томонидан учувчи таркибининг (курсантлар) индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

18. Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, диссония ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки диссония мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, психиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда психокоррекция муолажалари амалга оширилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

19. Алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткирости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюциноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

Руҳий ҳолатни ўзгартириш мақсадида седатив препаратлар, транквилизаторлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг прекурсорларини нотиббий мақсадда қабул қилиш дори воситасига қарамлик ёки уни истеъмол қилиш сифатида баҳоланади.

20. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2 — 4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходимининг ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

21. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув қуйидаги асосларда амалга оширилади:

номзоднинг ўз аризасига асосан;

сийдик, қон ёки бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида;

клиник белгилар ва симптомлар мавжудлиги ёки мазкур масалада хабардор бўлган учинчи шахсларнинг маълумотлари асосида.

Текширув натижалари ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумотлар бир нечта мустақил манбалардан олиниши лозим.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни аниқлашга қаратилган идентификацияловчи лаборатория таҳлиллари номзод томонидан мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқинда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини тасдиқловчи асосий объектив далил сифатида қабул қилинади.

22. Учувчи таркиби (курсантлар) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон пайдо бўлганда ёки ушбу мазмунда маълумот олинганда авиация тиббий ходими унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилиш эҳтимолини кўрсатадиган далиллар ва шароитларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Мазкур ҳолатда учувчи таркиби (курсантлар) авиация тиббий ходими кузатувида, мавжуд тиббий ҳужжатлар, клиник белгилари ва ашёвий далиллар (шприц, дори воситалари қолдиқлари ва бошқалар) билан биргаликда наркологик муассасага юборилади.

Учувчи таркибининг (курсант) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлигини аниқлашга қаратилган тиббий текширувлардан бош тортиши, унга тиббий хулоса бермасликка ёки илгари берилган тиббий хулосанинг ҳақиқий эмас деб топилишига асос бўлади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки сурункали алкоголизм ҳолатлари мавжудлиги аниқланган учувчи таркиби (курсантлар), учиш фаолиятидан четлатилган даври ва ўтган муддатидан қатъи назар барча класслар бўйича касбий фаолиятни давом эттиришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятига қайта тикланмайди.

Учувчи таркибида (курсант) эпилепсия ташхиси аниқланганда, у барча класслар бўйича касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

23. Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган учувчи таркиби ва курсантлар ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтиш учун юборилади.

Юборишдан аввал тутқаноқ ҳолати тўғрисидаги маълумотлар баён этилган, гувоҳлар имзолари билан тасдиқланган ҳамда авиация тиббиёт ходими томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис қуйидаги мажбурий текширувлар асосида қўйилади:

касаллик тарихи (анамнез)ни батафсил ўрганиш;

тўлиқ неврологик кўрик;

электроэнсефалография (бундан буён матнда ЭЭГ деб юритилади);

компьютер томографияси (бундан буён матнда КТ деб юритилади) ёки магнит-резонанс томография (бундан буён матнда МРТ деб юритилади);

психиатр ва эпилептолог хулосалари.

24. Биринчи марта ЭЭГда пароксизмал фаоллик аниқланган учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилиши лозим.

ЭЭГда илк бор эпилептиформ фаоллик («чўққи-суст тўлқин» туридаги ўзгаришлар) аниқланганда ва эпилепсия учун хос клиник белгилар ҳамда марказий асаб тизимининг органик шикастланишлари мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида текширувдан ўтказилади.

ЭЭГдаги пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, 3 — 6 ой давомида такрорий неврология муассасаси текширувлари натижасида тасдиқланганда, учувчи таркибига (курсант) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишларини (қисқа муддатли пароксизм, ҳушнинг ўзгариши, эпизодик йўқотилиши) ўтказган учувчи таркибига (курсант) тиббий экспертлар томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

25. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, бош ва орқа миянинг бирламчи касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз, соматоген, вертеброген ва бошқа этиологияли томирларнинг иккиламчи шикастланишлари) мавжуд бўлган номзодларда касбий фаолиятни бажариш жараёнида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини келтириб чиқариши мумкин бўлган омиллар бирламчи инсульт (криз) ривожланиши, касалликнинг қайталаниши, транзитор ишемик эпизодлар ёки мия қон айланишининг ўткир бузилишлари аниқланиши ҳамда тиббий хулоса чиқарилиши лозим. Тиббий хулосада қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг этиологияси ва кечиши;

неврологик, психик ва функционал бузилишларнинг даражаси;

юклама синовларини бажариш қобилияти;

психологик текширув натижалари;

бажариладиган касбий функцияларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар;

ёндош кардиологик касалликлар (артериал гипертензия, юрак ритми бузилишлари), қандли диабет, дислипидемия, чекиш ва прогнозни ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари.

26. Геморрагик ёки ишемик генездаги мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака (бундан буён матнда ТИА деб юритилади) субарахноидал қон қуйилишини ёки томир кризи ҳамда мия қон айланишининг сурункали бузилишлари мавжуд бўлганда, номзодларга барча класслар бўйича яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бироқ қуйидаги клиник ва инструментал текширувлар натижасида:

марказий асаб тизимининг неврологик ва руҳий функциялари сақланганлиги;

касалликнинг енгил даражада бўлиши;

атеросклеротик ўзгаришлар минимал ва барқарор хусусиятга эга эканлиги тасдиқланганда, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса барча клиник, инструментал, психологик кўрсаткичлар асосида чиқарилади.

27. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилади:

бош мия артерияларининг дуплекс сканерлашида (бундан буён матнда БМА ДС деб юритилади) артерия интимасининг 1 мм дан ортиқ қалинлашуви;

ультратовуш допплерографиясида (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) қон оқими чизиқли тезлигининг чегарага яқин ассиметриялари, қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар (масалан, ёруғликка суст реакцияли қорачиқлар, кафт-энгак рефлексининг сустлиги), енгил даражадаги когнитив ўзгаришлар ва ЭЭГда аҳамиятсиз функционал ўзгаришлар (бошланғич белгилари билан асаб-руҳий функциялари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади ҳамда атеросклерознинг ривожланишига қарши профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг 50 фоиз ва ундан ортиқ яширин стенозининг мавжудлиги, бир ёки бир нечта артерияларда турғун бўлмаганда, эмбологен хусусиятга эга атеросклеротик бляшкалари аниқланганда учувчи таркиби қўшимча назорат текширувларига юборилади ва маълумотлар тасдиқланганда бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиш хавфи юқори бўлганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг учинчи ва тўртинчи хатбошиларида келтирилган икки ҳолат орасида бўлганда, жумладан гемодинамик жиҳатдан аҳамиятсиз стенозларда, турғун атеросклеротик бляшкаларда, нормага яқин хавф туғдирмайдиган психологик, биохимик ёки ЭЭГ ўзгаришлар мавжудлигида асаб-руҳий фаолиятлари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, транскраниал БМА ДС ва МРТ-ангиография ўтказилади ҳамда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулосада артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни, ёш, неврологик ва психик функцияларнинг сақланганлиги ҳисобга олиниши лозим.

Яроқли деб топилган учувчи таркибига 6 ойда 1 марта невролог диспансер кузатуви белгиланади.

ТИА ўтказган шахслар бўйича дифференциал диагностика (турли генезли беҳушлик ҳолатларидан фарқлаш) мажбурий равишда ўтказилади.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги мавжуд бўлган учувчилар яроқсиз деб топилади.

Турли генезли васкулитлар ўтказилганда, даволаниш якунлангандан сўнг ремиссия муддати камида 2 йил давом этган барқарор ҳолатда, касаллик тури ва сабаблари, хавф даражаси ҳамда бажариладиган касбий вазифалар ҳисобга олинган ҳолда номзодга индивидуал тиббий хулоса чиқарилади.

МРТда томирга оид генезли глиозлар ёки 2-3 мм ўлчамдаги майда кисталар аниқланганда, учувчи таркиби кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ кўригидан ўтказилади.

Касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қиладиган клиник, органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

28. Кучли даражадаги токсик заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия, қўрғошин билан заҳарланиш аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар) яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида (курсантлар) биринчи марта нерв тизимининг органик шикастланиши аниқланганда, неврологик бўлимда чуқурлаштирилган текширув ва КТ, МРТ текширувлари ўтказилади.

Мия фаолиятининг бузилишига олиб келувчи ва мия тўқимасининг тузилмаси қайтмас даражада зарарланиши билан кечувчи нерв тизимининг органик касалликлари аниқланган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Учувчи таркибида нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, шахс тиббий муассасанинг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади. Бунда КТ ва МРТ каби инструментал текширувлар ўтказилади.

29. Нерв тизимининг юқумли касалликлари ёки токсик заҳарланишларини ўтказган номзодларга қуйидаги шартлар бажарилганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

касалликдан тўлиқ соғайган бўлса;

нерв-руҳий (психоневрологик) функциялар тўлиқ тикланган бўлса;

нерв тизими фаолиятининг бузилишига олиб келмайдиган, фақат енгил даражадаги органик микросимптомлар сақланиб қолган бўлса;

клиник ва инструментал текширувлар натижасида мия тўқимасининг органик шикастланиши белгилари аниқланмаса.

Касбий фаолиятни бажариш учун муҳим бўлган функциялар клиник ва функционал жиҳатдан етарли даражада сақланганда, нерв-мушак аппарати ҳамда марказий ёки периферик нерв тизимининг суст прогредиэнт кечувчи, бошланғич босқичдаги ирсий-дегенератив касалликлари аниқланган номзодларга касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилиятига таъсир этувчи омиллар мавжуд бўлмаганда, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

30. Гриппли энсефалит, ўткир энсефаломиэлит ва ўткир кана энсефалити каби нерв тизимининг ўткир юқумли-яллиғланиш касалликларини ўтказган номзодлар қуйидаги минимал муддатлар ўтгач учиш ишига яроқлиликни аниқлаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтказилади:

гриппли энсефалитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 — 2 йил ўтгач;

ўткир энсефаломиэлитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 2 йил ўтгач;

ўткир кана энсефалитини ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 3 йил ўтгач.

Эпидемик сереброспинал менингитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач учиш ишига яроқлилигини баҳолаш учун тиббий кўрикдан ўтказилади.

Менингококли ринит, фарингит, унча билинмайдиган менингокок инфекциясини ўтказган номзодлар терапевт томонидан тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

31. Бош ва орқа мия жароҳатлари ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлганда, улар учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқсиз деб топилади:

бош миянинг очиқ ёки ёпиқ жароҳатларидан сўнг марказий асаб тизимининг кучли ифодаланган органик ўзгаришлари, руҳий ҳолат бузилишлари (психотик ёки оғир неврологик симптомлар билан), гипертензион синдром ёки қалтироқ синдром, посттравматик эпилепсия, гиперсомния, диққат ёки когнитив функциялар сусайиши, ҳаракат координацияси, нутқ, сезги ёки бошқа функционал бузилишлар, неврологик нуқсон билан кечувчи ҳаракатланиш ёки тос органлари функцияларининг бузилиши, бош мия аневризмалари, жароҳатдан кейинги кисталар, турғун ликвородинамик бузилишлар, бош суягининг 2×3 см дан катта дефектлари мавжуд бўлганда;

орқа мия жароҳатлари оқибатида ҳаракат, сезги, тос органлари функцияси ёки бошқа рефлектор бузилишлар мавжуд бўлса.

32. Бош мия жароҳатини ўтказган номзодлар тўлиқ соғайгандан кейин қуйидагилар тўлиқ бажарилганда тиббий кўрикдан ўтказилиши ва яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

неврологик функцияларда қолдиқ симптомлар мавжуд бўлмаганда;

жароҳатнинг клиник ва инструментал (ЭЭГ, МРТ, КТ) кўрсаткичлари бўйича барқарорлик аниқланганда;

руҳий ҳолат, диққат, координация ва когнитив функциялар тўлиқ тикланганда;

касбий вазифаларни бажаришга тўсқинлик қилувчи функционал нуқсонлар аниқланмаганда.

33. Жароҳатнинг механизми ва юзага келиш шароитларини баҳолашда миянинг контактсиз травматик шикастланишлари, шу жумладан миянинг силжиши ва қон томирларининг ёрилиши, шунингдек атланто-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Тиббий эксперт қарорини қабул қилишда онгнинг ўзгарган ҳолати ҳамда амнезия даврининг давомийлиги ҳисобга олиши керак.

Тиббий эксперт текширувда касаллик тарихи, ЭЭГ динамикаси, йўқолган функциялар компенсацияси даражаси, стресс-синовлар ва психологик текширув натижаларини ҳисобга олиши зарур.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасидан ташқари, жароҳатдан кейинги даврларда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли олдиндан баҳоланиши ҳамда бошқа хавф омиллари ҳам инобатга олиниши лозим.

Анамнез маълумотлари, ЭЭГ кўрсаткичларининг динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсацияланиш даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ҳамда психологик текширувлар натижаларини ҳисобга олиб тиббий хулоса чиқарилади.

34. Тиббий хулоса қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилиши лозим:

амнезия ва онгнинг ўзгарувчанлик даврлари давом этиш муддати, уларнинг хусусияти ва барқарорлигини;

жароҳатнинг тури ва оғирлик даражаси, шунингдек жароҳатга оид клиник белгиларни;

соғлигига доир шикоятларнинг мавжудлиги, уларнинг хусусияти ва динамикасини;

номзоднинг маиший фаолият ва касбий вазифаларни бажариш қобилиятини (муҳим касбий психологик фазилатларнинг сақланганлиги, шахсият ва хулқ-атворга оид функцияларнинг етарли даражада барқарорлиги);

жароҳатдан олдинги соғлиқ ҳолати ва жароҳатдан кейинги асоратларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини (посткоммоцион синдром, фокал неврологик бузилишлар, когнитив функциялар бузилишининг оқибатлари, посттравматик эпилепсия);

узоқ давом этувчи парвозлар ёки ишнинг мураккаб жараёнларида соғлиқнинг ёмонлашуви натижасида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини;

парвоз хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган дори воситаларини қабул қилиш билан боғлиқ ҳолатларни;

касбий фаолият хавфсизлигини таъминлашга таъсир этувчи бошқа тиббий ва психофизиологик омилларни.

35. Асаб-руҳий функциялар тўлиқ тикланганда ёки етарли даражада сақланганда, учувчи таркиби ва курсантлар учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Асаб-руҳий функцияларнинг турғун компенсация ҳолати (енгил вегетатив дисфункция, енгил неврологик симптомлар ва шунга ўхшаш посттравматик ҳолатлар) мавжуд бўлган учувчи таркибига нисбатан чекловлар қўлланган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда илгари ўзлаштирилган ҳаво кемаси туридан бошқа турдаги ҳаво кемасини ўзлаштириш учун қайта ўқиш тавсия этилмайди.

Касбий фаолиятига тикланган учувчи таркиби невролог томонидан 5 йил давомида ҳар 6 ойда диспансер кузатувига олинади.

36. Бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош миянинг лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ҳамда субдурал гематомалар кузатилганда, посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи тиббий текширув ўтказишда инобатга олиниши лозим.

Оддий, асоратсиз ва бош мия паренхимасига қон қуйилиши билан кечмаган эпидурал гематомаларда 1 йилдан 2 йилгача муддат ўтгач, интрапаренхиматоз гематомаларда эса камида 2 йил ўтгач тиббий кўрик ўтказилиши мумкин.

37. Бош гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёки субарахноидал қон қуйилиши билан кечувчи бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейиши ҳолатларида номзодлар камида 1-2 йил ўтгач, чуқурлаштирилган тиббий кузатув ва диагностик текширувлар (ЭЭГ, МРТ/КТ, неврологик ва психологик баҳолаш) натижалари ижобий бўлганда ҳамда барқарор ижобий прогноз мавжудлигида тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади.

Мазкур ҳолатларда касбий фаолиятнинг хавфсиз бажарилишида функционал чекловларни ҳисобга олган ҳолда, номзодларга ОМЛ чеклови 3 йилгача бўлган муддатга қўлланилган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

38. Паренхимада қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома, субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши, бош мия чайқалиши, бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши, қўшалоқ бош мия шикастланишлари ҳамда посткоммоция синдром ўтказган номзодлар қуйидаги муддатлар ўтгач тиббий кўрикдан ўтказилишига йўл қўйилади:

паренхимага қон қуйилмаган оддий асоратсиз эпидурал гематома ҳолатларида — 1-2 йил ўтгач;

субдурал гематома билан кечувчи бош миянинг лат ейиши ҳолатларида — 2 йил ўтгач;

бош мия чайқалиши ҳолатларида — 1,5 — 3 ой ўтгач;

бош миянинг енгил даражадаги лат ейиши ҳолатларида — 3 — 6 ой ўтгач;

қўшалоқ бош мия шикастланиш ҳолатларида — 6 — 24 ой ўтгач;

посткоммоция синдром ҳолатларида — камида 3 ой ўтгач.

Мазкур учувчи таркиби учун қуйидагилар мажбурий ҳисобланади:

неврологик функцияларнинг сақланганлиги клиник текширув билан тасдиқланган бўлиши;

когнитив функцияларнинг тўлиқ тикланганлиги психологик тестлар билан тасдиқланиши;

юклама синамаларига (психофизиологик ва функционал тестлар) чидамлилиги ижобий баҳоланиши;

психолог, психиатр ва офталмолог кўригидан ўтказилиши;

бош миянинг МРТ, ЭЭГ ҳамда қўшимча инструментал текширувлар ўтказилиши;

посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи, органик асоратлар ёки функционал етишмовчиликнинг мавжуд эмаслиги аниқланиши.

Мазкур талаблар бўйича ўтказилган тиббий баҳолаш натижаларига мувофиқ индивидуал учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташхисни расмийлаштириш жараёнида тиббий ҳужжатларда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

бош мия жароҳатларининг клиник кўриниши (жароҳат тури, даражаси ва мавжуд асоратлар);

жароҳат олинган сана (аниқ кун, ой, йил);

текширув вақтида касаллик жараёнининг даври (ўткир давр, эрта ёки кеч реабилитация даври);

посттравматик синдромнинг клиник тавсифномаси;

нерв-руҳий (психоневрологик) функцияларнинг ҳолати (когнитив, вегетатив, психомотор, аффектив кўрсаткичлар).

39. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кечувчи шакллари, тез-тез қайталанувчи зўрайишлар, шунингдек кризли реакциялар (вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ва диэнсефал турлари) билан кечувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган учувчи таркиби авиация фаолиятига яроқсиз деб топилади.

Ушбу гуруҳга мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диэнсефал синдроми, ангионеврозлар (ангиотрофоневрозлар, Рейно касаллиги), қайталанувчи ангионевротик шиш (Квинке шиши), ортостатик эссенциал гипотония касалликлари киради.

40. Аниқ клиник маълумотларни олиш мақсадида қуйидаги инструментал текширувлар ўтказилади:

КТ — умуртқа тузилмасининг ҳолатини баҳолаш учун;

МРТ — орқа мия, унинг илдизлари ва паравертебрал тузилмалар ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия томирларининг БМА ДС ва ультратовуш доплерографияси, УТДГ — ротация синамалар давомида пайдо бўлувчи ёки кучаювчи вертебро-базиляр бассейндаги (ВББ) қон оқимининг пасайиш ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия МРТ — серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришлар, шикастланиш ёки патологик жараёнларни баҳолаш учун;

визиометрия, периметрия, офталмоскопия, шунингдек аудиометрия, калорик синама ва бошқа махсус текширувлар — тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда.

41. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфункцияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибюляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

42. Умуртқалараро диск чуррасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлаган номзодларда асоратлар мавжуд бўлмаганда, неврологик динамикаси ижобий бўлганда ҳамда реабилитация даври тўлиқ якунланганидан сўнг камида 3 — 6 ойдан кейин тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик жараёнида қуйидагилар баҳоланади:

неврологик ҳолатнинг барқарорлиги;

мушак-тоник синдромлар, радикуляр симптомлар ва сезги бузилишларининг мавжудлиги ёки йўқлиги;

юклама синовларига чидамлилик;

оғриқ синдромининг қайталаниш эҳтимоли;

касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган чекловлар мавжудлиги.

43. Асаб илдизчалари функционал бузилишлари, радикуляр симптомлар, сезги ёки ҳаракатланиш бузилишлари аниқланмаганда, бироқ умуртқа поғонаси ҳаракатчанлигининг чекланиши ёки функционал бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда жарроҳ (вертебролог ёки нейрожарроҳ маслаҳати асосида) томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

44. Орқа мия илдизлари, нерв устунлари, нерв чигаллари ва ганглийларнинг периферик нейроваскуляр синдромлар ёки илдизли компрессиялар билан кечувчи сурункали касалликлари, шунингдек ушбу соҳалардаги жароҳатланишлар ва ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейинги даврда касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган даражадаги аҳамиятсиз функционал бузилишлар мавжуд бўлганда, курсантлар ўқишга яроқсиз, бироқ учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

45. Синкопал (беҳушлик) ҳолатни ўтказган учувчи таркиби (курсантлар) учиш ишидан (ўқишдан) четлатилиши лозим.

Мазкур шахслар терапевт ва невролог томонидан бирламчи тиббий кўрик ўтказилгандан сўнг улар тиббий муассасанинг неврология бўлимига юборилиши ҳамда текширувдан ўтказилиши керак.

Синкопал ҳолат юзасидан далолатнома ушбу ҳолат содир бўлган вақтда шахс ёнида бўлган биринчи тиббий ходим (шифокор) расмийлаштиради ва уни ТУКка тақдим этади.

Далолатномада қуйидагилар кўрсатилади:

беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши ва белгилари;

ҳолат содир бўлган вазият, шароит ва эҳтимолий сабаблар;

синкопал эпизоднинг давомийлиги ва динамикаси.

Далолатнома гувоҳларнинг, мазкур ҳолатни ўтказган шахснинг ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

Далолатномани расмийлаштириш, синкопал ҳолатларнинг клиник шаклларини классификациялаш, дифференциал диагностика ўтказиш, шунингдек зарур тиббий текширувлар ҳажмини белгилаш ва авиация ходимининг яроқлилигини баҳолаш амалга оширилади.

Асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаб, онг пароксизмал бузилишларини дифференциал диагностикасини ўтказиш, беҳушлик сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ва онг бузилишининг такрорланиш эҳтимолини аниқлаб тиббий хулоса чиқарилади.

Синкопал ҳолатни юзага келтирувчи сабаблар аниқланганда, авиация ходимининг яроқлилиги асосий касалликнинг ҳолати, унинг қайталаниш эҳтимолига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир даражасига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Соғлом номзодда ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипокцияга юқори сезувчанлик натижасида кузатилган бир марталик вазиятга боғлиқ синкопал ҳолатда:

патологик механизмлар, яширин юрак-қон томир ёки неврологик касалликлар тўлиқ бартараф этилганда;

ҳолат клиник жиҳатдан безарар деб баҳоланса;

номзодга учиш ишига яроқли деб тиббий хулоса берилади.

Соғлом шахсда такрорий, бироқ хавфсиз деб баҳоланган вазият синкопал ҳолат икки маротаба такрорланганда:

номзод 3 ойдан 12 ойгача муддатга учиш ишидан четлатилади ҳамда мазкур даврда у неврологнинг диспансер кузатувида бўлади;

тикланишдан сўнг номзодга фақат чекловлар қўлланиб касбий фаолиятига рухсат берилади (кўп аъзоли экипаж таркибида ишлаш, парвоз хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатмайдиган вазифаларни бажариш).

Синкопал ҳолатларнинг кўп марта такрорланиши авиация фаолиятида жиддий хавф туғдириши сабабли, бундай шахсларга учиш ишига яроқсизлиги ҳақида невролог томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

2 йил давомида синкопал эпизод такрорланмаганда ва вегетатив-томир, артериал босимнинг барқарорлиги, гипотония белгиларининг йўқлиги, юклама синовларига (ортосинама, бошқа функционал тестлар) чидамлилигида номзодга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолати аниқланганда, учувчи таркиби (курсантлар)га нисбатан невролог томонидан учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-боб. Ички касалликлар

46. Юқумли ва паразитар касалликлар, жумладан дизентерия, тиф, паратиф, малярия, бруселлёз, геморрагик безгак, вирусли гепатит, гелминтозлар ва бошқа шу турдаги касалликларнинг ўткир даврида, парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳолларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходими юқумли ёки паразитар касалликдан тўлиқ соғайганидан сўнг қуйидаги шартлар мавжуд бўлган тақдирда «яроқли» деган тиббий хулоса берилади:

инфекционист шифокорнинг ижобий прогнози;

лаборатор, инструментал ва клиник текширувларнинг ижобий натижалари;

касалликнинг қайталаниши, сурункалашуви ёки резидуал асоратлари юзага келиш хавфининг пастлиги.

47. Вирусли гепатит (А, Б, C ва бошқа турлари) ёки геморрагик безгакни ўтказган учувчиларни баҳолашда касалликнинг оғирлик даражаси, жигар функционал ҳолати, лаборатор-биокимёвий кўрсаткичлар ҳамда резидуал асоратларнинг мавжудлиги инобатга олинади.

Баҳолаш натижаларига кўра ушбу тоифага мансуб номзодларга учувчилар учун 3 ойдан 6 ойгача муддатга, авиация-кимёвий ишларда қатнашувчи учувчилар учун эса 12 ойгача муддатга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ёки геморрагик безгакни ўтказган курсантларга касаллик варақаси ёпилганидан сўнг инфекционист шифокорнинг хулосаси, клиник ва лаборатор кўрсаткичлар нормаллашганда, ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

48. Клиник прогнози ноқулай бўлган қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари (турли хил анемиялар, эритротситоз, лейкемия, лимфома, тромботситопатиялар ва бошқа шунга ўхшаш касалликлар) аниқланганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Мазкур касалликларда гемоглобин миқдори 105 г/л дан паст бўлганда, номзод тиббий муассасада чуқурлаштирилган диагностик текширувдан ўтказилади.

Даволаш якунлари ижобий бўлганда, касалликнинг аниқланган сабаби инобатга олиниб ҳамда қуйидаги шартлар мавжуд бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

гематологнинг хулосаси ва ижобий прогноз мавжуд бўлганда;

лаборатор ва клиник кўрсаткичлар нормага қайтганда;

касаллик тури (темир танқислиги анемияси, постгеморрагик анемия ва бошқа шу турдаги ҳолатлар), шунингдек ремиссия даврининг барқарорлиги тасдиқланганда;

касаллик учиш жараёнида гипокцияга чидамлиликка салбий таъсир кўрсатмаганда.

Ушбу касалликларда учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқаришда қоннинг тинч ҳолатда, ерда ва баландликда, шунингдек жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида организмнинг метаболик эҳтиёжларини қондириш учун кислородни етарли даражада ташиш хусусияти инобатга олинади.

Соғлом учувчиларда қондаги гемоглобин концентрациясининг нормаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/л ни ташкил этади. Мазкур кўрсаткичлар пасайган тақдирда шахс қўшимча текширувдан ўтказилади ва заруратга кўра даволаниш учун учишдан четлатилади.

49. Авиация ходимларини баҳолашда организмнинг кислород ташиш қобилияти (гемоглобин миқдори, эритротсит массаси, гемодинамик барқарорлик) парвозлар хавфсизлигини таъминлашдаги асосий мезон сифатида баҳоланади.

50. Гемоглобинопатиялар (талассемия ташувчилиги ва унинг енгил шакллари) хуружларсиз кечганда ҳамда функционал имкониятлар етарли даражада сақланган тақдирда, учувчи таркиби ва курсантларга нисбатан яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

51. Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопениялар (темир танқислиги сабабли камқонлик ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолиятининг пасайишида) билан боғлиқ ҳолларда тромбоцитлар миқдори ва бошқа кўрсаткичлар нормал даражага етгандан сўнг яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Тромбоцитлар миқдори 75 × 10 9 /л дан кам бўлган тромбоцитопенияда номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида агар 6 ой давомида тромбоцитлар миқдори нормада сақланса, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларда тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

52. Учиш ишида антикоагулянтлар (кумаринлар, варфарин) ёки кучли антитромбоцитар дори воситаларини (масалан, клопидогрел ва шунга ўхшаш) қабул қилиниши дисквалификация омили ҳисобланади (кичик дозадаги аспирин бундан мустасно).

53. Компенсацияланган, аъзолар фаолияти сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезда, рецидивлар мавжуд бўлмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

54. Ўроқсимон ҳужайрали анемия аниқланганда, номзод учиш ишига ҳамда ўқишга яроқсиз деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайра ташувчилиги мавжуд бўлган номзодларда клиник хавф аниқланмаса, яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

Чин (ҳақиқий) полицитемия мавжуд бўлган номзодлар тромботик хавф юқори бўлганлиги сабабли яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи полицитемия ҳолатларида эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби (нафас олиш тизими касалликлари, баландлик шароитида гипокция таъсири ва бошқа омиллар) аниқлангандан кейин тиббий хулоса чиқарилади. Мазкур ҳолларда ОМЛ/ТМЛ чекловлари қўлланилади.

55. Аллергик касаллик ташхиси қуйидагилар асосида қўйилади:

аллергологик анамнез;

физикал кўрик натижалари;

клиник-лаборатор текширувлар;

тери аллергик синамалари, лаборатор аллергоскрининг;

аллерголог мутахассиси хулосаси.

Ташхисни аниқлаш жараёнида аллергияга ўхшаш симптомлар билан намоён бўлувчи (инфекция, аутоиммун, дерматологик, респиратор ва бошқа этиологиялар) касалликлар дифференциал диагностика йўли билан даволанади.

56. Қуйидаги ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аллергиянинг оғир клиник кўринишларида (анафилакция, ангионевротик шиш, оғир бронхиал спазм);

йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи резидивларда;

касалликни чақирувчи аллерген номаълум бўлганда;

аллергик реакция касбий вазифаларни бажаришда хавфсизликка бевосита таҳдид туғдирганда.

57. Турғун терапевтик таъсирга эга бўлган ҳолларда қуйидаги шартлар таъминланганда номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади:

аллерген аниқ белгиланган бўлганда;

аллерген билан контакт тўлиқ бартараф этилган бўлганда;

3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда;

иш жойида (авиация объектларида) аллерген билан мулоқот эҳтимоли бўлмаганда.

58. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м 2 ) формуласи бўйича ҳисобланади:

Тана вазни индексининг баҳолаш

Тана вазни даражалари ТВИ Ёндош касалликлар хавфи Тана вазни дефицити <18,5 Паст (бошқа касалликлар хавфи юқори) Нормал тана вазни 18,5 — 24,9 Одатдаги (минимал) Ортиқча тана вазни 25,0 — 29,9 Ўртача юқори Семизликнинг I даражаси 30,0 — 34,9 Юқори Семизликнинг II даражаси 35,0 — 39,9 Жуда юқори Семизликнинг III даражаси ≥40 Ҳаддан зиёд юқори

59. Ортиқча тана вазни бўлган шахсларга семизликнинг хусусиятидан ва келиб чиқиш сабабларини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Семизликнинг симптоматик (иккиламчи) эндокрин ёки серебрал генезли семизликда тиббий хулоса асосий касалликнинг хусусияти ва прогнози асосида чиқарилади.

Мушак ва ёғ тўқималарининг нисбати ва организмдаги ёғ ҳажми фоизи аниқланиб тана вазни ҳисобланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. ТВИ 35,0 дан юқори бўлган номзодларда қуйидагилар инобатга олинади:

эндокринолог, заруриятга кўра бошқа тегишли мутахассислар хулосалари;

кардиоваскуляр хавф омиллари: артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толерантликнинг бузилиши, дислипидемия, ёши, зарарли одатлар (чекиш ва бошқалар);

метаболик синдром ривожланиш хавфи;

психологик текширувлар;

юрак-қон томир тизимининг функционал резервлари;

юклама тестлари ва бошқа кўрсаткичлар.

Мазкур кўрсаткичлар бўйича ҳолат индивидуал баҳоланади ва номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқли ёки яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситалари билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг бошқа турларида ҳамда тиреотоксикознинг барча шаклида учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

62. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

углевод алмашувининг тўлиқ компенсацияси мавжуд бўлганда;

ЭКГнинг юклама синамаларига юкли синамаларига чидамлилик кўрсатилганда;

МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган текширув усулларининг ижобий натижалари бўлганда;

диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий бўлганда.

Тиббий текширувда қуйидаги хавф омилларининг мавжудлиги ва даражаси инобатга олиниши лозим:

номзоднинг ёши 60 ёшдан юқори бўлганлиги;

буйрак фаолиятининг бузилиши;

нотўғри овқатланиш ҳолатлари;

кўп компонентли дори терапияси (полифармация) ҳамда диабет оқибатлари ривожланишига таъсир қилувчи бошқа омиллар.

Мазкур кўрсаткичлар комплекс баҳоланганидан сўнг номзоднинг касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш қобилияти аниқланса, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

63. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар бажарилганда, номзодга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

даволаш фақат монотерапия шаклида амалга оширилаётган бўлса (алфа-глюкозидаза ингибитори, тиазолидиндион, метформин қабул қилинаётган бўлса);

номзод парҳезга қатъий риоя қилаётган бўлса;

углевод алмашувининг компенсацияси барқарор ҳолатда бўлса;

гипогликемия хуружлари ёки глюкозанинг кескин ўзгаришлари кузатилмаса;

тиббий кўрсаткичлар, юклама синамалари, шунингдек диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий баҳоланган бўлса.

Бунда учувчи таркибига ЭКГ назорати, терапевт ва диабетолог (эндокринолог) кўриклари ҳар 6 ойда бир марта белгиланиши, навбатдаги режалаштирилган тиббий кўрик жараёнида эса ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган услублар билан коронар артериялар текшируви ўтказилиши лозим.

64. Авиация амалиётида сульфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар (метформин бундан мустасно), турли гипогликемик препаратларнинг биргаликда қабул қилишга йўл қўйилмайди.

Тиреотоксикоз ҳолатларида учувчи таркибига (курсантга) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш муддатини белгилашда касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, амалга оширилган даволаш тури, касалликнинг орган ва тизимларга таъсири ҳамда биохимик кўрсаткичлар натижалари инобатга олинади.

Диффуз-токсик бўқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлиги инобатга олган ҳолда дорилар қабул қилиниши тўхтатилганидан сўнг камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолати қайд этилганда, эндокринологнинг ижобий хулосаси асосида учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

65. Енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқнинг жарроҳлик усулида ёки радиоактив йод билан даволанган ҳолатларда даволаш тугаганидан сўнг камида 6 ой ўтганидан кейин биохимик кўрсаткичлар турғун ҳолатда ва эндокринологнинг ижобий хулосаси мавжуд бўлса, учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Оғир даражадаги токсик бўқоқда эса қалқонсимон без фаолиятининг турғун нормада бўлиши, бошқа орган ва тизимлар фаолиятида ушбу касаллик билан боғлиқ асоратларнинг мавжуд бўлмаслиги ҳамда эндокринологнинг ижобий прогнози инобатга олиниши лозим.

Бунда учувчи таркиби (курсант) камида 12 ой ўтганидан кейин учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишига йўл қўйилади.

Тиреотоксик аденома бўйича жарроҳлик даволаш ўтказилган номзодларда жарроҳлик амалиёти натижалари барқарор бўлганда қалқонсимон без фаолиятининг клиник ва лаборатор кўрсаткичлари турғун эутиреоид ҳолатда эканлиги тасдиқлангандан сўнг камида 6 ой ўтгач учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

66. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолларда учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишга йўл қўйилади:

қалқонсимон без фаолияти лаборатор ва клиник кўрсаткичлар бўйича турғун норма даражасига келтирилган бўлса;

касалликнинг сабаби, шакли ва кечиш хусусиятлари аниқланган бўлса;

чуқурлаштирилган текширув натижалари (гормонлар профили, ультратовуш текшируви, юрак-қон томир тизими баҳоси) ижобий бўлса;

эндокринологнинг ижобий прогнози ва хулосаси мавжуд бўлса.

Мазкур талаблар бажарилганда, индивидуал тартибда баҳолаган ҳолда камида 3 ой ўтгач учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Учувчи таркибига (курсантга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилганда, эндокринологнинг доимий диспансер кузатуви белгиланиши, доимий равишда қабул қилинадиган левотироксин ёки бошқа антитиреоид (гормон ўрнини босувчи) препаратларни қабул қилиши назоратга олиниши лозим.

Тиреоидит касаллигини зўрайиши ҳолатларидан сўнг учиш ишига (ўқишга) рухсат бериш даволаш тўлиқ якунлангандан ва эутҳйроид ҳолат тикланганидан кейин эндокринолог хулосаси асосида амалга оширилади.

Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик бўқоқда, шунингдек йод препаратлари ёки тиреоид гормонлари билан ўтказилаётган профилактик терапия давомида қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашиши мавжуд бўлган шахсларда ҳамда углеводлар толерантлигининг бузилиши кузатилганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

67. Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари нормада бўлганда, ТТГ даражаси мос равишда пасайган ёки кўпайган ҳолларда учувчи таркибига (курсантга) эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда ТТГ ва тиреоид гормонларининг лаборатор назорат текширувлари камида ҳар 3 ойда бир марта ўтказилиши зарур.

Эндокрин тизими касалликлари мавжуд бўлган учувчи таркибига (курсантга) учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилганда, тиббий хавфсизлик талабларидан келиб чиқиб, уларга терапевтнинг тавсияси асосида ҳар 6 ойда эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

68. Сил касаллигининг фаол (актив) шакли аниқланганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланиб, даволаш курсини тўлиқ якунлаган номзодлар даволаниш тугаганидан камида 3 ой ўтгач қайта кўрикдан ўтказилади.

Қайта кўрикда клиник симптомларнинг мавжуд эмаслиги, ўпканинг шикастланган сегментида актив яллиғланиш жараёнининг йўқлиги, нафас олиш тизими функцияларининг сақланганлиги ҳамда рентгенологик текширув натижаларининг ижобийлиги тасдиқланганда, учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи индивидуал кўриб чиқилади.

Яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса чиқарилгандан сўнг номзод 2 йил давомида терапевт диспансери назоратида бўлиши, фтизиатр маслаҳати ўтказилиши ҳамда ўпка қафасининг рентген ёки бошқа инвазив бўлмаган услубларда назорат текширувлари амалга оширилиши лозим.

69. Сил касаллигининг актив бўлмаган шакли, тўлиқ даволанган сил касаллиги ёки касалликни ўтказгандан кейинги қолдиқ ўзгаришлари (чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ёки плеврал битишмалар) мавжуд бўлган номзодларда кўкс оралиғи органларининг силжимаганлиги, ташқи нафас олиш тизими функцияларининг бузилмаганлиги ва патологик жараённинг барқарор ремиссияда эканлиги тасдиқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

70. Сил касаллигини ўтказган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган ҳамда тўлиқ тузалгани тўғрисидаги фтизиатрнинг хулосасини ТУКга тақдим этадилар.

Ташқи нафас олиш тизими функциясини баҳолаш мақсадида кардио-респиратор тизими функционал захиралари, шунингдек реестриктив ёки обструктив турдаги бузилишларнинг мавжудлигини аниқловчи клиник-инструментал текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари фаолияти касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек сил касаллигини даволаш жараёнида қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаса, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигини ўпкадан ташқари шаклларини ўтказган номзодларга, фтизиатрнинг якуний хулосаси ва ижобий клиник-прогноз кўрсаткичлари, шунингдек зарарланган аъзолар ва тизимлар функционал ҳолатининг тўлиқ сақланганлиги асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил давомида терапевт томонидан диспансер кузатуви белгиланади. Фтизиатрнинг маслаҳати, шунингдек клиник кўрсатмаларга мувофиқ қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар ўтказилади.

71. Меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфини келтириб чиқарувчи қуйидаги нафас олиш тизими касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

ўпканинг сурункали обструктив касалликлари (бундан буён матнда ЎСОК деб юритилади);

бронхиал астма;

бронхоэктатик касаллик;

саркоидоз;

диффуз пневмосклероз ва ўпка эмфиземаси;

турли этиологияли зотилжамнинг оғир ёки қайталанувчи шакллари;

сурункали бронхитнинг тез-тез зўраювчи шакллари.

72. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида ёки яроқлиликка чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади:

нафас олиш тизими функцияси тўлиқ ёки етарли даражада сақланган бўлса;

кардио-респиратор функционал захиралари нормада бўлса;

реестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжуд бўлмаса (клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлса);

лаборатор-инструментал текширувлар (спирометрия, артериал газлар, кўкрак қафаси рентгенограммаси) натижалари ижобий бўлса;

клиник симптомлар мавжуд бўлмаса ёки енгил даражада бўлса;

чекиш фактори мавжуд бўлмаса;

ЎСОКнинг бошланғич (енгил) даври, сурункали бронхитнинг ремиссия даври, чегараланган пневмосклероз аниқланганда;

кўкрак қафасида ўтказилган жарроҳлик аралашувидан кейин нафас олиш ва кардио-респиратор тизимлари функцияси тўлиқ тикланган бўлса.

73. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади:

кўкрак қафасидаги жарроҳлик амалиётидан сўнг — 4 — 6 ой ўтгач (операция соҳасининг тўлиқ битиши, плеврал бўшлиқда патологик ўзгаришлар мавжуд эмаслиги, ташқи нафас тизими функцияси норма ҳолатига қайтгани аниқланганда);

спонтан пневмотораксдан сўнг — 3 ой ўтгач (плевра битишлари, реестриктив бузилишлар, резидуал бўшлиқ ёки қайталаш хавфини кўрсатадиган белгилар бўлмаганда).

74. Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Актив яллиғланиш жараёни тўлиқ бартараф этилгач, авиация ходимлари тўлиқ соғайгач ва ташқи нафас олиш аъзолари функционал кўрсаткичлари норма даражасига қайтгани чуқурлаштирилган текширувлар билан тасдиқлангандан сўнг уларга учиш ишига рухсат берилади.

Йирингли ёки обструктив бронхитнинг мавжудлигида, шунингдек такрорий пневмоторакс ҳолатларида авиация ходимларига 1-класс бўйича тиббий яроқлилик хулосаси берилмайди ва улар учиш ишига қайта тикланмайди.

75. Қуйидаги юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишлари, шунингдек юрак мушаги ва клапан аппаратининг органик шикастланишлари мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

синус тугунининг кучсизлик (заифлик) синдромида;

юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишларида (2 ва ундан ортиқ кетма-кет қисқаришларнинг йўқолиши);

такрорий мерсал аритмияларда (фибрилляция ёки флуттер эпизодлари);

бўлмачалар ҳилпиллашида (фибрилляцияси);

суправентрикуляр тахикардияда (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, тўрт ва ундан ортиқ комплекслар билан қайд этилган такрорий эпизодлар);

қоринчалар экстрасистолиясида;

бигеминия, тригеминия ҳолатлари такрорланишида;

жуфтлашган экстрасистолаларнинг қайта-қайта учрашида;

қоринчалар тахикардиясида (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, уч ва ундан ортиқ қоринчалик комплекслардан иборат эпизодлар);

спонтант суправентрикуляр тахикардия кузатилган Volf-Parkinson-Uayt (WPW) синдромида;

миокард инфарктда;

стенокардияда (ҳар қандай функционал синф);

юрак касалликларининг ўткир даври ва унинг оқибатлари билан кечувчи ҳамда ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари, юрак етишмовчилиги, оғриқ синдроми мавжудлигида;

мўътадил ва оғир даражадаги комбинацияланган юрак нуқсонларида;

митрал клапаннинг 6 мм дан ортиқ пролапсида;

дилатацион кардиомиопатияда;

гипертрофик кардиомиопатияда;

рестриктив кардиомиопатияда.

76. Юрак касалликларининг клиник белгилари аниқланганда, касалликнинг анамнези батафсил ўрганилиши, клиник ва кардиологик текширувлар ўтказилиши лозим.

Олинган натижалар, касалликнинг кечиши ва прогнози, мавжуд ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, индивидуал хавф омиллари инобатга олинган ҳолда учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Ревматизмнинг актив фазасини ўтказган номзодларда актив ревматик жараён тўлиқ бартараф этилганда ва юракда органик нуқсонлар аниқланмаганда, касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач, чуқурлаштирилган клиник ва кардиологик текширув натижалари ижобий бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

78. Миокардитни ўтказган номзодларда тўлиқ соғайиш кузатилганда ёки миокардитик кардиосклероз шакллангандан сўнг камида 3 — 6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлигининг фақат клиник аҳамиятга эга бўлмаган енгил ўзгаришлари мавжуд бўлганда ҳамда лаборатория таҳлиллари ва ЭКГда яллиғланиш белгиларининг мавжуд эмаслиги тасдиқланганда, учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

79. Миокардиодистрофия аниқланганда, юракнинг насослик функцияси сақланганда, клиник симптомлар енгил даражада бўлганда, касалликни оғирлаштирувчи хавф омиллари мавжуд бўлмаганда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда 3 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

Ушбу давр мобайнида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлиши ва юклама (стресс-тест) синамалари натижалари ижобий бўлиши шарти билан 3 йил якунида ташхис бекор қилинади.

80. Митрал клапаннинг 3 мм дан 6 мм гача бўлган пролапсида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаганда, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, шунингдек оқим йўлларида обструкция белгиларисиз кечувчи қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида ҳамда юрак фаолияти гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

81. Юрак яллиғланиши билан боғлиқ касалликларни ўтказган учувчи таркиби тўлиқ даволанганидан сўнг 3 ойдан кейин такрорий тиббий кўрикдан ўтишларига йўл қўйилади.

Такрорий кўрикда юракнинг функционал ҳолати, ритм ва ўтказувчанлик кўрсаткичлари, лаборатор ва инструментал текширувлар натижалари баҳоланади.

Ритмнинг клиник жиҳатдан аҳамиятли суправентрикуляр бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда электрофизиологик текширув ўтказилади ҳамда унинг давомида сунъий чақирилган суправентрикуляр аритмиялар турғун ёки хавфли бўлса унинг натижалари салбий деб ҳисобланади.

Ритм бузилишларини баҳолаш мақсадида суткалик ЭКГ-мониторинги (Ҳолтер кузатуви) ўтказилади.

Ҳолтер текширувининг натижалари асосида ритмнинг такрорланувчанлиги, давомийлиги, клиник аҳамияти ҳамда юкламага нисбатан ўзгарувчанлиги баҳоланади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволанганда, шунингдек клиник симптомлар бартараф этилганда, номзодлар такрорий чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтказилади.

82. Ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари фонида ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисми СТ сегменти ва Т тишчасидаги беқарор ўзгаришларнинг бета-блокаторлар терапияси остида тўлиқ нормага келиши, шунингдек авиация ходимида шикоятларнинг йўқлигида, функционал кўрсаткичлар сақланган бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

B. Lown ва M. Wolf таснифи бўйича M. Ryan модификациясига мувофиқ симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 1-градациясида (ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 та экстрасистолиядан кам, ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 та экстрасистолиядан кам бўлганда) қўшимча кардиологик текширувлар талаб этилмайди ва авиация ходимларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди.

83. B. Lown ва M. Wolf таснифи бўйича M. Ryan модификациясига мувофиқ, симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 2, 3 ва 4а-градацияларида номзодларга кенгайтирилган кардиологик текширувлар (ЭКГнинг суткалик мониторинги, юкламали ЭКГ синамалари, эхокардиография, заруриятга кўра МСКТ-коронарография) ўтказилади ва уларнинг натижалари асосида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

84. B. Lown ва M. Wolf таснифи бўйича M. Ryan модификациясига кўра симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5-градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлган ҳолларда, кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижасида ташхис тасдиқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

85. Кардиологик текширувлар натижасида симптомларсиз кечувчи синусли брадикардия, шунингдек давомийлиги 3,0 сониягача бўлган симптомларсиз синусли паузалар аниқланганда, юракнинг кучли ифодаланган тузилмавий касалликлари ва клиник белгилари мавжуд бўлмаса, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ушбу ҳолларда учиш ишига рухсат бериш OML ёки OCL чекловлари қўлланган ҳолда амалга оширилади.

86. Юрак қон-томир тизимининг функционал бузилишларида, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва касбий фаолиятни бажариш билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиқ ҳолатига таъсири аниқланади.

Тиббий хулоса чиқаришда нейроциркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечаётган ҳолатларда юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва экстракардиал патологиялар мавжудлиги бартараф этилиши лозим.

Сутка давомида юзага келувчи ритм бузилишлари вегетатив дисфункциянинг асосий маркери эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг 24 соатлик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

87. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияси мавжуд бўлган ҳолларда, миокардитик кардиосклерознинг компенсацияланган шаклида, шунингдек чегараланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонлари мавжудлигида, юрак функционал кўрсаткичлари барқарор сақланган бўлса, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

88. Тож томирларининг ва (ёки) умумий қон айланишининг етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари ҳамда перикарднинг органик касалликлари мавжуд бўлган номзодларда, шунингдек даволашга мойил бўлмаган ва юрак ритми ҳамда ўтказувчанлиги бузилишлари аниқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

89. Учувчи таркибида Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи маротаба аниқланганда, қуйидаги талабларга мувофиқ ҳолда индивидуал тартибда тиббий баҳолаш ўтказилади ва яроқлиликка чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади:

чап қоринча функционал ҳолати сақланган бўлмаслиги (ЭхоКГ натижаларида чап қоринчанинг отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан паст бўлмаслиги);

юкламали ЭКГ синамалари (Брюс протоколи) бажарилганда IV босқичга қадар бажариш имконияти мавжуд бўлиши, миокард ишемиясига хос белгилар кузатилмаслиги, клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари аниқланмаслиги, юклама вақтида симптомлар (кўкрак оғриғи, ҳансираш, бош айланиши) бўлмаслиги;

холтер-мониторинг натижаларида юрак ритми бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки клиник аҳамиятга эга бўлмаган минимал кўринишда бўлиши.

Зарурият туғилганда коронар ангиография ўтказилиши, коронар артерияларда стеноз даражаси йирик томирларда 50 фоиздан кўп бўлмаслиги ҳамда проксимал сегментларда эса 30 фоиздан ошмаслиги лозим.

Бунда учувчи таркибига йилда 1 марта кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Юклама билан ўтказилган ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм горизонтал пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин. Шу сабабли баҳолашда асосий эътибор юриш давомийлигига, клиник симптомларга (мавжуд бўлса) ҳамда аниқланган ўзгаришларнинг хусусиятига қаратилади.

90. Учувчиларда меҳнат қобилиятининг йўқолиш хавфини оширувчи юрак қон-томир касалликларига доир жарроҳлик амалиётлари (перкутан коронар аралашув ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, аорта-коронар шунтлаш) ўтказилганда, шунингдек анамнезида миокард инфаркти оғир кардиологик касалликлар қайд этилганда, тиббий кўрик жарроҳлик амалиёт ўтказилгандан сўнг камида 6 — 12 ой ўтгач ўтказилади.

Тиббий хулоса қуйидагилар таъминланганда индивидуал тартибда белгиланади:

жарроҳлик аралашуви муваффақиятли бажарилганда;

жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз ёки аҳамиятсиз клиник ифодаланишда кечганда;

кўкрак соҳасида оғриқ (ангина), нафас қисиши ёки аритмиялар каби клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда;

антиангинал дори воситаларини доимий қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда;

юрак қон-томир касалликлари хавф омиллари (чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензия хуружи, дислипидемия) баҳоланганда ва уларнинг камайтирилгани ёки назорат остига олинганда;

кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижаларининг ижобийлигида (кардиолог хулосаси берилган ЭхоКГ, Брюс протоколи бўйича юкламали ЭКГнинг тўртинчи босқичида).

Мазкур ҳолларда учувчиларга индивидуал тарзда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади ва заруриятга кўра TML/OSL/OPL чекловлари қўлланади.

Бунда яроқли деб топилган учувчи таркибига ҳар 6 ойда терапевт томонидан диспансер кузатуви, қондаги глюкоза даражаси, тана вазни ва артериал босим кўрсаткичларининг назорати, навбатдаги тиббий кўрикда такрорий кардиологик текширувлар ва кардиолог маслаҳатидан ўтишлари лозим.

91. Учувчи таркиби ўткир безарар асептик перикардитни ўтказганидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, клиник симптомлар тўлиқ бартараф этилган бўлса, эҳокардиография (бундан буён матнда ЭхоКГ деб юритилади) кўрсаткичлари нормада бўлса, 24 соатлик ЭКГ-мониторингида клиник аҳамиятли ритм бузилишлари аниқланмаса ҳамда юкламали ЭКГ синамаси ижобий натижа берса, учувчи таркибининг учиш ишига яроқлилиги масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тегишли чекловлар қўлланилган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқли деб топилган учувчи таркиби 2 йил давомида терапевт ва кардиолог томонидан диспансер кузатувидан ҳамда такрорий ЭхоКГ, ЭКГ-мониторинг, юкламали ЭКГ ёки бошқа ихтисослашган текширувлардан ўтказилиши лозим.

Касаллик такрорланиши, оғриқ синдромининг қайта юзага келиши ёки юрак фаолиятини издан чиқарувчи клиник белгиларнинг пайдо бўлишида учувчи таркиби учиш ишига яроқсиз деб топилиши ва учиш ишига қайта тикланишга йўл қўйилмайди.

92. Авиация ходимлари миокардитни ўтказганидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилган бўлса, касалликнинг клиник симптомлари мавжуд бўлмаса, учувчи таркибига қуйидаги кардиологик текширувлар ўтказилади:

24 соатлик ЭКГ-мониторинг қоринчаларнинг мураккаб ритм бузилишлари, ўтказувчанлик бузилишлари ёки бўлмачалар фибрилляцияси эҳтимолини аниқлаш учун;

юкламали ЭКГ синамаси — жисмоний юклама остида юрак етишмовчилиги ёки ишемик ўзгаришларни истисно қилиш учун;

ЭхоКГ чап ва ўнг қоринчаларнинг тузилмавий ва функционал ҳолатини баҳолаш учун.

Текширувларнинг барча натижалари нормада бўлганда ва ЭхоКГда чап ҳамда ўнг қоринча функцияларининг бузилиши аниқланмаганда, учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва OML/TML чекловлари қўлланган ҳолда тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

93. Қуйидаги кўрсаткичлар мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аорта илдизининг диаметри > 5,0 см (≥50 мм) бўлганда;

чап қоринчани якуний диастолик ўлчами (KDR LJ) > 6,5 см бўлганда;

чап қоринчани якуний систолик ўлчами (KSR LJ) > 4,4 см бўлганда;

қоринчалараро парда (септум) қалинлиги > 1,4 см (≥14 мм) бўлганда.

94. Қон айланиши бузилмаган умумий ва тож (коронар) артериялар, шунингдек юрак мушаклари касалликлари мавжуд бўлганда, учувчиларга амбулатор ёки чуқурлаштирилган шароитда юкламали ЭКГ синамаси ўтказилади.

Текширув натижаларида юрак-қон томир тизимининг функционал имкониятлари сақланган бўлса, учувчига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Миокард дистрофияси ёки миокардитдан кейинги кардиосклероз аниқланганда, юрак фаолиятидаги ўзгаришларнинг учувчининг касбий фаолиятига салбий таъсири бўлмаса, юрак мушакларининг тузилмавий ва функционал ҳолати етарлича сақланганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Аортанинг кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлари ёки аорта деворининг мўътадил қалинлашуви аниқланганда, юрак-қон томир тизими функционал жиҳатдан нормада бўлса, учувчига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

95. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар ёки аорта деворининг мўътадил қалинлашуви аниқланганда, агар юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати сақланган бўлса, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

96. Асоратларсиз ўтган миокард инфаркти бўлган учувчи таркибида учиш ишига қайта тикланиш масаласи 12 ой ўтгач қуйидаги шартлар бажарилганда кўриб чиқилади:

юрак қон-томир тизимининг функционал кўрсаткичлари сақланганда;

шикоятлар мавжуд бўлмаганда;

касалликни оғирлаштирувчи хавфли омиллар аниқланмаганда;

ишемик касалликни даволашга эҳтиёж бўлмаганда (фақат профилактик мақсадда аспирин, кичик дозадаги бета-блокаторлар ёки айрим ҳолатларда АПФ ингибиторларини қабул қилинганлик ҳолатлари бундан мустасно);

юкламали ЭКГ синамасида жисмоний иш қобилияти етарли даражада сақланганда;

юрак бўшлиқлари кенгаймаганда;

чап қоринчанинг отилиш фракцияси ≥ 50 фоиз бўлганда;

24 соатлик ЭКГ мониторлашда патологик ритм бузилишлари аниқланмаганда;

коронароангиография натижаларида миокард инфаркти зонасидан ташқари асосий тож артерияларидаги стеноз 30 фоиздан ошмаганда (қоринчалараро парданинг олд артерияси, айланиб ўтувчи артерия, орқа пастга йўналувчи артерия, ўнг коронар артерия).

ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфарктининг клиник белгиларини тасдиқловчи маълумотлар мавжуд бўлмаганда, анамнезни сўров йўли билан чуқурлаштирилган тарзда ўрганиш, шунингдек оғриқ синдроми ЭхоКГ ўтказилиб, чап қоринча функцияси, минтақавий гипокинезия ёки бошқа ишемик ўзгаришлар аниқлиги текширилади.

Ушбу текширувларнинг барчаси ижобий бўлса ҳамда юрак мушаги функцияси яхши сақланганлигида авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади.

97. Артериал гипертензияда артериал қон босимининг турғун равишда >160/95 мм сим. уст. бўлганда (такрорий ўлчовлар билан тасдиқланган), касалликнинг хуружли кечиши, шу жумладан такрорий гипертоник кризлар, хуружлар билан кечувчи барқарор артериал гипертензия (бир марталик асоратсиз гипертоник криз бундан мустасно), юрак-қон томир тизимининг 3-4 даражали асоратлари (гипертрофик ўзгаришлар, чап қоринча функционал етишмовчилиги, коронар перфузия бузилишлари) мавжуд бўлган ҳолларда учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Текширув натижалари билан тасдиқланган «оқ халат» артериал гипертензияси (АБПМ ва уй ўлчовлари нормада бўлганда) мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

98. Дори воситаларисиз артериал қон босими норма даражасига келганда ёки авиация фаолиятида қўллашга рухсат этилган дори воситалари ёрдамида артериал қон босими 160/95 мм симоб устуни дан ошмаган ҳолларда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

99. Тиббий хулоса чиқаришда гипертония касаллиги мавжуд бўлган учувчи таркиби юрак қон-томир асоратларини хавф даражаси («нишон-аъзолар», юрак, мия, буйрак, томирлар шикастланиши даражаси, шунингдек семизлик, чекиш, спиртли ичимликларга ружу қўйиш, камҳаракатлик ва бошқа юрак-қон томир хавф омиллари) асосида хавф даражасига кўра стратификация қилинади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган учувчи таркибида агар даволаш-соғломлаштириш чораларини қўллаш орқали хавф даражасини паст ёки ўрта даражага тушириш имкони мавжуд бўлса, 1 ойгача муддатга тиббий хулоса қабул қилинади.

Бунда авиация ходими касбий вазифаларини бажаришдан 1 ойга четлатилади ҳамда индивидуал даволаш-соғломлаштириш тадбирлари, қон босимини барқарорлаштириш чоралари, кардиолог маслаҳати ва текширувлар амалга оширилади.

Даволаш тадбирлари самарали бўлганда, хавф омиллари камайганда ёки бартараф этилганда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида авиация ходимига учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

100. Учувчиликка ўқишга қабул қилинадиган учувчи таркибида артериал қон босими 140/90 мм сим. уст. дан юқори бўлишига йўл қўйилмайди.

101. Касалликларнинг ўткир даврида, оғриқ синдроми ва клиник белгиларнинг мавжудлигида, шунингдек иш қобилиятини йўқотишга олиб келувчи асоратлар аниқланганда, учувчи таркибига учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган ошқозон ва ўн икки бармоқ яраси касаллигини ўтказган учувчи таркиби даволаш натижалари ижобий бўлганда, касаллик қайталаниши кузатилмаганда, Ҳелиобатер пйлори инфекцияси бартараф этилган бўлса, клиник белгилар йўқолганда ва эндоскопик текширувда яранинг битгани тасдиқланганда, шунингдек хавфли ўсмалар бўлмаганда, даволаш тугаганидан 2 ойдан сўнг учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

102. Ошқозон ва 12 бармоқли ичак ярасининг бир марталик рецидивида, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, парҳезга риоя қилинганда ва клиник соғайиш белгилари тасдиқланганда, учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

Ошқозон ва 12 бармоқли ичак ярасининг қон кетиш билан кечган бир марталик асоратида, даволашдан кейинги 2 ой давомида клиник симптомлар қайд этилмаса, дори воситалари билан қўшимча даволаниш зарурати бўлмаса ва эндоскопик текширувда тўлиқ соғайиш тасдиқланса, учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

Бунда тиббий хулоса муддати 3 йил давомида 6 ойлик муддатларга белгиланиши, ТУК хулосаси ва даволаган жарроҳнинг хулосаси асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда ваколатли орган деб юритилади) тиббий экспертлари томонидан қўшимча баҳоланиши лозим.

Авиация ходими фуқаро авиация ташкилотининг шифокори томонидан 3 ойда бир марта диспансер кузатувига олиниши ҳамда йилда бир марта эндоскопик текширув ўтказилиши зарур.

103. Биттадан кўп рецидив ёки асорат билан кечган ҳолатлар мавжуд бўлганда, учувчи таркибининг яроқлилик масаласи чуқурлаштирилган тиббий текширувлар асосида, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тиббий хулоса чиқарилади.

Гастрит ва колитларда, даволаш тўлиқ якунланганда, лаборатор-инструментал текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда клиника-симптомлар мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасига оид жарроҳлик амалиётларидан сўнг авиация ходимининг соғлиги тўлиқ тикланган бўлса, жарроҳлик амалиёти ва касаллик билан боғлиқ асоратлар учун хавф омиллари бартараф этилган бўлса ҳамда қайд этилган ремиссия даврида асоратларсиз яра жараёни тасдиқланса, эндоскопик ва бошқа клиник текширувларнинг ижобий натижалари асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Сурункали гастрит ва гастродуоденитларда, касалликнинг рецидивлари кузатилмаганда, беморнинг умумий аҳволи қониқарли, иш қобилияти сақланган бўлса ҳамда меъда секрециясида клиник жиҳатдан аҳамиятли салбий ўзгаришлар аниқланмаса, учувчи таркиби учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

104. Панкреатит ва гепатитнинг орган фаолияти яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичларида, жигар циррози мавжуд бўлган ҳолларда, йилда 2 мартадан ортиқ такрорланувчи сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфагида фаолияти сақланган бўлса, кўп сонли тошлар аниқланганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

105. Фаол бўлмаган орган фаолиятининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, шунингдек даволаниш натижалари ижобий бўлганда, кам хуружли сурункали холесистит ҳолларда, ўт пуфаги холестерози, яхши сифатли функционал билирубинемиялар, оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезияси мавжуд бўлганда, учувчи таркиби (курсант)га учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлар кузатилмаганда, лапароскопик холесистектомия ва литотрипция жарроҳлик амалиётларидан сўнг 2-3 ой ўтиб, шикоятлар йўқлигида, клиник белгилар бўлмаганда ва иш қобилияти сақланганлигида учувчи таркиби учиш ишига яроқли деб топилади.

106. Сурункали, фаол бўлмаган, клиник аломатларсиз кечувчи Б ва C вирусли гепатит ташувчилик ҳолатида учувчи таркиби касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб топилади.

Б ёки C вирусли гепатитни ўтказган учувчи таркибида турғун ремиссия ҳолати тасдиқлангандан сўнг 6 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлса, учиш ишига яроқли деб топилади.

Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи, йирик битта тош аниқланганда, учувчи таркибига индивидуал тартибда TML чеклови қўлланган ҳолда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолатда режалаштирилган жарроҳлик даволаш тавсия этилади ва жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

107. Аъзо фаолияти бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, шунингдек уларнинг асоратларида (сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши, жарроҳлик амалиётидан кейинги бошқа органик бузилишлар, оғриқ синдроми мавжуд бўлган ҳоллар) учувчи таркиби (курсант)га учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекцион-яллиғланиш касалликларида, камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгач (аёллардаги оддий цистит бундан мустасно) қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда учувчи таркибининг (курсант) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади:

уродинамик ва гемодинамик турғунлик тўлиқ тикланган бўлса;

клиник симптомлар, инфекция белгилари, қайта яллиғланиш эпизодлари тўлиқ бартараф этилган бўлса;

сийдик, қон ва бошқа лаборатор таҳлиллар нормада бўлса;

нефролог (уролог) хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлса.

Мазкур ҳолатларда учиш ишига яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда ёки ТУК томонидан чиқарилади.

108. Ўткир гломерулонефритни ўтказган номзодлар яллиғланиш жараёнининг кечиши, буйрак фаолиятининг ҳолати ва артериал қон босими кўрсаткичлари тўлиқ баҳоланганига қадар 6 ойгача муддатга вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Клиник кўрсаткичлар барқарорлашганда ва қуйидаги талаблар бажарилганда 1-класс учувчи таркиби учун TML ёки OML чекловлари қўлланилган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

артериал қон босими нормада бўлса;

сийдик ва қонда протеинурия, гематурия ва азотемия каби ўзгаришлар бўлмаганда;

буйракларнинг фильтрация функцияси сақланган бўлганда;

лаборатор ва инструментал текширувларда яллиғланиш белгилари аниқланмаганда.

Ушбу шахсларда ҳар 3 ойда артериал қон босимини ўлчаш, сийдик умумий таҳлили, қонда креатинин ва бошқа буйрак функцияси кўрсаткичлари бўйича диспансер назорат ўтказилади.

Гемодиализга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

109. Сурункали пиэлонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган учувчи таркиби учун 2 йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланиши, ҳар 3 ойда қоннинг умумий таҳлили, сийдик умумий таҳлили, мочевина ва креатинин каби биокимёвий кўрсаткичлар аниқланиши лозим.

Агар текшириш давомида бактериурия ва пиурия бир вақтда аниқланса, ушбу ҳолатнинг сабабларини аниқлаш мақсадида сил касаллиги (туберкулёз), сийдик йўлларидаги конкрементлар (тошлар) мавжудлигини аниқлаш ҳамда буйрак ва сийдик йўлларининг хавфли ўсмаларга текширувлар ўтказилади.

110. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва ички органлар фаолиятининг бузилиши, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек сурункали касалликларнинг 1 йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи хуружлари кузатилганда, учувчи таркиби (курсант) учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг оғирлик даражаси ва ривожланиш динамикаси;

мушак-суяк ва таянч-ҳаракат тизими функционал имкониятлари;

бўғимларда ҳаракатчанлик даражаси ва унинг чегараланганлиги;

узоқ муддатли даволашнинг салбий оқибатлари;

хуружлар ва касалликнинг тўсатдан кучайиши натижасида иш қобилиятининг йўқолиши эҳтимоли.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация чоралари ўтказилгандан сўнг соғайиш тасдиқланганда, органлар функциялари сақланган бўлса ва турғун ремиссия қайд этилса, учувчи таркиби учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади (учувчиликка ўқишга номзодлар бундан мустасно).

4-боб. Жарроҳлик касалликлари

111. Гувоҳнома эгалари билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга қабул қилинаётган номзодлар 160 см дан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган бўйга эга бўлиши, оёқнинг узунлиги 73 см дан кам бўлмаслиги, штурманликка, бортмуҳандисликка ўқишга қабул қилинаётган номзодлар 160 см дан паст ва 190 см дан баланд бўлмаган бўйга эга бўлиши керак.

Тана вазни бўйига мос бўлиши керак.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги ушбу Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланиши, ўқишга кирувчиларда тана ривожланиши мутаносиб бўлиши керак.

20 ёшгача бўлган учувчиликка ўқишга кирувчиларда тана вазнининг 25 фоизгача кам бўлиши, бошқа жисмоний кўрсаткичлар (тана тузилишининг мутаносиблиги, мушак тизимининг ривожланганлиги, спирометрия ва динамометрия натижалари) яхши бўлганда жисмоний ривожланишнинг етишмовчилиги сифатида баҳоланмайди.

112. Номзод гувоҳнома билан белгиланган касбий мажбуриятларини хавфсиз ва тўлиқ бажариши учун зарур бўлган ўтирган ҳолдаги бўй узунлиги, қўл ва оёқлар узунлиги, шунингдек мушак кучи ва жисмоний имкониятларга эга бўлиши лозим.

Жисмоний ўлчамлар ёки антропометрик кўрсаткичлар бўйича баҳсли (мунозарали) ҳолатлар юзага келганда, учиш тренажёрида амалий текширув ўтказилади.

Текширув натижалари бўйича тренажёр инструктори хулосаси асос қилиб олинади ва якуний тиббий хулоса шунга асосан чиқарилади.

Инфантилизм аниқланган ҳолларда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги, эндокринологнинг батафсил тиббий хулосаси асосида аниқланиши лозим.

113. Номзодларда бош жароҳатлари, бош суяги ва бош мия соҳасида ўтказилган жарроҳлик амалиётларининг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг учиш ишига яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса невролог томонидан клиник ва инструментал текширувлар натижаларига асосланиб чиқарилади.

Номзодларда жисмоний ривожланишдаги нуқсонлар, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғай тўқималарининг сурункали касалликлари, турли жароҳатлар ёки жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар, куйиш ва музлаш оқибатида ҳосил бўлган чандиқлар уларнинг ўлчами, кучайиш (зўрайиш) тенденцияси, ҳаракатлар ҳажми, мушак кучи ҳамда қўл ва оёқларнинг функционал имкониятлари даражасига кўра баҳоланиши, бунда номзоднинг ўзлаштирган ҳаво кемаси тури, бажариши кўзда тутилган касбий функциялар ҳажми ҳам инобатга олинади.

Кийим ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки амалда тўсқинлик қилувчи, оғриқ синдроми мавжуд бўлган, кучайиб борувчи (прогредиент) хусусиятга эга, учиш хавфсизлигига таъсир этувчи функционал бузилишлар аниқланган ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

114. Номзодларда касалликнинг сил касаллиги аниқланганда, шунингдек фаолият бузилишининг даражасидан қатъи назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ёки даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжуд бўлса, остеомиэлит негизида оқма яралар сақланиб турса, сон суяги бошчаси остеохондропатияси аниқланса, йирик бўғимларнинг л деформацияланувчи остеоартрозида фаолиятнинг яққол ёки мўътадил бузилишлари мавжуд бўлса, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволашнинг ижобий натижалар (оқма яраларнинг тўлиқ ёпилиши, рентгенологик текширувда секвестрларнинг йўқлиги) билан тасдиқланган ҳолатларда ҳамда камида 6 ой давом этган барқарор ремиссия кузатилганда, учиш ишига индивидуал тартибда яроқлилик масаласи кўриб чиқилишига йўл қўйилади.

115. Остеомиэлит билан касалланган барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллар билан даволаниши лозим.

Даволаш натижасида барқарор ремиссия кузатилганда, хуружлар бўлмаганда, секвестрал бўшлиқлар ва секвестрлар аниқланмаганда, касалликнинг хусусияти, жойлашуви, фаолият бузилишининг даражаси, шунингдек номзоднинг касбий маҳорати ва иш тажрибаси инобатга олинган ҳолда, авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади (учувчиликка ўқишга номзодлар бундан мустасно).

116. Остеохондроз, спондилоартроз ва умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик касалликларида, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва функционал чекланишлар касбий фаолиятга таъсир этмайдиган даражада аҳамиятсиз бўлса, номзодларга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Илдизчали синдром аниқланганда тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Бўғимлар чиқиши билан кечувчи шикастланишлар, умуртқа поғонаси таналарининг синиши, жараённинг исталган фазаси ва функционал бузилиш даражасидан қатъи назар, шунингдек умуртқа поғонасининг сил касаллиги мавжуд бўлганда, номзодларга ўқишга, учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синиши бўлганда, тўлиқ даволанишдан 6 ойдан кейин тери ости вертебропластикаси ўтказилган ҳолатларда эса 2 ойдан кейин жарроҳлик даволаш натижалари ижобий бўлганда, функционал имкониятлар тўлиқ тикланган бўлса, номзодларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

117. Умуртқа поғонасининг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишлари бўлган ҳолатларда, ҳаракатчанлик ва функционал имкониятлар тўлиқ тикланганда ҳамда оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига рухсат берилади.

Умуртқалар шаклининг ўзгаришлари (эгрилик, қийшайиш) мавжуд бўлган ҳолларда, деформациянинг даражаси ва этиологияси, умуртқа поғонасининг функционал сақланганлиги, шунингдек учувчининг касбий вазифаларни бажариш қобилияти ҳисобга олиниб, ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ламинектомиядан сўнг функционал кўрсаткичлар тўлиқ тикланганда ҳамда оғриқ синдроми бўлмаганда, 3 ойдан кейин номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

118. Умуртқа поғонаси рентгенологик текширувларида умуртқалар вентрал қирғоқларининг ўткирлашиши, қалинлашиши, якка ҳолдаги бигизсимон остеофитлар аниқланган ҳолларда, агар клиник симптомлар мавжуд бўлмаса, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Остеохондроз аниқланган номзодларга жарроҳ ва невролог томонидан диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда профилактик ва даволаш чоралари ўтказилиши лозим.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилиши, уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланиши, консерватив даволаш усуллари қўлланилиши зарур.

Касалликнинг II даражасидасида эса учувчилар фақат ўзлари ўзлаштирган ҳаво кемаси бўйича яроқли деб ҳисобланиши, бунда жарроҳлик даволаш усуллари тавсия этилиши ҳамда жарроҳлик натижалари ижобий бўлса, қўл функциялари етарли даражада сақланганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Оғриқ синдроми кузатилмайдиган, томирлар ва ички аъзолар фаолиятида бузилишлар аниқланмаганда ҳамда сколиознинг клиник ифодаланмаганда, функционал бузилишларга олиб келмайдиган даражаларида, V бел умуртқасининг сакрализацияси, I думғаза умуртқасининг люмбализациясида номзодлар ўқишга ва учиш ишига яроқли деб топилади.

Шморл чурралари аниқланган ҳолларда, агар оғриқ синдроми мавжуд бўлса, невролог хулосаси асосида номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

120. Тос суякларининг бирлашган (консолидацияланган) синишларида, жароҳат олинган вақтдан камида 6 ой ўтгач тўлиқ соғайиш тасдиқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва ички органлар ҳамда таянч-ҳаракат тизими функциялари бузилмаганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб ўсишларида чаноқ айланасининг шакли ва симметрияси бузилмаган бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суякларига оид касалликлар ёки жароҳатларда яроқлилик ҳолати жарроҳ ва невролог томонидан биргаликда баҳоланади ва улар хулосаси асосида тиббий қарор қабул қилинади.

121. Инфекцион-аллергик генезли спондилоартритларда (Бехтерев, Рейтер касалликлари) номзодларнинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги терапевт томонидан клиник кўрсаткичлар, касаллик фаоллиги, функционал ҳолат ва ремиссия барқарорлиги инобатга олиниб аниқланади.

Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пай ва бўғимларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан сўнг орган ва тизимларнинг функционал қобилияти тўлиқ тикланганда, номзодларнинг ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатида қўл ёки оёқнинг 2 см дан кам қисқариши мавжуд бўлган ҳолларда, функционал чекловлар бўлмаганда номзодлар яроқли деб топиладилар.

Аҳамиятли функционал нуқсонлар ёки сезиларли анатомик дефектлар мавжуд бўлган ҳолларда, номзоднинг касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилияти учиш тренажёрида амалий текширув асосида баҳоланади. Баҳолаш жараёнида қўл ва оёқларнинг ҳаво кемасининг бошқарув органларига эркин етиши, бошқарувни тўлиқ ва хавфсиз амалга ошириш қобилияти, ҳаракатлар координацияси ва кучланишсиз бажарилиши текширилади.

Тренажёр инструкторининг хулосаси ва тиббий мутахассисларнинг баҳосига асосан якуний тиббий яроқлилик тўғрисида хулоса чиқарилади.

122. Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, номзод даволанишни рад этганда, унга ўқишга ёки учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Остеосинтезда фиксацияловчи мосламалар ўрнатилиши, ясама аъзо (протез) қўйилганда операциядан кейинги клиник ҳолатнинг ижобийлиги, шикоятларнинг йўқлиги ёки аҳамиятсизлиги, функционал қобилиятларнинг тўлиқ ёки етарли сақланганлиги, рентгенологик ва бошқа инструментал текширувлар натижаларининг ижобийлиги инобатга олинади.

Ушбу маълумотлар асосида травматолог-ортопеднинг хулосаси ва прогнозини ҳисобга олган ҳолда, номзодларга индивидуал тартибда ўқишга ва учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Варус ва валгус деформациялари мавжуд бўлган ҳолларда, оёқларнинг қийшайишида, антропометрик нуқталар орасидаги масофа 9 см дан ортиқ бўлса, номзод яроқсиз деб топилади.

123. Бўғимлар касалликлари ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида, касалликнинг турғун ремиссиясида, органлар фаолияти сақланганлигида, бўғимлар ва органларнинг функционал ҳолати авиация касбий фаолиятини бажаришга монелик қилмаса, номзодларга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Турли этиологияли қўл ва оёқ нуқсонлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг функционал сақланганлик даражаси, касбий мажбуриятларни бажариш имконияти, ҳаво кемаси бошқарув элементларини хавфсиз бошқариш қобилияти инобатга олинади.

Мунозарали ҳолатларда учиш тренажёрида текширув ўтказилиб, тренажёр инструкторининг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Оёқ панжасининг йўқлигида, шунингдек юриш, мувозанат, оёқ кийим кийиш ёки бошқарув педалидан фойдаланишни қийинлаштирувчи (ёки тўсқинлик қилувчи) туғма ёки орттирилган деформацияларда номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

124. Хавфли ўсмалар аниқланганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар тиббий муассасада (жарроҳлик, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси орқали) тўлиқ даволангандан сўнг ресидив кузатилмаса, бош мияда метастаз аниқланмаса, ўсманинг умумлашуви (генерализацияси) қайд этилмаса ва организмнинг умумий функционал ҳолати турғун бўлса (аҳамиятга эга бўлмаган ўзгаришларга йўл қўйилган ҳолда) даволаш якунланганидан 6 ой ўтгач тиббий кўрик ўтказилади.

Даволанган номзодларга чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади (уларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади).

Тиббий хулоса чиқаришда қуйидагилар ҳисобга олинади:

даволаш касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги;

кенг қамровли патоморфологик хулоса (ўсманинг анатомик тури, морфологик хусусиятлари, регионар лимфа тугунлари ҳолати);

даволашдан кейинги клиник динамикаси (тана вазни, лаборатор кўрсаткичлар, инструментал текширув натижалари);

даволашнинг асоратлари мавжуд эмаслиги;

ресидив ва метастазлар қайд этилмаганлиги;

гематологик кўрсаткичларнинг нормада бўлиши;

органлар ва тизимлар фаолиятининг бузилиш даражаси;

номзоднинг меҳнатга лаёқати ва учиш пайтида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфи;

касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш қобилияти.

125. Рак ин ситу ташхиси бўйича патоморфологик хулоса олинганда, ўсманинг жойлашувидан қатъи назар, ўтказилган даволашнинг (операция) тури ва ҳажмига кўра, онколог хулосаси ва прогнози асосида номзодларга тиббий хулоса берилиши, бунда қуйидаги чекланган яроқлилик белгиланади:

тропик мамлакатларда ишлашга яроқсиз;

фақат ўзлаштирган ҳаво кемасида учиш ишига яроқли;

авиация кимёвий ишларида ишлашга яроқсиз.

Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқ ва тугунли мастопатия аниқланганда, онколог маслаҳатига кўра комиссия оралиғи даврида жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Хавфсиз (бенигн) ўсмаларда ўсма тўлиқ олиб ташланганда, унинг хавфсизлиги лаборатор-патоморфологик текширувлар билан тасдиқланганда, органлар функциялари сақланганда, шунингдек жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлса, номзодларга ўқишга ёки учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

126. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин жарроҳлик амалиётининг ҳажми, техник мураккаблиги ва даволаш натижаларидан келиб чиқиб, ўқишга ёки учиш ишига рухсат бериш муддати жарроҳ кўригидан сўнг аниқланади.

Махсус кийимлар, анжомлар ёки оёқ кийим кийишга тўсқинлик қилмайдиган, кичик ҳажмдаги, ўсишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмаларда (липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар) номзодлар яроқли деб ҳисобланади ва уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Жарроҳлик муолажаси ўтказилган хавфсиз ўсмаларда, ўқишга ёки учиш ишига қабул қилинаётган барча номзодлар ўсманинг гистологик текширув натижалари ҳамда ўтказилган жарроҳлик амалиётининг тавсифини ўз ичига олган тиббий ҳужжатни (кўчирма) жарроҳга тақдим этадилар. Ушбу маълумотлар асосида тиббий хулоса чиқарилади.

127. Ошқозон-ичак йўлида (айниқса, полиплар) ва нафас олиш органларида хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлган номзодларга минерал ўғитлар билан ишлашга яроқли, бироқ заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўсмани даволаш усули унинг жойлашувига кўра онколог ёки проктолог томонидан белгиланади.

Липома ва териости ёғ қатлами хавфсиз ўсмалари жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан сўнг, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач ва шахсий кўрик натижалари ижобий бўлганда, номзодларга ўқишга ва учиш ишига рухсат берилади.

Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда, клиник белгиларнинг (оғриқ, артериал босим ошиши, сийдик таҳлилларида ўзгаришлар) мавжуд эмаслигида номзодлар учиш ишига яроқли деб топиладилар.

Улар жарроҳ ва урологнинг диспансер кузатувига олинади, йилда 1 марта буйракларнинг УЗТ текшируви ўтказилади.

Катта ҳажмли буйрак кисталарида ихтисослаштирилган муассасада кистанинг пункцион даволаш усули қўлланади.

Асоратлар кузатилмаганда номзодга 2-3 ҳафтадан кейин учиш ишига рухсат берилади.

Пункция учун кўрсатмалар бўлмаган ҳолларда, номзод урологнинг тавсияси асосида диспансер кузатувига олинади.

128. Қалқонсимон безда 1 см дан кичик тугунлар аниқланганда, номзодлар жарроҳ-эндокринолог томонидан кўрикдан ўтказилади ҳамда уларга ҳар 6 ойда УЗТ текшируви ва диспансер кузатуви белгиланади.

Биринчи марта 1 см дан катта тугунлар аниқланганда ёки тугуннинг 6 ой давомида 0,5 см ва ундан кўпроқ катталашиши кузатилганда, пункцион биопcия ўтказилиши зарур.

Қалқонсимон безнинг йирик тугунлари (3 см дан катта), шунингдек рак, аденома аниқланган ҳолларда, шахслар жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Тугунли буқоқ жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги масаласи жарроҳ ва терапевт билан биргаликда эндокринологнинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

Ўсманинг яхши сифатли эканлиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарур бўлмаганда, шунингдек ўсма билан боғлиқ анатомик дефектлар мавжуд бўлмаса, қалқонсимон без функцияси бузилмаган бўлса, ўсманинг ўсишга мойиллиги бўлмаса, махсус авиация анжомларини (кислород ниқоби) ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирмаса номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

129. Простата безининг яхши сифатли гиперплазияси мавжуд бўлган ҳолларда, ўртача ёки кучли ифодаланган симптоматик обструкция аниқланганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилиши, бунда уларга қуйидаги текширувлар ўтказилиши лозим:

трансабдоминал ва трансректал эхография;

қон зардобида простата спесифик антигени (PSA) даражасини аниқлаш;

уролог тавсиясига кўра қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар бўлганда ва оператив даволашга кўрсатма мавжуд бўлмаганда, урологнинг шахсий кўриги ва хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг трансуретрал резекцияси (TURP) ўтказилган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан 6 ой ўтгач обструктив симптомлар тўлиқ ва асоратларсиз бартараф этилганда, органлар функцияси сақланган бўлса, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ташқи жинсий аъзоларнинг ўсмалари аниқланганда, уларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш масаласи уролог ёки гинекологнинг тавсияси асосида ҳал этилади.

130. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдроми мавжудлиги ёки бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Учиш ишига (ўқишга) қайта тиклаш масаласи ҳал этилганда жарроҳлик амалиётининг тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқ ҳолатининг тикланганлиги, аъзолар функциясининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш чоғида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

131. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронх ичидаги ва бронхдан ташқари жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволанганидан кейин 6 ой ўтгач, номзоднинг умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси мавжуд бўлмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар аниқланмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда спирография ҳамда кўкрак қафаси аъзоларининг рентгенографиясидан ўтказилади.

132. Номзодда ташқи нафас олиш функциясининг яққол бузилишлари, уйқудаги обструктив апноэ синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ёки жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси аъзоларида йирик жарроҳлик амалиётлари ўтказилганда, шу жумладан пулмонектомия ҳолатларида, у учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволаш ўтказилганда, у тўлиқ даволаниб, соғлиғи тиклангандан сўнг ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланганда, Тиффно индекси камида 60 фоизни ташкил этганда ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда, жарроҳ ва терапевт хулосалари асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволашни талаб этувчи патологиялар ёки нуқсонлар мавжуд бўлганда, ўпканинг қолдиқ функционал ҳажми, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати, кўкрак қафаси аъзоларининг силжиш эҳтимоли, учиш давомида босим тафовути таъсирида оғир асоратлар ривожланиш хавфи ҳамда умумий прогноз инобатга олинган ҳолда унинг соғлиғи ҳолати баҳоланади ва тиббий хулоса чиқарилади.

133. Номзодда кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаса ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари қониқарли бўлса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмоторакс ҳолатларида тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда ресидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Номзодда биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилгандан кейин клиник соғайиш ҳолати қайд этилиб, тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш аъзолари функциясининг бошқа бузилишлари аниқланмаганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Номзодда спонтан пневмоторакс қайта кузатилганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлганда, махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

134. Номзоднинг ички аъзолар шикастланмаганда, кўкрак қафасига кириб борган яраланишларда тўлиқ соғайгандан сўнг тиббий текширувлар натижаларига кўра унга учиш ишига яроқлилик масаласи ҳал этилади.

ЎСОК ремиссия турғунлигида ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташқи нафас олиш функциясининг енгил даражадаги бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда ҳамда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларини текшириш натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (TML) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олиниши ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилиши керак.

Саркоидознинг ўткир фазасида номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Касалликдан кейин камида 6 ой ўтгач, ремиссиянинг турғунлигида, ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, дори воситалари ва бошқа даволаш усуллари тўлиқ тўхтатилганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (TML) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олинади ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилади.

Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ҳамда ошқозон фаолиятида функционал бузилишларни келтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагмал чурралар мавжуд бўлганда, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан даволаш ижобий натижа берганда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, номзодда тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлса, унинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

135. Дивертикул жарроҳлик йўли билан даволанган ва даволаш ижобий натижа берганда, номзоднинг касбий яроқлилиги масаласи кўриб чиқилади.

Қизилўнгач (эзофагоскопия ва бошқа текширувлар), ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларининг чуқурлаштирилган тиббий текширувлари натижасида аъзолар функцияларида бузилишлар ва дивертикул ресидиви аниқланмаганда, номзодга нисбатан индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оператив даволанишни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикулларида номзодларга нисбатан индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши аниқланганда, унинг этиологияси ва клиник кўринишларидан қатъи назар, барча номзодлар яроқсиз деб топилади. Бунда номзодлар қайта ўқишга ёки касбий фаолиятга тикланишга йўл қўйилмайди.

Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли ўтказилган қизилўнгач пластикаси ҳамда функционал касалликлар туфайли бажарилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин текширувлар натижалари, касбий фаолиятни хавфсиз бажариш имконияти ва бошқа тегишли омиллар ҳисобга олинган ҳолда, жарроҳнинг хулосаси ва прогнози асосида номзодга учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда ҳал этилади.

Рефлюкс-эзофагит мавжуд бўлмаганда ва диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаганда қизилўнгач-ошқозон бирикмаси етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқли ҳисобланадилар.

136. Қорин бўшлиғи аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, жарроҳлик амалиёти ўтказилган сана, унинг тўлиқ баённомаси, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, жарроҳлик амалиётининг препаратнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда бошқа тегишли маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани ТУКга тақдим этади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда, номзод тўлиқ соғайганда, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, касбий мажбуриятларни бажариш жараёнида хавф омиллари аниқланмаганда, аъзолар функцияси сақланганда, гастроэнтерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассисларнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар (пневмония ёки тромбофлебит) мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғи аъзоларининг кўп сонли шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик муддати индивидуал тартибда аниқланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

137. Ошқозон ва 12 бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (ресидив, қон кетиши, перфорация, пенетрация) даволангандан сўнг эндоскопик текширув натижасида яранинг битгани тасдиқланиб, дори воситаларини қабул қилиш зарурияти бўлмаганда, 8 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзодларга ҳар 6 ойда ЭФГДС текшируви, гемоглобин миқдорини аниқлаш учун қон таҳлили ҳамда гастроэнтеролог маслаҳати ўтказиш белгиланади.

Тизимли касалликлар сабабли ўтказилган холесистектомия ёки спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, парҳезга риоя қилинган тақдирда симптомларнинг йўқлиги, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволаш заруриятининг мавжуд эмаслиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги ҳамда касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи омилларнинг йўқлиги ҳисобга олинади. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатига чекловлар қўйилади.

Яроқли деб топилган авиация ходимлари 3 йил давомида жарроҳнинг диспансер кузатувида бўлиши керак.

Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари аниқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлса ёки чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлса, жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзоднинг учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Агар чурранинг қисилиш хавфи бўлмаса ҳамда оғриқ синдроми кузатилмаса, комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга чекловлар (OML) қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши (ўқишга яроқли) мумкин.

Жарроҳлик йўли билан даволанишдан бош тортган номзод учиш ишига ёки (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

138. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин парда олди липомаси ҳамда жисмоний зўриқиш ёки кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқаси кенгайиши аниқланганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли ҳисобланади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий дори воситаларини қабул қилиш зарурияти мавжуд бўлмаганда, асоратлар кузатилмаганда ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлганда, номзодга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда 3 йил муддатга TML чеклови қўлланилади.

Крон касаллигида ва ярали колитларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Кучли ифодаланган клиник кўринишлар билан кечувчи қорин парда битишмаларида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгилар билан намоён бўлмаган долихосигма мавжуд бўлса, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Аёлларнинг кичик чаноқ аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

Радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодга 2 ойдан 3 ойгача муддатга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолати нормада бўлган ҳамда аъзолар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик амалиётларидан кейин 1 ярим ойдан 2 ойгача муддат ўтгач номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Номзоднинг соғлиги тўлиқ тикланганда, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассисларнинг ижобий прогнози мавжуд бўлганда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари яроқсизлик муддатларини индивидуал тартибда қисқартиришига йўл қўйилади.

139. Тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари тез-тез хуружлар билан кечганда, яққол ифодаланган клиник белгилар мавжуд бўлганда, анус торайиши, аъзолар функцияларининг бузилиши, оқма яралар ёки бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, номзодни терапевтик ёки жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Тавcия этилган даволаш усулларидан бош тортган номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари нормада бўлганда, ич келиши меъёрлашганда ҳамда функциялар тикланганда, номзодга учиш ишига, ўқишга эса индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда номзодларга 2 йил давомида ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шаклларида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чот соҳасининг кондиломатозида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

140. Аорта аневризмаси ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёки магнит-резонанс ангиография ўтказилади, зарур ҳолларда аортография ҳам амалга оширилади.

Аортанинг ички диаметри 4,0 см дан катта, бироқ 5,0 см дан кичик бўлганда, номзодга TML чеклови қўлланган ҳолда 6 ойгача муддатга тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Аорта диаметри 5,0 см дан катта бўлган ҳолларда номзод учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин прогноз инобатга олинган ҳолда, оператив даволаш ижобий натижа берганда, хавф даражаси минимал бўлганда ҳамда коронар артерия касаллиги мавжуд бўлмаганда, номзодга TML чеклови ҳамда фақат кўп аъзоли экипаж таркибида учиш чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган номзодлар доимий равишда жарроҳнинг диспансер кузатувида бўлади ва ҳар 3 ойда назорат текширувларидан ўтказилади.

Номзодда периферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими чуқурлаштирилган тиббий текширувдан ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида фармакологик юклама тести ҳамда таллий изотопи ёрдамида миокард перфузиясини визуализация қилиш текшируви ўтказилишига йўл қўйилади.

141. Эндартериит ва облитерацияловчи атеросклероз ҳолатларида касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда ўтказилган текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги аниқланади. Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ксарелто ва прадакса) билан даволаш 3 ойдан 6 ойгача давом этиши мумкинлигини инобатга олиб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин камида 1 ҳафта ўтгач номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Оёқ ва қўлларнинг магистрал артериялари ҳамда артериовеноз аневризмаларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар даволаш натижаси ижобий бўлса, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари кузатилмаса ва қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланса, номзодга тегишли чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари кузатилмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши нормада бўлмаганда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан сўнг ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги аниқланади, зарур ҳолларда эса қўшимча текширувлар ўтказилади.

142. Магистрал ва периферик томирларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар функциянинг вақтинча бузилиши кузатилса ҳамда реабилитация ва меҳнат қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилса, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Веналарнинг варикоз кенгайишида қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, тугунлар устидаги терининг юпқалашиши ҳамда томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайиши жарроҳлик йўли билан даволанганда ва даволаш асоратларсиз ижобий натижа берганда 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

143. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга веналарнинг варикоз кенгайишининг фақат компенсацияланган А даражаси мавжуд бўлган тақдирда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали веноз етишмовчилик кузатилмайдиган тери ости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебити, шунингдек Мондор касаллиги аниқланганда, номзод вақтинча учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари йўқолганда, вена бўйлаб инфильтрат сўрилганда, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари нормада бўлганда, ангижарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан номзодга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади ҳамда диспансер кузатуви белгиланади.

Лимфа тугунлари шикастланганда авиация ходимлари тегишли мутахассислар кўригидан ўтказилиши зарур.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш кузатилганда ва туберкулёзга қарши диспансер назоратидан чиқарилгандан кейин ёки учинчи гуруҳга ўтказилганда, авиация ходимининг касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

Лимфа тугунлари туберкулёзи ва актиномикозини ўтказган учувчилар авиация кимёвий ишларида учиш ишига яроқсиз ҳисобланади.

Номоздда варикотселе бўйича жарроҳлик амалиёти ўтказилгандан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида унга учиш ишига рухсат берилади.

144. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг III-IV босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг II — IV даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг II-III босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Оғриқ синдроми ва функционал бузилишлар билан кечувчи уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишида номзодга жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади. Даволаш ижобий натижа берган тақдирда яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг I даражасида, веналар конгломерати кам ифодаланганда ва қорин мушаклари таранглашганда унинг сезиларли кучайиши кузатилмаганда, номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг II ва III даражаларида номзод ўқишга яроқсиз деб топилади.

145. Номзодларда сийдик-таносил тизими касалликлари, ривожланиш аномалиялари ёки шикастланишлари билан боғлиқ бўлганда, тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади, бироқ учувчиликка ўқишга кираётган номзодлар ўқишга яроқсиз деб топилади.

III даражали нефроптозда номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бирламчи гидронефрозда номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик йўли билан муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилганда ва буйраклар функцияси яхши сақланганда, улар учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформация сабаблари бартараф этилганда, унинг қайта ривожланиши кузатилмаганда ҳамда буйраклар функциясининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаганда, авиация ходимларига чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

146. Туғма равишда битта буйракнинг йўқлигида ёки нефректомиядан кейин буйрак функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда, номзодга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик амалиётини, жумладан моякнинг қорин бўшлиғида ушланиб қолиши ёки эктопияси сабабли ўтказган, шунингдек бошча гипоспадияси мавжуд бўлган номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб ҳисобланади.

Крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, камида 3 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазиясида, жарроҳлик йўли билан даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаганда ва функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзодга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазияси симптоматик обструкция билан кечганда эса, номзод вақтинча яроқсиз деб топилади.

147. Урологик касалликлар ёки улар сабабли ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзоднинг хизматга (ёки фаолиятга) яроқлилиги қуйидаги шартлар бажарилганда аниқланади:

тегишли мутахассис томонидан индивидуал тартибда ишлаб чиқилган антибактериал терапияга идиоцинкратик реакциянинг мавжуд эмаслиги;

актив даволаш босқичи бошланганидан кейин гемодинамик ҳолатнинг тўлиқ барқарорлашганлиги;

камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш курси ўтказилганлиги (аёлларда учрайдиган оддий цистит ҳолатлари бундан мустасно);

такрорий ўтказилган бактериологик экмалар натижаларида патоген микроорганизмлар аниқланмаганлиги;

инфекция асоратлар мавжуд эмаслиги;

урологик текширувлар натижасида анатомик ёки бошқа патологик ўзгаришларнинг аниқланмаганлиги;

сийдик чиқариш тизими органлари функцияларининг сақланганлиги.

Мазкур шартлар бажарилганда номзоднинг яроқлилиги уролог шифокорининг хулосаси ва тиббий прогнози асосида белгиланади.

148. Ресидив эҳтимоли юқори бўлганда, симптомлари тез ривожланадиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликлар аниқланганда номзодлар учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Тўлиқ даволаниш ўтказилиб, клиник ва лаборатор текширув натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида қайта кўриб чиқилади.

149. Асоратларсиз кечувчи оддий цистит аниқланганда аёллар 5 кун муддатга учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Буйраклар ва сийдик-таносил тизими органларининг сил касаллигининг фаол шакли аниқланганда номзод учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Касаллик тўлиқ даволаниб, соғайиш тасдиқлангандан ҳамда органлар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилишига йўл қўйилади.

150. Сийдик тутолмаслик (доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши билан боғлиқ шакллари) аниқланганда якуний ташхис қўйилгунга қадар ҳамда тўлиқ даволаниш даврида авиация ходимлари учиш ишидан вақтинча четлатилади. Касаллик тўлиқ даволаниб, уни келтириб чиқарувчи сабаблар бартараф этилганда учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

151. Ўткир гломерулонефрит ёки пиэлонефрит аниқланганда авиация ходимлари 3 ойдан 6 ойгача муддатга учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Тўлиқ соғайиш тасдиқлангандан кейин, касаллик симптомларининг намоён бўлиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳамда бошқа клиник мезонлар ҳисобга олинган ҳолда учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида аниқланади. Тиббий хулоса чиқаришда TML ва OML эксплуатация чекловлари қўлланилади.

Мазкур авиация ходимларини тиббий кузатув мақсадида ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, умумий пешоб таҳлили ва заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касаллик ремиссия босқичида қуйидаги ҳолатлар аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқсиз деб топилади:

артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори бўлса;

протеинурия 2-3 г/л ёки ундан юқори бўлса;

буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлса;

қондаги креатинин миқдори 150 — 200 мкмол/л ёки ундан юқори бўлса.

152. Буйракдан якка тош чиққанда, жарроҳлик йўли билан тош олиб ташланганда ёки конкрементларнинг кўчиши сабабли буйрак санчиғи кузатилганда, номзодларга тўлиқ даволанишдан сўнг навбатдан ташқари тиббий кўрикдан ўтказилади.

Тиббий кўрик натижалари қуйидаги мезонларга мос бўлган тақдирда:

умумий тиббий текширув натижалари нормада бўлса;

умумий пешоб таҳлили ва суткалик пешоб таҳлиллари нормада бўлса;

пешоб бактериологик экмасида микроорганизмлар аниқланмаса;

конкремент тури аниқланган бўлса;

оғриқ синдроми мавжуд бўлмаса;

буйраклар функцияси яхши сақланган бўлса, икки томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчиларига 3 йил муддатга OML эксплуатацион чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Буйракдаги тош касаллиги ресидив қилганда, тижорат авиацияси учувчиларига «фақат иккинчи учувчи билан учиш» ёки «фақат иккинчи учувчи мавжудлигида учиш» каби эксплуатацион чекловлар қўлланиши мумкин.

Бундай шахсларга ҳар 6 ойда уролог мутахассисининг диспансер кузатуви доимий равишда белгиланади.

Бир томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчилари тўлиқ даволаниб, соғайганидан кейин ҳамда барча тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Мазкур шахсларга ҳам ҳар 6 ойда уролог диспансер кузатуви белгиланади.

153. Буйрак ва пешоб чиқариш йўлларида микролитлар аниқланиши, ўз-ўзидан, пешоб тош касаллиги ташхисини қўйиш учун асос бўлмайди.

Буйрак ва пешоб йўлларида морфологик ҳамда функционал ўзгаришлар аниқланмаганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади.

Асоратларсиз кечган экстракорпорал литотрипция ёки тери орқали литотомия ўтказилгандан кейин авиация ходимларининг учиш ишига яроқлилиги камида 1 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширувлар натижалари асосида аниқланади.

Буйрак косачаси дивертикулида, буйрак паренхимасида ёки киста ичида жойлашган, клиник белгиларсиз кечувчи ҳамда меҳнат қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган тошлар мавжуд бўлганда, авиация ходимларининг учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

5-боб. Тери-таносил касалликлари

154. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қиладиган тери-таносил касалликлари аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали, қайталанувчи экзема аниқланганда номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, шунингдек тери замбуруғли шикастланишлари, паразитар касалликлар (лейшманиоз, қўтир), пиодермия ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир босқичида номзодлар даволаниши зарур.

Даволаниш якунланиб, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда соғайиш тасдиқлангандан кейин дерматолог мутахассиснинг хулосаси ва прогнози асосида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ихтиоз ва тангачали темираткининг (псориазнинг) чегараланганда ва енгил шаклларида, номзоднинг умумий соғлиғи қониқарли бўлганда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликларининг кенг тарқалган шакллари, даволаш натижалари қониқарсиз бўлган ҳолатларда, шунингдек сурункали оғир кечувчи шакллари аниқланганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Вирусли гепатит ёки геморрагик безгак касалликлари ўтказилгандан кейин номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги камида 3 — 6 ой ўтгач, органлар функциялари сақланганлиги, текширув натижалари нормада эканлиги ҳамда соғлиғи тикланганлиги тасдиқланган тақдирда, тегишли мутахассис шифокорнинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

Авиация кимёвий ишлари билан боғлиқ учувчиликка 12 ойдан кейин рухсат этилади,(минерал ўғитлар билан ишлаш бундан мустасно).

155. ОИЦ касаллиги ташхиси аниқланганда барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ҳамда бу ҳақда тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодларда жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ёки юқумли тери касалликлари аниқланганда ёхуд улардан шубҳа қилинганда улар тери-таносил касалликлари диспансерида мажбурий тартибда текширувдан ўтказилиши ва даволаниши лозим.

Ташхис тасдиқланиб, касаллик тўлиқ даволангандан, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлгандан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги дерматовенеролог мутахассиснинг хулосаси ва прогнози асосида аниқланади.

6-боб. Гинекологик касалликлар ва ҳомиладорлик

156. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик дефектларнинг асоратлари мавжуд бўлган сурункали гинекологик касалликларда;

яллиғланиш жараёнларининг йилда 3 мартадан ортиқ рецидивларида;

қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида;

сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида;

орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чотнинг йиртилишида;

бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлигида;

икки шохли бачадон мавжуд бўлиб, функционал бузилишлар (бачадондан қон кетиши, оғриқ) кузатилганда.

157. Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир босқичида номзодлар даволаниши лозим.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, соғайиш тасдиқлангандан кейин номзодлар учиш ишига рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида уларга 2 ҳайз даври давомида гинеколог мутахассисининг тиббий кузатуви белгиланади.

158. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди:

кичик тос соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар;

функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ёки фаллопий найларининг туғма йўқлиги;

қиннинг атрезияси;

бепуштлик.

159. Бачадон бўйни касалликларида (эндоцервитсит, эрозия, эктропион эрозияси), шунингдек трихомонад колпити ва трихомониаз аниқланганда номзодлар 3 ҳафтагача муддатга даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг I-II даражали пастга тушиши аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади ҳамда уларга гинеколог мутахассисининг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари жарроҳлик усули билан даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

160. Аёллар жинсий органларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин асоратлар бўлмаганда ва органлар функциялари сақланганда, авиация ходимининг учиш ишига қайта тикланиш масаласи қуйидаги муддатлардан кейин кўриб чиқилади:

лапаротомия операцияларидан кейин — камида 2 ой ўтгач;

лапароскопик операциялардан кейин — 4 — 6 ҳафта ўтгач;

тотал гистеректомиядан кейин — камида 6 ой ўтгач.

Мазкур ҳолларда постовариэктомик, климактерик ва предменструал синдромлар, шунингдек руҳий-эмоционал бузилишлар ва вегетатив дисфункция мавжудлиги ҳамда уларнинг ифодаланиш даражаси ҳисобга олинади.

Аёллар жинсий органларида диаметри 5 см дан катта киста ёки яхши сифатли ўсмалар аниқланганда авиация ходимлари жарроҳлик даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, гинеколог-жарроҳнинг хулосаси асосида авиация ходимининг учиш ишига яроқлилик масаласи аниқланади.

161. Клиник белгиларсиз кечувчи, функционал бузилишлар билан кечмайдиган кичик ҳажмдаги бачадон миомаси, эндометриоз ҳамда диаметри 5 см дан ошмайдиган эндометрий ва фолликуляр кисталар аниқланганда авиация ходими учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

162. Тухумдонлар дисфункцияси мавжуд бўлганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилмаган ҳолда текширувдан ўтказилиши ҳамда даволаниши мумкин.

Ушбу ҳолатда учиш ишига яроқлилик эндокринолог ва гинеколог-эндокринолог мутахассисларининг хулосалари ҳамда касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.

163. Бачадондан дисфункционал қон кетишида авиация ходимлари даволаниши лозим.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда учиш ишига яроқлилик клиник белгиларнинг ифодаланиш даражаси, давомийлиги, функционал мажбуриятларни бажариш имконияти ҳамда бошқа тиббий мезонлар ҳисобга олинган ҳолда, гинеколог мутахассисининг хулосасига кўра индивидуал тартибда аниқланади.

Иккиламчи дисменореяда учиш ишига яроқлилик ҳар томонлама текширув натижалари, мутахассислар хулосалари ва касаллик прогнози асосида белгиланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди ва учиш ишидан 3 кунгача четлатилади.

164. Қуйидаги ҳолатларда авиация ходимлари жарроҳлик усули билан даволанишга юборилади:

ҳажми 12 ҳафталик ҳомиладорлик муддатига тенг ёки ундан катта бўлган бачадон миомаси мавжуд бўлганда;

миома тугунининг шиллиқ остида жойлашуви аниқланганда;

миома тугунининг сентрипетал ўсиши кузатилганда;

миома тугунининг қин томонга жойлашуви аниқланганда;

бачадондан қон кетиш кузатилганда;

тугунда модда алмашинуви бузилиши белгилари мавжуд бўлганда;

иккиламчи анемия ривожланганда;

ёндош органлар функциясининг бузилишига олиб келувчи ҳолатлар мавжуд бўлганда;

пешоб чиқариш обструкцияси ёки ўткир пешоб тутилиши хавфи мавжуд бўлганда.

165. Ички эндометриоз клиник белгилар билан кечганда ва анемия билан асоратланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Оғриқ синдромисиз кечувчи, клиник белгиларсиз ёки кам ифодаланган ташқи генитал эндометриозда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

166. Тухумдонларнинг функционал кисталари рецидивга мойил бўлганда, шунингдек фолликуляр ёки лютеинли кисталар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ кузатилганда, авиация ходимига учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси учиш ишидан четлатиш учун асос ҳисобланмайди.

Бачадон бўйнининг IA даражали интраэпителиал саратони бўлганда, орган сақловчи жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлса ҳамда онкологнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

167. Ҳомиладорлик аниқланганда авиация ходимларига учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимларини ҳомиладорлик сабабли учиш ишидан четлатиш ҳамда туғруқдан кейин учиш ишига рухсат бериш акушер-гинекологнинг хулосасига асосан жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Сунъий аборт (ҳомилани вакуум-аспирация ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ҳамда кюретаж ўтказилгандан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда ва авиация ходимларининг умумий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, шунингдек ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос аъзоларининг яллиғланиш касалликлари, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжуд эмаслиги ёки уларнинг ривожланиш хавфи баҳолангандан сўнг акушер-гинекологнинг хулосаси ва прогнози асосида жарроҳ томонидан уларга учиш ишига рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари ҳомила тушиши ҳолатларида учиш ишига яроқлилик масаласи абортдан кейинги руҳий ҳолат, умумий клиник аҳвол, ўтказилган даволаш натижалари ҳамда акушер-гинекологнинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда аниқланади.

7-боб. Офталмологик касалликлар

168. Номзодларда тегишли гувоҳнома ва малака белгилари билан назарда тутилган ҳуқуқларни хавфсиз амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, аномалиялар, ўткир ёки сурункали касалликлар, шунингдек кўз ва унинг қўшимча аппарати жароҳатлари, кўриш органларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функциясининг бузилишлари бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ички босими, бинокуляр кўриш функцияси ва рангларни ажратиш қобилияти нормада бўлиши ёхуд ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши зарур.

Номзодлар кўзда ҳар қандай жарроҳлик даволаш усули қўлланишидан олдин, жарроҳлик амалиётлари билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган асоратлар, учиш ишига яроқсизликка олиб келиши эҳтимоли мавжуд бўлган омиллар, шунингдек учиш ишига қайта тикланиш муддатлари тўғрисида офталмолог мутахассис билан маслаҳатдан ўтиши лозим.

169. Номзоднинг касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига монелик қилувчи қуйидаги кўз касалликлари, нуқсонлари, жароҳатлари ва патологик ҳолатлари мавжуд бўлганда улар учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўзнинг ҳимоя функциясини бузувчи қовоқлар функционал бузилишлари;

қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб кетиши;

кўриш майдони бузилишига олиб келувчи птоз, қовоқ ва кўз мушакларининг фалажи, шу жумладан эктропион ва энтропион;

қовоқ функциясини бузувчи катта ҳажмли ёйилган ўсмалар;

кўриш функциясининг бузилишига олиб келувчи ресидивланувчи кератит, шох парда яраси, дегенерацияси, чандиқлари, яллиғланишлари ва васкуляризацияси;

функционал бузилиш билан кечувчи турли этиологияли кератитлар;

кератоконус;

кўзнинг рангдор пардаси ёки томир пардаси колобомаси;

асоратлар билан кечувчи увеитлар;

кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви;

кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструкцияси;

кўз ёши безининг яллиғланиши ёки жароҳатли шикастланишлари;

пигментли ретинопатия билан кечувчи ёки усиз кузатилувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерациялари;

тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис;

сариқ доғ (макула) соҳасининг ҳар қандай этиологияли бузилишлари;

ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит;

патологик нистагм;

кўриш нерви атрофияси;

кўз қорачиғининг меъёрий рефлекслари йўқолиши;

кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир қилувчи ва кўрликка олиб келувчи катаракта;

бир томонлама ёки икки томонлама афакия;

кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши;

кўз, унинг қўшимча аппарати ёки кўз косасининг хавфли ўсмалари;

кўз олмаси ҳаракатини қийинлаштирувчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик боғлиқлигини бузувчи кўз косаси синишлари;

кўз ичидаги ёт жисмлар;

тунги кўрлик (никталопия);

кўриш тизимининг бузилишига олиб келувчи бошқа жароҳатлар ва касалликлар.

Кўз касалликлари ва жароҳатлари даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ва пухта ўтказилган офталмологик текширувлар натижалари қониқарли бўлса, кўриш функцияси касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари мавжуд бўлмаганда ҳамда кўз ёши аппарати функцияси тикланганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланади.

170. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилмаган туғма птозда (невролог маслаҳати олингандан кейин), кичик ҳажмдаги симптомларсиз ва ривожланмайдиган хавфсиз ўсмаларда, қовоқлардаги функционал аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришларда, кучли ифодаланмаган конъюнктивитларда, шунингдек рецидивлари бўлмаган ва кўриш органлари функциялари бузилиши билан кечмайдиган кўз касалликларида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди. Ушбу ҳолатлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик йўли билан даволангандан сўнг асоратлар, метастазлар ва ўсманинг қайталаниши мавжуд бўлмаганда, онкологнинг хулосаси ҳамда касаллик прогнози ижобий бўлса, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

171. Увеитлар, узоқ давом этувчи ва ресидивланувчи иридоциклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмаси жароҳатлари аниқланганда номзодлар даволанади.

Тўлиқ клиник соғайиш кузатилгандан кейин махсус офталмологик текширувлар натижалари ижобий бўлса, кўриш тизими функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек мутахассис шифокор хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга учиш ишига рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

172. Марказий сероз ретинопатия ёки тўр парданинг ажралиши (йирилиши) аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликлар даволангандан кейин кўриш функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офталмологнинг хулосаси ва касаллик прогнози қулай деб топилганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

173. Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усули билан ижобий даволангандан кейин кўриш функциялари ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда, офталмолог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида чекловлар қўлланган ҳолда номзодлар учиш ишига яроқлилик аниқланади.

174. Кўриш функциялари касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланганда, прогрессив кечмайдиган бошланғич қарилик катарактаси, кўз гавҳари хиралашувининг чегараланган шакллари, макулодистрофия, кўриш нервининг бошланғич ва прогрессив бўлмаган атрофияси, шунингдек шишасимон тананинг шикастланишлари аниқланганда номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

175. Монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилганда, даволанишдан кейин камида 6 — 8 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функциялари тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда ҳар томонлама ўтказилган офталмологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Авиация фаолиятида бир кўзга ёки икки кўзга фақат монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда номзодларнинг учиш ишига яроқлилик (мультифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно) аниқланади.

Лазерли жарроҳлик усуллари қўлланилганда:

тўр парданинг лазерли коагуляциясидан кейин — камида 2 ҳафта ўтгач;

лазерли ин ситу кератомилездан кейин — 4 — 6 ҳафта ўтгач кўриш функцияларининг сақланганлик даражаси, текширув натижалари ҳамда офталмолог мутахассиснинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

176. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволаш ўтказилгандан кейин жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функциялари ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, мугуз парда хиралашуви аниқланмаса, шунингдек фотопция, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш кўриш бузилишлари бўйича шикоятлар мавжуд бўлмаса, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлса ҳамда текширув натижалари ижобий бўлса, офталмолог-жарроҳнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодларда рефракцион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, жарроҳлик амалиётигача бўлган рефракция кўрсаткичлари +4,0 Д / -3,0 Д дан, цилиндрик компонент эса ±1,5 Д дан ошмаганда, уларга ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

177. Рефракцион жарроҳлик усуллари қўлланилгандан кейин учиш ишига қайта тикланиш муддати қўлланилган жарроҳлик усули, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, касалликнинг ресидив эҳтимоли ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда 3 ойдан 6 ойгача муддатда ваколатли орган тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда белгиланади.

Мазкур шахсларга офталмолог мутахассиснинг диспансер кузатуви белгиланади ва у ҳар 6 ойда ўтказилади.

Кўз олмасининг яллиғланиш-дегенератив касалликлари ҳамда кўз томир тизими функциясининг бузилишлари аниқланганда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

178. Қуйидаги туғма анатомик хусусиятлар мавжуд бўлганда фуқаро авиацияси ўқув ташкилотларига ўқишга номзодлар яроқли деб топиладилар:

кўз гавҳари капсуласидаги майда пигмент нуқталари;

шишасимон танадаги артерия қолдиқлари;

тўр пардадаги миэлин толалари.

179. Ҳар бир тиббий кўрик вақтида номзодларда қоронғиликка адаптация текширилади.

Агар қоронғиликка адаптация пасайиши аниқланса, қўшимча текширув ўтказилади. Кўрсаткичлар қўлланилаётган диагностик қурилма йўриқномасида белгиланган меъёрий кўрсаткичларга мос бўлиши лозим.

Кўрсаткичлар нормада бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади ва даволанади. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

180. Қуйидаги касалликлар аниқланганда фуқаро авиацияси ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз гавҳари колобомаси;

кўз рангдор пардаси колобомаси;

поликёрия;

туғма катаракта;

кўриш нерви дискининг касалликлари.

181. Шикоятлар ҳамда текширув натижалари асосида глаукома гумони мавжуд бўлганда ихтисослаштирилган муассасада номзоднинг ташхиси ва касаллик прогнози аниқланади.

Импрессион тонометрия натижаларига кўра Фриденвалд жадвали бўйича кўз ички босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, ёхуд икки кўз орасидаги кўз ички босими фарқи 5 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, номзодларга қўшимча офталмологик текширувлар (гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқалар) ўтказилади.

182. Кўриш нерви шикастланмаганда, кўриш майдони сақланган яхши сифатли кўз ички гипертензияда ҳамда кўз ички босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукомада, кўз ички босими меъёрий кўрсаткичларга келтирилган пайтдан бошлаб авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади ва уларга доимий локал гипотензив терапия қўлланилади.

Мазкур ташхис биринчи марта аниқланганда, тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан чиқарилади.

183. Номзодларда глаукома ташхиси аниқланганда, касаллик унинг тури ва клиник шаклига кўра даволанади, глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлган ҳолларда эса биринчи навбатда асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш натижалари ижобий бўлганда, клиник соғайиш кузатилгандан кейин кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони нормада бўлса, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутамлари дефектлари аниқланмаса ҳамда бошқа кўз функцияларини текшириш натижалари ижобий бўлса, авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

184. Глаукома аниқланган авиация ходимларида мунтазам тиббий кузатув олиб борилади.

Кузатув давомида кўз ички босимининг тонометрияси, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони текширилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсирлари баҳолаб борилади.

185. Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, шунингдек лазер ёки бошқа усуллар билан даволашдан кейин кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган бўлса, офталмолог-жарроҳнинг операция ва текширувлар бўйича тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги белгиланади.

186. Ранг ажратиш қобилиятининг бузилишлари аниқланганда, унинг тури, шакли ва даражаси қабул қилинган таснифга мувофиқ баҳоланади ҳамда тегишли ташхис қўйилади. ВСЛ чеклови қўлланилишига йўл қўйилади.

187. Номзоднинг ранг ажратиш қобилияти қуйидаги усуллар ёрдамида аниқланади:

Ишихара рангли тести;

Рабкиннинг полихроматик жадваллари;

ФАЛАНТ-тести;

аномалоскоп ёки компьютерлаштирилган аномалоскопик текширув.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки ускунанинг йўриқномасида белгиланган тегишли норматив кўрсаткичларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

188. Дори воситаларини қабул қилиш ёки касалликлар асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишлари мавжуд бўлганда, кўриш функциялари етарли даражада сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширувлар натижалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, чекловлар қўлланиб номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Мазкур ҳолларда ташхисни аниқлаштириш мақсадида аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида қўшимча текширув ўтказилиши лозим.

Номзодларда «C», «Б» турларидаги дейтераномалия, «C», «Б» турларидаги протаномалия каби ранг ажратиш заифлигини мавжудлиги, уларга тиббий хулоса беришни рад этишга асос бўлмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг (протаномалия, дейтераномалия, тританомалия) «А» турида, дихромазия (протанопия, дейтеранопия, тританопия), монохромазия каби ранг ажратишни бузилишлари мавжудлигида, уларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

189. Номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун уларда бинокуляр кўриш функцияси бузилишлари, кўриш майдони нуқсонлари ва диплопия бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мушаклари мувозанати ҳамда бинокуляр кўришни баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ва бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси, коррекцияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамидаги кўзни ёпиш тестлари, кўзни навбатма-навбат ёпиш ва ёпиб-очиш тестлари, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести қўлланилади.

Офталмолог мутахассис томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилишига йўл қўйилади.

190. Нормал ҳолатда манфий фузион захиралар 5 — 8 градусни, мусбат фузион захиралар эса 15 — 20 градусни ташкил этади.

191. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда номзодлар офталмолог мутахассис томонидан қўшимча текширувдан ўтказилади:

эзофория — 10 призматик диоптрий (Д);

экзофория — 5 призматик Д;

гиперфория ёки гипофория — 2 призматик Д;

циклофория — 1 призматик Д.

192. Номзодларда диплопия аниқланганда улар учиш ишидан вақтинча четлатилади ҳамда диплопия сабаблари (ҳаддан ташқари иш юкламаси, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа омиллар) аниқланади ва тегишли даволаш чоралари кўрилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ёки четга қарашда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия пайдо бўлганда тегишли чекловлар қўлланиб номзоднинг касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

193. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз мушаклари фалажи ёки турғун парези;

қовоқ мушаклари фалажи;

паралитик ёки биргаликдаги ғилайлик;

кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари (нистагм);

кўз косаси жароҳатлари натижасида кўз мушаклари шикастланиши билан кечувчи турғун диплопия;

фузион захиралари пасайган гетерофория;

гетеротропия;

нотурғун фиксация синдроми;

бинокуляр кўриш бузилишлари.

194. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган ҳолатларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

а) 6 метр масофада:

вертикал бўйича — 2,0 призматик Д (1 градус) дан юқори;

эзофория — 10 призматик Д (5 градус) дан юқори;

экзофория — 8,0 призматик Д (4 градус) дан юқори;

б) 33 см масофада:

вертикал бўйича — 1,0 призматик Д дан юқори;

эзофория — 8 призматик Д (4 градус) дан юқори;

экзофория — 12 призматик Д (6 градус) дан юқори.

195. Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда номзод невролог ва оториноларинголог мутахассислар маслаҳатидан ўтказилади. Бинокуляр кўриш бузилмаган тақдирда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

196. Номзодларда гетерофорияни аниқлаш мақсадида даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатлари текширилади.

Текширув натижасида гетерофориянинг тури, даражаси ва фузион захиралари аниқланади. Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

197. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси хонада 5-6 метр масофадан, коррекциясиз ҳамда коррекция билан текширилади.

Тиббий ҳужжатларда кўриш ўткирлигининг амалдаги кўрсаткичлари қайд этилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодларда коррекциясиз кўриш ўткирлиги ҳар бир кўзда алоҳида камида 0,7 бўлиши, бинокуляр кўришда эса коррекциясиз ва коррекция билан 1,0 бўлиши керак.

198. Гувоҳнома эгаларида контакт линзалари ва (ёки) тегишли коррекцияловчи линзали кўзойнаклар ёрдамида бинокуляр кўриш ўткирлиги 1,0 га етказилган ҳамда кўриш майдони нормада бўлганда, уларга коррекциясиз кўриш ўткирлиги бўйича чеклов қўлланилмайди.

Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 30 — 50 см масофадан, шунингдек 14 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 100 см масофадан тегишли коррекция билан ўқий олиши керак.

199. Номзодларда кўриш ўткирлиги коррекциясиз ҳар бир кўзда алоҳида 0,7 ёки ундан юқори бўлиши зарур.

Агар коррекциясиз кўриш ўткирлиги бир кўзда 0,7 дан паст бўлса, бироқ бинокуляр кўриш ўткирлиги (қоронғиликка адаптация шароитида ҳам) коррекциясиз 1,0 га етадиган бўлса, узоқ масофани кўришни коррекциялаш талаб этилмайди.

200. Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, авиация фаолиятида фойдаланишга мос ва умумий фойдаланиш учун қулай бўлган захира кўзойнак мавжуд бўлиши керак.

Номзодлар узоқ масофани кўришни таъминловчи монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланишларига йўл қўйилади.

Етарли даражадаги рефракцияга эга бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланишлари лозим.

Кўришни коррекциялаш учун зарур бўлган ҳолларда фақат битта турдаги кўзойнак қўлланилади.

Кўриш қобилияти пасайган ҳамда пресбиопия мавжуд бўлган номзодлар бифокал коррекцияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишини бажаришлари ҳамда захира кўзойнак тўпламини ўзлари билан олиб юришлари шарт.

Мазкур ҳолатларда VDL, VML, VNL ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнак ёки контакт линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг техник ва оптик сифати ҳар бир тиббий кўрик вақтида назорат қилинади.

201. Яқин масофага кўришни таъминлаш учун қўлланиладиган унифокал коррекция (ўқиш учун мўлжалланган, бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклар) катта масофадаги кўриш ўткирлигини сезиларли даражада пасайтириши сабабли авиация фаолиятида қўлланишига рухсат этилмайди.

202. Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши (марказий кўришнинг пасайиши) аниқланганда, қуйидаги шартлар бажарилганда, уларга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

бинокуляр кўриш сақланган бўлса;

иккинчи кўзнинг узоқ масофага кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 1,0 бўлса;

яқин ва ўрта масофага кўриш қобилияти етарли бўлса;

асосий касаллик офталмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланса;

иккинчи кўзда клиник аҳамиятга эга касалликлар мавжуд бўлмаса.

Рефракция аномалияси мавжуд номзодларда кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 0,6 дан паст бўлмаслиги зарур.

203. Миопия 0,5 Д, гиперметропия 1,0 Д ва астигматизм 0,5 Д даражасида бўлганда, кўриш ўткирлиги коррекциясиз 1,0 бўлганда, тиббий ҳужжатларда ташхис «соғлом» деб кўрсатилади ҳамда «рефракция» қаторида тегишли ёзув VNL чеклови билан қайд этилади.

204. Қуйидаги рефракция кўрсаткичларида оптимал коррекцияга эришилганда номзодларга учиш ишига ва ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

гиперметропия — +5,0 Д дан юқори бўлмаганда;

миопия — 6,0 Д дан юқори бўлмаганда;

астигматизм — 2,0 Д дан юқори бўлмаганда;

анизометропия — 2,0 Д дан юқори бўлмаганда.

Бунда ташхисда рефракция тури ва хатолик даражаси кўрсатилади.

2,0 Д дан 3,0 Д гача бўлган анизометропия аниқланганда, контакт линзалар қўлланилишига йўл қўйилади.

205. Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскопия (автоматик рефрактометрия ҳамда циклоплегик препаратлар) қўлланган ҳолда ўтказилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда рефракция циклоплегия шароитида текширилади. Текширув жараёнида 1 фоиз циклопентолат ёки 1 фоиз атропин қўлланилишига йўл қўйилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда қуйидаги рефракция кўрсаткичлари мавжуд бўлганда, ҳар бир кўзда оптимал коррекция билан кўриш ўткирлиги 1,0 га эришилганда, уларга учувчиликка ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

миопия — 3,0 Д дан юқори бўлмаганда;

гиперметропия — 4,0 Д дан юқори бўлмаганда;

астигматизм — ±1,5 Д дан юқори бўлмаганда;

анизометропия — 2,0 Д дан юқори бўлмаганда.

Авиация кимёвий ишларни бажаришда учувчиларга кўришни контакт линзалар ёрдамида коррекциялашга рухсат этилмайди.

206. Пресбиопия даражаси ва аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси (60 — 80 см) ҳисобга олинган ҳолда сферик линзанинг оптик кучи бўйича аниқланади.

Аккомодация бузилишлари аниқланганда, шунингдек 3,5 Д дан юқори даражадаги пресбиопия мавжуд бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопия мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодлар контакт линзалар устидан ўқиш учун кўзойнак тақишлари мумкин.

8-боб. Оториноларингология

207. Номзодларда гувоҳнома билан назарда тутилган касбий вазифа ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, касалликлари, обструкциялари, жароҳатлари, функционал бузилишлари ва жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

208. Радиоалоқани олиб боришга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ва дудуқланиш аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Нутқ бузилиши ёки дудуқланиш енгил даражада бўлганда тижорат авиацияси учувчиларида яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланишига йўл қўйилади.

Нутқи аниқ ва тушунарли бўлган, айрим товушлар талаффузида нуқсонлари мавжуд номзодларда логопеднинг хулосаси асосида яроқлилик белгиланади.

209. Ечиб қўйиладиган тишлар протези мавжудлигида, нутқ функцияси протезлар ечилган ҳолда аниқланади.

Кўплаб тишларнинг йўқлиги сабабли чайнаш функциясининг кам аҳамиятли бузилиши аниқланганда, навбатдаги тиббий кўриклар оралиғида протезлаш тавсия этилади.

210. Аллергени аниқ маълум бўлганда ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром ва шунга ўхшаш аллергик ҳолатларда номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аллерголог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида индивидуал тартибда аниқланади.

211. Махсус анжомлардан, шу жумладан кислород ниқобидан фойдаланишда қийинчилик туғдирувчи, ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари билан кечувчи, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларини бузувчи қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари;

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг касалликлари;

жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар;

жароҳатлар;

кўплаб тишларнинг йўқлиги;

юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари;

касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи бошқа клиник аҳамиятга эга функционал бузилишлар.

212. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки уни тўлиқ издан чиқарувчи бурун тўсиғи қийшайиши, юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофик ўзгаришлари, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига олиб келувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ва бошқа шунга ўхшаш касалликлар аниқланганда, номзодларга нисбатан жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда ҳамда нафас олиш ва нутқ функциялари тикланганда, номзодларнинг ўқишга ва учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчи номзодларда мазкур касалликлар бўйича жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берган тақдирда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 2 ой ўтгач тиббий кўрик ўтказилади.

213. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки бурундан нафас олишнинг тўлиқ йўқлигига олиб келувчи бурун тўсиғининг қийшайиши, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига сабаб бўлувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ва бошқа шунга ўхшаш патологиялар мавжуд бўлганда, даволаш ўтказилмагунча ёки даволаш натижалари ижобий баҳоланмагунча, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

214. Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланганда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодлар яроқли деб топилади.

Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқлардаги жарроҳлик амалиётидан 2 ҳафта ўтгандан кейин бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганида номзодларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

215. Бурун бўшлиғи ва унинг ёндош бўшлиқларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

216. Шамоллаш белгилари (йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши ва бошқалар) мавжуд бўлганда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун бўшлиғи касалликлари аниқланганда номзодлар учиш ишидан (ўқишдан) вақтинча четлатилади.

Мазкур ҳолларда номзодларга нисбатан тўлиқ даволаш чоралари ўтказилади. Тўлиқ соғайиш тасдиқлангандан кейин оториноларинголог мутахассиснинг хулосаси асосида уларга учиш ишига (ўқишга) рухсат берилади.

217. Сурункали декомпенсацияланган тонзиллит жарроҳлик усули билан асоратларсиз даволанганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 1 ой ўтгач номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилиши мумкин.

Сурункали компенсацияланган тонзиллит аниқланганда номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

218. Учиш ишига монелик қилмайдиган пешона бўшлиқлари остеомалари аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Яхши сифатли ўсмалар (фиброма, полип, гемангиома ва бошқалар) аниқланганда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари натижалари ижобий бўлса, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ва бош айланиши мавжуд бўлмаганда, шунингдек тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

219. Гаймор бўшлиқларининг диаметри 2 см дан катта бўлган кисталари, шунингдек пешона бўшлиқларининг кисталари ва остеомалари сабабли ўтказилган ринопластикадан кейин жарроҳлик амалиётидан сўнг камида 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодлар ўқишга яроқли деб топилади.

Акустик невринома аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Органлар функцияларининг яққол бузилишлари билан кечувчи хавфли ёки хавфсиз ўсмалар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволаниш якунлангандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда, шунингдек онколог мутахассиснинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

220. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пункцияси ёки оддий мастоидектомия ўтказилгандан кейин бош айланиши мавжуд бўлмаганда ҳамда эшитиш функцияси нормада бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Радикал мастоидектомия ўтказилгандан кейин номзоднинг учиш ишига яроқлилиги тўлиқ отологик текширув натижалари асосида аниқланади. Бунда қуйидаги ҳолатлар алоҳида ҳисобга олинади:

монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши;

инфекция мавжудлиги ёки унинг хавфи;

бош айланиши;

бош чаноғи ички асоратларининг юзага келиш эҳтимоли.

221. Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, даволаш натижалари ижобий бўлса, қулоқ, томоқ ва бурун аъзолари бўйича тўлиқ текширув натижалари нормада бўлса, Евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланганда, бош айланиши кузатилмаганда, шунингдек Вальсалва синамаси ва кучли бурун пуфлаш вақтида бармоқ билан нотўғри кўрсатиш, нистагм ва нотурғунлик аниқланмаганда, номзодга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейинги 3 ой давомида бош айланиши кузатилмаса ҳамда эшитиш функцияси нормада бўлса, номзодга 2 йил муддатга фақат иккинчи учувчи мавжудлигида учиш ёки кафолатловчи яна бир учувчи мавжудлигида учиш чеклови билан учиш ишига яроқлилик белгиланиши мумкин. Мазкур ҳолларда номзодга оториноларинголог мутахассиснинг диспансер кузатуви белгиланади.

Ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келиши мумкин бўлган юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси мунтазам равишда олиб борилади.

222. Номзодларнинг вестибюляр функцияси (статокинетик барқарорлиги) вестибюляр анамнез, вестибюлометрия натижалари, жумладан айланувчи кресло тести ва Барани креслоси ёрдамида ўтказилган текширувлар, шунингдек узоқ муддатли учишларга чидамлилик даражаси ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Вестибюлометрия давомида енгил вестибюловегетатив реакциялар, жумладан тери рангининг бироз оқариши ва кам ифодаланган гипергидроз аниқланганда, соғлиқ ҳолатида бошқа патологик ўзгаришлар мавжуд бўлмаса ҳамда номзод учиш ишига чидамли деб топилса, мазкур ҳолат мустақил ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

223. Хавфсиз пароксизмал бош айланиши аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касаллик тўлиқ даволангандан кейин камида 4 ой ўтгач ҳамда клиник белгилар қайта кузатилмаганда, номзод қайта тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади ва улар қайта тиббий кўрикдан ўтказилмайди:

Менер касаллиги;

консерватив ёки жарроҳлик усуллари билан даволаш қийин бўлган вестибюляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалиялари;

сурункали вестибюляр бузилишлар;

статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражаси.

224. Полиплар, грануляциялар, ноғора бўшлиғи деворларининг кариеси билан кечувчи сурункали йирингли эпитимпанит ва мезотимпанит аниқланганда, шунингдек жарроҳлик амалиёти бўшлиқ эпидермизацияси тугалланмаган ҳолларда, жумладан йиринг, полип, грануляция ёки холестеатома мавжуд бўлганда, ҳамда жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

225. Грануляцияларсиз, полипларсиз, ноғора бўшлиғи деворларининг кариесисиз, лабиринтда яллиғланиш белгилари кузатилмайдиган, сурункали хавфсиз кечувчи бир томонлама эпитимпанит ва мезотимпанит аниқланганда, даволаш натижалари ижобий бўлса ҳамда эшитиш ўткирлиги ҳисобга олинган ҳолда, номзодларнинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

226. Барофункция ва эшитишнинг кам ифодаланган бузилишлари мавжуд бўлганда, учиш фаолияти давомида баротравматик ўзгаришлар кузатилмаган ҳамда номзод учиш ишига чидамли деб топилганда, учувчилар учиш ишига яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда яроқли деб топилган учувчиларга оториноларинголог мутахассиснинг диспансер кузатуви 1 йил муддатга, ҳар 3 ойда бир марта белгиланади.

Шунингдек, уларга ҳар 6 ойда бир марта аудиометрия текшируви ўтказилади.

227. Ҳаво босимининг ўзгариши шароитида Евстахий найининг ўтказувчанлиги бузилиши ёки қулоқнинг бароаккомодацион механизмлари етишмовчилиги сабабли қулоқ барофункцияси бузилганда, даволаш ўтказилгандан кейин барофункция бузилишининг органик ёки функционал шаклига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлса, эшитиш функцияси аудиограмма билан тасдиқланган нормада ҳамда барофункция сақланган бўлса, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқлар, қуруқ перфорация ёки ноғора пардада калсификатлар мавжудлиги ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Ташқи эшитиш йўлининг экзостозлари, қулоқ атрофи соҳасидаги остеомалар ва сурункали йирингли мезотимпанит ҳамда эпитимпанитлар сабабли ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланган ва текширув натижалари ижобий бўлса учиш ишига яроқлилик аниқланади. Қулоқ барофункцияси бузилишининг турғунлиги ва ифодаланиш даражаси қулоқ манометрияси, отоскопия ҳамда қулоққа ҳаво оқимини ўтказиш ёки катетеризация усуллари билан тасдиқланиши керак.

228. Номзодлар ўз гувоҳномаси ва малака белгилари билан назарда тутилган касбий мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун уларнинг эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши, бунда эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳдаги сўзларни шивирлаб талаффуз қилиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

Эшитиш функциясини аниқлаштириш мақсадида ультратовуш ва камертонлар ёрдамида қўшимча текширувлар ўтказилишга йўл қўйилади.

Акуметрия ва камертонлар ёрдамида текширувлар тажрибали оториноларинголог мутахассис томонидан ўтказилиши ёки мазкур текширувлар натижалари аудиометрия натижалари билан тасдиқланиши керак.

229. Эшитиш функциясини баҳолашда, бас ёки дискант гуруҳдаги сўзларга мансублигидан қатъи назар, эшитиш қобилиятининг энг ноқулай кўрсаткичлари асос қилиб олинади.

Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95 — 100 фоизини ташкил этганда эшитиш қобилияти нормада деб ҳисобланади.

Ушбу кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлганда, номзодга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

230. Аудиометрияда шовқинни қабул қилиш интенсивлиги -20 дБ дан +100 дБ гача ҳамда 125 Gs дан 8000 Gs гача бўлган диапазонда қайд этилади.

Номзодларда калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда ҳар бир қулоқ алоҳида текширилади. Бунда 500, 1000 ёки 2000 Gs частоталардан бирида 35 дБ дан юқори, ёки 3000 Gs частотада 50 дБ дан юқори эшитиш чегараси аниқланганда, эшитиш функцияси етарли деб ҳисобланмайди.

231. Тинч хонада 2 метр масофада номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда, ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини иккала қулоқда эшита олмаса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

232. Эшитиш қобилиятини тиклаш мақсадида ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан (тимпанопластика, стапедопластика) кейин жарроҳлик амалиёти бўшлиғининг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланганда, эшитиш функцияси тикланганда ҳамда махсус эшитиш мосламасини қўллаш қониқарли бўлганда, номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

233. Учувчининг эшитиш қобилияти юқорида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ҳаво кемаси кабинасидаги шовқин фонига ўхшаш шароитда (имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин фонида) сўзлашув ва радиомаяк сигналларини аниқ қабул қила олса, OAL чеклови қўлланилган ҳолда учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Бунда шовқин фони номзодга рухсат этилган ҳаво кемаси турининг шовқин даражасига мос бўлиши зарур.

234. Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация алоқасида қўлланиладиган сўзлашувга мос ва фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган бўлиши лозим.

Текширувлар тренажёрда ўтказилишига йўл қўйилади.

235. Эшитишнинг нейросенсор пасайишида эшитиш органининг бошқа касалликлари билан дифференциал ташхис ўтказилади ҳамда невритнинг этиологияси (заҳарланиш, жароҳатдан кейинги асоратлар, атеросклероз ёки гипертония фонида ривожланиши, инфекция, шовқин таъсири ва бошқалар) аниқланиб ташхисда кўрсатилади.

236. 4000 — 8000 Gs частоталарда айрим чегараларнинг 30 — 40 дБ гача бўлиши клиник ташхис қўйиш учун асос бўлмайди. Бунда номзодларга оториноларинголог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 2-ИЛОВА

2-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-боб. Умумий талаблар

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

гувоҳнома эгасида неврологик касаллик мавжудлиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

Авиация ходимлари ва курсантларнинг руҳий ҳолатини назорат кузатуви невролог, психолог ва фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокорлари томонидан амалга оширилади.

2. Номзодда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда, руҳий ҳолатнинг бузилиши гумон қилинган ёки бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, у ўқишдан ёхуд касбий-функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Номзоднинг руҳий соғлиги ва ижтимоий адаптация ҳолати руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Номзоднинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага келтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Учувчининг руҳий ва жисмоний ҳолатини тиббий кўрикдан ўтказишда ҳаво кемасини бошқариш бўйича унинг касбий яроқлилигини белгиловчи қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим. Бунда:

учиш жараёнида ҳаводаги вазиятни ва ўзининг фазовий ҳолатини тўғри аниқлаши учун ривожланган сезги органларига (кўриш, эшитиш, мувозанат, проприосепция, кинестезия) эга эканлиги;

учиш шароитларини тўғри баҳолаши, маълумотни ўз вақтида ва тўғри қабул қилиши, уни қайта ишлаши ва ҳаво кемасини белгиланган манзилга хавфсиз етиб бориши ҳамда қўнишини таъминловчи қарорлар қабул қилиш қобилиятига эгалиги;

учиш жараёнида белгиланган ҳаракатлар ва бошқарув амалларини бажариш учун жисмоний ва руҳий жиҳатдан етарлича тайёрлиги.

5. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишини текширишда қуйидагилар аниқланиши керак:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатини бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти ҳам муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришни пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатни бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

6. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-боб. Руҳий ҳолатнинг бузилиши ва асаб касалликлари

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини келтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисалари (инсидентлар)дан кейин юзага келадиган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишлари билан боғлиқ ҳолларда тиббий кўрик ўтказиш ва учувчи экипаж аъзоларининг яроқлилигини баҳолашда қуйидаги ҳолатлар ҳисобга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган шахснинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисаларидан (инсидентлар) кейинги руҳий тушкунлик ёки депрессия ҳолатлари авиация ходимининг касбий фаолиятни давом эттиришга салбий таъсири кўрсатиши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида учувчининг касбий мажбуриятларини бажаришига салбий таъсир кўрсатган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омили, шу жумладан ҳаво кемасини бошқаришдаги хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, учувчининг касбий фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, соғлиғи ҳолатида бузилишларни келтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиши ёки вафоти каби ҳолатлар ҳамда ушбу воқеаларга нисбатан субъектив таъсирланишининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Авиация ходимининг енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолатнинг ўзгаришлари мавжуд бўлганда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва махсус тавсиялар талаб этилмаса, унинг руҳий ва жисмоний соғлиғи ҳолати барқарор деб топилганда ҳамда парвозлар хавфсизлигини таъминлашга тўсқинлик қилувчи омиллар аниқланмаганда, невролог кўриги ўтказилгандан сўнг касбий фаолиятни давом эттиришга йўл қўйилади.

Авиация ходимининг авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий ҳолатнинг бузилишлари ва невротик ҳолатлар кузатилганда, уларнинг давомийлиги, унинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, командир-инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда тиббий яроқлилик масаласи аниқланади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув синдромлари ёки учувчилик фаолиятини давом эттиришга тўсқинлик қилувчи бошқа психологик таъсирлар мавжуд бўлганда, уларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Ўтказилган реабилитация чора-тадбирларининг ижобий натижалари кузатилганда авиация ходими касбий фаолиятига қайта тикланишига йўл қўйилади.

Психопатиялар уларнинг шакли ва клиник белгилари қандай бўлишидан қатъи назар, шунингдек номзоднинг психик бўлмаган бузилишлар (параноид, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

12. Қуйида келтирилган ташхислар бўйича номзодлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф51.2);

босинқирашлар (Ф51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфункциялар (Ф52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

13. Суицидал уринишлар мавжуд бўлган номзодларда учиш ишига (ўқишга) яроқсизлиги ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзод муаммога адекват ечим топа олмайди ва ушбу ҳолат руҳий кризис сифатида тавсифланади.

Ушбу ҳолатларни ўрганиш жараёнида психиатр ҳодиса бўйича гувоҳларнинг кўрсатмаларини, суицидал уринишга сабаб бўлувчи омилларни, шахсий ва оилавий анамнезни, аутоагрессив ҳаракатларнинг мазмуни, шакли ва мотивларини аниқлаши лозим.

Мазкур ҳолатларда психиатрик текширув ўтказилиши ҳамда психиатр томонидан тиббий хулоса расмийлаштирилиши зарур.

Анамнезида суицидал уринишлар аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва учиш ишига, ўқишга, парвозга ёки тегишли касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

14. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдром кузатилган учувчи таркиби (курсантлар), ушбу ҳолатни юзага келтирган сабаблар бартараф этилганда, клиник симптомлар тўлиқ йўқолганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ва невролог томонидан олиб борилган диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлганда, 4 — 6 ойдан сўнг қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Жисмоний (соматоген) касалликлар сабабли қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини бошдан кечирган учувчи таркиби (курсантлар), асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан сўнг доимий қувватловчи (психотроп) терапияга эҳтиёж мавжуд бўлмаганда ва асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсация қилинганда, улар учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топиладилар.

15. Шахс бузилишларининг мавжудлигини аниқлаш ва эксперт баҳолаш жараёнида ТУК аъзоси қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

шахсни давомли кузатувдан ўтказиш;

экипаж аъзолари билан суҳбатлар ўтказиш;

оилавий ва шахсий анамнезни ўрганиш;

психологик тестлар ва синовлар ўтказиш;

жамоа ичидаги психологик муҳитни баҳолаш.

Текширув жараёнида, ёмон мослашувчанлик, конфликтлилик ва ижтимоий дезадаптацияга олиб келувчи шахс бузилишларини оддий индивидуал хулқ-атвор хусусиятларидан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Шахснинг аҳамиятсиз бузилишларида, касбий фазилатларни (иш стажи, тажрибаси, маҳорати, бажарилаётган вазифанинг сифати ва бошқаларни ҳисобга олган ҳолда, яроқлилиги тўғрисидаги хулоса чиқарилади.

16. Номзодларда кам даражада ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлганда, асаб-руҳий фаолиятининг ижтимоий ва касбий жиҳатдан етарли компенсацияланганлиги аниқланса, номзодга аксентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

17. Номзоднинг хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват таъсирлар пайдо бўлганда, ушбу ҳолат психолог ва психиатр текширувини ўтказиш учун асос ҳисобланади.

Психолог томонидан номзоднинг индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса, унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

18. Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, дисомния ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки дисонмия мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда, психиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда психокоррекция муолажалари амалга оширилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

19. Алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткир ости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюсиноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

20. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда, алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2 — 4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходимининг ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

21. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув қуйидаги асосларда амалга оширилади:

номзоднинг ўз аризасига асосан;

сийдик, қон ёки бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида;

клиник белгилар ва симптомлар мавжудлиги ёки мазкур масалада хабардор бўлган учинчи шахсларнинг маълумотлари асосида.

Текширув натижалари ишончлилигини таъминлаш мақсадида маълумотлар бир нечта мустақил манбалардан олиниши лозим.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни аниқлашга қаратилган идентификацияловчи лаборатория таҳлиллари номзод томонидан мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқинда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини тасдиқловчи асосий объектив далил сифатида қабул қилинади.

22. Учувчи таркиби (курсантлар) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон пайдо бўлганда ёки ушбу мазмунда маълумот олинганда, авиация тиббий ходими унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилиш эҳтимолини кўрсатадиган далиллар ва шароитларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Мазкур ҳолатда учувчи таркиби (курсантлар) авиация тиббий ходими кузатувида, мавжуд тиббий ҳужжатлар, клиник белгилари ва ашёвий далиллар (шприц, дори воситалари қолдиқлари ва бошқалар) билан биргаликда наркологик муассасага юборилади.

Учувчи таркибининг (курсант) алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлигини аниқлашга қаратилган тиббий текширувлардан бош тортиши, унга тиббий хулоса берилмасликка ёки илгари берилган тиббий хулосани ҳақиқий эмас деб топилишига асос бўлади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки сурункали алкоголизм ҳолатлари мавжудлиги аниқланган учувчи таркиби (курсантлар), учиш фаолиятидан четлатилган даври ва ўтган муддатидан қатъи назар, барча класслар бўйича касбий фаолиятни давом эттиришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятига қайта тикланмайди.

Номзодда эпилепсия ташхиси аниқланганда, у барча класслар бўйича касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади ва учиш ишига (ўқишга) қайта тикланмайди.

23. Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган учувчи таркиби ва курсантлар ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган тиббий кўрикдан ўтиш учун юборилади.

Юборишдан аввал тутқаноқ ҳолати тўғрисидаги маълумотлар баён этилган, гувоҳлар имзолари билан тасдиқланган ҳамда авиация тиббиёт ходими томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис қуйидаги мажбурий текширувлар асосида қўйилади:

касаллик тарихи (анамнез)ни батафсил ўрганиш;

тўлиқ неврологик кўрик;

электроэнсефалография (бундан буён матнда ЭЭГ деб юритилади);

компьютер томографияси (бундан буён матнда КТ деб юритилади) ёки магнит-резонанс томография (бундан буён матнда МРТ деб юритилади);

психиатр ва эпилептолог хулосалари.

24. Биринчи марта ЭЭГда пароксизмал фаоллик аниқланган учувчи таркиби (курсант) неврология муассасада чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилиши лозим.

ЭЭГда илк бор эпилептиформ фаоллик («чўққи-суст тўлқин» туридаги ўзгаришлар) аниқланганда ва эпилепсия учун хос клиник белгилар ҳамда марказий асаб тизимининг органик шикастланишлари мавжуд бўлмаганда, учувчи таркиби (курсант) неврология муассасасида текширувдан ўтказилади.

ЭЭГдаги пароксизмал, эпилептоид фаоллик ва аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда, 3 — 6 ой давомида такрорий неврология муассасаси текширувлари натижасида тасдиқланганда, учувчи таркибига (курсант) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишларини (қисқа муддатли пароксизм, ҳушнинг ўзгариши, эпизодик йўқотилиши) ўтказган учувчи таркибига (курсант) тиббий экспертлар томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

25. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, бош ва орқа миянинг бирламчи касалликлари (васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз, соматоген, вертеброген ва бошқа этиологияли томирларнинг иккиламчи шикастланишлари) мавжуд бўлган номзодларда касбий фаолиятни бажариш жараёнида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини келтириб чиқариши мумкин бўлган омиллар бирламчи инсульт (криз) ривожланиши, касалликнинг қайталаниши, транзитор ишемик эпизодлар ёки мия қон айланишининг ўткир бузилишлари аниқланиши ҳамда тиббий хулоса чиқарилиши лозим. Тиббий хулосада қуйидагилар инобатга олинади:

касалликнинг этиологияси ва кечиши;

неврологик, психик ва функционал бузилишларнинг даражаси;

юклама синовларини бажариш қобилияти;

психологик текширув натижалари;

бажариладиган касбий функцияларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар;

ёндош кардиологик касалликлар (артериал гипертензия, юрак ритми бузилишлари), қандли диабет, дислипидемия, чекиш ва прогнозни ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари.

26. Геморрагик ёки ишемик генездаги мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака (бундан буён матнда ТИА деб юритилади) субарахноидал қон қуйилишини ёки томир кризи ҳамда мия қон айланишининг сурункали бузилишлари мавжуд бўлганда, номзодларга барча класслар бўйича яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бироқ, қуйидаги клиник ва инструментал текширувлар натижасида:

марказий асаб тизимининг неврологик ва руҳий функциялари сақланганлиги;

касалликнинг енгил даражада бўлиши;

атеросклеротик ўзгаришлар минимал ва барқарор хусусиятга эга эканлиги тасдиқланганда, учувчи таркибига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса берилишига йўл қўйилади.

Бунда яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса барча клиник, инструментал, психологик кўрсаткичлар асосида чиқарилади.

27. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагиларни инобатга олган ҳолда чиқарилади:

бош мия артерияларининг дуплекс сканерлашида (бундан буён матнда БМА ДС деб юритилади) артерия интимасининг 1 мм дан ортиқ қалинлашуви;

ультратовуш допплерографиясида (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) қон оқими чизиқли тезлигининг чегарага яқин ассиметриялари, қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар (масалан, ёруғликка суст реакцияли қорачиқлар, кафт-энгак рефлексининг сустлиги), енгил даражадаги когнитив ўзгаришлар ва ЭЭГда аҳамиятсиз функционал ўзгаришлар (бошланғич белгилари билан асаб-руҳий функциялари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади ҳамда атеросклерознинг ривожланишига қарши профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг 50 фоиз ва ундан ортиқ яширин стенозининг мавжудлиги, бир ёки бир нечта артерияларда турғун бўлмаганда, эмбологен хусусиятга эга атеросклеротик бляшкалари аниқланганда учувчи таркиби қўшимча назорат текширувларига юборилади ва маълумотлар тасдиқланганда бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиш хавфи юқори бўлганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса расмийлаштирилади.

Атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг учинчи ва тўртинчи хатбошиларида келтирилган икки ҳолат орасида бўлганда, жумладан гемодинамик жиҳатдан аҳамиятсиз стенозларда, турғун атеросклеротик бляшкаларда, нормага яқин хавф туғдирмайдиган психологик, биохимик ёки ЭЭГ ўзгаришлар мавжудлигида асаб-руҳий фаолиятлари етарлича сақланганда, бош мия томирларининг атеросклерози ташхиси қўйилади ва тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, транскраниал БМА ДС ва МРТ-ангиография ўтказилади ҳамда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулосада артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни, ёш, неврологик ва психик функцияларнинг сақланганлиги ҳисобга олиниши лозим.

Яроқли деб топилган учувчи таркибига 6 ойда 1 марта невролог диспансер кузатуви белгиланади.

ТИА ўтказган шахслар бўйича дифференциал диагностика (турли генезли беҳушлик ҳолатларидан фарқлаш) мажбурий равишда ўтказилади.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги мавжуд бўлган учувчилар яроқсиз деб топилади.

Турли генезли васкулитлар ўтказилганда, даволаниш якунлангандан сўнг ремиссия муддати камида 2 йил давом этган барқарор ҳолатда, касаллик тури ва сабаблари, хавф даражаси ҳамда бажариладиган касбий вазифалар ҳисобга олинган ҳолда номзодга индивидуал тиббий хулоса чиқарилади.

МРТда томирга оид генезли глиозлар ёки 2-3 мм ўлчамдаги майда кисталар аниқланганда, учувчи таркиби кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ кўригидан ўтказилади.

Касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қиладиган клиник, органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқли деб топилади.

28. Кучли даражадаги токсик заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия, қўрғошин билан заҳарланиш аниқланганда, кўрикдан ўтувчилар яроқсиз деб топилади.

Мия фаолиятининг бузилишига олиб келувчи ва мия тўқимасининг тузилмаси қайтмас даражада зарарланиши билан кечувчи нерв тизимининг органик касалликлари аниқланган шахслар мутлақо яроқсиз деб топилади.

Авиация ходимларида нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, шахс тиббий муассасанинг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади. Бунда КТ ва МРТ каби инструментал текширувлар ўтказилади.

29. Нерв тизимининг юқумли касалликлари ёки токсик заҳарланишларини ўтказган номзодларга қуйидаги шартлар бажарилганда, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

касалликдан тўлиқ соғайган бўлса;

нерв-руҳий (психоневрологик) функциялар тўлиқ тикланган бўлса;

нерв тизими фаолиятининг бузилишига олиб келмайдиган, фақат енгил даражадаги органик микросимптомлар сақланиб қолган бўлса;

клиник ва инструментал текширувлар натижасида мия тўқимасининг органик шикастланиши белгилари аниқланмаса.

Касбий фаолиятни бажариш учун муҳим бўлган функциялар клиник ва функционал жиҳатдан етарли даражада сақланганда, нерв-мушак аппарати ҳамда марказий ёки периферик нерв тизимининг суст прогредиэнт кечувчи, бошланғич босқичдаги ирсий-дегенератив касалликлари аниқланган номзодларга касбий вазифаларни хавфсиз бажариш қобилиятига таъсир этувчи омиллар мавжуд бўлмаганда, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

30. Гриппли энсефалит, ўткир энсефаломиэлит ва ўткир кана энсефалити каби нерв тизимининг ўткир юқумли-яллиғланиш касалликларини ўтказган номзодлар қуйидаги минимал муддатлар ўтгач учиш ишига яроқлиликни аниқлаш мақсадида тиббий кўрикдан ўтказилади:

гриппли энсефалитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 — 2 йил ўтгач;

ўткир энсефаломиэлитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 2 йил ўтгач;

ўткир кана энсефалитини ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 3 йил ўтгач.

Эпидемик сереброспинал менингитни ўтказган номзодлар касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач учиш ишига яроқлилигини баҳолаш учун тиббий кўрикдан ўтказилади.

Менингококли ринит, фарингит, унча билинмайдиган менингокок инфекциясини ўтказган шахслар терапевт томонидан тиббий кўрикдан ўтказиладилар.

31. Бош мия жароҳатини бошдан кечирган номзодлар тўлиқ даволаниш якунлангандан кейин неврологик бузилишлар аниқланмаганда, чуқурлаштирилган клиник текширув натижалари асосида тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Бунда жароҳатнинг механизми ва юз бериш шароитлари баҳоланиши, шу жумладан контактсиз бош мия жароҳати, мия силжиши, қон томирлар ёрилиши, шунингдек жароҳат оқибатида атлант-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасидан ташқари, жароҳатдан кейинги даврда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли билан боғлиқ бошқа хавф ҳам ҳисобга олинади.

Жароҳатнинг хусусияти ва оғирлик даражасига қўшимча равишда, жароҳатдан кейинги даврда посттравматик эпилепсия ривожланиши эҳтимоли билан боғлиқ хавф омиллари ҳам баҳоланиши шарт.

Мазкур ҳолатда тиббий хулоса анамнез маълумотлари, ЭЭГ натижаларининг динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсацияланиш даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ҳамда психологик текширув хулосалари асосида чиқарилади.

32. Бош мия жароҳатларидан кейин тиббий эксперт хулосаси қуйидаги ҳолатларда комплекс баҳоланган ҳолда чиқарилади:

амнезия ва онгнинг ўзгарувчанлик даврлари давом этиш муддати, уларнинг хусусияти ва барқарорлигини;

жароҳатнинг тури ва оғирлик даражаси, шунингдек жароҳатга оид клиник белгиларни;

соғлигига доир шикоятларнинг мавжудлиги, уларнинг хусусияти ва динамикасини;

номзоднинг маиший фаолият ва касбий вазифаларни бажариш қобилиятини (муҳим касбий психологик фазилатларнинг сақланганлиги, шахсият ва хулқ-атворга оид функцияларнинг етарли даражада барқарорлиги);

жароҳатдан олдинги соғлиқ ҳолати ва жароҳатдан кейинги асоратларнинг мавжудлиги ёки йўқлигини (посткоммоцион синдром, фокал неврологик бузилишлар, когнитив функциялар бузилишининг оқибатлари, посттравматик эпилепсия);

узоқ давом этувчи парвозлар ёки ишнинг мураккаб жараёнларида соғлиқнинг ёмонлашуви натижасида иш қобилиятини тўсатдан йўқотиш хавфини;

парвоз хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган дори воситаларини қабул қилиш билан боғлиқ ҳолатларни;

касбий фаолият хавфсизлигини таъминлашга таъсир этувчи бошқа тиббий ва психофизиологик омилларни.

33. Асаб-руҳий функцияларнинг турғун компенсация ҳолати (посттравматик ҳолатларда енгил вегетатив дисфункция ёки енгил неврологик симптоматика) мавжуд бўлганда, номзодларга ўзлари ўзлаштирган авиация техникасидан бошқа турдаги авиация техникасига қайта ўқиш тавсия этилмайди.

Касбий фаолиятга тикланган номзодлар тикланган кундан бошлаб 5 йил давомида невролог томонидан диспансер кузатувида бўлиши лозим.

34. Бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош миянинг лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ҳамда субдурал гематомалар кузатилганда, посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи тиббий текширув ўтказишда инобатга олиниши лозим.

35. Бош гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёки субарахноидал қон қуйилиши билан кечган бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейишидан кейин 1 — 2 йил ўтгач, тиббий кузатув ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда ва ижобий прогноз бўлганда, номзод касбий фаолиятга қайта тиклаш масаласини кўриб чиқиш учун тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

36. Номзодда паренхимада қон қуйилиши кузатилмаганда, асоратларсиз кечган оддий эпидурал гематомадан кейин 1-2 йил ўтгач, субдурал гематома билан кечган бош мия лат ейишидан кейин 2 йил ўтгач, бош мия чайқалишидан кейин 1,5 — 3 ой ўтгач, бош миянинг енгил даражадаги лат ейишидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, қўшалоқ бош мия шикастланишларидан кейин 6 — 24 ой ўтгач, посткоммоцион синдромда эса камида 3 ой ўтгач, неврологик ва когнитив функциялар сақланган, юклама синамаларига чидамлилик ижобий бўлган ҳолларда психолог, психиатр ва офталмолог кўриги, бош миянинг МРТси, ЭЭГ ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Мазкур текширувлар натижаларига кўра номзоднинг яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

37. Ташхисни расмийлаштириш жараёнида тиббий ҳужжатларда қуйидаги маълумотлар кўрсатилиши лозим:

бош мия жароҳатларининг клиник кўриниши (жароҳат тури, даражаси ва мавжуд асоратлар);

жароҳат олинган сана (аниқ кун, ой, йил);

текширув вақтида касаллик жараёнининг даври (ўткир давр, эрта ёки кеч реабилитация даври);

посттравматик синдромнинг клиник тавсифномаси;

нерв-руҳий (психоневрологик) функцияларнинг ҳолати (когнитив, вегетатив, психомотор, аффектив кўрсаткичлар).

38. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кечувчи шакллари, тез-тез қайталанувчи зўрайишлар, шунингдек кризли реакциялар (вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусуциятдаги, адренал ва диэнсефал турлари) билан кечувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган номзодлар авиация фаолиятига яроқсиз деб топилади.

Ушбу гуруҳга мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диэнсефал синдроми, ангионеврозлар (ангиотрофоневрозлар, Рейно касаллиги), қайталанувчи ангионевротик шиш (Квинке шиши), ортостатик эссенциал гипотония касалликлари киради.

39. Аниқ клиник маълумотларни олиш мақсадида қуйидаги инструментал текширувлар ўтказилади:

КТ — умуртқа тузилмасининг ҳолатини баҳолаш учун;

МРТ — орқа мия, унинг илдизлари ва паравертебрал тузилмалар ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия томирларининг БМА ДС ва ультратовуш доплерографияси, УТДГ — ротация синамалар давомида пайдо бўлувчи ёки кучаювчи вертебро-базиляр бассейндаги (ВББ) қон оқимининг пасайиш ҳолатини аниқлаш учун;

бош мия МРТ — серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришлар, шикастланиш ёки патологик жараёнларни баҳолаш учун;

визиометрия, периметрия, офталмоскопия, шунингдек аудиометрия, калорик синама ва бошқа махсус текширувлар — тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлган ҳолларда.

40. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфункцияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибюляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда, якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

41. Умуртқааро диск чуррасини жарроҳлик йўли билан олиб ташлаган номзодларда асоратлар мавжуд бўлмаганда, неврологик динамикаси ижобий бўлганда ҳамда реабилитация даври тўлиқ якунланганидан сўнг камида 3 — 6 ойдан кейин тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик жараёнида қуйидагилар баҳоланади:

тўсатдан ва олдиндан прогноз қилиб бўлмайдиган ўткир оғриқ хуружларининг юзага келиши;

касалликнинг қайталаниш хавфи;

функционал тикланиш даражаси;

узоқ муддат давомида аналгетиклар ва мушак релаксантларини қабул қилиш билан боғлиқ оқибатлар.

42. Асаб илдизчалари функционал бузилишлари аниқланмаганда, бироқ умуртқа поғонаси ҳаракатчанлигининг чекланиши ёки функционал бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, жарроҳ (вертебролог ёки нейрожарроҳ маслаҳати асосида) томонидан тиббий хулоса чиқарилади.

43. Умуртқа поғонасининг орқа мия илдизлари, нерв устунлари, нерв чигаллари ва ганглийларининг периферик нейроваскуляр синдромлар ёки илдизли компрессиялар билан кечувчи сурункали касалликлари ҳамда жароҳатлари, шунингдек ушбу ҳолатлар бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган аҳамиятсиз функционал бузилишлар мавжуд бўлган ҳолларда номзодлар ўқишга яроқсиз, бироқ иш фаолиятини бажаришга яроқли деб топилади.

44. Синкопал (беҳушлик) ҳолатни ўтказган номзодлар ишдан (ўқишдан) четлатилиши лозим.

Мазкур шахслар терапевт ва невролог томонидан бирламчи тиббий кўрик ўтказилгандан сўнг улар тиббий муассасанинг неврология бўлимига юборилиши ҳамда текширувдан ўтказилиши керак.

Синкопал ҳолат юзасидан далолатнома ушбу ҳолат содир бўлган вақтда номзоднинг ёнида бўлган биринчи тиббий ходим (шифокор) расмийлаштиради ва уни ТУКка тақдим этади.

Далолатномада қуйидагилар кўрсатилади:

беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши ва белгилари;

ҳолат содир бўлган вазият, шароит ва эҳтимолий сабаблар;

синкопал эпизоднинг давомийлиги ва динамикаси.

Далолатнома гувоҳларнинг, мазкур ҳолатни ўтказган шахснинг ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

45. Далолатномани расмийлаштиришда, синкопал ҳолатларни таснифлашда, дифференциал диагностика ўтказиш, текширувлар ҳажмини белгилаш ҳамда яроқлиликни аниқлаш амалга оширилади.

Асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаб, онг пароксизмал бузилишларини дифференциал диагностикасини ўтказиш, беҳушлик сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ва онг бузилишини такрорланиш эҳтимолини аниқлаб тиббий хулоса чиқарилади.

Синкопал ҳолатни юзага келтирувчи сабаблар аниқланганда, авиация ходимининг яроқлилиги асосий касалликнинг ҳолати, унинг қайталаниш эҳтимолига ҳамда парвозлар хавфсизлигига таъсир даражасига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

46. Соғлом авиация ходимида ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипокция таъсирига юқори сезувчанлик туфайли юзага келган бир марталик беҳушлик ҳолатида, ушбу ҳолатни келтириб чиқарувчи яширин муҳим механизмлар бўлмаганда ва унинг келиб чиқиши безарар деб топилганда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Соғлом авиация ходимида маълум бир вазиятда хавфсиз деб топилган беҳушлик ҳолати 2 марта такрорланганда, авиация ходими 3 ойдан 12 ойгача бўлган муддатга даволаниш ёки дам олиш учун ишдан четлатилади ҳамда неврологнинг диспансер кузатувига олинади.

Беҳушлик ҳолатлари кўп маротаба (3 ва ундан ортиқ) такрорланганда, номзод учиш ишига, ўқишга ёки парвозга яроқсиз деб топилади. Бунда 2 йил ўтгач, вегетатив-томир лабилитети, артериал гипотензия ва юклама синамаларига чидамсизлик белгилари мавжуд бўлмаганда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилишига йўл қўйилади.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолатларида номзодга учиш ишига, парвозга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-боб. Ички касалликлар

47. Авиация ходимида инфекция ва паразитар касалликлардан соғайганидан кейин инфекционистнинг ижобий хулосаси ва чуқурлаштирилган текширувларнинг ижобий натижалари асосида уларнинг яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ҳамда геморрагик безгакни ўтказган номзодларнинг учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқлилиги вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан сўнг аниқланади.

48. Клиник прогнози салбий бўлган қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланган номзодларга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланганда ҳамда гемоглобин концентрацияси 105 г/л дан паст бўлганда, номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасада чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади.

Текширув натижалари ва даволаш якунлари ижобий бўлганда, гематолог хулосаси ҳамда прогнози асосида, касалликнинг аниқланган сабаби, лаборатор-клиник кўрсаткичларнинг меъёрий ҳолати, касалликнинг ремиссия босқичи ва тури (постгеморрагик, темир танқислиги анемияси ва бошқалар) ҳисобга олинган ҳолда, номзодга учиш ишига, ўқишга, ишга ёки парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликларни баҳолашда организмнинг метаболик эҳтиёжларини қондириш учун қоннинг кислородни етарли даражада ташиш хусусияти, шунингдек ерда ва баландлик шароитида, тинч ҳолатда ҳамда жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида организмнинг функционал имкониятлари инобатга олинади.

49. Соғлом учувчиларда қондаги гемоглобин концентрациясининг нормаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/л ни ташкил этади. Мазкур кўрсаткичлар пасайган тақдирда, шахс қўшимча текширувдан ўтказилади ва заруратга кўра даволаниш учун учишдан четлатилади.

Гемоглобинопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда касаллик хуружларсиз кечса ва номзод тўлиқ ҳажмдаги функционал қобилиятларга эга бўлса, у яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

50. Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопениялар (темир танқислиги сабабли камқонлик ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолиятининг пасайишида) билан боғлиқ ҳолларда тромбоцитлар миқдори ва бошқа кўрсаткичлар нормал даражага етгандан сўнг яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Тромбоцитлар миқдори 75 × 10 9 /л дан кам бўлган тромбоцитопенияда номзод учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида, агар 6 ой давомида тромбоцитлар миқдори нормада сақланса, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларда тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

51. Учиш ишида антикоагулянтлар (кумаринлар, варфарин) ёки кучли антитромбоцитар дори воситаларини (масалан, клопидогрел ва шунга ўхшаш) қабул қилиниши дисквалификация омили ҳисобланади (кичик дозадаги аспирин бундан мустасно).

52. Компенсацияланган, аъзолар фаолияти сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезда, ресидивлар мавжуд бўлмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

53. Ўроқсимон ҳужайра касаллиги аниқланган номзодлар касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайра ташувчилиги мавжуд бўлган номзодларда клиник хавф аниқланмаса, яроқли деб топилишига йўл қўйилади.

Чин (ҳақиқий) полицитемия мавжуд бўлган номзодлар тромботик хавф юқори бўлганлиги сабабли яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи полицитемия ҳолатларида эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби (нафас олиш тизими касалликлари, баландлик шароитида гипокция таъсири ва бошқа омиллар) аниқлангандан кейин тиббий хулоса чиқарилади.

54. Қуйидаги ҳолларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

аллергиянинг оғир клиник кўринишларида (анафилакция, ангионевротик шиш, оғир бронхиал спазм);

йил давомида 2 мартадан кўп қайталанувчи резидивларда;

касалликни чақирувчи аллерген номаълум бўлганда;

аллергик реакция касбий вазифаларни бажаришда хавфсизликка бевосита таҳдид туғдирганда.

55. Турғун терапевтик таъсирга эга бўлган ҳолларда қуйидаги шартлар таъминланганда номзод учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади:

аллерген аниқ белгиланган бўлганда;

аллерген билан контакт тўлиқ бартараф этилган бўлганда;

3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда;

иш жойида (авиация объектларида) аллерген билан мулоқот эҳтимоли бўлмаганда.

56. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м 2 ) формуласи бўйича ҳисобланади:

ТВИ баҳолаш жадвали

Тана вазни даражалари ТВИ Ёндош касалликлар хавфи Тана вазни дефицити <18,5 Паст (бошқа касалликлар хавфи юқори) Нормал тана вазни 18,5 — 24,9 Одатдаги (минимал) Ортиқча тана вазни 25,0 — 29,9 Ўртача юқори Семизликнинг I даражаси 30,0 — 34,9 Юқори Семизликнинг II даражаси 35,0 — 39,9 Жуда юқори Семизликнинг III даражаси ≥40 Ҳаддан зиёд юқори

57. Ортиқча тана вазни бўлган шахсларга семизликнинг хусусиятидан ва келиб чиқиш сабабларини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Семизликнинг симптоматик (иккиламчи) эндокрин ёки серебрал генезли семизликда тиббий хулоса асосий касалликнинг хусусияти ва прогнози асосида чиқарилади.

Мушак ва ёғ тўқималарининг нисбати ва организмдаги ёғ ҳажми фоизи аниқланиб тана вазни ҳисобланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинадиган номзодлар ҳамда кабина экипажи аъзолари учун бўй ва тана вазнига доир талаблар иш берувчи томонидан белгиланади.

58. ТВИ 35,0 дан юқори бўлган номзодларда қуйидагилар инобатга олинади:

эндокринолог, заруриятга кўра бошқа тегишли мутахассислар хулосалари;

кардиоваскуляр хавф омиллари: артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толерантликнинг бузилиши, дислипидемия, ёши, зарарли одатлар (чекиш ва бошқалар);

метаболик синдром ривожланиш хавфи;

психологик текширувлар;

юрак-қон томир тизимининг функционал резервлари;

юклама тестлари ва бошқа кўрсаткичлар.

Мазкур кўрсаткичлар бўйича ҳолат индивидуал баҳоланади ва номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқли ёки яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

59. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситалари билан доимий даволанишни талаб қилувчи қандли диабетнинг бошқа турларида ҳамда тиреотоксикознинг барча шаклида учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

углевод алмашувининг тўлиқ компенсацияси мавжуд бўлганда;

ЭКГнинг юклама синамаларига юкли синамаларига чидамлилик кўрсатилганда;

МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган текширув усулларининг ижобий натижалари бўлганда;

диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий бўлганда.

Тиббий текширувда қуйидаги хавф омилларининг мавжудлиги ва даражаси инобатга олиниши лозим:

номзоднинг ёши 60 ёшдан юқори бўлганлиги;

буйрак фаолиятининг бузилиши;

нотўғри овқатланиш ҳолатлари;

кўп компонентли дори терапияси (полифармация) ҳамда диабет оқибатлари ривожланишига таъсир қилувчи бошқа омиллар.

Мазкур кўрсаткичлар комплекс баҳоланганидан сўнг номзоднинг касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш қобилияти аниқланса, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Қандли диабетнинг II турида монотерапия сифатида алфа-глюкозидаза ингибитори (глюкобай), тиазолидиндион ёки метформин қабул қилиниши зарур бўлса ҳамда парҳезга риоя қилинса, учувчиларга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

62. Қандли диабетнинг II турида қуйидаги шартлар бажарилганда, номзодга юк ташиш билан боғлиқ учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади:

даволаш фақат монотерапия шаклида амалга оширилаётган бўлса (алфа-глюкозидаза ингибитори, тиазолидиндион, метформин қабул қилинаётган бўлса);

номзод парҳезга қатъий риоя қилаётган бўлса;

углевод алмашувининг компенсацияси барқарор ҳолатда бўлса;

гипогликемия хуружлари ёки глюкозанинг кескин ўзгаришлари кузатилмаса;

тиббий кўрсаткичлар, юклама синамалари, шунингдек диабетолог (эндокринолог) хулосаси ижобий баҳоланган бўлса.

Бунда учувчи таркибига ЭКГ назорати, терапевт ва диабетолог (эндокринолог) кўриклари ҳар 6 ойда бир марта белгиланиши, навбатдаги режалаштирилган тиббий кўрик жараёнида эса ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган услублар билан коронар артериялар текшируви ўтказилиши лозим.

63. Авиация амалиётида сульфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар (метформин бундан мустасно), турли гипогликемик препаратларнинг биргаликда қабул қилишга йўл қўйилмайди.

Тиреотоксикоз ҳолатларида авиация ходимини қайта тикланиш муддатини белгилашда касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, амалга оширилган даволаш тури, касалликнинг орган ва тизимларга таъсири ҳамда биохимик кўрсаткичлар натижалари инобатга олинади.

Диффуз-токсик буқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлигини инобатга олган ҳолда, дори воситалари қабул қилиниши тўхтатилганидан сўнг камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолати қайд этилганда, эндокринологнинг ижобий хулосаси асосида учувчи таркибининг (курсантнинг) учиш ишига (ўқишга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

64. Енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқнинг жарроҳлик усулида ёки радиоактив йод билан даволанган ҳолатларда, даволаш тугаганидан сўнг камида 6 ой ўтганидан кейин биохимик кўрсаткичлар турғун ҳолатда ва эндокринологнинг ижобий хулосаси мавжуд бўлса, номзоднинг (ўқишга, ишга, парвозга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Тиреотоксик аденомада жарроҳлик амалиётидан кейин 6 ой ўтгач авиация ходимининг учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

65. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни ўтказган номзодларда қуйидаги ҳолларда учиш ишига (ўқишга) қайта тикланишга йўл қўйилади:

қалқонсимон без фаолияти лаборатор ва клиник кўрсаткичлар бўйича турғун норма даражасига келтирилган бўлса;

касалликнинг сабаби, шакли ва кечиш хусусиятлари аниқланган бўлса;

чуқурлаштирилган текширув натижалари (гормонлар профили, ультратовуш текшируви, юрак-қон томир тизими баҳоси) ижобий бўлса;

эндокринологнинг ижобий прогнози ва хулосаси мавжуд бўлса.

Мазкур талаблар бажарилганда, индивидуал тартибда баҳолаган ҳолда камида 3 ой ўтгач учиш ишига қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Тиреоидит касаллигини зўрайиши ҳолатларидан сўнг учиш ишига (ўқишга) рухсат бериш даволаш тўлиқ якунлангандан ва эутҳйроид ҳолат тикланганидан кейин эндокринолог хулосаси асосида амалга оширилади.

Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик буқоқда, шунингдек йод препаратлари ёки тиреоид гормонлари билан ўтказилаётган профилактик терапия давомида қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашиши мавжуд бўлган номзодларда ҳамда углеводлар толерантлигининг бузилиши кузатилганда, у учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилади.

66. Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари нормада бўлганда, ТТГ даражаси мос равишда пасайган ёки кўпайган ҳолларда авиация ходималари эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланиши ҳамда ТТГ ва тиреоид гормонларининг лаборатор назорат текширувлари камида ҳар 3 ойда бир марта ўтказилиши зарур.

Эндокрин тизими касалликлари мавжуд бўлган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда, терапевт тавсияси асосида ҳар 6 ойда эндокринолог томонидан диспансер кузатуви ўтказилиши белгиланади.

67. Сил касаллигининг актив шакли аниқланган номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланиб, тегишли даволаш курси тўлиқ якунланганидан кейин камида 3 ой ўтгач, клиник симптомлар мавжуд бўлмаса, ўпканинг зарарланган қисмида актив жараён аниқланмаса, нафас олиш тизими функцияси сақланган бўлса ҳамда рентген текширув натижалари ижобий бўлса, номзод учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Номзод яроқли деб топилган тақдирда, 2 йил давомида терапевт диспансер кузатуви белгиланади, заруратга кўра фтизиатр маслаҳати ўтказилади ҳамда ўпка қафасининг рентгенографияси ёки бошқа назорат текширувлари амалга оширилади.

68. Актив бўлмаган ёки даволанган сил касаллиги мавжуд бўлганда, шунингдек касалликдан кейинги қолдиқ ўзгаришлар (чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ёки плеврал битишмалар) аниқланганда, бироқ кўкс оралиғи органларининг силжиши кузатилмаганда ҳамда ташқи нафас олиш функцияси бузилмаганда номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

69. Сил касаллигини ўтказган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган ҳамда тўлиқ тузалгани тўғрисидаги фтизиатрнинг хулосасини ТУКга тақдим этадилар.

Ташқи нафас олиш тизими функциясини баҳолаш мақсадида кардио-респиратор тизими функционал захиралари, шунингдек реестриктив ёки обструктив турдаги бузилишларнинг мавжудлигини аниқловчи клиник-инструментал текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари фаолияти касбий вазифаларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлса, шунингдек сил касаллигини даволаш жараёнида қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаса, номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

70. Сил касаллигини ўпкадан ташқари шаклларини ўтказган номзодларга, фтизиатрнинг якуний хулосаси ва ижобий клиник-прогноз кўрсаткичлари, шунингдек зарарланган аъзолар ва тизимлар функционал ҳолатининг тўлиқ сақланганлиги асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил давомида терапевт томонидан диспансер кузатуви белгиланади. фтизиатрнинг маслаҳати, шунингдек клиник кўрсатмаларга мувофиқ қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар ўтказилади.

71. Меҳнат қобилиятини йўқотиш хавфини келтириб чиқарувчи қуйидаги нафас олиш тизими касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

ўпканинг сурункали обструктив касалликлари (бундан буён матнда ЎСОК деб юритилади);

бронхиал астма;

бронхоэктатик касаллик;

саркоидоз;

диффуз пневмосклероз ва ўпка эмфиземаси;

турли этиологияли зотилжамнинг оғир ёки қайталанувчи шакллари;

сурункали бронхитнинг тез-тез зўраювчи шакллари.

72. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ёки яроқлиликка ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

нафас олиш тизими функцияси тўлиқ ёки етарли даражада сақланган бўлса;

кардио-респиратор функционал захиралари нормада бўлса;

реестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжуд бўлмаса (клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлса);

лаборатор-инструментал текширувлар (спирометрия, артериал газлар, кўкрак қафаси рентгенограммаси) натижалари ижобий бўлса;

клиник симптомлар мавжуд бўлмаса ёки енгил даражада бўлса;

чекиш фактори мавжуд бўлмаса;

ЎСОКнинг бошланғич (енгил) даври, сурункали бронхитнинг ремиссия даври, чегараланган пневмосклероз аниқланганда;

кўкрак қафасида ўтказилган жарроҳлик аралашувидан кейин нафас олиш ва кардио-респиратор тизимлари функцияси тўлиқ тикланган бўлса.

73. Қуйидаги ҳолатларда номзодга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади:

кўкрак қафасидаги жарроҳлик амалиётидан сўнг — 4 — 6 ой ўтгач (операция соҳасининг тўлиқ битиши, плеврал бўшлиқда патологик ўзгаришлар мавжуд эмаслиги, ташқи нафас тизими функцияси норма ҳолатига қайтгани аниқланганда);

спонтан пневмотораксдан сўнг — 3 ой ўтгач (плевра битишлари, реестриктив бузилишлар, резидуал бўшлиқ ёки қайталаш хавфини кўрсатадиган белгилар бўлмаганда).

74. Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Актив яллиғланиш жараёни тўлиқ бартараф этилгач, авиация ходимлари тўлиқ соғайгач ва ташқи нафас олиш аъзолари функционал кўрсаткичлари норма даражасига қайтгани чуқурлаштирилган текширувлар билан тасдиқлангандан сўнг уларга учиш ишига рухсат берилади.

75. Йирингли ёки обструктив бронхитда, шунингдек такрорий пневмоторакс ҳолатларида штурманлар, борт муҳандислари, ҳаваскор учувчилар (самолёт ва вертолёт), фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари ўқувчилари ҳамда кабина экипажи аъзоларига учиш ишига (ўқишга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

76. Ҳаваскор учувчилар, планер учувчилари, эркин аэростат учувчилари ҳамда ўта енгил ҳаво кемаси (ЎЭҲК) учувчилари учун нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларининг чуқурлаштирилган текширувлари натижалари ижобий бўлганда, индивидуал тартибда парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Қуйидаги юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишлари, шунингдек юрак мушаги ва клапан аппаратининг органик шикастланишлари мавжуд бўлган номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади:

синус тугунининг кучсизлик (заифлик) синдромида;

юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишларида (кетма-кет 2 ёки ундан ортиқ қисқаришнинг тушиб қолиши);

мерсал аритмия хуружлари ҳамда юрак бўлмачаларининг ҳилпиллашида;

суправентрикуляр тахикардияда (юрак уриш тезлиги ≥120 зарба/мин, тўрт ва ундан ортиқ комплекслар билан қайд этилган такрорий эпизодлар);

қоринчалар экстрасистолиясининг би- ёки тригеминия кўринишида такрорланиб туришида;

жуфтлашган қоринчалар экстрасистолияларининг такрорий эпизодларида;

қоринчалар тахикардияси эпизодларида (юрак уриш тезлиги дақиқасига 120 зарба ва ундан кўп бўлиб, учтадан ёки ундан ортиқ комплекс билан);

спонтан суправентрикуляр тахикардия билан кечувчи Волф-Паркинсон-Уайт синдромида;

миокард инфаркти ёки стенокардияда;

юрак касалликларининг суст кечувчи ўткир даври ҳамда касаллик оқибатлари билан боғлиқ аниқ ифодаланган ритм ва ўтказувчанлик бузилишларида;

юрак етишмовчилиги ёки оғриқ синдромининг мавжудлигида;

мўътадил ва оғир даражадаги комбинацияланган юрак нуқсонларида;

митрал клапаннинг 6 мм дан ортиқ пролапсида;

дилатацион, гипертрофик ёки реестриктив кардиомиопатияларда.

Мазкур ҳолатлар аниқланганда номзодлар учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсиз деб топилади.

78. Юрак касалликларининг клиник белгилари аниқланганда, касалликнинг анамнези батафсил ўрганилиши, клиник ва кардиологик текширувлар ўтказилиши лозим.

Олинган натижалар, касалликнинг кечиши ва прогнози, мавжуд ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, индивидуал хавф омиллари инобатга олинган ҳолда учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

79. Ревматизмнинг актив фазасини ўтказган номзодларда актив ревматик жараён тўлиқ бартараф этилганда ва юракда органик нуқсонлар аниқланмаганда, касалликдан сўнг камида 1 йил ўтгач, чуқурлаштирилган клиник ва кардиологик текширув натижалари ижобий бўлса, учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Миокардитни ўтказган номзодларда тўлиқ соғайиш кузатилганда ёки миокардитик кардиосклероз шакллангандан сўнг камида 3 — 6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи тўлиқ бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлигининг фақат клиник аҳамиятга эга бўлмаган енгил ўзгаришлари мавжуд бўлганда ҳамда лаборатория таҳлиллари ва ЭКГда яллиғланиш белгиларининг мавжуд эмаслиги тасдиқланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

80. Миокардиодистрофия аниқланганда, юракнинг насослик функцияси сақланганда, клиник симптомлар енгил даражада бўлганда, касалликни оғирлаштирувчи хавф омиллари мавжуд бўлмаганда учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши, бунда 3 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланиши лозим.

Ушбу давр мобайнида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлиши ва юклама (стресс-тест) синамалари натижалари ижобий бўлиши шарти билан 3 йил якунида ташхис бекор қилинади.

81. Митрал клапаннинг 3 мм дан 6 мм гача бўлган пролапсида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаганда, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, шунингдек оқим йўлларида обструкция белгиларисиз кечувчи қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида ҳамда юрак фаолияти гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

82. Юрак яллиғланиши билан боғлиқ касалликларни ўтказган авиация ходимлар даволанганларидан кейин 3 ойдан сўнг, учиш ишига (ишга) терапевт тиббий кўриги ўтказилиб ишга рухсат берилади, бошқа номзодларга эса меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан сўнг, терапевт тиббий кўриги ўтказилиб ўқишга ва парвозга рухсат берилади.

83. Суправентрикуляр ритм бузилишлари аниқ ифодаланган ҳолларда электрофизиологик текширув ўтказилади.

Текширув давомида клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари сунъий равишда чақирилганда, унинг натижалари салбий деб баҳоланади.

Ритм бузилишларининг ифодаланиш даражасини аниқлаш мақсадида ЭКГнинг суткалик мониторинги ўтказилади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволангандан кейин номзод қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

84. Номзоднинг юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларида, ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисмидаги (СТ ва Т) беқарор ўзгаришлар бета-блокаторлар таъсирида меъёрлашганда ва соғлиқ ҳолати юзасидан шикоятлар бўлмаганда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

B. Lown ва M. Wolf таснифи бўйича M. Ryan модификациясига мувофиқ симптомларсиз кечувчи қоринчалар экстрасистолиясининг 1-градациясида (ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 та экстрасистолиядан кам, ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 та экстрасистолиядан кам бўлганда) қўшимча кардиологик текширувлар талаб этилмайди ва авиация ходимларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур таснифга кўра симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 2 — 4а-градацияларида номзодларга кардиологик текширувлар ўтказилади.

Ушбу таснифга кўра симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5-градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлганда, кардиологик текширувлар натижасида ташхис тасдиқланса, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

85. Кардиологик текширувлар натижасида симптоматик бўлмаган синусли брадикардия ва 3,0 сониядан кам давом этувчи симптомларсиз синусли паузалар аниқланиб, юракнинг оғир структуравий касалликлари ва клиник аломатлари мавжуд бўлмаса, номзодга чекловлар қўллаган ҳолда учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

86. Юрак қон-томир тизимининг функционал бузилишларида, уларнинг келиб чиқиш сабаблари ва касбий фаолиятни бажариш билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиқ ҳолатига таъсири аниқланади.

Тиббий хулоса чиқаришда нейроциркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечаётган ҳолатларда юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва экстракардиал патологиялар мавжудлиги бартараф этилиши лозим.

Сутка давомида юзага келувчи ритм бузилишлари вегетатив дисфункциянинг асосий маркери эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг 24 соатлик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

Юкламали ЭКГ, ВЕМ, миокард ссинтиграфияси ва коронарография текширувлари ҳам ўтказилишига йўл қўйилади.

87. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияланган шаклида, миокардитик кардиосклерозда, турғун компенсацияланган, чекланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонларида ҳамда гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида индивидуал тартибда номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

88. Тож томирларининг ва (ёки) умумий қон айланишининг етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари ҳамда перикарднинг органик касалликлари мавжуд бўлган номзодларда, шунингдек даволашга мойил бўлмаган ва юрак ритми ҳамда ўтказувчанлиги бузилишлари аниқланганда, учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

89. Номзодларда, (фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчилар ва ўқувчилар бундан мустасно) Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи марта аниқланганда, қуйидаги шартлар асосида чекловлар қўлланган ҳолда индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

чап қоринча функционал ҳолати сақланган бўлмаслиги (ЭхоКГ натижаларида чап қоринчанинг отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан паст бўлмаслиги);

юкламали ЭКГ синамалари (Брюс протоколи) бажарилганда IV босқичга қадар бажариш имконияти мавжуд бўлиши, миокард ишемиясига хос белгилар кузатилмаслиги, клиник аҳамиятга эга ритм бузилишлари аниқланмаслиги, юклама вақтида симптомлар (кўкрак оғриғи, ҳансираш, бош айланиши) бўлмаслиги;

холтер-мониторинг натижаларида юрак ритми бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки клиник аҳамиятга эга бўлмаган минимал кўринишда бўлиши.

Зарурият туғилганда коронар ангиография ўтказилиши, коронар артерияларда стеноз даражаси йирик томирларда 50 фоиздан кўп бўлмаслиги ҳамда проксимал сегментларда эса 30 фоиздан ошмаслиги лозим.

Бунда авиация ходимига йилда 1 марта кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Юклама билан ўтказилган ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм горизонтал пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин. Шу сабабли баҳолашда асосий эътибор юриш давомийлигига, клиник симптомларга (мавжуд бўлса) ҳамда аниқланган ўзгаришларнинг хусусиятига қаратилади.

90. Номзодларда (фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кирувчилар ва ўқувчилар бундан мустасно) меҳнат қобилиятининг йўқолиш хавфини оширувчи юрак қон-томир касалликларига доир жарроҳлик амалиётлари (перкутон коронар аралашув ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, аорта-коронар шунтлаш) ўтказилганда, шунингдек анамнезида миокард инфаркти оғир кардиологик касалликлар қайд этилганда, тиббий кўрик жарроҳлик амалиёт ўтказилгандан сўнг камида 6 — 12 ой ўтгач ўтказилади.

Тиббий хулоса қуйидагилар таъминланганда индивидуал тартибда белгиланади:

жарроҳлик аралашуви муваффақиятли бажарилганда;

жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз ёки аҳамиятсиз клиник ифодаланишда кечганда;

кўкрак соҳасида оғриқ (ангина), нафас қисиши ёки аритмиялар каби клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда;

антиангинал дори воситаларини доимий қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда;

юрак қон-томир касалликлари хавф омиллари (чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензия хуружи, дислипидемия) баҳоланганда ва уларнинг камайтирилгани ёки назорат остига олинганда;

кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижаларининг ижобийлигида (кардиолог хулосаси берилган ЭхоКГ, Брюс протоколи бўйича юкламали ЭКГнинг тўртинчи босқичида).

Мазкур ҳолларда учувчиларга индивидуал тарзда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади ва заруриятга кўра чекловлар қўлланади.

Бунда яроқли деб топилган номзодлар ҳар 6 ойда терапевт томонидан диспансер кузатуви, қондаги глюкоза даражаси, тана вазни ва артериал босим кўрсаткичларининг назорати, навбатдаги тиббий кўрикда такрорий кардиологик текширувлар ва кардиолог маслаҳатидан ўтишлари лозим.

91. Авиация ходими ўткир безарар асептик перикардитни бошдан кечирганидан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, касаллик симптомлари бўлмаса, ЭхоКГ натижалари нормада бўлса, 24 соатлик ЭКГ мониторинги ва юкламали ЭКГ натижалари ижобий бўлса, қўшимча чуқурлаштирилган текширувлар асосида индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бунда 2 йил давомида терапевт ва кардиологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Касаллик қайталанганда ёки оғриқ синдроми сақланганда номзодлар учиш ишига (ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар қайта тикланмайди.

92. Авиация ходими миокардитни бошдан кечирганидан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, 24 соатлик ЭКГ мониторинги, юкламали ЭКГ ва ЭхоКГ ўтказилади. МРТ ва холтер мониторинги ҳам амалга оширилиши мумкин.

Текширув натижалари нормада бўлса, ЭхоКГда чап ва ўнг қоринча функцияларининг бузилиш белгилари аниқланмаса, номзодга индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади. Бунда йилига 1 марта ЭхоКГ текшируви ўтказилади.

93. Номзодда қуйидаги кўрсаткичлар аниқланганда, тиббий хулоса юракнинг тузилмавий касалликлари ва номзоднинг касбий функционал мажбуриятларини бажариш қобилияти ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади:

аорта илдизи диаметри 5,0 см дан ортиқ бўлганда;

чап қоринчанинг якуний диастолик ўлчами 6,5 см дан ортиқ бўлганда;

чап қоринчанинг якуний систолик ўлчами 4,4 см дан ортиқ бўлганда;

қоринчалараро тўсиқ қалинлиги 1,4 см дан ортиқ бўлганда.

94. Умумий ва тож томирлар ҳамда юрак мушаклари касалликларида, агар қон айланиши бузилиши кузатилмаса, учувчиларга (самолёт, вертолёт) юкламали ЭКГ текшируви ўтказилади ва юрак-қон томир тизимининг функционал сақланганлиги аниқланганда, уларга касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

95. Миокард дистрофияси ва миокардитдан кейинги кардиосклерозда, юракдаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятга салбий таъсири аниқланмаса ва юрак мушагининг функцияси сақланган бўлса, номзодларга касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

96. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар ва аорта деворининг қалинлашиши аниқланган ҳолларда, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати сақланган бўлса, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

97. Асоратларсиз миокард инфарктини бошдан кечирган номзодлар 6 ой ўтгач, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати яхши бўлганда, шикоятлар ва хавф омиллари бўлмаса, ишемик касалликни фаол даволашга эҳтиёж қолмаган бўлса, юклама синамаларида жисмоний иш қобилияти сақланганда, ЭхоКГда юрак бўшлиқлари кенгаймаганда, чиқариш фракцияси 50 фоиздан кам бўлмаганда, суткалик ЭКГ мониторингида клиник аҳамиятли ўзгаришлар аниқланмаганда ҳамда коронароангиографияда инфаркт зонасидан ташқаридаги тож артерияларида стеноз 50 фоиздан ошмаганда, индивидуал тартибда номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

98. ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфаркти клиник жиҳатдан тасдиқланмаганда, анамнез батафсил ўрганилади ҳамда ЭхоКГ ва ссинтиграфия ўтказилади.

Текширув натижалари ижобий бўлганда, юрак функцияси яхши сақланганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилиши мумкин.

99. Артериал гипертензияда қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори даражада турғун бўлганда, касаллик хуружли кечганда (бир марталик асоратсиз хуруж бундан мустасно) ҳамда юрак-қон томир тизимининг 3 ва 4-даражали асоратлари мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Бунда чуқурлаштирилган текширув ўтказилиб, юрак-қон томир тизимининг функционал сақланганлиги ва даволаш натижаларининг ижобийлиги аниқланганда, номзоднинг яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилиши мумкин.

100. Текширув натижалари билан тасдиқланган «оқ халат»га бўлган артериал гипертензияда номзодга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон босимининг дори-дармонларсиз нормага келишида ёки авиацияда рухсат этилган дори воситалари ёрдамида қон босими 160/95 мм сим устунидан юқори бўлмаса, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ҚБ-мониторинги ва бошқа текширувлар ўтказилади.

101. Гипертония касаллиги мавжуд бўлган авиация ходимларини баҳолашда юрак-қон томир асоратлари хавфи бўйича стратификация принципи қўлланади. Бунда нишон аъзоларнинг зарарланиши, семизлик, чекиш, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, камҳаракатлик ва бошқа хавф омиллари ҳисобга олинади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган авиация ходимлари касбий фаолиятга яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган авиация ходимларига нисбатан хавф даражасини даволаш-соғломлаштириш тадбирлари орқали пасайтириш мумкин бўлса, 1 ойгача муддатга босқичли тиббий хулоса чиқарилади. Мазкур даврда авиация ходимлари касбий фаолиятдан четлатилади ва кардиолог маслаҳати билан бирга тегишли даволаш-соғломлаштириш тадбирлари ўтказилади.

Ушбу тадбирлар натижасида хавф омиллари камайганда ёки бартараф этилганда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

102. Учиш ишига (самолёт, вертолёт) ўқишга номзодларнинг ҚБ 140/90 мм сим устунидан юқори бўлишига йўл қўйилмайди.

103. Ошқозон ва ичак касалликларининг (ошқозон ва 12 икки бармоқ ичак яра касаллиги, гастритлар, колитлар ва бошқалар) ўткир даврида, оғриқ синдроми, касалликнинг клиник белгилари ҳамда иш қобилиятини йўқотишга олиб келувчи асоратлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

104. Асоратлар билан кечмаган ошқозон яраси касаллиги ўтказилганда, даволаш натижалари ижобий бўлса, Ҳелиобатер пйлори инфекцияси ва касалликнинг клиник белгилари бартараф этилганда, эндоскопик текширувда яра битгани тасдиқланганда ҳамда хавфли ўсмалар мавжуд эмаслиги аниқланганда, номзодга 2 ой ўтгач яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасининг бир марталик ресидиви кузатилганда, оддий ёки белгиланган парҳезга риоя қилинган ҳолда касаллик симптомлари мавжуд бўлмаса ҳамда клиник соғайиш белгилари аниқланса, номзод учиш ишига (парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасининг қон кетиш билан кечган бир марталик асоратида 2 ой давомида кузатув натижасида касаллик симптомлари аниқланмаса, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёж бўлмаса ҳамда эндоскопик текширувда соғайиш белгилари тасдиқланса, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Бунда 3 йил давомида тиббий хулоса муддати 6 ой этиб белгиланади. Ҳар бир навбатдаги тиббий хулоса даволовчи жарроҳнинг хулосаси асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда ваколатли орган деб юритилади) тиббий экспертлари томонидан эксперт баҳоловидан ўтказилади.

Авиация ходими фуқаро авиация ташкилотининг шифокори томонидан 3 ойда бир марта диспансер кузатувига олиниши ҳамда йилда бир марта эндоскопик текширув ўтказилиши зарур.

105. Биттадан кўп ресидив ёки асорат билан кечган ҳолатлар мавжуд бўлганда, учувчи таркибининг яроқлилик масаласи чуқурлаштирилган тиббий текширувлар асосида, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда кўриб чиқилади ва тиббий хулоса чиқарилади.

Гастрит ва колитларда, даволаш тўлиқ якунланганда, лаборатор-инструментал текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда клиника-симптомлар мавжуд бўлмаганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

106. Ошқозон ва 12 икки бармоқли ичак ярасига оид жарроҳлик амалиётларидан сўнг авиация ходимининг соғлиги тўлиқ тикланган бўлса, жарроҳлик амалиёти ва касаллик билан боғлиқ асоратлар учун хавф омиллари бартараф этилган бўлса ҳамда қайд этилган ремиссия даврида асоратларсиз яра жараёни тасдиқланса, эндоскопик ва бошқа клиник текширувларнинг ижобий натижалари асосида учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

12 бармоқли ичакда биринчи марта чандиқли деформация аниқланганда ва клиник белгилар кузатилмаган тақдирда, номзодлар касбий вазифаларини бажаришдан четлатилмайди.

107. Ошқозон-ичак касалликлари мавжуд бўлганда, тиббий хулоса чиқаришда авиация ходимларининг иш жадвали ва овқатланиш тартибининг номунтазамлиги, касалликни оғирлаштирувчи бошқа ташқи омиллар ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар ҳисобга олинади.

Номзодларда сурункали гастрит ва гастродуоденитда ресидивлар кузатилмаганда, умумий аҳволи қониқарли бўлганда, иш қобилияти сақланганда ҳамда меъда секрециясида аниқ ифодаланган салбий ўзгаришлар аниқланмаган тақдирда номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

108. Панкреатит ва гепатитларнинг орган функциясининг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичида, жигар сиррозида, тез-тез хуруж қилувчи (йилига 2 мартадан ортиқ) сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфаги функцияси сақланган ҳолда кўп сонли тошлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фаол бўлмаган ҳамда орган функциясининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, даволаниш натижалари ижобий бўлганда ва кам хуружлар билан кечувчи сурункали холесиститда, ўт пуфагининг холестерозида, яхши сифатли функционал билирубинемияда ҳамда оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезиясида номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

109. Асоратларсиз ўтказилган лапароскопик холесистектомия ёки литотрипциядан сўнг 2-3 ой ўтгач, шикоятлар мавжуд бўлмаганда, клиник белгилар аниқланмаганда ҳамда иш қобилияти сақланганда, авиация ходимлари ишга яроқли деб топилади.

Сурункали, фаол бўлмаган, клиник аломатларсиз кечувчи Б ва C вирусли гепатит ташувчилик ҳолатида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб топилади.

Б ёки C вирусли гепатитни ўтказган авиация ходимларида турғун ремиссия ҳолати тасдиқлангандан сўнг 6 ой ўтгач, клиник, лаборатор ва инструментал текширув натижалари нормада бўлса, учиш ишига яроқли деб топилади.

110. Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи йирик, якка тош аниқланганда авиация ходимларга индивидуал тартибда TML чекловини қўлланган ҳолда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда режа асосида жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади ҳамда жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

111. Аъзо фаолияти бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, шунингдек уларнинг асоратларида (сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши, жарроҳлик амалиётидан кейинги бошқа органик бузилишлар, оғриқ синдроми мавжуд бўлган ҳоллар) номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

112. Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекцион-яллиғланиш касалликларида, камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгач (аёллардаги оддий цистит бундан мустасно) қуйидаги шартлар тўлиқ бажарилганда номзодларнинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади:

уродинамик ва гемодинамик турғунлик тўлиқ тикланган бўлса;

клиник симптомлар, инфекция белгилари, қайта яллиғланиш эпизодлари тўлиқ бартараф этилган бўлса;

сийдик, қон ва бошқа лаборатор таҳлиллар нормада бўлса;

нефролог (уролог) хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлса.

Мазкур ҳолатларда учиш ишига яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда ёки ТУК томонидан чиқарилади.

113. Ўткир гломерулонефрит билан касалланган номзодлар 6 ойгача муддатга вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Кейинги тиббий хулоса яллиғланиш жараёнининг кечиши, артериал қон босими кўрсаткичлари, клиник текширув натижалари ҳамда буйрак функциясининг сақланганлиги ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

Ушбу даврда ҳар 3 ойда артериал қон босими, сийдик таҳлили ва қондаги креатинин кўрсаткичлари назорат қилинади.

Гемодиализга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

114. Сурункали пиэлонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган авиация ходимларига 2 йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Ушбу даврда ҳар 3 ойда қон, сийдик ва биокимёвий (мочевина, креатинин) таҳлиллари ўтказилади ҳамда заруриятга кўра бошқа қўшимча текширувлар амалга оширилади.

Агар текшириш давомида бактериурия ва пиурия бир вақтда аниқланса, ушбу ҳолатнинг сабабларини аниқлаш мақсадида сил касаллиги, сийдик йўлларидаги конкрементлар (тошлар) мавжудлигини аниқлаш ҳамда буйрак ва сийдик йўлларининг хавфли ўсмаларга текширувлар ўтказилади.

115. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва бошқа органлар функцияси бузилиши билан кечганда, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек сурункали касалликлар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ зўрайганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касалликнинг оғирлашиш даражаси, ривожланиш суръати, мушак-суяк ва таянч-ҳаракат тизими функцияларининг сақланганлиги, бўғимлар ҳаракатчанлигининг чекланганлик даражаси, узоқ муддатли даволанишнинг салбий оқибатлари, хуружлар эҳтимоли ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган омиллар ҳисобга олинади.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация чоралари ўтказилгандан сўнг соғайиш тасдиқланганда, органлар функциялари сақланган бўлса ва турғун ремиссия қайд этилса, номзодларга индивидуал тартибда учиш ишига ҳамда ишга, шунингдек ўқишга ва парвозга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Бунда учиш ишига ва кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодларга фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

4-боб. Жарроҳлик касалликлари

116. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларини бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаган тақдирда уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодларнинг бўйи ва тана вазнига қўйиладиган талаблар иш берувчи томонидан белгиланади.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги мазкур Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ баҳоланади. Номзодларда тананинг мутаносиб ривожланганлиги етарли деб ҳисобланади.

20 ёшгача бўлган фуқаро авиацияси учиш ишига ўқишга кирувчи (учувчилар таркибига) номзодларда тана вазнининг 25 фоизгача камлиги, бошқа жисмоний кўрсаткичлар яхши бўлганда (тана тузилишининг мутаносиблиги, мушак тизимининг ривожланганлиги, спирометрия ва динамометрия кўрсаткичлари) жисмоний ривожланиш етишмовчилиги сифатида баҳоланмайди. Бунда организм ривожланишининг интенсив даврида тана вазни бўй ўсишидан ортда қолиши мумкинлиги ҳисобга олинади.

Номзод тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли бўлган ўтирган ҳолдаги бўй узунлигига, қўл ва оёқ узунлигига ҳамда мушак кучига эга бўлиши лозим.

Мунозарали ҳолларда учиш тренажёрида синов текшируви ўтказилади ва тренажёр инструктори хулосаси асосида тиббий хулоса чиқарилади.

Инфантилизм аниқланган ҳолларда яроқлилик масаласи эндокринолог маслаҳати хулосаси асосида белгиланади.

117. Номзодларда бош жароҳатлари, бош суяги ва бош мия соҳасида ўтказилган жарроҳлик амалиётларининг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, уларнинг учиш ишига яроқлилиги тўғрисидаги тиббий хулоса невролог томонидан клиник ва инструментал текширувлар натижаларига асосланиб чиқарилади.

118. Номзодлардаги жисмоний ривожланиш нуқсонлари, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғайларнинг сурункали касалликлари, жароҳатлар ва жарроҳлик амалиётларининг асоратлари, куйиш ва музлаш оқибатидаги чандиқлар мушак-суяк тизимининг функционал ҳолати ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади.

Бунда ҳаракатлар ҳажми, мушак кучи, қўл ва оёқлар функциясининг чекланиш даражаси, учувчининг ўзлаштирган ҳаво кемаси тури ҳамда бошқа функционал мезонлар инобатга олинади.

Кийим ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки унга тўсқинлик қилувчи деформациялар мавжуд бўлса, оғриқ синдроми кузатилса ёки функционал бузилишлар сезиларли даражада ифодаланган бўлса, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Номзодларда касалликнинг спесифик (сил) этиологияси аниқланганда, фаолиятининг бузилиш даражасидан қатъий назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ва даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжудлигида, остеомиэлит негизида оқма яраларда, сон суяги бошчаси остеохондропатиясида, йирик бўғимларнинг яққол деформацияланувчи остеоартроз касалликларида фаолиятининг яққол ва мўътадил ифодаланган бузилишида уларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволашнинг ижобий натижаларида (оқма яранинг ёпилиши, рентгенологик текширувда секвестрларнинг йўқлигида) ва 6 ой кам бўлмаган ремиссияда номзодларнинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

Бунда кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар яроқсиз деб топилади.

120. Остеомиэлит билан касалланган барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллари билан даволанади.

Ремиссия даврида хуружлар кузатилмаса, секвестрал бўшлиқлар аниқланмаса ҳамда функционал бузилишлар аҳамиятсиз бўлса, касалликнинг жойлашуви ва касбий фаолиятга таъсири ҳисобга олиниб, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади.

121. Остеохондроз ва спондилоартроз каби умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик жараёнлари оғриқ синдромисиз ва функционал бузилишлар аҳамиятсиз даражада бўлса, номзодлар яроқли деб топилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади. Илдизчали синдром мавжуд бўлганда, тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Умуртқа поғонаси сил касаллигида, жараён фазасидан қатъи назар, номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синишида 6 ой ўтгач, тери ости вертебропластикасидан кейин эса 2 ой ўтгач, даволаш натижалари ижобий бўлса ва функциялар тўлиқ тикланса, номзодларнинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Умуртқанинг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишида функциялар тўлиқ тикланиб, оғриқ синдроми бўлмаса, номзодларга учиш ишига рухсат берилиши мумкин. Кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар эса яроқсиз деб топилади.

Умуртқа поғонаси шаклининг ўзгаришида (эгрилик, қийшайиш) этиологияси, функционал ҳолати ва касбий фаолиятни бажариш имконияти ҳисобга олиниб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

Ламинектомиядан кейин функциялар тикланганда ва оғриқ синдроми бўлмаганда, номзодларга учиш ишига 3 ойдан кейин рухсат берилиши мумкин.

Номзодларда умуртқа рентгенограммасида морфологик ўзгаришлар аниқланганда, бироқ клиник белгилар кузатилмаса, у яроқли деб топилади.

Номзодларда остеохондроз аниқланганда, уларга жарроҳ ва невролог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади ва жарроҳ кузатувида бўлади.

II даражада учувчилар эса фақат ўзлари бошқараётган ҳаво кемаси турига яроқли деб топилади.

Оғриқсиз кечувчи, томир ва органлар функциясини бузмайдиган I даражали сколиозда, шунингдек умуртқа поғонасининг айрим туғма аномалияларида номзодлар яроқли деб топилади, бироқ кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар яроқсиз деб топилади.

Номзодларда шморл чурраларида оғриқ синдроми мавжуд бўлса, невролог томонидан унга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тос суякларининг консолидацияланган синишида, жароҳатдан 6 ой ўтгач, функциялар тўлиқ тикланган ва оғриқ синдроми кузатилмаса номзод яроқли деб топилиши мумкин.

Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пайлар ва бўғимларда жарроҳлик амалиётларидан сўнг яроқлилик орган функциялари тиклангандан кейин аниқланади.

Қўл ёки оёқ узунлигининг жарроҳлик амалиёти ёки жароҳат натижасида 2 см дан кам қисқариши яроқлиликка тўсқинлик қилмайди (борткузатувчиликка номзодлар бундан мустасно).

Мунозарали ҳолларда учиш тренажёрида синов ўтказилиб, тренажёр инструкторининг хулосаси асосида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатма мавжуд бўлса ва номзод даволанишдан бош тортса, у яроқсиз деб топилади.

Остеосинтез ёки протезлаш амалиётидан кейин функциялар сақланганда ва текширув натижалари ижобий бўлса, травматолог-ортопед хулосаси асосида индивидуал тартибда номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланиши мумкин. Бироқ, кабина экипажи аъзолигига номзодлар яроқсиз деб топилади.

Бўғим касалликлари ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида турғун ремиссия кузатилса ва орган функциялари сақланган бўлса, номзоднинг яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Қўл ёки оёқ нуқсонлари мавжуд бўлган номзодларда яроқлилик функционал ҳолат ва касбий вазифаларни бажариш имкониятига кўра аниқланади.

Оёқ панжаси йўқлигида ёки юришни ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи деформациялар мавжуд бўлса, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

122. Хавфли ўсмалар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, ишга, парвозга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасада даволаниш (жарроҳлик усули, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси) якунлангандан кейин ресидив кузатилмаганда, бош мияда метастазлар аниқланмаганда, ўсма жараёнининг организм бўйлаб тарқалиши мавжуд бўлмаганда ҳамда организмнинг функционал ҳолати тўлиқ ва турғун сақланганда, аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ ўзгаришлар мавжуд бўлиши мумкинлигини ҳисобга олиб, камида 6 ой ўтгач номзоднинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволанган номзодларга индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига (самолёт, вертолёт) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда чекловлар қўлланилмайди.

Мазкур ҳолларда номзодларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

123. Хавфли ўсмаларда тиббий хулоса чиқаришда даволаш касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги, патоморфологик хулоса мавжудлиги (ўсманинг анатомик тури ва морфологик тавсифи, регионар лимфа тугунларининг ҳолати), даволашдан кейинги клиник ҳолат динамикасининг ижобийлиги, жумладан тана вазни, лаборатор ва бошқа текширувлар натижалари, даволаш асоратлари ҳамда ресидивларнинг мавжуд эмаслиги, ўсма жараёнининг ривожланиш хусусиятлари, гематологик кўрсаткичларнинг нормадалиги, органлар функцияси бузилишининг даражаси, меҳнатга лаёқатнинг тикланиш муддатлари, касбий мажбуриятларни бажариш қобилияти ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш хавфи ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади.

124. Патоморфологик хулосага кўра рак ин ситу аниқланганда, ўсманинг жойлашган ўрнидан қатъи назар, ўтказилган даволаш тури ва жарроҳлик аралашувининг хусусияти ҳисобга олинган ҳолда, онкологнинг хулосаси ва прогнози асосида тегишли чекловлар («тропик мамлакатларда ишлашга яроқсиз», «фақат ўзлаштирган ҳаво кемасида учиш ишига яроқли», «авиакимёвий ишларда ишлашга яроқсиз») қўлланиб, номзоднинг ўқишга ҳамда учиш ишига (самолёт, вертолёт) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда чекловлар қўлланилмайди.

Мазкур ҳолларда номзодларга жарроҳ ва онколог томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

125. Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқда ва тугунли мастопатияда онколог маслаҳатига кўра комиссия оралиги даврида жарроҳлик усули билан даволаниш лозим.

Номзодларда хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлган ҳолларда, ўсма тўлиқ олиб ташланганда, унинг хавфсиз хусусияти лаборатор текширувлар билан тасдиқланганда, органлар функцияси сақланганда ҳамда жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, ишга яроқлилик масаласи эса индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

126. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташлангандан кейин жарроҳлик амалиёти ҳажми ва унинг натижалари ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат бериш муддати жарроҳ томонидан белгиланади.

Махсус либослар, анжомлар ва оёқ кийимдан фойдаланишга монелик қилмайдиган, кичик ҳажмли, ўсишга мойиллиги бўлмаган хавфсиз ўсмалар, шу жумладан липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар ҳамда бошқа шунга ўхшаш ҳолатлар аниқланганда, номзодларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

127. Жарроҳлик усулида даволанган хавфсиз ўсмалари мавжуд бўлган учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) қабул қилинаётган барча номзодлар жарроҳга ўсманинг гистологик текшируви натижалари ҳамда ўтказилган жарроҳлик амалиётининг хусусияти кўрсатилган тиббий кўчирмани (маълумотнома) ТУКга тақдим этиши лозим.

128. Ошқозон-ичак йўлида (полиплар), шунингдек нафас олиш органларида хавфсиз ўсмалар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (парвозга) минерал ўғитлар билан ишлашга яроқлили, заҳарли кимёвий моддалар билан ишлашга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда даволаш ўсманинг жойлашувига кўра онколог ёки проктолог томонидан белгиланади.

Липома ва териости ёғ қаватининг бошқа хавфсиз ўсмалари олиб ташлангандан кейин, вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат бериш масаласи жарроҳнинг шахсий кўриги асосида ҳал этилади.

129. Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда, клиник белгиларнинг (оғриқ, артериал босим ошиши, сийдик таҳлилларида ўзгаришлар) мавжуд эмаслигида номзодлар учиш ишига яроқли деб топиладилар.

Улар жарроҳ ва урологнинг диспансер кузатувига олинади, йилда 1 марта буйракларнинг УЗТ текшируви ўтказилади.

Катта ҳажмли буйрак кисталарида ихтисослаштирилган муассасада кистанинг пункцион даволаш усули қўлланади.

Асоратлар кузатилмаганда номзодга 2-3 ҳафтадан кейин учиш ишига рухсат берилади.

Пункция учун кўрсатмалар бўлмаган ҳолларда, номзод урологнинг тавсияси асосида диспансер кузатувига олинади.

130. Қалқонсимон безда биринчи марта 1 см дан катта тугунлар аниқланганда, шунингдек 6 ой давомида тугун ҳажми 0,5 см га катталашганда, пункция биопция ўтказилиши лозим.

Рак, аденома ёки диаметри 3 см дан катта тугунлар аниқланганда, жарроҳлик усулида даволаш ўтказилиши керак.

Тугунли буқоқ олиб ташлангандан кейин номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи жарроҳ томонидан терапевт ва эндокринолог маслаҳати ҳамда прогнози асосида аниқланади.

131. Ўсманинг яхши сифатли эканлиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарур бўлмаганда, шунингдек ўсма билан боғлиқ анатомик дефектлар мавжуд бўлмаса, қалқонсимон без функцияси бузилмаган бўлса, ўсманинг ўсишга мойиллиги бўлмаса, махсус авиация анжомларини (кислород ниқоби) ёки оёқ кийим кийишни қийинлаштирмаса номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

132. Простата безининг яхши сифатли гиперплазияси мавжуд бўлган ҳолларда, ўртача ёки кучли ифодаланган симптоматик обструкция аниқланганда, авиация ходимлари учиш ишидан четлатилиши, бунда уларга қуйидаги текширувлар ўтказилиши лозим:

трансабдоминал ва трансректал эхография;

қон зардобида простата спесифик антигени (ПСА) даражасини аниқлаш;

уролог тавсиясига кўра қўшимча инструментал ва лаборатор текширувлар.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар бўлганда ва оператив даволашга кўрсатма мавжуд бўлмаганда, урологнинг шахсий кўриги ва хулосаси асосида авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

133. Простата безининг трансуретрал резекцияси (ТУРП) ўтказилган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан 6 ой ўтгач обструктив симптомлар тўлиқ ва асоратларсиз бартараф этилганда, органлар функцияси сақланган бўлса, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

Ташқи жинсий аъзоларнинг ўсмалари аниқланганда, уларни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш масаласи уролог ёки гинекологнинг тавсияси асосида ҳал этилади.

134. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдроми мавжудлиги ёки бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Учиш ишига (ўқишга) қайта тиклаш масаласи ҳал этилганда жарроҳлик амалиётининг тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқ ҳолатининг тикланганлиги, аъзолар функциясининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш чоғида тўсатдан меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

135. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронх ичидаги ва бронхдан ташқари жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволанганидан кейин 6 ой ўтгач, номзоднинг умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси мавжуд бўлмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар аниқланмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда спирография ҳамда кўкрак қафаси аъзоларининг рентгенографиясидан ўтказилади.

136. Номзодда ташқи нафас олиш функциясининг яққол бузилишлари, уйқудаги обструктив апноэ синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ёки жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси аъзоларида йирик жарроҳлик амалиётлари ўтказилганда, шу жумладан пулмонектомия ҳолатларида, у учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Номзодда жарроҳлик йўли билан даволаш ўтказилганда, у тўлиқ даволаниб, соғлиғи тиклангандан сўнг ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланганда, Тиффно индекси камида 60 фоизни ташкил этганда ҳамда текширув натижалари ижобий бўлганда, жарроҳ ва терапевт хулосалари асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

137. Жарроҳлик усулида даволашни талаб этувчи патологиялар (нуқсонлар) мавжуд бўлганда, ўпканинг қолдиқ функционал ҳажми, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати, кўкрак қафаси органларининг силжиш эҳтимоли, парвоз вақтида босим тафовути таъсирида оғир асоратлар келиб чиқиш хавфи ҳамда умумий прогноз ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг соғлиғи ҳолати баҳоланади ва тиббий хулоса чиқарилади.

138. Номзодда кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаса ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари қониқарли бўлса, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмоторакс ҳолатларида тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда ресидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Номзодда биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилгандан кейин клиник соғайиш ҳолати қайд этилиб, тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш аъзолари функциясининг бошқа бузилишлари аниқланмаганда, унга нисбатан индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилишига йўл қўйилади.

139. Номзодларда спонтан пневмоторакснинг қайта хуружи кузатилганда, жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш қайд этилган ҳамда ҳар томонлама ўтказилган махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига (парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ички органлар шикастланиши билан кечмаган кўкрак қафасининг ичига кириб борган яраланишларда, тўлиқ соғайишдан кейин тиббий текширувлар натижалари асосида номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи аниқланади.

140. ЎСОК ремиссия турғунлигида ташқи нафас олиш функцияси сақланганда, номзодга учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ташқи нафас олиш функциясининг енгил даражадаги бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда ҳамда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимларини текшириш натижалари ижобий бўлганда, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар (TML) қўлланган ҳолда самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин. Бунда номзод жарроҳ диспансер кузатувига олиниши ҳамда ҳар бир навбатдаги кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари қайта текширилиши керак.

Бошқа таркибдаги номзодларга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

141. Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ҳамда ошқозон фаолиятида функционал бузилишларни келтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагмал чурралар мавжуд бўлганда, номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан даволаш ижобий натижа берганда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, номзодда тўлиқ соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлса, унинг учиш ишига яроқлилик аниқланади.

142. Дивертикул жарроҳлик йўли билан даволанган ва даволаш ижобий натижа берганда, номзоднинг касбий яроқлилиги масаласи кўриб чиқилади.

Қизилўнгачнинг чуқурлаштирилган тиббий текширувлари, шу жумладан эзофагоскопия ва бошқа зарур текширувлар, шунингдек ташқи нафас олиш органлари ҳамда юрак-қон томир тизими функционал ҳолатини баҳолаш натижасида органлар функциясининг бузилишлари ва дивертикулнинг ресидиви аниқланмаганда, номзодга самолёт ва вертолёт учиш ишига индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодларга тиббий хулоса уларнинг касбий мажбуриятларини бажариш қобилияти ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

143. Оператив даволашни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикуллари мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши аниқланганда, этиологияси ва клиник кўринишидан қатъи назар, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ҳамда улар қайта ўқишга ёки касбий фаолиятга тикланмайди.

144. Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли ўтказилган қизилўнгач пластикаси, шунингдек функционал касалликлар муносабати билан бажарилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин текширувлар натижалари, номзоднинг касбий фаолиятини хавфсиз бажариш қобилияти ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, жарроҳнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Рефлюкс-эзофагит мавжуд бўлмаганда ва диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаганда қизилўнгач-ошқозон бирикмаси етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли ҳисобланадилар.

145. Қорин бўшлиғи аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, жарроҳлик амалиёти ўтказилган сана, унинг тўлиқ баённомаси, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, жарроҳлик амалиётининг препаратнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда бошқа тегишли маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани ТУКга тақдим этади.

146. Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда, номзод тўлиқ соғайганда, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, касбий мажбуриятларни бажариш жараёнида хавф омиллари аниқланмаганда, аъзолар функцияси сақланганда, гастроэнтерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассисларнинг хулосаси ва прогнози асосида унинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар (пневмония ёки тромбофлебит) мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғи аъзоларининг кўп сонли шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик муддати индивидуал тартибда аниқланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

147. Ошқозон ва 12 бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (ресидив, қон кетиши, перфорация, пенетрация) даволангандан сўнг эндоскопик текширув натижасида яранинг битгани тасдиқланиб, дори воситаларини қабул қилиш зарурияти бўлмаганда, 8 ҳафта ўтгач номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, ишга яроқлилик масаласи эса индивидуал тартибда аниқланади.

Мазкур шахсларга ҳар 6 ойда эзофагогастродуоденоскопия (ЭФГДС), қонда гемоглобин миқдорини аниқлаш бўйича таҳлил ҳамда гастроэнтеролог маслаҳати белгиланади.

148. Тизимли касалликлар сабабли ўтказилган холесистектомия ёки спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, тегишли парҳезга риоя қилинганда симптомларнинг мавжуд эмаслиги, операциядан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёжнинг йўқлиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги, касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид туғдирувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинади.

Тиббий хулоса чиқаришда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфи, парҳезга риоя қилинган тақдирда симптомларнинг йўқлиги, жарроҳлик амалиётидан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволаш заруриятининг мавжуд эмаслиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги ҳамда касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига таҳдид солувчи омилларнинг йўқлиги ҳисобга олинади. Тиббий хулосанинг амал қилиш муддатига чекловлар қўйилади.

Яроқли деб топилган номзодларга 3 йил муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

149. Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари аниқланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлса ёки чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлса, жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик амалиёти ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзоднинг учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

Чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлмаганда ва оғриқ синдроми кузатилмаган ҳолларда, комиссиялар оралиғи даврида режали жарроҳлик даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга чекловлар қўлланган ҳолда самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодлар эса ўқишга, парвозга ва ишга яроқли деб топилади, кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно.

Жарроҳлик йўли билан даволанишдан бош тортган номзод учиш ишига ёки (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

150. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин парда олди липомаси ҳамда жисмоний зўриқиш ёки кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқаси кенгайиши аниқланганда, номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқли ҳисобланади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий дори воситаларини қабул қилиш зарурияти мавжуд бўлмаганда, асоратлар кузатилмаганда ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлганда, номзодга ўқишга ва учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда самолёт ва вертолёт учувчилари учун 3 йил муддатга TML чеклови қўлланади.

151. Крон касаллиги, ярали колит ҳамда қорин парда битишмаларининг яққол ифодаланган клиник кўринишлар билан кечувчи шаклларида номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгилар билан намоён бўлмаган долихосигма мавжуд бўлса, номзодга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Аёлларнинг кичик чаноқ аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

152. Радикал жарроҳлик амалиётларидан кейин номзодга 2 ойдан 3 ойгача муддатга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлари бўлмаган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолати нормада бўлган ҳамда аъзолар функцияси сақланган тақдирда номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

153. Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик амалиётларидан кейин 1 ярим ойдан 2 ойгача муддат ўтгач номзоднинг учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

Номзоднинг соғлиги тўлиқ тикланганда, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассисларнинг ижобий прогнози мавжуд бўлганда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари яроқсизлик муддатларини индивидуал тартибда қисқартиришига йўл қўйилади.

154. Тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари тез-тез хуружлар билан кечганда, яққол ифодаланган клиник белгилар мавжуд бўлганда, анус торайиши, аъзолар функцияларининг бузилиши, оқма яралар ёки бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, номзодни терапевтик ёки жарроҳлик йўли билан даволаш тавсия этилади.

Тавсия этилган даволаш усулларидан бош тортган номзод учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари нормада бўлганда, ичак фаолияти меъёрлашган ҳамда орган функциялари тикланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кабина экипажи аъзоларига нисбатан эса ишга ва ўқишга яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Бунда номзодларга 2 йил давомида ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шаклларида номзоднинг самолёт ва вертолётда учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чот соҳасининг кондиломатозида номзоднинг учиш ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

155. Аорта аневризмаси ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёки магнит-резонанс ангиография ўтказилади, зарур ҳолларда аортография ҳам амалга оширилади.

Аортанинг ички диаметри 4,0 см дан катта, бироқ 5,0 см дан кичик бўлган ҳолларда, номзодларга TML чеклови қўлланган ҳолда 6 ой муддатга тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Аортанинг ички диаметри 5,0 см дан катта бўлганда, номзодга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик амалиётидан кейин прогноз, оператив даволаш натижаларининг ижобийлиги, хавф даражасининг минимал эканлиги ҳамда коронар артериялар касалликлари мавжуд бўлмаганда, номзодларга учиш ишига TML чеклови қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган номзодларга доимий равишда ҳар 3 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади. Тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда бошқа қўшимча текширувлар заруратга кўра ўтказилади.

156. Номзодда периферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими бўйича тиббий текширувлар ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида, фармакологик юклама синови ҳамда таллий ёрдамида миокард перфузиясини визуализация қилиш текшируви ўтказилиши мумкин.

157. Эндартерит ва облитерацияловчи атеросклерозда номзодларнинг яроқлилиги касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда тиббий текширувлар натижалари ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

158. Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ривароксабан (Ксарелто), дабигатран (Прадакса) билан даволаш 3 — 6 ойгача давом этиши мумкинлигини ҳисобга олиб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин камида 1 ҳафта ўтгач, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

159. Оёқ ва қўлларнинг магистрал артериялари ҳамда артериовеноз аневризмалари бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин ушбу амалиёт натижалари ижобий бўлганда, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари аниқланмаганда ҳамда қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланганда, номзодларга тегишли чекловлар қўлланган ҳолда самолёт ва вертолёт учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бошқа таркибдаги номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари мавжуд бўлмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши нормада эмаслиги аниқланган ҳолларда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан кейин яроқлилик масаласи ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда аниқланади. Заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказилади.

160. Магистрал ва периферик томирларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин агар функциянинг вақтинча бузилиши кузатилса ҳамда реабилитация ва меҳнат қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилса, номзод учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Веналарнинг варикоз кенгайишида қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, тугунлар устидаги терининг юпқалашиши ҳамда томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлганда, номзод учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайиши жарроҳлик йўли билан даволанганда ва даволаш асоратларсиз ижобий натижа берганда 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳнинг хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда номзоднинг учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилиги аниқланади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

161. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга (кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодлар бундан мустасно) веналарнинг варикоз кенгайишининг фақат компенсацияланган А ва Б даражалари мавжуд бўлганда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

162. Сурункали веноз етишмовчилик кузатилмайдиган тери ости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебити, шунингдек Мондор касаллиги аниқланганда, номзод вақтинча учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари йўқолганда, вена бўйлаб инфильтрат сўрилганда, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари нормада бўлганда, ангиожарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан номзодга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади ҳамда диспансер кузатуви белгиланади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

Лимфа тугунлари шикастланганда авиация ходимлари тегишли мутахассислар кўригидан ўтказилиши зарур.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш кузатилганда ва туберкулёзга қарши диспансер назоратидан чиқарилгандан кейин ёки учинчи гуруҳга ўтказилганда, авиация ходимининг касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

163. Лимфа тугунлари туберкулёзи ва актиномикозини ўтказган учувчилар авиация кимёвий ишларида учиш ишига яроқсиз ҳисобланади.

Номзодда варикотселе бўйича жарроҳлик амалиёти ўтказилгандан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида унга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

164. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг III-IV босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг II — IV даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг II-III босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсиз деб топилади.

165. Уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг (варикотселе) клиник аҳамиятга эга шаклида, шу жумладан оғриқ синдроми, спермограмма кўрсаткичларидаги ўзгаришлар ёки мояк ҳажмининг камайиши кузатилганда, номзодларга жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади.

Уруғ тизимчаси веналари варикоз кенгайишининг II-III даражаларида, бунда варикоз кенгайган веналар мояк соҳасида шахс тинч ҳолатда бўлганида палпация йўли билан ва визуал тарзда аниқланадиган ҳолларда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

166. Номзодларда сийдик-таносил тизими касалликлари, ривожланиш аномалиялари ёки шикастланишлари билан боғлиқ бўлганда, тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи органик ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

167. Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган I ва II даражали нефроптозда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади, бироқ самолёт ва вертолёт учувчилиги ҳамда борткузатувчилик бўйича ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Нефроптознинг III даражасида барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

168. Бирламчи гидронефроз аниқланганда, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик йўли билан муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилганда ва буйраклар функцияси яхши сақланганда, улар учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформацияни келтириб чиқарган сабаблар бартараф этилганда, унинг қайта ривожланиши кузатилмаганда ҳамда буйраклар функциясининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаганда, учувчилар (самолёт, вертолёт) ва бортмуҳандисларга чекловлар қўлланган ҳолда учиш ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

169. Туғма равишда битта буйрак мавжуд бўлмаганда ёки нефректомиядан кейин сақланиб қолган буйракнинг функционал ҳолати ҳисобга олинган ҳолда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади (кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно).

170. Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик амалиётини, жумладан моякнинг қорин бўшлиғида ушланиб қолиши ёки эктопияси сабабли ўтказганда, шунингдек бошча гипоспадияси мавжуд бўлган номзодлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Мояк ва уруғ найчаси истисқоси, уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайиши ҳамда крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётларидан кейин ушбу амалиётнинг тури ва қўлланилган замонавий тиббий технологиялар ҳисобга олинган ҳолда, даволаш натижалари ижобий бўлса камида 3 ҳафта ўтгач учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

171. Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясида, жарроҳлик усулида даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаганда ҳамда функционал бузилишлар аниқланмаганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясининг симптоматик обструкция билан кечувчи шаклларида номзодлар вақтинча яроқсиз деб топилади.

Простата безининг трансуретрал резекциясини бошдан кечирганда, шунингдек алфа-адренорецептор антагонистлари, шу жумладан теразозин, празозин, доксазозин ва тамсулозин ёки 5-алфа-редуктаза ингибиторлари билан даволанаётган номзодлар 3 ойдан 6 ойгача муддатга яроқсиз деб топилади.

Жарроҳлик усулида ёки дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунлангандан кейин буйраклар ва сийдик йўллари функцияларида бузилишлар мавжуд эмаслиги лаборатор ҳамда бошқа текширувлар билан тасдиқланганда, сийдик таҳлили натижалари нормада бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Мазкур номзодларга жарроҳнинг доимий диспансер кузатуви белгиланади ва у ҳар 6 ойда ўтказилади.

172. Урологик касалликлар ёки улар сабабли ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин номзоднинг хизматга (ёки фаолиятга) яроқлилиги қуйидаги шартлар бажарилганда аниқланади:

тегишли мутахассис томонидан индивидуал тартибда ишлаб чиқилган антибактериал терапияга идиоцинкратик реакциянинг мавжуд эмаслиги;

актив даволаш босқичи бошланганидан кейин гемодинамик ҳолатнинг тўлиқ барқарорлашганлиги;

камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш курси ўтказилганлиги (аёлларда учрайдиган оддий цистит ҳолатлари бундан мустасно);

такрорий ўтказилган бактериологик экмалар натижаларида патоген микроорганизмлар аниқланмаганлиги;

инфекция асоратлар мавжуд эмаслиги;

урологик текширувлар натижасида анатомик ёки бошқа патологик ўзгаришларнинг аниқланмаганлиги;

сийдик чиқариш тизими органлари функцияларининг сақланганлиги.

Мазкур шартлар бажарилганда номзоднинг яроқлилиги уролог шифокорининг хулосаси ва тиббий прогнози асосида белгиланади.

Ресидив эҳтимоли юқори бўлганда, симптомлари тез ривожланадиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликлар аниқланганда номзодлар учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Тўлиқ даволаниш ўтказилиб, клиник ва лаборатор текширув натижалари ижобий бўлганда номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи тиббий хулоса асосида қайта кўриб чиқилади.

Асоратларсиз кечувчи оддий цистит аниқланганда аёллар 5 кун муддатга учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) вақтинча четлатилади.

173. Буйраклар ва сийдик-таносил тизими органларининг сил касаллигининг фаол шаклида номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик тўлиқ даволаниб, клиник соғайиш кузатилганда ҳамда органлар функциялари етарли даражада сақланганда, номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

174. Сийдик тутолмаслик ҳолатларида унинг тури, шу жумладан доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши билан боғлиқ шакли бўйича якуний ташхис аниқланади ҳамда авиация ходимлари тўлиқ даволаниш даврида учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Номзод касалликдан соғайган сўнг ҳамда уни келтириб чиқарган сабаблар тўлиқ бартараф этилган тақдирда, яроқлилик аниқланади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг сил касаллигида, касаллик тўлиқ даволангандан кейин ихтисослаштирилган диспансер мутахассис шифокорининг хулосаси ва прогнози асосида учиш ишига яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

175. Ўткир гломерулонефрит ва пиэлонефритларда номзодлар 3 — 6 ой муддатга учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Тўлиқ соғайиш кузатилгандан кейин касаллик симптомларининг ифодаланиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳисобга олинган ҳолда учиш ишига яроқлилик аниқланади ва тиббий хулоса чиқаришда тегишли чекловлар қўлланилади.

Мазкур номзодларга ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, сийдик таҳлили ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касалликларнинг ремиссия даврида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, протеинурия 2 — 3 г/л га етганда, буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлганда ёки қондаги креатинин миқдори 150 — 200 мкмол/л дан юқори бўлганда, номзодларга учиш ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

176. Буйракдан якка тош мустақил равишда чиққанда, жарроҳлик усули билан олиб ташланганда ёки конкрементнинг кўчиши сабаблар туфайли буйрак санчиғи кузатилганда, даволаш якунланиб, тўлиқ соғайиш қайд этилгандан сўнг номзодлар навбатдан ташқари тиббий кўрикдан ўтказилади.

Тиббий кўрик ва текширувлар натижалари нормада бўлганда, сийдик ва суткалик сийдик таҳлиллари, шунингдек бошқа зарур текширувлар кўрсаткичлари нормада бўлса, сийдик экмасида микроорганизмлар аниқланмаса, конкрементнинг тури маълум бўлса, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаса ҳамда буйраклар функцияси етарли даражада сақланган тақдирда, икки томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчиларига 3 йил муддатга ОМЛ чеклови қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Буйрак тош касаллиги рецидивида тижорат авиацияси учувчиларига «фақат иккинчи учувчи» ёки «фақат иккинчи учувчи мавжуд бўлганда» деган эксплуатация чекловлар қўлланиши мумкин. Бунда номзодларга доимий муддатга ҳар 6 ойда урологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Бир томонлама бошқариладиган ҳаво кемалари учувчилари тўлиқ даволаниб, соғайгандан кейин даволаш ва текширув натижалари ижобий бўлган тақдирда, учиш ишига яроқли деб топилади.

Мазкур номзодларга ҳам доимий муддатга ҳар 6 ойда урологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

177. Буйрак ва сийдик чиқариш йўлларида микролитларнинг аниқланиши сийдик-тош касаллиги ташхисини қўйиш учун асос бўлмайди.

Буйрак ва сийдик чиқариш йўлларида морфологик ҳамда функционал ўзгаришлар аниқланмаганда, номзодлар яроқли деб топилади.

Асоратларсиз ўтказилган экстракорпорал литотрипция ёки тери орқали литотомия амалиётидан кейин камида 1 ой ўтгач номзодларнинг яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

178. Клиник белгилари мавжуд бўлмаганда ҳамда иш қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган буйрак косачаси дивертикулида, шунингдек буйрак паренхимаси ёки киста ичида жойлашган тошлар мавжуд бўлганда, учиш ишига яроқлилик масаласи индивидуал тартибда аниқланади.

5-боб. Тери-таносил касалликлари

179. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи тери-таносил касалликлари мавжуд бўлмаганда, уларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

180. Сурункали ва қайталанувчи экзема аниқланган номзодлар яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, терининг замбуруғли шикастланишларида, паразитар касалликларда, шу жумладан лейшманиоз ва қўтирда, пиодермияларда ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир даврида номзодлар мажбурий тартибда даволанади.

Даволаш ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тўлиқ соғайишдан кейин, дерматологнинг хулосаси ва прогнози асосида учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

181. Ихтиоз ва тангачали темираткининг чегараланган енгил шаклларида, номзоднинг умумий аҳволи қониқарли бўлса, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликларининг кенг тарқалган, даволаш натижалари салбий бўлган ёки сурункали оғир кечувчи шаклларида барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

182. Вирусли гепатит ва геморрагик безгак бошдан кечирилгандан кейин 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, органлар функциялари сақланганда, текширувлар натижалари нормада бўлганда ва соғлиқ ҳолати тикланган тақдирда, тегишли мутахассис шифокорнинг хулосаси ва прогнози асосида номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

Авиация кимёвий ишлари билан боғлиқ учувчилик фаолиятига эса 12 ой ўтгач рухсат этилади (минерал ўғитлар билан ишлаш бундан мустасно).

183. ОИЦ ташхиси аниқланганда барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ҳамда юқумли тери касалликлари аниқланганда ёки уларга шубҳа қилинганда, номзодлар тери-таносил касалликлари диспансерида текширувдан ўтиши ва даволаниши шарт.

Ташхис тасдиқланганда, касаллик тўлиқ даволангандан кейин текширувлар натижалари нормада бўлганда, дерматовенерологнинг хулосаси ва прогнози асосида яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

6-боб. Гинекологик касалликлар ва ҳомиладорлик

184. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда барча номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик дефектларнинг асоратлари мавжуд бўлган сурункали гинекологик касалликларда;

яллиғланиш жараёнларининг йилда 3 мартадан ортиқ рецидивларида;

қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида;

сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида;

орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чотнинг йиртилишида;

бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлигида;

икки шохли бачадон мавжуд бўлиб, функционал бузилишлар (бачадондан қон кетиши, оғриқ) кузатилганда.

185. Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир босқичида номзодлар даволаниши лозим.

Даволаш натижалари ижобий бўлиб, соғайиш қайд этилгандан кейин учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) рухсат берилади.

Даволаниш натижалари ижобий бўлганда, соғайиш тасдиқлангандан кейин номзодлар учиш ишига рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида уларга 2 ҳайз даври давомида гинеколог мутахассисининг тиббий кузатуви белгиланади.

186. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилмайди:

кичик тос соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар;

функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ёки фаллопий найларининг туғма йўқлиги;

қиннинг атрезияси;

бепуштлик.

Бачадон бўйни касалликларида (эндотсервитсит, эрозия, эктропион эрозияси), шунингдек трихомонад колпити ва трихомониаз аниқланганда номзодлар 3 ҳафтагача муддатга даволаниш учун учиш ишидан вақтинча четлатилади.

187. Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг I-II даражали пастга тушиши аниқланганда авиация ходимлари учиш ишига яроқли деб топилади кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга номзодлар бундан мустасно) ҳамда уларга гинеколог мутахассисининг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари жарроҳлик усули билан даволангандан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, авиация ходимлари учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

188. Аёллар жинсий аъзоларида ўтказилган, асоратлар билан кечмаган ва органлар функцияларининг бузилишига олиб келмаган жарроҳлик амалиётларидан кейин лапаротомия ўтказилганда 2 ой ўтгач, лапароскопик амалиётидан кейин 4 — 6 ҳафта ўтгач, тотал гистеректомиядан кейин эса 6 ой ўтгач учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) қайта тикланиш масаласи аниқланади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолларда тиббий хулоса чиқаришда постовариэктомик, климактерик ва пременструал синдромлар, шунингдек руҳий-эмоционал бузилишлар ҳамда вегетатив дисфункция мавжудлиги ва уларнинг ифодаланиш даражаси ҳисобга олинади.

189. Аёллар жинсий аъзоларида диаметри 5 см дан катта бўлган кистасимон ўсмалар аниқланганда, кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимлари эса жарроҳлик усулида даволаниш учун учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, гинеколог ва жарроҳнинг хулосаси асосида яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

190. Симптомларсиз кечувчи, клиник белгилари ва функционал бузилишлари мавжуд бўлмаганда, кичик ҳажмдаги бачадон миомасида, эндометриозда, шунингдек диаметри 5 см дан ошмайдиган эндометрий ва фолликуляр кисталарда авиация ходимлар учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқли деб топилади.

Тухумдонлар дисфункциясида авиация ходимлари ишдан четлатилмаган ҳолда текширувдан ўтказилиши ва даволаниши мумкин.

Мазкур ҳолларда тиббий хулоса эндокринолог ҳамда гинеколог-эндокринологнинг хулосалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда чиқарилади.

191. Бачадондан дисфункционал қон кетишларида авиация ходимлари мажбурий тартибда даволаниши шарт.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда тиббий хулоса клиник белгиларининг ифодаланиш даражаси, уларнинг давомийлиги, авиация ходимининг ўз функционал мажбуриятларини етарли даражада бажара олиш қобилияти ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, гинеколог маслаҳати асосида индивидуал тартибда чиқарилади.

Иккиламчи дисменореяда авиация ходимининг яроқлилиги текширувлар натижалари, тегишли мутахассис хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда аниқланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди ва учиш ишидан 3 кунгача четлатилади.

192. Ҳомиладорликнинг 12 ҳафтасига тенг ёки ундан катта ҳажмдаги бачадон миомасида, шунингдек миома тугунининг шиллиқ остида жойлашуви, тугуннинг сентрипетал ўсиши, тугуннинг қин соҳасида жойлашуви каби ҳолатлар мавжуд бўлганда, клиник кўринишларидан қатъи назар, бачадондан қон кетиши, тугунда модда алмашинуви бузилиши, иккиламчи анемия, ёндош аъзолар функциясининг бузилиши, сийдик ажралишининг обструкцияси ёки ўткир сийдик тутилиши хавфи мавжуд бўлса, авиация ходимлари жарроҳлик усулида даволанади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, аъзолар функциялари сақланганда ҳамда тегишли текширувлар натижалари нормада бўлганда, гинеколог-жарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Ички эндометриоз клиник белгилар билан кечганда ҳамда анемия ривожланганда, барча номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оғриқ синдромисиз, симптомларсиз ёки кам ифодаланган симптомлар билан кечувчи ташқи генитал эндометриозда учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилади.

Тухумдонларнинг функционал кисталарининг рецидивга мойил шаклларида, шунингдек фолликуляр ёки лютеинли кисталар 1 йил давомида 2 мартадан ортиқ қайта пайдо бўлганда, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

193. Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси номзодни учиш ишидан (ўқишдан, парвоздан, ишдан) четлатиш учун асос бўлмайди.

Бачадон бўйнининг ИА даражали интраэпителиал раки бўлганда, орган сақловчи жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлса ҳамда онкологнинг хулосаси ва касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимларига учиш ишига яроқлилик индивидуал тартибда белгиланади.

Кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

194. Ҳомиладорлик аниқланганда номзодларга учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Авиация ходимларини ҳомиладорлик сабабли учиш ишидан четлатиш ҳамда туғруқдан кейин учиш ишига рухсат бериш акушер-гинекологнинг хулосасига асосан жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Асоратларсиз кечган туғруқдан кейинги даврда ва соғлиқ ҳолати тўлиқ тикланган тақдирда, туғруқдан кейин 4 — 6 ҳафта ўтгач, ишга қайта тиклаш масаласи кўриб чиқилади (борткузатувчиликка ишга ва ўқишга номзодлар бундан мустасно).

195. Сунъий аборт (ҳомилани вакуум-аспирация ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ҳамда кюретаж ўтказилгандан кейин камида 2 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда ва авиация ходимларининг умумий соғлиқ ҳолати нормада бўлганда, шунингдек ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос аъзоларининг яллиғланиш касалликлари, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжуд эмаслиги ёки уларнинг ривожланиш хавфи баҳолангандан сўнг акушер-гинекологнинг хулосаси ва прогнози асосида жарроҳ томонидан уларга учиш ишига рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари ҳомила тушиши ҳолатларида учиш ишига яроқлилик масаласи абортдан кейинги руҳий ҳолат, умумий клиник аҳвол, ўтказилган даволаш натижалари ҳамда акушер-гинекологнинг хулосаси ҳисобга олинган ҳолда индивидуал тартибда аниқланади.

7-боб. Офталмологик касалликлар

196. Номзодларда гувоҳнома ҳамда малака белгилари билан боғлиқ ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, ривожланиш аномалиялари, ўткир ёки сурункали касалликлар, кўз ва унинг қўшимча аппарати жароҳатлари, шунингдек уларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функциясининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ичи босими, бинокуляр кўриш функцияси ҳамда рангларни ажратиш қобилияти нормада бўлиши ёки касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Номзодлар кўзга ҳар қандай жарроҳлик аралашуви ўтказилишидан олдин офталмолог маслаҳатидан ўтиши лозим.

Мазкур маслаҳат давомида жарроҳлик амалиётининг эҳтимолий асоратлари, учиш ишига яроқсизликка олиб келиши мумкин бўлган омиллар ҳамда учиш ишига қайта тикланиш муддатлари тушунтирилади.

197. Номзодларда гувоҳнома ҳамда малака белгилари билан боғлиқ ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи кўз ва унинг қўшимча аппаратининг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, ривожланиш аномалиялари, ўткир ёки сурункали касалликлари, жароҳатлари, шунингдек ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари ва кўриш функциясининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

198. Номзоднинг касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига тўсқинлик қилувчи кўриш тизими касалликлари, нуқсонлари, жароҳатлари ва уларнинг асоратлари мавжуд бўлганда, учиш ишига (ўқишга, парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бундай ҳолатларга қуйидагилар киради:

кўз ҳимоясини ёмонлаштирувчи қовоқлар функцияси бузилишлари;

қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб қолиши;

кўриш майдонининг бузилишига олиб келувчи птоз;

қовоқ ва кўз мушакларининг фалажи, шу жумладан эктропион ва энтропион;

қовоқлар функциясини бузувчи катта ҳажмли ва ёйилган ўсмалар;

кўриш функциясини бузувчи рецидивли кератитлар;

шох парданинг яралари, дегенерацияси, чандиқлари, яллиғланишлари, васкуляризацияси ва функционал бузилишлари;

турли этиологияли кератитлар;

кератоконус;

рангдор парда ёки томир пардасининг колобомаси;

асоратлар билан кечувчи увеитлар;

кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви;

кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструкцияси;

кўз ёши безининг яллиғланиши ва жароҳатлари;

пигментли ретинопатиялар билан бирга кечувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерацияси;

тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис;

ҳар қандай этиологияли сариқ доғ соҳасидаги бузилишлар;

ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит;

патологик нистагм;

кўрик нервининг атрофияси;

кўз қорачиғининг норматив рефлекслари йўқолиши;

кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир кўрсатиб, кўрликка олиб келувчи катаракта;

бир томонлама ёки икки томонлама афакия;

кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши;

кўз, унинг қўшимча аппарати ҳамда кўз косасининг хавфли ўсмалари;

кўз олмаси ҳаракатини чекловчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик муносабатини бузувчи кўз косаси синишлари;

кўз ичидаги ёт жисмлар;

тунги кўрлик (никталопия);

кўриш тизими фаолиятини бузувчи бошқа касалликлар ва жароҳатлар.

Кўз касалликлари ва жароҳатларининг даволаш натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ўтказилган офталмологик текширувлар натижалари нормада бўлса, кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари аниқланмаганда ҳамда кўз ёши аппарати функцияси тикланган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

199. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилмаганда, туғма птоз, невролог маслаҳати олингандан кейин кичик ҳажмли, симптомларсиз ва ўсишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмалар, қовоқлардаги аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришлар, кучли ифодаланмаган конюнктивитлар, шунингдек рецидивлари кузатилмайдиган ва кўриш органлари функцияларини бузмайдиган кўз касалликларида номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур касалликлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзодга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) рухсат берилади.

200. Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик усулида даволангандан кейин асоратлар, метастазлар ва ўсманинг ресидиви аниқланмаганда ҳамда онкологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Увеитлар, узоқ муддат давом этувчи ва рецидивланувчи иридоциклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмасининг жароҳатларида номзодлар мажбурий тартибда даволанади.

Тўлиқ клиник соғайиш кузатилгандан кейин махсус текширувлар натижалари ижобий бўлса, кўриш тизими функциялари етарли даражада сақланган бўлса ҳамда мутахассиснинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлса, номзодга учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

201. Марказий серозли ретинопатияда, шунингдек тўр парданинг ажралиши ёки ёрилишида номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик даволангандан кейин кўриш функциялари касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офталмологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилиги аниқланади.

Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усулида ижобий даволанганда, кўриш функцияси ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офталмологнинг хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, чекловлар қўлланган ҳолда номзодга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

202. Кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, прогрессияга мойил бўлмаган бошланғич қарилик катарактасида, кўз гавҳари хиралашишининг чегараланган шаклларида, макулодистрофияда, кўриш нервининг бошланғич ва прогрессив бўлмаган атрофиясида, шунингдек шишасимон тана шикастланишларида номзодларга учиш ишига (парвозга, ишга) яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Мазкур номзодга офталмологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

203. Монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилгандан кейин 6 — 8 ҳафта ўтгач, жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функцияси тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзоднинг учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Авиация фаолиятида учиш ишига яроқлилик фақат бир ёки икки кўзга монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда аниқланади (мультифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно).

204. Лазерли жарроҳлик аралашувларидан, шу жумладан тўр парданинг лазерли коагуляциясидан кейин 2 ҳафта ўтгач, лазерли ин ситу кератомилездан кейин эса 4 — 6 ҳафта ўтгач, кўриш функциясининг сақланганлик даражаси ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

205. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволангандан кейин жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлар мавжуд бўлмаганда, кўриш функцияси ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, мугуз парда хиралашуви аниқланмаганда, фотопция, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш шикоятлар мавжуд бўлмаганда, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлган ҳамда текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, офталмолог-жарроҳнинг хулосаси ва прогнози ҳисобга олинган ҳолда номзоднинг яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодларда рефракция жарроҳлик усуллари қўлланилганда, операциядан олдинги рефракция кўрсаткичлари сфера бўйича +4,0 Д ёки −3,0 Д дан, цилиндр бўйича эса ±1,5 Д дан ошмаганда, уларга ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

206. Рефракцион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, қўлланилган усулнинг тури, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, ресидив эҳтимоли, прогноз ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда, учиш ишига қайта тикланиш муддати ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда 3 ойдан 6 ойгача муддатда белгиланади.

Мазкур номзодларга офталмологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда у ҳар 6 ойда доимий асосда ўтказилади.

207. Кўз олмасининг яллиғланиш ва дегенератив касалликларида, шунингдек кўз томирлари функциясининг бузилишларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз гавҳари капсуласидаги бир ёки икки майда пигментли ўзгаришлар, шишасимон танадаги артерия қолдиқлари, тўр пардадаги миэлин толалари каби туғма хусусиятлар мавжуд бўлганда, фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга кирувчи номзодлар яроқли деб топилади.

208. Ҳар бир навбатдаги тиббий кўрикда номзодларнинг қоронғиликка адаптация кўрсаткичи текширилади.

Органик касаллик билан боғлиқ функционал хусуциятдаги қоронғиликка адаптация пасайиши аниқланганда, қайта текширув ўтказилади.

Бунда олинган кўрсаткичлар қўлланилаётган диагностик қурилма йўриқномасида белгиланган меъёрий кўрсаткичларга мос бўлиши лозим.

Кўрсаткичлар нормада бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади ва даволанади. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, номзодлар учиш ишига яроқлилик масаласи қайта кўриб чиқилади.

209. Кўз гавҳари ва кўз рангдор пардасининг колобомалари, поликёрия, туғма катаракта ҳамда кўриш нерви дискининг касалликлари мавжуд бўлган ҳолларда, фуқаро авиацияси ташкилотларига учувчиликка (самолёт, вертолёт), бортмуҳандисликка ва штурманликка ўқишга номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

210. Номзодда шикоятлар ва тиббий текширув натижалари асосида глаукома гумон қилинганда, ташхисни аниқлаштириш ва касаллик прогнозини баҳолаш учун у ихтисослаштирилган тиббий муассасада қўшимча текширувдан ўтказилади.

Импрессион тонометрия натижаларига кўра Фриденвалд жадвали бўйича кўз ичи босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда ёки иккала кўздаги кўз ичи босими ўртасидаги фарқ 5 мм симоб устунига тенг бўлганда, номзодларга гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқа зарур қўшимча текширувлар ўтказилади. Зарур ҳолларда номзод даволанади.

211. Кўриш нерви шикастланмаган ва кўриш майдони сақланган кўз ичи босимининг яхши сифатли нормадан юқори ҳолатида (кўз ичи гипертензияси), шунингдек кўз ичи босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукома мавжуд бўлганда, кўз ичи босими нормалашган пайтдан бошлаб авиация ходимлари яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда уларга доимий маҳаллий гипотензив терапия қўлланилади.

212. Глаукома ташхиси аниқланганда, унинг турига кўра тегишли даволаш ўтказилади. Глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлса, асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш натижалари ижобий бўлганда, клиник соғайиш кузатилгандан кейин кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони нормада бўлса, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутами нуқсонлари аниқланмаса ҳамда кўз функцияларини баҳоловчи бошқа текширувлар натижалари ижобий бўлса, авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

213. Глаукома мавжуд бўлган авиация ходимларида мунтазам равишда кўз ичи босимини тонометрия қилиш, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдонини текшириш ўтказилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсири доимий баҳолаб борилади.

Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин камида 3 ой ўтгач, шунингдек лазер ёки бошқа усуллар билан даволашдан кейин кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган бўлса, офталмолог-жарроҳнинг операция ва текширувлар бўйича тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози ҳисобга олинган ҳолда авиация ходимининг учиш ишига яроқлилиги белгиланади.

214. Барча номзодлар касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун рангларни тўғри ажратиш қобилиятига эга бўлиши шарт.

Ранг ажратиш қобилияти бузилган ҳолларда, бузилишнинг тури, шакли ва даражасига мувофиқ қабул қилинган тасниф асосида ташхис қўйилади ҳамда ВСЛ чеклови қўлланилади.

215. Номзоднинг ранг ажратиш қобилияти қуйидаги усуллар ёрдамида аниқланади:

Ишихара рангли тести;

Рабкиннинг полихроматик жадваллари;

ФАЛАНТ-тести;

аномалоскоп ёки компьютерлаштирилган аномалоскопик текширув.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки ускунанинг йўриқномасида белгиланган тегишли норматив кўрсаткичларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

216. Дори воситаларини қабул қилиш ёки касалликлар асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишлари мавжуд бўлганда, кўриш функциялари етарли даражада сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширувлар натижалари, шунингдек касаллик прогнози ҳисобга олинган ҳолда, номзоднинг учиш ишига яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади. Бунда зарур ҳолларда тегишли чекловлар қўлланилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда ташхисни аниқлаштириш мақсадида аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида қўшимча текширув ўтказилиши лозим.

217. Номзодларда «C» ва «Б» турдаги дейтераномалия, шунингдек «C» ва «Б» турдаги протаномалия каби ранг ажратиш заифликларининг мавжудлиги уларга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос ҳисобланмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг «А» тури, жумладан протаномалия, дейтераномалия ва тританомалия, шунингдек дихромазия, жумладан протанопия, дейтеранопия ва тританопия, ёки монохромазия каби ранг ажратиш бузилишлари аниқланган тақдирда, уларга учиш ишига ва ўқишга, шунингдек кабина экипажи аъзолигига ўқишга ва ишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

218. Номзодларнинг ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариши учун уларда бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари, шунингдек диплопия мавжуд бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мускуллари баланси ва бинокуляр кўриш ҳолатини баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ҳамда бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси билан текширув, тегишли коррекцияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамида кўзни ёпиш тести, кўзни навбатма-навбат ёпиш, кўзни ёпиб-очиш, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести ёрдамида текширувлар ўтказилади.

Заруратга кўра, мутахассис офталмолог томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилади.

219. Нормал ҳолатда манфий фузион захиралар 5 — 8 градусни, мусбат фузион захиралар эса 15 — 20 градусни ташкил этади.

Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда номзодлар офталмолог мутахассис томонидан қўшимча текширувдан ўтказилади:

эзофория — 10 призматик диоптрий (Д);

экзофория — 5 призматик Д;

гиперфория ёки гипофория — 2 призматик Д;

циклофория — 1 призматик Д.

220. Номзодларда диплопия аниқланганда улар учиш ишидан вақтинча четлатилади ҳамда диплопия сабаблари (ҳаддан ташқари иш юкламаси, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа омиллар) аниқланади ва тегишли даволаш чоралари кўрилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ёки четга қарашда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия пайдо бўлганда тегишли чекловлар қўлланиб номзоднинг касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

221. Қуйидаги ҳолатлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

кўз мушаклари фалажи ёки турғун парези;

қовоқ мушаклари фалажи;

паралитик ёки биргаликдаги ғилайлик;

кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари (нистагм);

кўз косаси жароҳатлари натижасида кўз мушаклари шикастланиши билан кечувчи турғун диплопия;

фузион захиралари пасайган гетерофория;

гетеротропия;

нотурғун фиксация синдроми;

бинокуляр кўриш бузилишлари.

222. Қуйидаги кўрсаткичлардан юқори бўлган ҳолатларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

а) 6 метр масофада:

вертикал бўйича — 2,0 призматик Д (1 градус) дан юқори;

эзофория — 10 призматик Д (5 градус) дан юқори;

экзофория — 8,0 призматик Д (4 градус) дан юқори;

б) 33 см масофада:

вертикал бўйича — 1,0 призматик Д дан юқори;

эзофория — 8 призматик Д (4 градус) дан юқори;

экзофория — 12 призматик Д (6 градус) дан юқори.

ГЕтерофория жарроҳлик усулида даволанган ҳолларда, жарроҳлик амалиётидан кейин 3 ойдан 6 ойгача бўлган муддат ўтгач, бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдонида бузилишлар мавжуд бўлмаса, диплопия аниқланмаса ҳамда офталмологик текширувлар натижалари ижобий бўлса, офталмолог-жарроҳнинг хулосаси ва касаллик прогнози асосида номзоднинг касбий яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

223. Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда, номзод невролог ва оториноларинголог мутахассислар маслаҳатидан ўтказилади. Бинокуляр кўриш бузилмаган тақдирда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Текширув натижасида гетерофориянинг тури, даражаси ва фузион захиралари аниқланади. Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

Фузион захиралари пасайганда, ортоптик даволаш машқлари ўтказилади.

224. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси хонада 5-6 метр масофадан, коррекциясиз ҳамда коррекция билан текширилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодларда коррекциясиз кўриш ўткирлиги ҳар бир кўзда алоҳида камида 0,7 бўлиши, бинокуляр кўришда эса коррекциясиз ва коррекция билан 1,0 бўлиши керак.

225. 2-класс номзодларида контакт линзалари ва (ёки) тегишли коррекцияловчи линзали кўзойнаклар ёрдамида бинокуляр кўз ўткирлиги 1,0 га етказилганда ҳамда кўриш майдони нормада бўлган тақдирда, уларга коррекцияланмаган кўз ўткирлиги бўйича чекловлар қўйилмайди.

Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент бўлган жадвални 30 — 50 см масофадан, кўз ўткирлиги 0,6 даражасида, шунингдек 14 рақамли ёки 8 рақамли ёки уларга эквивалент бўлган жадвални 100 см масофадан, кўз ўткирлиги 0,3 даражасида ўқий олиши керак.

Зарур ҳолларда тегишли коррекция қўлланилади.

Номзодларда кўз ўткирлиги коррекция билан ҳар бир кўзда 0.8 юқори бўлишида ва кўриш майдони нормадалигида коррекциясиз кўриш ўткирлигига талаблар қўйилмайди.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррекциясиз (қоронғиликка адаптация шароитида ҳам) 0.7 ва ундан юқори бўлганда узоқни коррекциялаш (кўзойнак ёки линзалар) талаб қилинмайди.

Агар рефракция хатоси туфайли коррекция қилинмаган кўриш ўткирлиги икки кўзда 0.7 дан паст бўлса ёки астенопия симптомлари пайдо бўлса рефракция коррекция қилинади.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши керак.

Номзод учун қулай бўлганда мультифокал линзалар (кўзойнаклар) ёрдамидаги коррекциянинг барча турлари қўлланилиши мумкин.

226. Номзодларда кўз ўткирлиги коррекция билан ҳар бир кўзда алоҳида 0,8 ва ундан юқори бўлган ҳамда кўриш майдони нормада бўлган ҳолларда, коррекциясиз кўриш ўткирлигига нисбатан талаблар қўйилмайди.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррекциясиз, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам, 0,7 ва ундан юқори бўлган тақдирда, узоқ масофага кўришни коррекциялаш, жумладан кўзойнак ёки контакт линзаларидан фойдаланиш талаб этилмайди.

Рефракция хатоси туфайли коррекция қилинмаган кўриш ўткирлиги ҳар иккала кўзда 0,7 дан паст бўлган ёки астенопия симптомлари кузатилган ҳолларда, рефракция коррекцияси қўлланилади.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши керак.

Номзод учун қулай бўлган ҳолларда, мультифокал линзалар ёки мультифокал кўзойнаклар ёрдамидаги коррекциянинг барча турларини қўллашга йўл қўйилади.

227. Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, қулай, авиациядаги иш фаолиятига мос ҳамда умумий фойдаланиш учун яроқли захира кўзойнак бўлиши керак.

Номзодлар узоқ масофани кўришни таъминловчи, монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланиши лозим.

Етарли даражадаги рефракцияга эга бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланиши керак.

Кўришни таъминлаш учун зарур бўлган шартларга мувофиқ фақат битта турдаги кўзойнак тақилади.

Кўриш қобилияти пасайган ва пресбиопия мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар коррекцияловчи бифокал кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишларини бажариши, шунингдек ёнида захира кўзойнак тўпламини олиб юриши шарт. Бунда VDL, VML, VNL ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнаклар ёки линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг сифати тиббий кўриклар давомида назорат қилинади.

228. Яқин масофага кўришни унифокал коррекцияси (ўқиш учун қўлланиладиган бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклар) узоқ масофага кўриш ўткирлигини пасайтириши сабабли қўллашга рухсат этилмайди.

229. Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши, шу жумладан марказий кўришнинг пасайиши аниқланган ҳолларда, бинокуляр кўриш сақланганда, иккинчи кўзнинг узоққа кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 1,0 бўлганда ҳамда яқин ва ўрта масофадаги кўриш ўткирлиги етарли даражада таъминланганда, асосий касаллик офталмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланса, шунингдек иккинчи кўзда аҳамиятга эга касалликлар мавжуд бўлмаса, номзодларга учиш ишига, ўқишга, парвозга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Рефракция аномалияси мавжуд бўлган номзодлар учун кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 0,6 дан паст бўлмаслиги керак.

230. Миопиянинг 0,5 Д даражасида, гиперметропиянинг 1,0 Д даражасида, астигматизмнинг 0,5 Д даражасида ҳамда кўз ўткирлиги коррекциясиз 1,0 бўлган ҳолларда, тиббий ҳужжатларда ташхис «соғлом» деб кўрсатилади. Бунда «рефракция» қаторида тегишли ёзув ВНЛ чеклови билан қайд этилади.

Рефракция гиперметропияда +5,0 Д дан, миопияда -6,0 Д дан, астигматизмда 2,0 Д дан ва анизометропияда 2,0 Д дан юқори бўлмаганда ҳамда оптимал коррекцияга эришилган ҳолларда, номзодларга ташхисда рефракциянинг тури ва хатолик даражаси кўрсатилган ҳолда учиш ишига, ўқишга, парвозга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Анизометропия 2,0 Д дан 3,0 Д гача бўлган ҳолларда контакт линзаларидан фойдаланиш талаб этилади.

231. Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскопия (автоматик рефрактометрия ҳамда циклоплегик препаратлар) қўлланган ҳолда ўтказилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда рефракция циклоплегия шароитида текширилади. Текширув жараёнида 1 фоиз циклопентолат ёки 1 фоиз атропин қўлланилишига йўл қўйилади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка ўқишга номзодларда қуйидаги рефракция кўрсаткичлари мавжуд бўлганда, ҳар бир кўзда оптимал коррекция билан кўриш ўткирлиги 1,0 га эришилганда, уларга учувчиликка ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

миопия — 3,0 Д дан юқори бўлмаганда;

гиперметропия — 4,0 Д дан юқори бўлмаганда;

астигматизм — ±1,5 Д дан юқори бўлмаганда;

анизометропия — 2,0 Д дан юқори бўлмаганда.

Авиация кимёвий ишларни бажаришда учувчиларга кўришни контакт линзалар ёрдамида коррекциялашга рухсат этилмайди.

232. Пресбиопия даражаси ва аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси (60 — 80 см) ҳисобга олинган ҳолда сферик линзанинг оптик кучи бўйича аниқланади.

Аккомодация бузилишлари аниқланганда, шунингдек 3,5 Д дан юқори даражадаги пресбиопия мавжуд бўлганда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопия мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодлар контакт линзалар устидан ўқиш учун кўзойнак тақишлари мумкин.

8-боб. Оториноларингологик касалликлар

233. Номзодларда гувоҳнома билан назарда тутилган касбий вазифа ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг туғма ёки орттирилган нуқсонлари, касалликлари, обструкциялари, жароҳатлари, функционал бузилишлари ва жарроҳлик амалиётидан кейинги асоратлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

Радиоалоқани олиб боришга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ва дудуқланиш аниқланганда номзодлар учиш ишига яроқсиз деб топилади.

Нутқ бузилиши ёки дудуқланиш енгил даражада ифодаланган ҳолларда, тижорат авиацияси учувчиси, жумладан самолёт, вертолёт, дирижабл ва кўтариш кучини ошириш тизимига эга ҳаво кемаси учувчиси сифатида яроқлилик масаласи ижобий ҳал этилиши мумкин.

Аниқ ва равон сўзлашув нутқи сақланганда, айрим товушлар талаффузида бузилишлар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар яроқли деб топилади.

234. Кўплаб тишларнинг йўқлиги оқибатида чайнаш функцияси кам даражада бузилган ҳолларда, комиссиялар оралиғидаги даврда протезлаш тавсия этилади.

Аллергени маълум бўлган ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром каби аллергик ҳолатларда, номзоднинг яроқлилиги аллергологнинг хулосаси ҳамда касаллик прогнози асосида аниқланади.

Махсус анжомлардан, шу жумладан кислород ниқобидан фойдаланишда қийинчилик туғдирувчи, ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари билан кечувчи, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларини бузувчи қуйидаги ҳолатлар аниқланганда номзодларга учиш ишига яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади:

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари;

юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг касалликлари;

жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар;

жароҳатлар;

кўплаб тишларнинг йўқлиги;

юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари;

касбий вазифаларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи бошқа клиник аҳамиятга эга функционал бузилишлар.

Мазкур касалликлар ва нуқсонлар жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилганидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлган ҳамда орган функцияси тикланган ҳолларда, номзодга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик белгиланади.

Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланган ҳолларда, номзодлар яроқли деб ҳисобланади.

Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқларда ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин 2 ҳафта ўтгач, бурун орқали нафас олиш функцияси тўлиқ тикланганда, номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Шамоллаш белгилари, жумладан йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун патологияларида, номзодлар мажбурий тартибда даволаниши керак.

Сурункали компенсацияланган тонзиллит мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

235. Учиш ишига тўсқинлик қилмайдиган пешона бўшлиқлари остеомалари мавжуд бўлган ҳолларда, номзодлар учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

Яхши сифатли ўсмалар (фиброма, полип, гемангиома ва бошқалар) аниқланганда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари натижалари ижобий бўлса, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ва бош айланиши мавжуд бўлмаганда, шунингдек тиббий текширув натижалари ижобий бўлганда, номзодларнинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ринопластикадан кейин бурун орқали нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган ҳолларда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга рухсат этилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволаниш ўтказилгандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда онколог хулосаси ва прогнози инобатга олинганда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик белгиланади.

236. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пункцияси ва оддий мастоидектомиядан кейин бош айланиши кузатилмаса ҳамда эшитиш ўткирлиги қониқарли бўлса, номзодлар учиш ишига яроқли деб ҳисобланади.

Радикал мастоидектомиядан кейин монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши, инфекция, бош айланиши ҳамда бош чаноғи ичида юзага келиши мумкин бўлган асоратлар инобатга олинган ҳолда, тўлиқ отологик текширув ўтказилгандан сўнг номзоднинг учиш ишига яроқлилиги аниқланади.

Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин текширув натижалари ижобий бўлганда, Евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланганда ҳамда бош айланиши кузатилмаган ҳолларда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзод оториноларингологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келувчи юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси амалга оширилади.

237. Номзодларнинг вестибюляр функцияси, статокинетик таъсирчанлиги, вестибюляр анамнез ҳамда вестибюлометрия натижалари асосида аниқланади.

Енгил вестибюловегетатив реакциялар мавжуд бўлган ҳолларда ташхис қўйилмайди.

Менер касаллиги, консерватив ёки жарроҳлик усуллар билан даволаш қийин бўлган ёхуд даволаб бўлмайдиган вестибюляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалиялари, сурункали вестибюляр бузилишлар, шунингдек статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражаси аниқланган тақдирда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг яхши ҳаракатланишида, эшитиш функциясини меъёрдалиги аудиограмма билан тасдиқланганда ва барофункция сақланганлигида, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқларни мавжудлигида, қуруқ перфорация, ноғора пардада калсификатлар борлиги ташхис қўйишга асос бўлмайди.

Радикал жарроҳлик амалиётидан кейин, қулоқ функцияси тўлиқ тикланганида ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда, номзод учиш ишига (парвозга, ишга, ўқишга) яроқлилиги аниқланади.

238. Сурункали эпитимпанит ва мезотимпанитларда даволаш натижалари ижобий бўлганда, эшитиш функцияси касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, номзодларга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Яроқли деб топилган номзодларга оториноларингологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Ҳаво босимининг ўзгариши шароитида Евстахий найининг ўтказувчанлиги бузилиши ёки қулоқнинг бароаккомодацион механизмлари етишмовчилиги сабабли қулоқ барофункцияси бузилганда, даволаш ўтказилгандан кейин барофункция бузилишининг органик ёки функционал шаклига кўра тиббий хулоса чиқарилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлса, эшитиш функцияси аудиограмма билан тасдиқланган нормада ҳамда барофункция сақланган бўлса, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқлар, қуруқ перфорация ёки ноғора пардада калсификатлар мавжудлиги ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Радикал жарроҳлик амалиётидан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланганда ва текширув натижалари ижобий бўлганда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилиги аниқланади.

239. Номзодлар ўз гувоҳномаси ва малака белгилари билан назарда тутилган касбий мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун уларнинг эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши, бунда эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳдаги сўзларни шивирлаб талаффуз қилиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

240. Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95 — 100 фоизни ташкил этганда, эшитиш қобилияти нормада деб ҳисобланади.

Мазкур кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлган ҳолларда, номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Аудиометрияда товушни қабул қилиш интенсивлиги -20 дБ дан +100 дБ гача, частота диапазони эса 125 Гс дан 8000 Гс гача бўлган оралиқда қайд этилади.

Калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда номзодларда ҳар бир қулоқ алоҳида баҳоланади ҳамда 500, 1000 ёки 2000 Гс частоталардан бирида эшитиш чегараси 35 дБ дан, 3000 Гс частотада эса 50 дБ дан ошмаслиги керак.

Тинч хонада 2 метр масофада, номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини ҳар иккала қулоғи билан эшита олмаса, унга учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

241. Эшитиш қобилиятини тиклашга қаратилган радикал жарроҳлик амалиётларидан, жумладан тимпанопластика ва стапедопластикадан кейин, операцион бўшлиқнинг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланган, эшитиш функцияси тикланган, махсус мосламадан фойдаланиш қониқарли бўлган ҳамда унда эшитиш қобилияти сақланган тақдирда, номзоднинг учиш ишига, парвозга, ишга ва ўқишга яроқлилиги аниқланади.

242. Учувчининг, жумладан самолёт ёки вертолёт учувчисининг, эшитиш қобилияти ушбу бобда белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ ҳаво кемаси кабинасидаги сўзлашув ва радиомаяк сигналларига мос оддий шовқин фонида, шу жумладан имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин фонида эшитиш қобилияти нормада бўлган ҳолларда, ОАЛ чеклови қўлланган ҳолда учиш ишига яроқли деб топилиши мумкин.

Бунда қўлланиладиган шовқин фони номзоднинг гувоҳномаси ва малака белгилари билан рухсат этилган ҳаво кемаси турининг шовқин шароитига мос бўлиши керак.

Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация фаолияти билан боғлиқ бўлиши ҳамда фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган ҳолда танланиши лозим.

Заруратга кўра, бундай текширувлар тренажёрда ўтказилади.

Эшитишнинг нейросенсор йўқолиши аниқланган ҳолларда, у эшитиш органининг бошқа касалликларидан дифференциал ташхис қилиниши, шунингдек невритнинг этиологияси, жумладан заҳарланиш, жароҳатдан кейинги асоратлар, атеросклероз, гипертония, инфекция, шовқин таъсири ва бошқа омиллар аниқланиб, ташхисда кўрсатилиши керак.

4000 — 8000 Гс частоталарда айрим эшитиш чегараларининг 30 — 40 дБ гача бўлиши ўз-ўзича клиник ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

243. Эшитиш қобилиятининг пасайиши аниқланган ҳолларда, кўрикдан ўтаётган учувчи, жумладан самолёт ёки вертолёт учувчиси, икки томонлама радиоалоқани олиб бориш бўйича маълумотларни ўз ичига олган учиш фаолиятига доир тавсифномани оториноларингологга тақдим этиши керак.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 3-ИЛОВА

3-класс тиббий хулосасини олишга номзодларнинг соғлиқ ҳолатига қўйилган тиббий талаблар

1-боб. Умумий талаблар

1. Неврологик тиббий кўрикни ўтказишда қуйидаги ҳолатларни аниқлаши лозим:

номзодда неврологик касалликнинг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;

мавжуд неврологик касалликнинг статик ҳолатда функционал жиҳатдан парвозлар хавфсизлигига таҳдид солиш эҳтимоли;

неврологик касалликнинг мониторинг ўтказиш имконини берувчи вақтинчалик прогрессивлашувчи кўринишга эгалиги;

номзоднинг аҳамиятга эга бўлмаган қолдиқ функционал неврологик бузилишларсиз касалликдан тўлиқ соғайганлиги;

авиация ходимининг руҳий ҳолати бузилишлари натижасида иш қобилиятининг тўсатдан ёки яширин тарзда йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ҳолатларнинг мавжудлиги ёки эҳтимоли.

2. Номзодда руҳий ҳолат бузилишлари аниқланганда ёки гумон қилинганда ёхуд бошқа тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, улар ўқишдан ёхуд ўз касбий функционал мажбуриятларини бажаришдан четлатилади ҳамда психиатрия муассасасига юборилади.

Мазкур номзоднинг руҳий соғлиғи ва ижтимоий мослашув ҳолати юзасидан психиатрларнинг хулосаси олингандан кейин тиббий кўрикни давом эттириш масаласи тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) томонидан кўриб чиқилади.

Психиатрик тиббий кўрик ёки текширувлар кўрикдан ўтувчининг розилиги билан амалга оширилади.

Номзоднинг психиатр кўриги, текшируви ёки зарур бўлганда даволанишдан бош тортиши унинг тиббий ҳужжатларида қайд этилади ҳамда тиббий хулоса бермасликка ёки амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос бўлади.

3. Когнитив функцияларнинг амалдаги ҳар қандай сусайиши авиацияда жиддий оқибатлар юзага келтириши мумкинлиги сабабли, функционал бузилишларга олиб келувчи руҳий ҳолат бузилишларининг қайталаниш хавфи ҳисобга олинган ҳолда, тиббий хулоса чиқарилади.

4. Номзоднинг руҳий ҳолати бузилишининг текширишда қуйидагилар аниқланади:

табиий омиллар, тарбия ва ҳаётий тажрибанинг мужассамлигида унинг руҳий ҳолатини бузилишига бўлган мойиллиги;

руҳий ҳолатнинг бузилишлари, шунингдек инсон темпераменти ҳам муҳим генетик компонентга эгалиги;

руҳий ҳолат бузилишига генетик мойиллиги бўлган номзоднинг тарбия ва ҳаётдаги вазиятлар билан боғлиқ стресс-факторларга психиатрик симптомларсиз бардош беришга қодирлиги;

болаликдаги ҳодисалар, жамиятга зид ахлоқ, ўқишни ўзлаштиришни пастлиги, доимий иш ўрнини излашдаги қийинчиликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни истеъмол қилиш, кайфиятнинг тўсатдан ўзгариши ва яқин муносабатларни ўрната олмаслик каби руҳий ҳолатни бузилганлиги аломатларининг мавжудлиги.

5. Номзодларда пирсинг, имплантлар ва теридаги татуировкалар бўлишига йўл қўйилмайди.

6. Йўқотилган ёки функцияси йўқолган аъзоларнинг фаолиятини тиклаш мақсадида ўрнатилган имплантларда (масалан, тиш ёки баъзи бир онкологик касалликлар сабабли) тегишли шифокор мутахассис маслаҳатини олиб номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

2-боб. Руҳий ҳолатнинг бузилиши ва асаб касалликлари

7. Шизофрения, параноик бузилишлар, аффектив психозлар (маниакал-депрессив психоз, циклотимия) мавжуд бўлган номзодларга нисбатан тиббий хулоса фақат психиатрия муассасада ўтказилган текширув натижалари асосида расмийлаштирилади.

Мазкур касалликлар авиация ходимларида аниқланган ҳолларда, улар ўз касбий функционал вазифаларини бажаришга яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Органик руҳий ҳолатнинг бузилиши аниқланган номзодлар барча класслар бўйича касбий фаолиятни амалга оширишга яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

8. Номзодларга тиббий хулосани расмийлаштиришда қуйидаги ҳолатлар инобатга олинади:

руҳий-ҳиссиёт соҳасидаги реактив ҳолатларнинг ўткир ёки сурункали руҳий жароҳатлар таъсири остида юзага келиши;

жароҳатловчи омилнинг психиатрик симптомлар ва клиник белгилар шаклланишига бевосита сабаб бўлиши;

руҳий ҳолатнинг бузилишларини келтириб чиқарувчи омил бартараф этилганда, реактив ҳолатнинг қисқа муддат ичида барқарорлашиши ёки тугаши.

9. Авиация ҳодисаси ёки инсиденти содир бўлганидан сўнг учувчи экипаж аъзоларида кузатилиши мумкин бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишини баҳолашда қуйидаги омиллар инобатга олинади:

ҳодисанинг келиб чиқиши, унинг сабаби ва ривожланиш ҳолати;

кўрикдан ўтаётган номзоднинг бирламчи эмоционал таъсири;

командирлик раҳбарияти, диспетчер хизмати ва касбдошлар томонидан кўрсатилган психологик қўллаб-қувватлаш даражаси;

меҳнат ва дам олиш тартибига риоя этилиши;

ҳодисага оид омиллар билан боғлиқ бошқа психологик, физиологик ва ташкилий жиҳатлар.

10. Авиация ҳодисаларидан кейинги руҳий тушкунлик ва депрессив ҳолатларнинг ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) фаолиятини давом эттиришга салбий таъсири, шунингдек узоқ давом этувчи текширув, қидирув ва суриштирув жараёнларининг турғун руҳий ҳолат бузилишларга олиб келиши эҳтимоли ҳисобга олиниб, яроқлилик тўғрисидаги хулоса чиқарилиши лозим.

Психологик кўрик фақат тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, тиббий экспертлари ҳамда авиация ҳодисасини текширув комиссияси раисининг рухсати билан ўтказилиши керак.

Текширув жараёнида авиация ходимининг касбий мажбуриятларини бажариш чоғида қийинчилик туғдирган омиллар, шахсий омиллар ва инсон омилига боғлиқ хато ҳаракатлар, ташкилий омиллар, унинг касб фаолиятини давом эттиришга бўлган муносабати, суриштирув жараёнида соғлиғида бузилишларни келтириб чиқарувчи низоли вазиятлар, касбдошининг оғир аҳволга тушиб қолиши ёки вафот этиши билан боғлиқ ҳолатлар, шунингдек мазкур воқеаларга нисбатан субъектив таъсирчанлигининг сабаблари аниқланиши лозим.

11. Енгил даражада ифодаланган руҳий ҳолат ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, профилактик тиббий чора-тадбирлар ва тавсияларни қўллаш зарурати бўлмаса невролог кўриги ўтказилиб ҲҲБ диспетчерлиги ишини давом эттиришга рухсат берилади.

12. Авиация ходимларида авиация ҳодисаларидан кейин юзага келган руҳий ҳолат бузилишлари ва неврозларда, уларнинг давомийлиги, шахснинг касбини давом эттиришга бўлган муносабати, инструкторларнинг фикри, шунингдек психофизиологик, физиологик, жисмоний ва касбий омиллар инобатга олинган ҳолда яроқлилик аниқланади.

Кечикиб ривожланадиган неврозлар, қўрқув ҳолатлари ва касбий фаолиятни давом эттиришга қийинчилик туғдирувчи бошқа психологик реакцияларга мойиллик аниқланган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходимига нисбатан ўтказилган реабилитация чора-тадбирлари ижобий натижа берган тақдирда, у иш фаолиятига тикланиши мумкин.

13. Психопатиялар (шакли ва клиник ифодаланиш даражасидан қатъи назар), шунингдек номзоднинг психотик бўлмаган бузилишлари (параноял, аффектив, шизоид, қўзғалувчан ва бошқа турлари) аниқланган ҳолларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

14. Қуйида келтирилган ташхислар бўйича учувчи таркиби ва курсантлар тўлиқ соғайганидан, руҳий-асаб фаолияти тўлиқ компенсацияланганидан ҳамда қўшимча психотроп терапияга эҳтиёж йўқлиги тасдиқланганидан сўнг 4 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, психиатрия ёки наркология муассасаларида психолог ва психиатр кўригидан ўтказилгандан сўнг тиббий кўрикка қўйилишига йўл қўйилади:

а) стресс ва соматоформ бузилишларга оид ташхислар (ХКТ-10):

оғир стрессга жавоб реакциялари ва адаптация бузилишлари (Ф 43);

б) физиологик ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (ХКТ-10):

уйқу ва бедорлик тартибининг бузилиши (органик этиологиясиз) (Ф51.2);

босинқирашлар (Ф51.5);

органик этиология билан боғлиқ бўлмаган жинсий дисфункциялар (Ф52);

туғишдан кейинги даврга оид психик ва хулқ-атвор бузилишлари (Ф53);

бошқа касалликлар билан боғлиқ психологик ва хулқ-атвор омиллари (Ф54);

аниқланмаган физиологик бузилишлар ва физик омиллар билан боғлиқ феъл-атвор синдромлари (Ф59).

Мазкур ҳолатларда тиббий хулоса расмийлаштирилаётганда номзоднинг асаб-руҳий фаолиятининг компенсация даражаси, психоз ёки невроз кечган даврдаги руҳий ҳолати бузилишларининг хусусиятлари, чуқурлиги, кечиш динамикаси, унинг қайталаниш хавфи, психотроп дори воситаларини доимий қабул қилиш зарурати мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, прогнознинг ижобийлиги инобатга олинади.

Номзоднинг руҳий ҳолати бузилиши хусусиятига кўра психотроп дори воситаларини мунтазам қабул қилиш зарурати мавжуд бўлганда, у авиация фаолиятини амалга оширишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади ҳамда учиш ишига қайта тикланмайди.

15. Анамнезида суицидал хатти-ҳаракатлар ёки суицидал уринишлар мавжуд бўлган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ҳамда ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

Бунда номзоднинг руҳий ҳолати, индивидуал ва оилавий анамнези, шунингдек мазкур ҳолатнинг келиб чиқишига сабаб бўлган омиллар ўрганилади. Зарур ҳолларда психиатрик экспертиза ўтказилади ва психиатр хулосаси олинади.

16. Вазиятга боғлиқ астеник ҳолатлар ёки неврастеник синдромларда 4 — 6 ойдан кейин, ушбу ҳолатни юзага келтирган омиллар ва клиник белгилар бартараф этилганда, психологик тестлар, клиник текширувлар ҳамда невролог диспансер кузатуви натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзод қайта кўрикдан ўтказилади.

Соматоген касалликлар сабабли юзага келган қисқа муддатли руҳий ҳолат бузилишларини ўтказган номзодлар, асосий касалликдан соғайгач, асаб-руҳий фаолияти тўлиқ компенсацияланган ва доимий қувватловчи даволаш зарурати бўлмаган ҳолларда, ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

17. Шахс бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда шахснинг ҳиссий, интеллектуал ва ижтимоий мослашувчанлиги пасаяди ҳамда унинг ҲҲБ диспетчери сифатида хавфсиз, барқарор ва самарали фаолият юритишига тўсқинлик қилиши мумкин.

Бунда номзодларда атрофдагилар билан зиддиятли муносабатларга мойиллик, жамиятда қабул қилинган хулқ-атвор қоидаларига риоя этмаслик қўшимча стресс омили сифатида намоён бўлиб, авиация фаолиятида талаб этиладиган касбий вазифаларни бажаришда диққатни жамлашнинг пасайишига ҳамда эътиборсизликка олиб келиши мумкин.

Шахс бузилишларининг кўринишларини аниқлаш ва эксперт баҳолаш мақсадида невролог томонидан тиббий кузатув олиб борилади, сўров ўтказилади, экипаж аъзолари билан суҳбат ташкил этилади, оилавий ва шахсий анамнез ўрганилади, психологик тестлар ўтказилади ҳамда жамоадаги психологик муҳит баҳоланади.

Текшириш ўтказишда ёмон мослашувга ва зиддиятли ҳолатларга олиб келувчи шахс бузилишлари мавжуд бўлган номзодни, хулқ-атвор модели атрофдагилар томонидан мақбул деб топилмайдиган, бироқ тиббий мезонларга кўра шахс бузилиши сифатида баҳоланмайдиган шахсдан фарқлаш лозим.

Психиатрия муассасасида ўтказилган текширув натижалари ва психиатрнинг хулосаси асосида якуний тиббий хулоса чиқарилади

Тиббий кузатув маълумотлари салбий бўлганда, турғун ва аниқ ифодаланган шахс бузилишлари мавжуд номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади.

18. Номзоднинг аҳамиятсиз даражадаги бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, касбий фазилатлар, жумладан иш стажи, тажрибаси, малакаси, бажарилаётган вазифаларнинг сифати ва бошқа тегишли кўрсаткичлар инобатга олинган ҳолда, унга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

19. Айрим, кам ифодаланган инфантилизм белгилари мавжуд бўлган ҳамда асаб-руҳий фаолияти ижтимоий ва касбий жиҳатдан мақбул компенсацияланган номзодлардаги шахс аксентуацияси яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлмайди.

Номзоднинг хулқ-атворида илгари кузатилмаган ноадекват реакциялар пайдо бўлган ҳолларда, психолог ва психиатр текшируви ўтказилади. Бунда ташхис тасдиқланмаган тақдирда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

20. Психолог томонидан номзоднинг индивидуал-психологик хусусиятларида бузилишлар аниқланганда, неврологик клиникада қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда кўрсатма мавжуд бўлганда, психиатр маслаҳати ташкил этилади.

Номзодда турғун ва салбий белгилари билан яққол ифодаланган шахсият бузилишлари мавжуд бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Бунда бузилишлар кам ифодаланган ҳолларда эса, унинг касбий сифатлари, жумладан меҳнат стажи, иш тажрибаси, бажарилаётган иш сифатини ҳисобга олган ҳолда, унга учиш ишига (ўқишга) яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Алоҳида вазиятга боғлиқ омиллар натижасида юзага келган инсомния, диссония ёки циркад ритмларининг бузилиши аниқланганда, авиация ходими ўз касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда даволаниш учун психологга юборилади.

Даволаш жараёнида гипноз усулларидан, шунингдек авиация фаолиятида қўлланишига йўл қўйилмайдиган седатив дори воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки алкоголь истеъмоли билан боғлиқ турғун инсомния ёки диссония мавжуд бўлганда, барча класслар бўйича номзодлар яроқсиз деб топилади ҳамда касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

21. Мазкур ҳолларда учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилган номзодлар комиссия оралиғи даврида невролог томонидан ҳар 6 ойда бир маротаба диспансер кузатувидан, психолог томонидан эса йилига бир маротаба психологик текширувдан ўтказилади.

Ташхисни бекор қилиш муддати (барқарор ремиссияни тасдиқлаш) невролог томонидан аниқланади.

Маълум бир соматик касаллик билан боғлиқ бўлган қисқа муддатли руҳий ҳолатнинг бузилишини ўтказган номзодлар асосий касалликдан соғайгандан сўнг доимий равишдаги ёрдамчи даволаш усулларини қўллаш талаб қилмайдиган асаб-руҳий фаолиятининг тўлиқ компенсациясида учиш ишига (ўқишга) яроқли деб топилишларига йўл қўйилади.

22. Алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилиш натижасида юзага келадиган руҳий ҳамда хулқ-атвор бузилишлари, шунингдек сурункали алкоголизм, 1 йил ва ундан ортиқ давом этган мунтазам алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмоли ҳолатларида барча номзодлар учиш ишига (ўқишга) яроқсиз деб топилади ва касбий фаолиятга қайта тикланмайди.

Алкоголь ёки психотроп моддаларни истеъмол қилиш оқибатида юзага келган жисмоний, психологик ва хулқ-атвор бузилишлари инобатга олинган ҳолда номзодга тегишли ташхис қўйилади.

Ўткир (ўткирости) алкоголли психоз алкоголли делирий, параноид ҳолатлар, галлюсиноз, рашк васвасаси ва шу турдаги бошқа ҳолатларда ёки алкоголизмга гумон бўлган ҳолларда нарколог кўриги ўтказилади.

Руҳий ҳолатни ўзгартириш мақсадида седатив препаратлар, транквилизаторлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг прекурсорларини нотиббий мақсадда қабул қилиш дори воситасига қарамлик ёки уни истеъмол қилиш сифатида баҳоланади.

23. Алкоголли қарамлик (алкоголизм) шаклланмаган ҳолларда, алкоголнинг зарарли истеъмоли ёки бир марталик алкоголь билан ўткир заҳарланиш аниқланганда, авиация ходими дарҳол хизмат вазифаларидан четлатилади ва чуқурлаштирилган тиббий ҳамда психологик текширувлардан, нарколог маслаҳати ва соғломлаштириш-даволаш тадбирларидан ўтказилади.

Невролог томонидан белгиланган муддат давомида тиббий кузатув олиб борилиб, 2 — 4 ойдан сўнг тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, нарколог хулосасида ижобий прогноз қайд этилганда ҳамда авиация ходимининг хизмат тавсифномаси қониқарли бўлганда, у қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Қайта тиббий кўрик натижасида яроқлилик аниқланганда, авиация ходими ўз касбий фаолиятига тикланиши мумкин.

24. Гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ва алкоголга қарамлик номзоднинг рационал фикрлаши, идрок этиши, когнитив ҳамда бошқа психофизиологик фаолияти ва реакцияларини заифлаштиради, шунингдек жиддий касбий, тиббий, ижтимоий ва ҳуқуқий оқибатларни юзага келтиради.

Мазкур ҳолатлар авиация билан боғлиқ ўқиш ва меҳнат фаолиятини бажариш учун мутлақо номувофиқ деб баҳоланади.

25. Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширув номзоднинг ёзма аризаси, сийдик, қон ва бошқа биологик материалларнинг объектив лаборатория таҳлиллари асосида амалга оширилади.

Бундай маълумотларга мазкур моддаларнинг мавжудлиги, клиник белгилар ва симптомлар, шунингдек учинчи шахслардан олинган хабардор маълумотлар киради.

Текширув учун маълумотлар бир неча мустақил манбадан олиниши керак.

Гиёҳвандлик воситалари ва психотроп моддаларни идентификация қилувчи, шунингдек номзоднинг мазкур моддаларни ҳозирги вақтда, яқин ўтмишда ёки ўтмишда истеъмол қилганлигини аниқлашга имкон берувчи объектив лаборатория таҳлиллари муҳим далил сифатида қабул қилинади.

26. Номзоднинг алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганлиги ҳақида гумон туғилганда ёхуд бу ҳақда маълумот келиб тушганда, шифокор унинг жисмоний ва руҳий ҳолати, истеъмол қилишга оид далиллар, мазкур ҳолатнинг эҳтимолий сабаблари ҳамда бошқа аҳамиятга эга маълумотларни баён этган ҳолда далолатнома расмийлаштиради.

Ташхисни аниқлаш учун номзод тиббий ходим кузатуви остида, тегишли тиббий ҳужжатлар ва ашёвий далиллар билан бирга нарколог кўригига юборилиши лозим.

Алкоголь, гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддаларни истеъмол қилганликни аниқлаш бўйича текширувлардан бош тортиш тиббий хулоса бермасликка ёхуд амалдаги тиббий хулосани бекор қилишга асос ҳисобланади.

Анамнезида токсикомания, наркомания ёки алкоголизм мавжуд бўлган номзодларни, улар ишдан ёки ўқишдан қайси муддатга четлатилганидан қатъи назар, ишга ёки ўқишга қайта тиклашга йўл қўйилмайди.

27. Эпилепсия касаллиги аниқланган номзодлар барча класслар бўйича яроқсиз деб топилади ва улар ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

Эпилепсия мавжудлигига гумон қилинган номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасага чуқурлаштирилган текширувга юборилади.

Бунда номзодни юборишдан олдин тутқаноқ ҳолатининг хусусиятлари баён этилган, гувоҳлар имзоси билан тасдиқланган ҳамда тиббий ходим томонидан расмийлаштирилган далолатнома тузилади.

Ташхис касаллик тарихини ўрганиш, тўлиқ неврологик текширув, электроэнсефалография, (бундан буён матнда ЭЭГ деб юритилади), компьютер томографияси, (бундан буён матнда КТ деб юритилади), магнит-резонанс томография, (бундан буён матнда МРТ деб юритилади) шунингдек психиатр ва эпилептолог хулосалари асосида қўйилади.

ЭЭГда эпилептоид фаоллик аниқланиши эпилепсия ташхисини тасдиқловчи талаблардан бири ҳисобланади, бироқ унинг аниқланмаганлиги мазкур ташхисни инкор этиш учун асос бўлмайди.

Текширув ўтказишда ЭЭГдаги эпилептиформ кўрсаткичлар ҳеч қачон эпилептик тутқаноқ кузатилмаган номзодларда ҳам учраши мумкинлиги инобатга олиниши, бироқ мазкур ҳолат асоссиз тиббий хулоса чиқарилишига олиб келиши мумкин.

Симптоматик эпилепсия аниқланган ҳолларда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Текширув ўтказишда бош мия ўсмалари, томир патологиялари, экзоген заҳарланишлар, гижжа инвазиялари ва бошқа эҳтимолий сабаблар мавжуд бўлмаслиги лозим.

ЭЭГда биринчи марта пароксизмал активлик аниқланган номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасанинг неврология бўлимида текширувдан ўтказилиши керак.

ЭЭГда биринчи марта эпилептоид фаоллик, жумладан «чўққи — суст тўлқин» туридаги ўзгаришлар аниқланганда, бироқ эпилепсиянинг бошқа клиник белгилари ёки марказий асаб тизимининг органик касалликлари мавжуд бўлмаган ҳолларда ҳам номзод ихтисослаштирилган тиббий муассасанинг неврология бўлимида текширувдан ўтказилади.

ЭЭГдаги мазкур ўзгаришларнинг турғунлиги 3 ойдан 6 ойгача бўлган муддат давомида такрорий чуқурлаштирилган текширувда тасдиқланган тақдирда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ЭЭГда пароксизмал ва эпилептоид фаоллик, шунингдек клиник аҳамиятга эга кучли ифодаланган ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, барча номзодлар яроқсиз деб топилади.

Онгнинг пароксизмал бузилишлари кузатилган номзодларнинг тиббий ҳужжатлари назорат учун тиббий-учиш комиссиясининг (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) тиббий экспертларига тақдим этилади.

28. Турли этиологияли бош ва орқа мия патологиялари, шунингдек бош ва орқа миянинг бирламчи томир касалликлари, жумладан васкулитлар, ривожланиш аномалиялари, аневризмалар, атеросклероз ва бошқа ҳолатлар, шунингдек соматоген, вертеброген ҳамда бошқа этиологияли иккиламчи томир касалликлари мавжуд бўлган номзодларда иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган хавф омиллари (биринчи хуруж, криз, қайталаниш ёки инсульт ривожланиш эҳтимоли) аниқланиши лозим.

Бунда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса касалликнинг этиологияси ва кечиши, неврологик, руҳий, функционал ҳамда бошқа бузилишларнинг даражаси, юклама синовларини бажариш натижалари, психологик текширув хулосалари, касбий функционал мажбуриятларни хавфсиз бажаришга таъсир этувчи бошқа омиллар, шунингдек ёндош кардиологик касалликлар, жумладан гипертензия, юрак ритми бузилишлари, диабет, гиперлипидемия, чекиш ва касаллик прогнозини ёмонлаштирувчи бошқа хавф омиллари инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

29. Геморрагик ёки ишемик генезли мия қон айланишининг ўткир бузилиши, транзитор ишемик атака, субарахноидал қон қуйилиши ёхуд томир кризини ўтказган, шунингдек мия қон айланишининг сурункали бузилиши аниқланган номзодлар ҲҲБ ишига ва ўқишга яроқсиз деб топилади.

Бош ёки орқа мия томирларининг атеросклеротик зарарланиши мавжуд бўлганда, клиник белгилари енгил даражада ифодаланганда, марказий нерв тизимининг неврологик ҳамда руҳий функциялари сақланганлиги клиник ва инструментал текширувлар билан тасдиқланган ҳолларда, ҲҲБ ишига ва ўқишга яроқлилик масаласи ҳал этилади.

30. Бош мия томирлари касалликлари мавжуд бўлган авиация ходимларига тиббий хулосалар қуйидагича чиқарилади:

шикоятлар мавжуд бўлмаганда, БМА ДСда артерия интимаси қалинлигининг 1 мм дан ортиши ва УТДГда қон оқимининг чизиқли тезлигида чегаравий ассиметриялар аниқланганда, шунингдек қонда гиперлипидемия, кўз тубида бошланғич склеротик ўзгаришлар, айрим неврологик микросимптомлар, жумладан кўз қорачиқларининг ёруғликка суст реакцияси, кафт-энгак рефлексининг сустлиги, психологик жиҳатдан енгил когнитив ўзгаришлар ҳамда ЭЭГда клиник жиҳатдан кам аҳамиятли ўзгаришлар мавжуд бўлган ҳолларда, «Бошланғич белгилари мавжуд бўлган, асаб-руҳий функциялари етарли даражада сақланган бош мия томирларининг атеросклерози» ташхиси қўйилади ва улар яроқли деб топилади (мазкур шахсларга атеросклероз ривожланишининг олдини олишга қаратилган профилактик чора-тадбирлар белгиланади);

БМА ДСда битта артериянинг клиник жиҳатдан яширин кечувчи 50 фоиз ва ундан ортиқ стенози ёки бир ёхуд бир неча томирларда турғун бўлмаган эмбологен атеросклеротик бляшка аниқланган ҳолларда, номзод ихтисослаштирилган қўшимча тиббий текширувдан ўтказилади ҳамда тегишли мутахассисларнинг маслаҳати олинади, мазкур маълумотлар тасдиқланган тақдирда, «Бош мияда қон айланишининг ўткир бузилиши хавфи юқори бўлган бош мия томирларининг атеросклерози» ташхиси қўйилади ва номзодлар яроқсиз деб топилади;

атеросклеротик ўзгаришлар мазкур банднинг биринчи ва иккинчи хатбошиларида келтирилган ҳолатда бўлганда, БМАнинг гемодинамик жиҳатдан кам аҳамиятга эга стенозлари, турғун атеросклеротик бляшкалар, шунингдек клиник хавф туғдирмайдиган психологик, биокимёвий ва ЭЭГ кўрсаткичларидаги ўзгаришлар аниқланганда, «Асаб-руҳий функциялари етарли даражада сақланган бош мия томирларининг атеросклерози» ташхиси қўйилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, транскраниал дуплекс сканерлаш ва МРТ-ангиография текширувлари ўтказилади.

Мазкур ҳолатда артериал гипертония, чекиш, гиперлипидемия, ортиқча тана вазни ва бошқа хавф омиллари мавжудлиги, неврологик ҳамда руҳий функцияларнинг сақланганлик даражаси, шунингдек номзоднинг ёши инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Яроқли деб топилган номзодларга неврологнинг диспансер кузатуви ҳар 6 ойда бир марта белгиланади ҳамда тиббий кўрсатмаларга кўра назорат текширувлари ўтказилади.

Бош мия қон айланишининг транзитор ишемик атакасини ўтказганда турли генезли беҳушлик ҳолатлари билан дифференциал диагностика ўтказилиши лозим.

Мия қон айланишининг ўткир бузилишини ўтказган ёки мия қон айланишининг сурункали етишмовчилиги бўлган номзодларда тиббий текширувлар ва тиббий баҳолаш натижасида, ўз гувоҳномалари ва малака белгилари орқали бериладиган вазифаларини хавфсиз бажаришга монелик аниқланмаганда, уларга индивидуал тартибда яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Турли генезли васкулитларни ўтказган номзодларга, даволаниш якунлангандан сўнг, касаллик тури, даражаси, ремиссияси, касбига доир бажарадиган ишини ҳисобга олиб тиббий хулоса чиқарилади.

31. МРТ натижаларида томир генезли глиоз ўчоқлари ёки 2-3 мм гача бўлган майда кистоз ўзгаришлар аниқланганда, тегишли мутахассислар (кардиолог, эндокринолог, терапевт ёки нейрожарроҳ) маслаҳати ўтказилади.

Мазкур ҳолат касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи клиник, органик ёки функционал белгилар билан кечмаса, номзод ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

32. Кучли заҳарланишлар, жумладан алкоголли энсефалопатия ёки қўрғошин билан заҳарланиш ҳолатларида, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Мия фаолияти бузилишига олиб келувчи, мия тўқимасининг тузилмавий бузилишлари қайтмас хусусиятга эга бўлган нерв тизимининг органик касалликларида авиация ходимлар мутлақо яроқсиз деб топилади.

Авиация ходимларда нерв тизимининг органик шикастланиши биринчи марта аниқланганда, улар неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувдан ўтказилади ҳамда КТ ва МРТ текширувлари амалга оширилади.

Нерв тизимининг юқумли касалликлари ва заҳарланишларини ўтказган номзодларга тўлиқ соғайиш кузатилганидан кейин асаб-руҳий функциялари тўлиқ тикланганда ёки функционал бузилишлар билан кечмайдиган органик микросимптомлар кўринишидаги енгил қолдиқ белгилар мавжуд бўлганда ҳамда мия зарарланиши белгилари аниқланмаганда, яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Касбий муҳим функциялари етарли сақланганда, нерв-мушак аппарати ва нерв тизимининг суст прогредиент кечувчи бошланғич ирсий-дегенератив касалликлари мавжуд бўлган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Гриппли энсефалитдан кейин 1-2 йил ўтгач, ўткир энсефаломиэлитдан кейин 2 йил ўтгач, ўткир кана энсефалитидан кейин эса 3 йил ўтгач, номзод учиш ишига тикланиш юзасидан тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Эпидемик сереброспинал менингитдан кейин 1 йил ўтгач, диспетчерлик ишига ёки ўқишга яроқлиликни аниқлаш учун тиббий кўрик ўтказилади.

Менингококкли ринит, фарингит ҳамда кам ифодаланган менингококк инфекциясини ўтказган номзодлар терапевт кўригидан ўтказилади.

33. Бош мия жароҳатини ўтказган номзодлар тўлиқ даволаниш якунлангач ва неврологик нуқсонлар аниқланмаган ҳолларда, чуқурлаштирилган клиник текширув натижаларига кўра тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Жароҳатнинг механизми ва юз бериш шароитларини баҳолашда, контактсиз бош мия жароҳати, жумладан мия силжиши ва қон томирлар ёрилиши, шунингдек жароҳат оқибатида атлант-оксипитал бирикма тузилмаларининг шикастланиши эҳтимоли инобатга олиниши лозим.

Жароҳатнинг тури ва оғирлик даражасидан ташқари, кейинги босқичларда посттравматик эпилепсия ривожланиш хавфи ҳамда бошқа аҳамиятли хавф омиллари ҳам инобатга олинади.

Тиббий хулоса анамнестик маълумотлар, ЭЭГдаги ўзгаришлар динамикаси, йўқотилган функцияларнинг компенсация даражаси, қўшимча юклама синовлари натижалари ва психологик текширув хулосалари асосида чиқарилади.

Асаб-руҳий функциялари тўлиқ тикланганда ёки етарли даражада сақланган номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асаб-руҳий функцияларининг турғун компенсация ҳолати мавжуд бўлганда, жумладан посттравматик ҳолатлардан кейинги енгил вегетатив дисфункция, енгил неврологик симптоматика ва бошқа шунга ўхшаш бузилишлари бўлган номзодларга нисбатан, касбий фаолиятига тикланганидан кейин 5 йилгача бўлган даврда неврологнинг диспансер кузатуви ўтказилади.

Текширув ўтказишда бош суяги гумбазининг ичга ботган синиши, бош мия лат ейиши, паренхиматоз гематома, 1 кундан ортиқ давом этган посттравматик амнезия, бош мия паренхимасида қон мавжудлиги ва субдурал гематомаларда посттравматик эпилепсия ривожланиши хавфи ҳисобга олиниши лозим.

Оддий асоратсиз, бош мия паренхимасига қон қуйилиши билан кечмаган эпидурал гематомада 1-2 йилдан кейин интрапаренхиматоз гематомада эса 2 йилдан кейин тиббий кўрик ўтказилиши мумкин.

Бош суяги гумбазининг чизиқли синиши, бош суяги тубининг ликвореясиз синиши ёхуд субарахноидал қон қуйилиши билан кечган бош миянинг ўрта ва оғир даражадаги лат ейишидан кейин 1-2 йил ўтгач, тиббий кузатув ва текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда прогноз мақбул деб баҳоланган тақдирда, номзод касбий фаолиятига қайта тикланиш масаласини ҳал этиш учун тиббий кўрикдан ўтказилиши мумкин.

Паренхимага қон қуйилмаган ва оддий асоратларсиз кечган эпидурал гематомадан кейин 1-2 йил ўтгач, субдурал гематома билан кечган бош мия лат ейишидан кейин 2 йил ўтгач, бош мия чайқалишидан кейин 1,5 — 3 ой ўтгач, бош миянинг енгил даражада лат ейишидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, қўшалоқ бош мия шикастланишларидан кейин 6 — 24 ой ўтгач, шунингдек посткоммотцион синдромдан кейин камида 3 ой ўтгач, неврологик ва когнитив функциялар сақланганда ҳамда юклама синовларига чидамлилик ижобий баҳоланган тақдирда, номзод психолог, психиатр ва офталмолог кўригидан ўтказилади.

Ташхисни расмийлаштиришда бош мия жароҳатининг клиник кўриниши, юз берган санаси, текширув ўтказилаётган пайтдаги даври, посттравматик синдромнинг клиник тавсифи ҳамда асаб-руҳий функциялар ҳолати тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилади.

34. Вегетатив асаб тизимининг сурункали касалликлари пароксизмал кўринишда кечган, тез-тез такрорланувчи зўрайишлар ва криз реакциялар, жумладан вазовагал, симпатик, вагоинсуляр, симпатоадренал, аралаш хусусиятдаги, адренал ҳамда диэнсефал турлари билан намоён бўлувчи вегетатив-томир бузилишлари мавжуд бўлган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

35. Мигрен, солярит, Менер синдроми, умуртқа артерияси синдроми, диэнсефал синдром, ангионеврозлар, жумладан ангиотрофоневрозлар ва Рейно касаллиги, қайталанувчи ангионевротик шиш, шунингдек ортостатик эссенциал гипотония ҳолатларида аниқлаштирувчи маълумотлар олиш мақсадида, умуртқа поғонасининг КТ текшируви, орқа мия ва унинг илдизлари ҳолатини баҳолаш учун эса умуртқа поғонасининг МРТ текшируви ўтказилади.

Ротацион синамаларни ўтказиш вақтида пайдо бўладиган ёки кучаядиган вертебро-базиляр бассейндаги қон оқими пасайишини аниқлаш мақсадида бош мия томирларининг дуплекс сканерлаши ва ультратовуш допплерографияси (бундан буён матнда УТДГ деб юритилади) ўтказилади.

Серебрал тўқималардаги морфологик ўзгаришларнинг хусусиятини аниқлаш учун бош мия МРТ текшируви ўтказилади.

Визиометрия, периметрия, офталмоскопия, аудиометрия, калорик синама ҳамда бошқа текширувлар тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

36. Конституционал-ирсий генезли вегетатив-томир дисфункцияси мавжуд бўлган номзодлар, шунингдек гормонал ўзгаришлар фонида ёки соматик касалликдан кейин кузатилувчи вегетатив-томир бузилишларида, текширув вақтида ремиссия босқичи турғун бўлган ҳолларда (асосий касалликдан тўлиқ соғайгандан кейин камида 2-3 ой ўтгач) тиббий хулоса қуйидаги талаблар асосида чиқарилади:

вегетатив-томир бузилишларининг оғирлик даражаси;

клиник текширув натижалари;

ортосинама, вестибюляр синама ва бошқа юклама синовларига чидамлилик даражаси;

психофизиологик ва неврологик функцияларнинг барқарорлиги;

касбий фаолиятни бажаришга таъсир этувчи хавф омилларининг мавжудлиги ёки йўқлиги.

Вегетатив-томир тизими бузилишларининг клиник тавсифида функционал кардиоваскуляр симптомлар бўлган ҳолларда, якуний тиббий хулоса клиник текширувлар натижалари асосида терапевт томонидан чиқарилади.

37. Умуртқалараро диск чурраси олиб ташланганидан кейин асоратлар кузатилмаганда, касаллик динамикаси ижобий бўлганда ва реабилитация даври якунланган тақдирда, 3 — 6 ой ўтгач номзод тиббий кўрикдан ўтказилади.

Умуртқа поғонасининг орқа мия илдизчалари, нерв стволлари, нерв чигаллари ва ганглийларининг сурункали касалликлари ҳамда жароҳатларида, шунингдек периферик нейроваскуляр синдромлар ва илдизча компрессиялари билан кечувчи ҳолатларда, улар бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришга монелик қилмайдиган, клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бузилишлар мавжуд бўлган тақдирда, номзодлар ўқишга яроқсиз, бироқ авиация ходимлари ишига яроқли деб топилади.

Сурункали радикулитда тиббий хулоса меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган муҳим омиллар, жумладан тўсатдан ва олдиндан аниқлаб бўлмайдиган ўткир оғриқ хуружлари, касалликнинг қайталаниш хавфи, функционал тикланиш даражаси, шунингдек узоқ муддат аналгетиклар ва мушак релаксантларини қабул қилиш оқибатлари инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

Асаб илдизчалари функцияларининг бузилиши белгилари мавжуд бўлмаганда, умуртқа поғонасининг ҳаракатчанлиги бузилган ҳолларда, умуртқа поғонаси касалликлари бўйича номзодга тиббий хулоса жарроҳ томонидан чиқарилади.

38. Синкопал ҳолатларни ўтказган номзодлар ўқишдан ҳамда ишдан четлатилади ва терапевт-эксперт ҳамда невролог-эксперт тиббий кўригидан ўтказилгандан сўнг неврология бўлимида чуқурлаштирилган текширувга юборилади.

Синкопал ҳолат тўғрисидаги далолатнома мазкур номзод ёнида бўлган биринчи шифокор томонидан расмийлаштирилади ва текшириш учун тақдим этилади.

Далолатномада беҳушлик ҳолатининг клиник кўриниши, белгилари ва юзага келган вазиятлар тўлиқ ҳамда батафсил баён этилади, шунингдек гувоҳлар, номзоднинг ўзи ва шифокорнинг имзолари қўйилади.

Далолатномани расмийлаштириш, синкопал ҳолатларни классификациялаш, дифференциал диагностика ўтказиш, зарур текширувлар ҳажмини белгилаш ҳамда яроқлиликни аниқлаш амалга оширилади.

Тиббий хулоса чиқаришда асаб тизими ёки ички органларнинг органик касалликларини даволаш, онгнинг пароксизмал бузилишлари билан дифференциал диагностика ўтказиш, беҳушликнинг сабаби ва хусусиятини аниқлаш, организмнинг функционал резервларини баҳолаш ҳамда онг бузилишининг такрорланиш эҳтимолини белгилаш инобатга олинади.

Синкопал ҳолатни юзага келтирган сабаб аниқланган тақдирда, беҳушликнинг такрорланиш эҳтимоли ҳисобга олинган ҳолда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Соғлом номзодда ҳаяжон, оғриқ ёки кучли гипокция таъсирчанлиги билан боғлиқ бир марталик синкопал ҳолат кузатилганда, мазкур ҳолатнинг яширин клиник аҳамиятга эга сабаблари мавжуд бўлганда ҳамда унинг келиб чиқиши хавфсиз деб топилган тақдирда, номзодга ишига ёки ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

39. Соғлом авиация ходимида муайян вазиятда юзага келган, хавфсиз хусусиятга эга деб баҳоланган беҳушлик ҳолати 2 марта такрорланган тақдирда, у 3 ойдан 12 ойгача бўлган муддатга даволаниш ёки дам олиш мақсадида ишдан четлатилади ҳамда неврологнинг диспансер кузатувида бўлади.

Мазкур даврда иш фаолиятини бажаришга фақат маълум муддатга чекланган тарзда, иккинчи диспетчер таркибида ёки фаолияти парвозлар хавфсизлигига бевосита боғлиқ бўлмаган ҳолларда рухсат этилади.

Беҳушлик ҳолатлари кўп маротаба (3 ва ундан ортиқ) такрорланган тақдирда, авиация ходималари ишга яроқсиз деб топилади.

Бунда иш фаолиятини бажаришга фақат муайян муддат давомида чекланган тартибда, иккинчи диспетчер таркибида ёки фаолияти парвозлар хавфсизлигига бевосита боғлиқ бўлмаган шароитларда рухсат этилади.

2 йил ўтгач, вегетатив-томир лабиллиги, артериал гипотензия ва юклама синамаларига чидамсизлик аниқланмаган ҳолларда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Этиологияси аниқланмаган беҳушлик ҳолатларида номзодга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

3-боб. Ички касалликлар

40. Авиация ходимлари инфекция ва паразитар касалликлардан даволаниб соғайганидан кейин инфекционистнинг ижобий прогнози ҳамда чуқурлаштирилган текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ва геморрагик безгакни бошдан кечирган ҲҲБ диспетчерларига касаллик варақаси ёпилгандан кейин ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

41. Клиник прогнози салбий бўлганда қон ва қон яратувчи аъзолар касалликлари аниқланган номзодлар ўқишга ёки касбий фаолиятга яроқсиз деб топилади.

Мазкур касалликлар мавжуд бўлган ҳолларда, шу жумладан гемоглобин концентрацияси 105 г/л дан паст бўлганда, ихтисослаштирилган тиббий муассасада ўтказилган чуқурлаштирилган текширув натижалари ва даволаш якунлари ижобий бўлса, гематолог хулосаси ҳамда прогнози, касалликнинг аниқланган сабаби, лаборатор-клиник текширув кўрсаткичларининг нормаллашгани, касалликнинг ремиссия ҳолати ҳамда тури, жумладан постгеморрагик, темир танқислиги анемияси ва бошқа турлари инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур касалликларда ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса чиқаришда, организмнинг ерда, тинч ҳолатда, шунингдек жисмоний ва руҳий зўриқиш даврларида метаболик эҳтиёжларини қондириш учун қоннинг кислородни етарли даражада ташиш ва етказиб бериш хусусияти инобатга олинади.

42. Соғлом авиация ходимларида қондаги гемоглобин концентрациясининг норматив даражаси эркакларда 130 г/л, аёлларда эса 120 г/лни ташкил этади.

Мазкур кўрсаткичлар нормадан паст бўлган ҳолларда, заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказиш ва даволаниш учун авиация ходими ишдан четлатилади.

Гемоглобинопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда, касаллик хуружсиз кечса ва авиация ходимининг функционал қобилиятлари тўлиқ ҳажмда сақланган бўлса, яроқлилик тўғрисида ижобий тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Вақтинчалик хусусиятга эга тромбоцитопенияларда (темир танқислиги билан боғлиқ анемия ёки дори воситаларини қабул қилиш оқибатида суяк илиги фаолияти пасайган ҳолларда), тромбоцитлар миқдори ҳамда бошқа лаборатор кўрсаткичлар меъёрий даражага тиклангандан кейин яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Тромбоцитлар миқдори 75×10 9 /л дан паст бўлган тромбоцитопенияда номзодга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спленектомия ўтказилган идиопатик тромбоцитопеник пурпура ҳолатларида, тромбоцитлар миқдори 6 ой давомида нормада сақланган тақдирда, яроқлилик масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Авиация ходими яроқли деб топилган ҳолларда, ундаги тромбоцитлар миқдори ҳар 6 ойда назорат қилинади.

43. Антикоагулянтлар (кумарин, варфарин ва шунга ўхшаш препаратлар), шунингдек антитромбоцитар дори воситалари (клопидогрел ва шунга ўхшаш препаратлар) фақат терапевт тавсиясига кўра қўлланилади.

Компенсацияланган, органлар функцияси сақланган гемоглобинопатиялар ва геморрагик диатезларда, рецидивлар кузатилмаган тақдирда, номзод ишга яроқли деб топилади.

Ўроқсимон ҳужайрали касаллик аниқланган ҳолларда, номзодлар касбий фаолиятга яроқсиз деб ҳисобланади.

Ўроқсимон ҳужайра белгисини ташувчилик ҳолатида эса, яроқлилик масаласи ижобий ҳал этилиши мумкин.

Ҳақиқий полицитемияда асоратлар ривожланиш хавфи мавжудлиги сабабли, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Иккиламчи полицитемияда эритроцитлар миқдорининг ошиш сабаби, жумладан нафас олиш органлари касалликлари, баландлик шароитидаги гипокция ва бошқа омиллар аниқлангандан кейин номзодга тиббий хулоса чиқарилади.

44. Аллергологик анамнез, физик текширув, клиник-лаборатор маълумотлар ҳамда аллергологик синамалар натижалари асосида, аллерголог хулосаси инобатга олинган ҳолда аллергик касаллик ташхиси аниқланади.

Ташхис қўйишда аллергияга ўхшаш симптомларни юзага келтирувчи бошқа касалликлар турли текширув усулларини қўллаш орқали истисно қилинади.

Аллергиянинг оғир шакллари мавжуд бўлганда, касаллик йил давомида 2 мартадан ортиқ қайталанган ёки аллерген аниқланмаган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

45. Турғун терапевтик таъсир кузатилган аллергияларда, аллерген аниқланган ва бартараф этилган, 3 ой давомида аллергия белгилари такрорланмаганда ҳамда иш жойида аллерген билан алоқа мавжуд бўлмаган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

46. Семизлик даражаси Кетле индексига мувофиқ аниқланади.

Тана вазни индекси тана вазни (кг)/ бўй ўлчами (м 2 ) формуласи бўйича ҳисобланади:

Тана вазни индексининг баҳолаш

Тана вазни даражалари ТВИ Ёндош касалликлар хавфи Тана вазни дефицити <18,5 Паст (бошқа касалликлар хавфи юқори) Нормал тана вазни 18,5-24,9 Одатдаги (минимал) Ортиқча тана вазни 25,0-29,9 Ўртача юқори Семизликнинг I даражаси 30,0-34,9 Юқори Семизликнинг II даражаси 35,0-39,9 Жуда юқори Семизликнинг III даражаси ≥40 Ҳаддан зиёд юқори

47. Ортиқча тана вазни мавжуд бўлган шахсларда семизликнинг хусусиятини аниқлаш мақсадида клиник текширувлар ўтказилади.

Симптоматик, иккиламчи эндокрин ёки серебрал генезли семизлик аниқланган ҳолларда, тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Тана вазнини баҳолашда мушак ва ёғ тўқималарининг ўзаро нисбати ҳамда организмдаги ёғ тўқимасининг фоиздаги ҳажми аниқланади.

Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида учувчиликка ўқишга номзодлар учун ТВИ 30,0 дан юқори бўлганда, номзодга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ТВИ 35,0 дан юқори бўлган ҳолларда, эндокринолог ва заруратга кўра бошқа тегишли мутахассислар маслаҳати олинади ҳамда артериал гипертензия, қандли диабет, глюкозага толерантликнинг бузилиши, ёш, дислипидемия, зарарли одатлар ва бошқа кардиоваскуляр хавф омиллари мавжудлиги, метаболик синдром ривожланиш хавфи, психологик ва кардиоваскуляр резерв кўрсаткичлари, шунингдек бошқа текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

48. Қандли диабетнинг I тури, шунингдек инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситаларини доимий равишда қўллашни талаб қилувчи диабет шакллари ҳамда тиреотоксикознинг барча шакллари мавжуд бўлган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қандли диабетнинг II турида, углевод алмашинуви тўлиқ компенсацияланган, ЭКГнинг юклама синамаларига чидамлилик ижобий баҳоланганда, коронар артериялар МСКТ ёки бошқа инвазив бўлмаган усуллар билан текширилган ва натижалари, шунингдек диабетолог ёки эндокринолог хулосаси ижобий бўлган тақдирда, диабет билан боғлиқ хавф омиллари, жумладан 60 ёшдан катта ёш, буйрак функциясининг бузилиши, нотўғри овқатланиш, кўп компонентли дори терапиясига эҳтиёж ва бошқа омиллар инобатга олинган ҳолда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қандли диабетнинг II турида, агар монотерапия сифатида алфа-глукозидаза ингибитори, жумладан Глюкобай ёки тиазолидиндион ёхуд метформин қабул қилиш талаб этилса ва парҳезга риоя қилинса, иккинчи ҲҲБ диспетчери мавжуд бўлган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

49. Инсулин ёки бошқа гипогликемик дори воситаларини қабул қилишни талаб қилмайдиган қандли диабетнинг II турида, кардиореспиратор тизим ва бошқа органлар функциялари сақланганда, парҳезга риоя этилган ҳамда иккинчи ҲҲБ диспетчери мавжуд бўлган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходимларига ЭКГ, терапевт ҳамда диабетолог, эндокринолог, томонидан назорат кўриклари ҳар 6 ойда белгиланади.

Навбатдаги тиббий кўрикда эса юклама ЭКГ синамалари ёки инвазив бўлмаган усуллар ёрдамида коронар артериялар текшируви ўтказилади.

50. Авиация фаолиятида сульфонилмочевина ҳосилалари, бигуанидлар, метформиндан ташқари, шунингдек турли гипогликемик препаратларни биргаликда қўллаш мақбул деб топилмайди.

Тиреотоксикозда авиация ходимининг ишга қайта тикланиш муддати касалликнинг сабаби, шакли, клиник кўринишлари, оғирлик даражаси, даволаш тури, касаллик оқибатлари ҳамда биокимёвий кўрсаткичлар натижалари инобатга олинган ҳолда белгиланади.

Диффуз-токсик буқоқда консерватив терапиянинг 2 йилгача давом этиши мумкинлиги ҳисобга олиниб, дори воситаларини қабул қилиш бекор қилинган шароитда камида 3 ой давомида турғун эутиреоид ҳолат сақланганда, ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

51. Оғирлиги енгил ва ўрта даражадаги токсик буқоқда жарроҳлик усули ёки радиоактив йод билан даволашдан кейин 6 ой ўтгач, оғир даражадаги токсик буқоқда эса қалқонсимон без функцияси турғун меъёрий ҳолатга келганда, бошқа органлар ва тизимларда асоратлар аниқланмаган тақдирда, 12 ой ўтгач, эндокринологнинг ижобий прогнози ҳамда хулосаси асосида номзоднинг ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Тиреотоксик аденома бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётидан кейин 6 ой ўтгач, авиация ходимининг ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

52. Гипотиреоз ва аутоиммун тиреоидитни бошдан кечирган номзодларда, қалқонсимон без функцияси нормада бўлганда, касаллик сабаби аниқланганда ҳамда текширув натижалари ва эндокринолог хулосаси ижобий бўлганда, индивидуал тартибда 3 ой ўтгач ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилганда, эндокринологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда доимий равишда қабул қилинадиган антитиреоид препаратлар назоратга олинади.

Тиреоидит касаллиги зўрайганидан кейин даволаш натижалари ижобий бўлганда, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

53. Эутиреоид ҳолати сақланган эндемик буқоқда, шунингдек йод препаратлари ёки тиреоид гормонлар билан профилактик терапия ўтказилаётган ҳолларда, қалқонсимон безнинг I ва II даражали диффуз эутиреоид катталашуви ҳамда углеводларга толерантликнинг бузилиши мавжуд бўлган номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Тиреотоксикоз ёки гипотиреознинг субклиник шаклларида, Т3 ва Т4 кўрсаткичлари меъёрида бўлиб, ТТГ мос равишда пасайган ёки ошган тақдирда, авиация ходимлари эндокринологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда ҳар 3 ойда бир марта ТТГ ва тиреоид гормонлар бўйича назорат текшируви ўтказилади.

54. Сил касаллигининг фаол шакли аниқланган номзодларда ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ўпка сили билан касалланган номзодларда тегишли даволаш курси тўлиқ якунлангандан кейин камида 3 ой ўтгач, клиник симптомлар аниқланмаганда, ўпканинг зарарланган қисмида фаол жараён мавжуд бўлмаганда, нафас олиш тизими функцияси сақланганда ҳамда рентгенологик текширув натижалари ижобий бўлганда, ишга ёки ўқишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилган ҳолларда, 2 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади, фтизиатр маслаҳати олинади ҳамда кўкрак қафасининг рентгенологик ёки бошқа назорат текширувлари ўтказилади.

55. Актив бўлмаган ёки даволанган сил касаллиги, шунингдек касалликдан кейинги қолдиқ белгилар, жумладан чекланган фиброз, калсификация ўчоқлари, бўлаклараро ва плеврал битишмалар мавжуд бўлганда, кўкс оралиғи органлари силжимаган ҳамда ташқи нафас функцияси бузилмаган номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигини бошдан кечирган номзодлар диспансер кузатув гуруҳи кўрсатилган, тўлиқ соғайганлиги ҳақидаги фтизиатр хулосасини ТУКга тақдим этиши шарт.

Ташқи нафас функциясини баҳолаш мақсадида уларда кардиореспиратор тизимнинг функционал захиралари, шунингдек реестриктив ёки обструктив бузилишлар мавжудлигини аниқлашга қаратилган текширувлар ўтказилади.

Нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари функциялари касбий фаолиятни бажариш учун етарли даражада сақланганда, сил касаллигини даволашда қўлланилган кимёпрофилактик дори воситаларининг салбий оқибатлари аниқланмаганда, номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сил касаллигининг ўпкадан ташқари шаклларида, фтизиатр хулосаси ва ижобий прогнози, шунингдек органлар функциясининг сақланганлик даражаси асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодларга 2 йил давомида терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади.

56. Меҳнат қобилиятининг йўқолишига олиб келиши мумкин бўлган ЎСОК бронхиал астма, бронхоэктатик касаллик, саркоидоз, диффуз пневмосклероз, ўпка эмфиземаси, турли этиологияли зотилжам, сурункали бронхит ҳамда бошқа ўпка касалликларининг тез-тез зўрайиши, касалликларнинг фаол даври ёки нафас олиш органлари функцияларининг яққол бузилишлари аниқланган ҳолларда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

57. Нафас олиш тизими функцияси тўлиқ сақланганда, кардиореспиратор функциялар етарли даражада сақланганда, реестриктив ва обструктив бузилишлар аниқланмаганда ёки уларнинг даражаси ҳисобга олиниб қониқарли деб баҳоланганда, лаборатор текширувлар натижалари ижобий, кўкрак қафаси рентгенограммаси нормада бўлганда, клиник симптомлари мавжуд бўлмаганда ёки кам ифодаланганда, чекмайдиган нормаларда, ЎСОКнинг бошланғич даврида, сурункали бронхитнинг ремиссия босқичида, чегараланган пневмосклерозда, шунингдек кўкрак қафаси аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин узоқ давом этувчи ва мураккаб парвозлар жараёнида касбий мажбуриятларни бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

58. Кўкрак қафаси аъзоларида ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин 4 — 6 ой ўтгач, спонтан пневмотораксдан кейин эса 3 ой ўтгач, чуқурлаштирилган текширувлар натижалари асосида ишга яроқлилик масаласи индивидуал тартибда кўриб чиқилиши мумкин.

Сурункали бронхитнинг зўрайиш даврида авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Фаол яллиғланиш жараёни бартараф этилиб, тўлиқ даволаниш ва соғайишдан кейин ташқи нафас функцияси текширувлари натижалари нормада бўлганда, номзодга ишга рухсат берилади.

Йирингли ва обструктив бронхитда, шунингдек такрорий пневмотораксда ҲҲБ диспетчерларига нисбатан, нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизимларининг чуқурлаштирилган текширувлари натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

59. Юрак ритми ва ўтказувчанлигининг аниқ ифодаланганда, асоратли бузилишлари, синус тугунининг заифлик синдроми, юрак қисқаришларининг такрорий тушиб қолиши билан кечувчи ўтказувчанлик бузилишлари (икки ва ундан ортиқ қисқаришнинг тушиб қолиши), мерсал аритмия хуружлари, юрак бўлмачаларининг ҳилпиллаши, суправентрикуляр тахикардия, дақиқасига 120 зарба ва ундан юқори, тўртта ва ундан ортиқ комплекс билан, қоринчалар экстрасистолиясининг би- ва тригеминия даврларининг такрорланиши, жуфтлашган қоринчалар экстрасистолаларининг такрорий эпизодлари, қоринчалар тахикардияси эпизодлари, дақиқасига 120 зарба ва ундан юқори, учта ва ундан ортиқ комплекс билан, спонтан суправентрикуляр тахикардия билан кечувчи Волф-Паркинсон-Уайт синдроми, миокард инфаркти, стенокардия, юрак касалликларининг суст кечувчи ўткир даври ва касаллик оқибатлари билан боғлиқ аниқ ифодаланган ритм ва ўтказувчанлик бузилишлари, юрак етишмовчилиги ва оғриқ синдроми, мўътадил ва аниқ ифодаланган комбинацияланган юрак нуқсонлари, митрал клапан пролапсининг 6 мм дан ортиқ бўлиши, шунингдек дилятацион, гипертрофик ва реестриктив кардиомиопатиялар мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

60. Юрак касалликларининг клиник аломатлари мавжуд бўлган ҳолларда, касаллик анамнези ўрганилиб, ҳар томонлама ўтказилган клиник ва кардиологик текширувларнинг ижобий натижалари, касалликнинг ривожланиш хусусияти ва прогнози, ёндош касалликлар, номзоднинг ёши, хавф омиллари ҳамда бошқа аҳамиятли ҳолатлар инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Ревматизмнинг фаол фазаси бошдан кечирилганидан кейин фаол ревматик жараён ва юрак нуқсонлари аниқланмаганда, 1 йил ўтгач ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

61. Миокардит ўтказилгандан кейин тўлиқ соғайиш кузатилган ёки миокардитик кардиосклероз ривожланган ҳолларда, 3 — 6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда, юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларининг кам ифодаланган ўзгаришлари мавжуд бўлганда, лаборатория текширувлари ҳамда ЭКГда яллиғланиш белгилари аниқланмаганда, авиация ходимига ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

62. Миокардиодистрофия аниқланган ҳолларда, асосий касаллик белгиланган, юрак функцияси сақланган, клиник симптомлар кам ифодаланган ҳамда касалликни оғирлаштирувчи зарарли омиллар мавжуд бўлмаганда, авиация ходимига ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва 3 йил муддатга терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади.

3 йил давомида ЭКГ кўрсаткичлари нормада бўлганда ва юклама синамалари натижалари ижобий баҳоланганда, номзоддан ташхис олиб ташланади.

63. Митрал клапан пролапсининг 3 мм дан 6 мм гача бўлган ҳолатларида, клиник жиҳатдан аҳамиятга эга бўлмаган, изоляцияланган ва турғун компенсацияланган юрак нуқсонларида, оқим йўлларида обструкция белгилари кузатилмайдиган қоринчалараро тўсиқнинг ассиметрик гипертрофиясида, шунингдек гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шаклида юрак функцияси яхши сақланганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юракнинг яллиғланиш касалликларини бошдан кечирган авиация ходимларга меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгандан кейин терапевт тиббий кўриги ўтказилади ва унинг натижаларига кўра ишга рухсат берилади.

64. Кучли ифодаланган суправентрикуляр ритм бузилишларида электрофизиологик текширув ўтказилади.

Мазкур текширув давомида ритм бузилишлари сунъий равишда чақирилганда, унинг натижалари салбий деб баҳоланади.

Ритм бузилишларининг ифодаланиш даражасини баҳолаш учун суткалик ЭКГ мониторинги ўтказилади.

Юрак ритми бузилишлари муваффақиятли даволанган ҳолларда, номзодлар қайта тиббий кўрикдан ўтказилади.

Юрак ритми ва ўтказувчанлиги бузилишларида, ЭКГда қоринча комплексининг якуний қисми, СТ ва Т сегментларидаги беқарор ўзгаришлар бета-блокаторлар ёрдамида меъёрлашган ҳамда соғлиқ ҳолати юзасидан шикоятлар мавжуд бўлмаган тақдирда, авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

65. B. Lown ва M. Wolf бўйича M. Ryan модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 1 градациясида, ЭКГ маълумотларига кўра бир дақиқада 5 тадан кам ҳамда суткалик ЭКГ мониторингида бир соатда 30 тадан кам экстрасистолия аниқланганда, кардиологик текширув ўтказилмайди ва яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

B. Lown ва M. Wolf бўйича M. Ryan модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 2, 3 ва 4а-градацияларида номзодлар кардиологик текширувдан ўтказилади.

B. Lown ва M. Wolf бўйича M. Ryan модификациясига кўра, симптомларсиз қоринчалар экстрасистолиясининг 4б ва 5 градацияларида, шунингдек қоринчалар тахикардияси мавжуд бўлган ҳолларда, кардиологик текширув натижалари асосида ташхис аниқланса, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

66. Кардиологик текширувлар натижаларига кўра, симптоматик бўлмаган синусли брадикардия ҳамда 3,0 секунддан кам давом этувчи симптомларсиз синусли паузалар мавжуд бўлганда, юракнинг аниқ ифодаланган тузилмавий касалликлари ва клиник белгилар аниқланмаган тақдирда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юрак-қон томир тизимининг функционал бузилишларида уларнинг келиб чиқиш сабаблари ҳамда касбий фаолият билан боғлиқ зарарли омилларнинг соғлиққа таъсири аниқланади, нейроциркулятор дистонияга хос симптомлар билан кечувчи юракнинг бошқа органик касалликлари, яллиғланиш жараёнлари ва бошқа экстракардиал патологиялар мавжуд бўлмаганда тиббий хулоса чиқарилади.

Сутка давомида кузатиладиган ритм бузилишлари вегетатив дисфункциянинг асосий белгиларидан бири эканлиги инобатга олиниб, ЭКГнинг суткалик мониторинги (Холтер мониторинги) ўтказилади.

Заруратга кўра ЭКГ-синовлари, ВЕМ, миокард ссинтиграфияси, юклама синовлари ва коронарография текширувлари ўтказилади.

67. Митрал клапан етишмовчилигининг турғун компенсацияси, миокардитик кардиосклероз, турғун компенсацияланган, чегараланган ва кам ифодаланган юрак нуқсонлари, шунингдек гипертрофик кардиомиопатиянинг апикал шакли мавжуд бўлган ҳолларда, индивидуал тартибда ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

68. Тож томирлар ва (ёки) умумий қон айланиши етишмовчилиги билан кечувчи юрак, аорта, тож артериялари, перикард ва юрак мушагининг органик касалликларида, шунингдек даволашга бўйсунмайдиган ҳамда юрак ритми ва ўтказувчанлигининг турғун бузилишлари мавжуд бўлган ҳолларда, ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

69. Авиация ходимида Гисс тутами чап оёқчасининг блокадаси биринчи марта аниқланганда, қуйидаги талаблар бажарилганда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин:

индивидуал тартибда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда чап қоринча функцияси нормада бўлганда;

ЭхоКГда отилиб чиқиш фракцияси 50 фоиздан юқори бўлишганда;

юклама ЭКГда Брюс протоколининг IV босқичи бажарилганда миокард ишемияси, яққол ритм бузилишлари ва клиник симптомлар аниқланмаганда (Холтер мониторингида ритм бузилишлари мавжуд бўлмаслиги ёки кам ифодаланган бўлиши лозим).

Заруратга кўра коронар ангиография ўтказилади.

Бунда унинг натижаларига кўра йирик томирларда стеноз 50 фоиздан, проксимал томирларда эса 30 фоиздан кам бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур ҳолларда авиация ходимларига йилига 1 марта кардиолог маслаҳати белгиланади.

Юклама ЭКГ тестида СТ сегментининг 2 мм гача горизонтал пасайиши кузатилганда, тож артериялари касаллиги ҳар доим ҳам тасдиқланмаслиги мумкин.

Шу боис, баҳолашда юриш давомийлиги, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда ўзгаришларнинг хусусияти асосий мезон сифатида инобатга олинади.

70. Номзодлар (ФА ўқув юртларига ўқишга номзодлар ва ўқувчилар бундан мустасно) меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ангиопластика, стент ўрнатиш билан ёки стентсиз, ёхуд аорта-коронар шунтлаш каби жарроҳлик амалиётларидан кейин, шунингдек анамнезида миокард инфаркти ёки бошқа шунга ўхшаш кардиологик касалликлар мавжуд бўлган ҳолларда, 6 ойдан 12 ойгача муддат ўтгач, жарроҳлик амалиёти муваффақиятли ўтказилган, жарроҳлик амалиётидан кейинги давр асоратларсиз кечган ёки асоратлар клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлганда, чекиш, ортиқча тана вазни, артериал гипертензиянинг хуружли кечиши каби юрак-қон томир касалликлари хавф омиллари баҳоланганда, клиник симптомлар мавжуд бўлмаганда, антиангинал дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж кузатилмаганда ҳамда кенгайтирилган кардиологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда ЭхоКГ, кардиолог хулосаси, ИКАО талабларига мувофиқ Брюс протоколи бўйича юклама ЭКГнинг IV босқичи натижалари ҳамда коронар ангиография маълумотлари инобатга олинади.

Мазкур номзодларга ҳар 6 ойда бир марта терапевтнинг диспансер кузатуви белгиланади, шунингдек қондаги глюкоза миқдори ва тана вазни назорат қилинади.

Навбатдаги тиббий хулоса чиқаришда кардиологик текширувлар ўтказилади ҳамда кардиолог маслаҳати олинади.

71. Авиация ходими ўткир безарар асептик перикардитни бошдан кечирганидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, касаллик симптомлари аниқланмаганда, ЭхоКГ кўрсаткичлари нормада бўлганда, ритм бузилишларини аниқлаш мақсадида ўтказилган 24 соатлик ЭКГ мониторинги ҳамда юклама ЭКГ натижалари ижобий бўлганда, қўшимча чуқурлаштирилган текширувлар ўтказилиб, индивидуал тартибда тегишли чекловлар қўлланган ҳолда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда 2 йил давомида терапевт ва кардиологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра тегишли текширувлар ўтказилади.

Касаллик қайталанган ёки оғриқ синдроми сақланганда, ҲҲБ ишига яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва қайта ҲҲБ ишига тиклашга йўл қўйилмайди.

72. Авиация ходими миокардитни бошдан кечирганидан кейин 3 — 6 ой ўтгач, инфекция ўчоғи бартараф этилганда ва касаллик симптомлари аниқланмаганда, қоринчаларнинг мураккаб ритм бузилишлари, ўтказувчанлик бузилишлари ва (ёки) бўлмачалар фибрилляцияси мавжудлигини аниқлаш мақсадида 24 соатлик ЭКГ мониторинги, юклама ЭКГ ҳамда ЭхоКГ текширувлари ўтказилади.

Заруратга кўра МРТ текшируви ва Холтер мониторинги ҳам ўтказилиши мумкин.

Текширув натижалари нормада бўлганда, шунингдек ЭхоКГда чап ва ўнг қоринчалар функцияларининг бузилиш белгилари аниқланмаганда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Мазкур ҳолларда ЭхоКГ текшируви доимий равишда йилига бир марта ўтказилади.

73. Аорта илдизи диаметри 5,0 см дан ортиқ бўлганда, чап қоринчанинг якуний диастолик ўлчами (бундан буён матнда КДР ЛЖ деб юритилади) 6,5 см дан ортиқ бўлганда, чап қоринчанинг якуний систолик ўлчами, (бундан буён матнда КСР ЛЖ деб юритилади) 4,4 см дан ортиқ бўлганда, шунингдек юрак қоринчалари орасидаги парданинг қалинлиги 1,4 см дан ортиқ бўлган ҳолларда, авиация ходимларига юракнинг тузилмавий касалликлари ҳамда касбий-функционал мажбуриятларини бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

74. Қон айланиши бузилиши кузатилмайдиган умумий ва тож томирлар, шунингдек юрак мушаги касалликларида, авиация ходимларига юклама ЭКГ текшируви, заруратга кўра чуқурлаштирилган шароитда ўтказилади ва юрак-қон томир тизими функцияларининг сақланганлик даражаси асосида касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

75. Миокард дистрофияси ва миокардитдан кейинги кардиосклерозларда, юракдаги ўзгаришларнинг касбий фаолиятга салбий таъсири аниқланмаганда, юрак мушаги функцияси сақланганда, касбий яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

76. Аортадаги кам ифодаланган атеросклеротик ўзгаришлар, шунингдек аорта деворларининг қалинлашуви аниқланган ҳолларда, юрак-қон томир тизими функциялари сақланган тақдирда, номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

77. Асоратларсиз миокард инфарктини ўтказган авиация ходимлари 12 ой ўтгач, юрак-қон томир тизимининг функционал ҳолати яхши сақланганда, шикоятлари мавжуд бўлмаганда, касаллик кечишини оғирлаштирувчи хавф омиллари аниқланмаганда, юрак ишемик касаллигини даволашга эҳтиёж бўлмаганда (профилактик мақсадда қабул қилинадиган аспирин, кичик дозадаги бета-блокаторлар ва айрим ҳолларда АПФ ингибиторлари бундан мустасно) юклама синамаларида жисмоний иш қобилияти сақланган, ЭхоКГда юрак бўшлиқлари кенгаймаган ва чиқариб юбориш фракцияси 50 фоиздан кам бўлмаганда, суткалик ЭКГ мониторингида клиник жиҳатдан аҳамиятли ўзгаришлар аниқланмаганда, коронароангиографияда эса миокард инфаркти зонасидан ташқаридаги тож томирларида, жумладан олдинги қоринчалараро артерия, айланма артерия, орқа қоринчалараро артерия ва ўнг коронар артерияда стеноз 50 фоиздан ортиқ бўлмаган тақдирда, номзод индивидуал тартибда ишга яроқли деб топилиши мумкин.

78. ЭКГда патологик Қ тишчаси аниқланганда, бироқ миокард инфаркти клиник жиҳатдан тасдиқланмаган ҳолларда, анамнез сўров йўли билан ўрганилади ҳамда ЭхоКГ ва ссинтиграфия текширувлари ўтказилади.

Текширув натижалари ижобий бўлганда ва юрак функцияси яхши сақланганда, номзодлар ишга яроқли деб топилади.

79. Гипертония касаллигида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори даражада турғун сақланганда, касаллик хуружли кечганда (бир марталик асоратларсиз хуруж бундан мустасно) шунингдек юрак-қон томир тизимининг 3 ва 4-даражали асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда стационар текширувлар ўтказилиб, юрак-қон томир тизими функциялари сақланган ҳамда даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда, тегишли чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилиши мумкин.

Текширув натижалари билан тасдиқланган «оқ халат» артериал гипертензиясида ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

80. Дори воситаларисиз артериал қон босими нормалашган ёки авиацияда қўллашга рухсат этилган дори воситалари ёрдамида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунидан юқори бўлмаганда номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса берилади.

Заруратга кўра суткалик қон босими мониторинги ҳамда бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

81. Эксперт хулосасини чиқаришда, гипертония касаллиги мавжуд бўлган авиация ходимлари юрак-қон томир асоратлари хавфи даражасига кўра («нишон аъзолар»нинг зарарланиши, семизлик, чекиш, спиртли ичимликларни истеъмол қилиш, камҳаракат турмуш тарзи ва бошқа омиллар) ҳисобга олинган ҳолда гуруҳларга ажратилади.

Хавф даражаси паст ёки ўрта бўлган авиация ходимлари касбий фаолиятини бажаришга яроқли деб топилади.

Хавф даражаси юқори бўлган авиация ходимига нисбатан, даволаш-соғломлаштириш тадбирларини қўллаш орқали хавф даражасини паст ёки ўрта даражага тушириш имконияти мавжуд бўлса, бир ойгача муддатга этапли тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда авиация ходими бир ой муддатга касбий вазифаларини бажаришдан четлатилади ҳамда унда даволаш-соғломлаштириш тадбирлари билан бир қаторда кардиолог маслаҳати ўтказилади.

Мазкур тадбирлар самарали ва барқарор бўлиб, хавф омиллари камайган ёки бартараф этилган тақдирда, кардиологнинг ижобий хулосаси асосида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

82. ҲҲБ диспетчерлигига ўқишга номзодларда артериал қон босими 140/90 мм симоб устунидан юқори бўлмаслиги керак.

83. Касалликларнинг ўткир даврида, оғриқ синдроми, клиник белгилар ҳамда меҳнат қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган асоратлар мавжуд бўлганда, номзодларда яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратларсиз кечган ошқозон яраси касаллигини бошдан кечирган номзодларга даволаш натижалари ижобий бўлганда, 2 ойдан сўнг, Н. пйлори инфекцияси ва клиник белгилар бартараф этилганда, эндоскопик текширувда яранинг битгани тасдиқланган ҳамда хавфли ўсмалар бўлмаганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

84. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасининг бир марталик рецидиви кузатилган ҳолларда, оддий ёки тегишли парҳезга риоя қилинган, касаллик симптомлари мавжуд бўлмаганда ҳамда клиник соғайиш белгилари аниқланганда, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак ярасида қон кетиш билан боғлиқ бир марталик асорат кузатилган ҳолларда, 2 ой давом этган кузатув даврида касаллик симптомлари аниқланмаганда, дори воситалари билан даволанишга эҳтиёж бўлмаганда ва эндоскопик текширувда соғайиш белгилари тасдиқланганда, авиация ходими ишга яроқли деб топилади.

Мазкур ҳолларда 3 йил давомида тиббий хулосанинг амал қилиш муддати 6 ой этиб белгиланади ҳамда ҳар сафарги ТУК тиббий хулосаси даволовчи жарроҳ хулосаси асосида ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан эксперт баҳолашдан ўтказилади.

Бунда авиация ходимига нисбатан фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви ҳар 3 ойда бир марта белгиланади ва йилига бир марта эндоскопик текширув ўтказилади.

85. Биттадан ортиқ рецидивлар ёки асоратли ҳолатлар мавжуд бўлганда, тиббий хулоса тиббий текширувлар натижалари асосида, индивидуал тартибда, ваколатли органнинг тиббий эксперти томонидан чиқарилади.

Гастрит ва колитларда даволаш натижалари ҳамда тегишли тиббий текширувлар кўрсаткичлари ижобий бўлганда, клиник симптомлар аниқланмаганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

86. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак яраси бўйича ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин авиация ходими тўлиқ соғайганда, асоратлар билан боғлиқ хавф бартараф этилганда, кейинги ремиссия даврида яра касаллиги асоратларсиз кечаётган деб баҳоланганда ҳамда эндоскопик ва бошқа тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлганда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ўн икки бармоқли ичакда биринчи марта чандиқли деформация аниқланганда, бироқ клиник белгилар мавжуд бўлмаган ҳолларда, авиация ходими касбий вазифаларини бажаришдан четлатилмайди.

87. Ошқозон-ичак касалликларида тиббий хулоса чиқаришда авиация ходимларининг иш жадвали ва овқатланиш тартибининг номунтазамлиги, касаллик кечишини оғирлаштирувчи бошқа ташқи омиллар ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган ҳолатлар инобатга олинади.

Сурункали гастрит ва гастродуоденитда рецидивлар кузатилмаганда, умумий аҳвол қониқарли бўлганда, иш қобилияти сақланган ҳамда меъда секрециясида аниқ ифодаланган салбий ўзгаришлар аниқланмаганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

88. Панкреатит ва гепатитларнинг орган функциясининг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши билан кечувчи фаол босқичида, жигар циррозида, тез-тез хуруж қилувчи (йилига икки мартадан ортиқ) қайталанувчи сурункали холесиститда, шунингдек ўт пуфаги функцияси сақланган ҳолда кўп миқдорда тошлар аниқланганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Фаол бўлмаган, орган функциясининг кам ифодаланган бузилиши билан кечувчи сурункали гепатит ва панкреатитларда, даволаш натижалари ижобий бўлганда, кам хуруж қилувчи сурункали холесиститда, ўт пуфагининг холестерозида, яхши сифатли функционал билирубинемияларда ҳамда оғриқсиз кечувчи ўт чиқариш йўллари дискинезиясида номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратлар билан кечмаган лапароскопик холесистектомия ёки литотрипциядан кейин 2-3 ой ўтгач, шикоятлар мавжуд бўлмаганда, клиник белгилар аниқланмаганда ва иш қобилияти сақланганда авиация ходимлари ишга яроқли деб топилади.

89. Сурункали, клиник аломатларсиз ва фаол бўлмаган гепатитнинг Б ва C турларида вирус ташувчилик ҳолати мавжуд бўлган авиация ходимлари касбий вазифаларини бажаришга яроқли деб ҳисобланади.

Гепатитнинг Б ва C турларини бошдан кечирган авиация ходимлари турғун ремиссия кузатилганидан кейин 6 ой ўтгач ишга яроқли деб топилади.

Ўт пуфагида симптомсиз кечувчи, йирик ва якка тош аниқланган тақдирда, авиация ходимларига индивидуал тартибда ОДЛ чеклови қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, комиссиялар оралиғидаги даврда режа асосида жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади ҳамда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

90. Аъзо функциясининг бузилиши билан кечувчи буйрак ва сийдик йўллари касалликларининг фаол даврида, уларнинг асоратлари мавжуд бўлган ҳолларда, шунингдек жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлар, жумладан сийдик йўлларининг торайиши, сиқилиши ва бошқа ҳолатлар ҳамда оғриқ синдроми аниқланганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

91. Буйрак ва сийдик йўлларининг инфекция-яллиғланиш касалликларида (аёллардаги оддий циститни даволаш бундан мустасно) камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал терапия ўтказилгандан кейин уродинамик ва гемодинамик барқарорлик тўлиқ сақланган, клиник симптомлар, инфекция, қайта яллиғланиш ва бошқа хавф омиллари бартараф этилган, сийдик, қон ва бошқа тегишли лаборатор таҳлиллар кўрсаткичлари нормада бўлган, нефролог ёки урологнинг хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлганда, яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса индивидуал тартибда ваколатли органнинг тиббий экспертлари билан биргаликда чиқарилади ёки ТУК мазкур ваколатни тиббий экспертларга беради.

92. Ўткир гломерулонефрит билан касалланган шахслар вақтинча меҳнатга яроқсиз деб топилади.

Тиббий хулоса яллиғланиш жараёнининг кечиши, артериал қон босими кўрсаткичлари, клиник текширув натижалари ҳамда буйраклар функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда чиқарилади.

Мазкур шахсларда ҳар 6 ойда бир марта артериал қон босими, сийдик таҳлили ва қондаги креатинин кўрсаткичлари назорат қилинади.

Гемодиализ ўтказиш учун тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, шахсларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

93. Сурункали пиэлонефрит ёки гломерулонефрит билан касалланган авиация ходимларига бир йил давомида фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади, ҳар 6 ойда бир марта қон ва сийдикнинг биокимёвий таҳлиллари, жумладан мочевина ва креатинин кўрсаткичлари бўйича текширувлар ўтказилади.

Бир вақтнинг ўзида бактериурия ва пиурия аниқланганда, туберкулёз, конкрементлар ва хавфли ўсмаларни истисно этиш мақсадида қўшимча текширувлар ўтказилади.

94. Касалликларнинг фаол даврида, бўғимлар ва бошқа аъзолар функцияларининг бузилиши билан кечганда, оғриқ синдроми ва бошқа клиник симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек сурункали касалликлар йил давомида икки мартадан ортиқ хуруж қилганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тиббий хулоса чиқаришда касалликнинг оғирлик даражаси ва ривожланиш хусусияти, мушак-скелет ва таянч-ҳаракат тизими функцияларининг сақланганлик даражаси, бўғимлардаги ҳаракатчанликнинг чекланиши, узоқ муддатли даволанишнинг салбий оқибатлари, хуружлар ва тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келиши мумкин бўлган омиллар инобатга олинади.

Тўлиқ даволаш курси ва реабилитация муолажалари якунлангандан кейин соғайиш кузатилганда, органлар функциялари сақланганда ва турғун ремиссия мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларга ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади. Ўқишга номзодларга нисбатан эса тиббий хулоса индивидуал тартибда чиқарилади.

Авиация ходимларига фуқаро авиацияси ташкилотининг шифокори томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

4-боб. Жарроҳлик касалликлари

95. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ва орттирилган бузилишлари мавжуд эмаслигида, уларга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади. Бўғимлар ҳаракатчанлиги Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ аниқланади. Номзодларда тананинг пропорционал ривожланганлиги етарли ҳисобланади.

Номзод гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларини хавфсиз бажариш учун етарли бўй узунлигига, қўл ва оёқлар узунлигига эга бўлиши лозим.

Инфантилизмда эндокринолог маслаҳати хулосасига кўра яроқлилик аниқланади.

96. Номзодларда тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни бажаришга тўсқинлик қилмайдиган суяк-мушак тизимининг туғма ёки орттирилган бузилишлари мавжуд бўлмаганда, уларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бўғимлар ҳаракатчанлиги Авиация қоидаларининг 25-иловасига мувофиқ аниқланади.

Номзодларда тананинг пропорционал ривожланганлиги етарли деб ҳисобланади.

Номзод тегишли гувоҳнома билан белгиланадиган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли бўй узунлиги, шунингдек қўл ва оёқлар узунлигига эга бўлиши лозим.

97. Бош жароҳатларида, шунингдек бош суяги ва бош мияда ўтказилган жарроҳлик амалиётлари асоратларида тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

98. Номзодлардаги жисмоний ривожланиш нуқсонлари, суяк, мушак, бўғим, пай ва тоғайларнинг сурункали касалликлари, жароҳатлар ҳамда жарроҳлик амалиётлари асоратлари, куйиш ва музлаш оқибатидаги чандиқлар уларнинг кучайиш динамикаси, ҳаракат ҳажми, мушак кучи, қўл ва оёқлар функциясининг чекланиш даражаси ҳамда функционал бузилишлар оғирлигига кўра баҳоланади.

Кийим ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки бунга тўсқинлик қилувчи, оғриқ синдроми билан кечувчи, прогрессив хусусиятга эга бўлган ва функционал бузилишлар клиник жиҳатдан аҳамиятли даражада ифодаланган ҳолларда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

99. Номзодларда касалликнинг специфик, жумладан туберкулёз этиологияси аниқланганда, функционал бузилиш даражасидан қатъи назар секвестрал бўшлиқларда битмайдиган ва даврий равишда очилиб турадиган оқма яралар мавжуд бўлганда, остеомиэлит негизидаги оқма яралар, сон суяги бошчасининг остеохондропатияси, йирик бўғимларнинг яққол деформацияловчи остеоартрози ҳамда функциянинг яққол ёки мўътадил даражада бузилиши кузатилганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, жумладан оқма яра ёпилган, рентгенологик текширувда секвестрлар аниқланмаганда ва камида 6 ой давомида ремиссия сақланган ҳолларда, авиация ходимининг ишга яроқлилик масаласи кўриб чиқилади.

100. Остеомиэлитда барча номзодлар терапевтик ёки жарроҳлик усуллари билан даволанади.

Ремиссия даврида хуружлар кузатилмаганда, секвестрал бўшлиқлар ва секвестрлар аниқланмаганда, касалликнинг хусусияти, жойлашиши, функционал бузилиш даражаси, номзоднинг касбий маҳорати ва иш тажрибаси инобатга олинган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

101. Остеохондроз, спондилоартроз ва шу каби умуртқа поғонасининг дегенератив-дистрофик касалликларида, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва функционал чекланишлар клиник жиҳатдан аҳамиятсиз бўлганда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Илдизча синдроми мавжуд бўлган ҳолларда эса тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Бўғим чиқиши билан кечувчи умуртқа поғонаси таналари синишларида, шунингдек жараён босқичи ва функционал ҳолатидан қатъи назар умуртқа туберкулёзида, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа поғонаси таналарининг компрессия синишларида 6 ой ўтгач, тери ости вертебропластикасидан кейин эса 2 ой ўтгач, жарроҳлик даволаш натижалари ижобий бўлганда ва функциялар тўлиқ тикланган тақдирда, яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

102. Умуртқа поғонасининг ўткир ва кўндаланг ўсимталари синишларида, функциялар тўлиқ тикланган ва оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, ўқишга ва ишга рухсат берилади.

Умуртқа шаклининг ўзгаришларида, шу жумладан эгрилик ва қийшайишларда, деформациянинг ифодаланиш даражаси ва этиологияси, умуртқа функцияларининг сақланганлик даражаси, шунингдек учувчининг касбий фаолиятни бажариш қобилияти инобатга олинган ҳолда, ўқишга ва ишга яроқлилиги аниқланади.

103. Ламинектомиядан кейин функциялар тўлиқ тикланганда, оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Умуртқа рентгенограммасида умуртқалар вентрал қирғоғининг ўткирлашуви, қалинлашуви, якка бигизсимон ўсимталар ҳамда бошқа морфологик ўзгаришлар аниқланиб, клиник белгилар мавжуд бўлмаган ҳолларда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб ҳисобланади.

104. Номзодларда остеохондроз аниқланган ҳолларда, уларга жарроҳ ва неврологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

Дюпюитрен контрактурасининг I даражасида номзодларга ўқишга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади, уларга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда консерватив даволаш усуллари қўлланилади.

Касалликнинг II даражасида эса даволашнинг жарроҳлик усуллари тавсия этилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлган ва функциялар сақланган тақдирда, ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

105. Оғриқ синдроми мавжуд бўлмаганда, қон томирлар ва аъзолар функцияларида бузилишлар аниқланмаганда, ўспиринлик даврига хос I даражали сколиоз мавжуд бўлганда ва жисмоний ривожланиш нормада бўлганда, шунингдек V бел умуртқасининг сакрализацияси, I думғаза умуртқасининг люмбализацияси ҳамда кўрсатилган умуртқалар ёйларининг битмай қолиши аниқланган тақдирда, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

106. Шморл чурралари оғриқ синдроми билан кечган ҳолларда, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса невролог томонидан чиқарилади.

Тос суякларининг бирлашган (консолидацияланган) синишларида, жароҳатдан кейин 6 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш кузатилганда, оғриқ синдроми ва аъзолар функцияларининг бузилишлари аниқланмаганда, ўқишга ва ишга яроқлилик масаласи ҳал этилади.

Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб битишида, чаноқ ҳалқасининг шакли деформацияланмаган бўлса, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суяклари касалликлари ҳамда жароҳатларида яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса жарроҳ томонидан невролог билан биргаликда чиқарилади.

107. Тос чаноғи соҳасида алоҳида суякларнинг чегараланган синиб битишида, чаноқ ҳалқаси шаклининг деформацияси аниқланмаган тақдирда, номзодлар ўқишга ва ишга яроқли деб топилади.

Умуртқа поғонаси ва тос суяклари касалликлари ҳамда жароҳатларида яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса жарроҳ томонидан невролог билан биргаликда чиқарилади.

Инфекцион-аллергик генезли спондилоартритларда, жумладан Бехтерев ва Рейтер касалликларида, яроқлилик тўғрисидаги тиббий хулоса терапевт томонидан чиқарилади.

108. Суяклар, тоғайлар, мушаклар, пайлар ва бўғимларда ўтказилган жарроҳлик амалиётларидан кейин ўқишга ва ишга яроқлилик органлар функциялари тикланганидан сўнг аниқланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатида қўл ёки оёқнинг 2 см дан кам қисқариши аниқланганда, номзодлар яроқли деб ҳисобланади.

Жарроҳлик амалиётлари ёки жароҳатлар оқибатидаги яққол ифодаланган дефектларда аъзоларнинг функционал ҳолати тренажёр текшируви ўтказилган ҳолда, тренажёр инструктори хулосаси асосида баҳоланади.

109. Жарроҳлик амалиётига тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, номзод мазкур даволанишдан бош тортса, унга ўқишга ёки ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Остеосинтезда турли фиксацияловчи мосламаларни ўрнатиш ёки протезлаш билан боғлиқ жарроҳлик усуллари қўлланилган ҳолларда, операциядан кейинги ҳолат ижобий бўлганда, функциялар сақланганда, рентгенологик ва бошқа текширувлар натижалари ижобий баҳоланганда, травматолог-ортопед хулосаси ҳамда прогнози инобатга олинган ҳолда, номзодларга индивидуал тартибда ўқишга ва ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

110. Бўғимлар касалликларида ва бириктирувчи тўқиманинг тизимли касалликларида, ремиссия турғун бўлганда, аъзолар функциялари сақланган ҳамда бўғимлар ва аъзоларнинг функционал ҳолати қониқарли деб баҳоланганда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

111. Турли сабабларга кўра қўл ва оёқ нуқсонлари мавжуд бўлганда, яроқлилик уларнинг функционал сақланганлик даражаси ва касбий мажбуриятларни бажариш қобилиятидан келиб чиқиб аниқланади.

Мунозарали ҳолларда тренажёр текшируви ўтказилади ҳамда тиббий хулоса тренажёр инструктори томонидан берилган хулоса асосида чиқарилади.

Оёқ панжаси мавжуд бўлмаган ҳолларда, шунингдек оёқ панжасининг функционал бузилиш билан кечувчи, юришни ва оёқ кийим кийишни қийинлаштирувчи ёки бунга тўсқинлик қилувчи туғма ёки орттирилган деформацияларида, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

112. Хавфли ўсмалар аниқланганда, номзодларга ўқишга ва ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Номзодлар ихтисослаштирилган тиббий муассасада жарроҳлик, кимётерапия, нур терапияси ёки уларнинг комбинацияси қўлланилган ҳолда даволангандан кейин рецидив кузатилмаганда, бош мияда метастазлар аниқланмаганда, ўсма жараёнининг организм бўйлаб умумлашуви мавжуд бўлмаганда ҳамда организмнинг функционал ҳолати тўлиқ ва турғун сақланганда (аҳамиятга эга бўлмаган ўзгаришлар бундан мустасно) камида 6 ой ўтгач тиббий хулоса бериш масаласи кўриб чиқилади.

Хавфли ўсмалар сабабли даволанган номзодларга нисбатан тиббий хулоса индивидуал тартибда, заруратга кўра тегишли чекловлар қўлланган ҳолда чиқарилади ҳамда уларга жарроҳ ва онкологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

113. Хавфли ўсмаларда тиббий хулоса чиқаришда даволашнинг касалликнинг илк босқичида ўтказилганлиги, кенг қамровли патоморфологик хулоса (ўсманинг анатомик тури ва морфологик тавсифи, регионар лимфа тугунларининг ҳолати) даволашдан кейинги клиник ҳолат динамикасининг ижобийлиги (тана вазни, лаборатор ва бошқа текширув натижалари, даволаш асоратлари ва рецидивнинг мавжуд эмаслиги, ўсма жараёнининг ривожланиш хусусияти, гематологик кўрсаткичларнинг меъёрийлиги, аъзолар функцияларининг бузилиш даражаси, меҳнат қобилиятининг тикланиш муддати, касбий мажбуриятларни бажариш имконияти ҳамда тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш хавфи каби омиллар инобатга олинади.

114. Рак ин ситу патоморфологик хулосасида, ўсманинг жойлашувидан қатъий назар, ўтказилган даволаш тури (операцияси) хусусиятидан келиб чиқиб, онколог хулосаси ва прогнози асосида чекловлар қўлланилиб ўқишга ва ҲҲБ ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

115. Ёмон сифатли эутиреоид тугунли буқоқда ҳамда тугунли мастопатияда, онколог маслаҳати асосида, комиссиялараро даврда жарроҳлик усули билан даволаш амалга оширилиши лозим.

Хавфсиз ўсмаларда, ўсма тўлиқ бартараф этилганда, унинг хавфсиз хусусияти лаборатор текширувлар билан тасдиқланганда, орган ва тизимлар функциялари сақланганда, шунингдек жисмоний ва руҳий соғлиқ ҳолати нормада бўлган тақдирда, ўқишга ва меҳнат фаолиятини бажаришга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

116. Хавфсиз ўсмалар жарроҳлик йўли билан олиб ташланганидан кейин, операция ҳажми ҳамда унинг натижалари инобатга олинган ҳолда, ишга ёки ўқишга рухсат бериш муддати жарроҳнинг шахсий кўриги асосида белгиланади.

Махсус либослар, анжомлар ва оёқ кийимлардан фойдаланишга монелик қилмайдиган, кичик ҳажмли, ўсишга мойиллиги бўлмаган хавфсиз ўсмалар, шу жумладан липоматоз, сўгалли ва пигментли невуслар, дермоид кисталар, хондромалар ҳамда бошқа шунга ўхшаш ҳолатлар мавжуд бўлганда, номзодлар учун жарроҳ томонидан диспансер кузатуви белгиланади.

Жарроҳлик усулида даволанган хавфсиз ўсмаларда ишга ёки ўқишга қабул қилинаётган барча номзодлар жарроҳга ўсманинг гистологик текшируви натижалари тўғрисидаги маълумотни ҳамда ўтказилган операциянинг хусусияти тавсифланган кўчирмани (тиббий маълумотномани) тақдим этиши шарт.

117. Липома ва териости ёғ қатлами бошқа хавфсиз ўсмалари олиб ташлангандан кейин, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, ишга ёки ўқишга рухсат бериш жарроҳнинг шахсий кўриги асосида амалга оширилади.

Буйракнинг кичик ва ўртача ҳажмдаги оддий кисталарида, шунингдек бир томонлама ёки икки томонлама жойлашган синусли кисталарда клиник белгилар, жумладан оғриқ, артериал босимнинг ошиши ҳамда сийдик таҳлилидаги ўзгаришлар аниқланмаган тақдирда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Бунда шахсларга жарроҳ, заруратга кўра эса урологнинг диспансер кузатувига олинади ҳамда йилига бир марта буйракларнинг ультратовуш текширувидан ўтказилади.

Буйракнинг катта ҳажмдаги кисталарида ихтисослаштирилган тиббиёт муассасасида киста пункцияси ўтказилади ва асоратлар кузатилмаган тақдирда, икки-уч ҳафта ўтгач ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

Киста пункциясини ўтказиш учун кўрсатмалар мавжуд бўлмаган ҳолларда, уролог тавсиясига асосан диспансер кузатуви белгиланади.

118. Қалқонсимон безда 1 см.дан кичик тугунлар аниқланганда, жарроҳ-эндокринолог маслаҳати олиниши, ҳар 6 ойда ультратовуш текшируви ўтказилиши ҳамда диспансер кузатуви йўлга қўйилиши лозим.

Қалқонсимон безда биринчи марта 1 см.дан катта тугунлар аниқланганда, шунингдек уларнинг 6 ой давомида 0,5 см.га катталашиши қайд этилганда, пункцион биопция ўтказилиши шарт.

Рак, аденома ҳамда 3 см.дан катта тугунлар аниқланганда, оператив жарроҳлик усули билан даволаш амалга оширилиши лозим.

Тугунли буқоқ олиб ташлангандан кейин, ишга ёки ўқишга яроқлилик масаласи жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда, эндокринолог маслаҳати ҳамда касаллик прогнози асосида аниқланади.

Ўсманинг яхши сифатли хусусиятга эгалиги тасдиқланганда, оператив даволаш зарурати мавжуд бўлмаганда, ўсма билан боғлиқ анатомик нуқсонлар ёки функционал бузилишлар аниқланмаганда, ўсишга мойиллик кузатилмаганда ҳамда унинг кийим ва оёқ кийим кийишга тўсқинлик қилмайдиган ҳолларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

119. Простата безининг яхши сифатли гиперплазиясида ўртача даражада ёки яққол ифодаланган симптоматик обструкция мавжуд бўлганда, авиация ходимлари хизмат вазифаларини бажаришдан четлатилади.

Бунда уларда трансабдоминал ва трансректал эхография, қон зардобида простата спесифик антигени миқдорини аниқлаш ҳамда уролог тавсиясига кўра текширувлар ўтказилиши лозим.

Кам ифодаланган ёки енгил симптомлар мавжуд бўлганда, шунингдек оператив даволаш учун кўрсатмалар бўлмаган тақдирда, уролог хулосаси асосида ишларни бажаришга яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

120. Простатанинг трансуретрал резекциясидан кейин 6 ой ўтгач, обструктив симптомлар асоратларсиз бартараф этилганда, органлар фаолияти бузилишлари аниқланмаганда, уролог хулосаси асосида индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Ташқи жинсий органларнинг яхши сифатли ўсмаларини жарроҳлик усули билан олиб ташлаш тўғрисидаги қарор гинеколог ёки уролог маслаҳати асосида қабул қилинади.

121. Симптомларсиз кечувчи бачадон миомаси мавжуд бўлган авиация ходимлари диспансер кузатувига олинади.

Миоманинг ўсиши, қўшни жойлашган органлар фаолиятининг бузилиши, бачадондан қон кетиши, оғриқ синдромининг мавжудлиги, шунингдек бошқа тиббий кўрсатмалар аниқланганда, авиация ходимлари оператив даволанишга юборилади.

Операциядан кейинги яроқсизлик муддати 4 ойгача этиб белгиланади.

Ишга ёки ўқишга тиклаш масаласи операция тури, асоратларнинг мавжуд эмаслиги, соғлиқнинг тикланганлиги, органлар функцияларининг сақланганлиги, касбий вазифаларни бажариш жараёнида меҳнат қобилиятининг тўсатдан йўқолишига олиб келувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги, текширув натижаларининг нормада эканлиги ҳамда гинеколог хулосаси инобатга олинган ҳолда ҳал этилади ва шу асосда тиббий хулоса чиқарилади.

122. Номзодларда кўкрак оралиғи, плевра, бронхлар ичидаги, шунингдек бронхлардан ташқарида жойлашган ўпканинг яхши сифатли ўсмалари оператив даволангандан кейин, 6 ой ўтгач, умумий соғлиғи тикланганда, торакотомиядан кейинги кўкрак қафаси деформацияси аниқланмаганда, рентгенологик ва бошқа текширувларда қўпол анатомик нуқсонлар мавжуд бўлмаганда, ташқи нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларида бузилишлар кузатилмаганда, ҲҲБ ишига яроқлилиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда номзодлар ҳар навбатдаги тиббий кўрикдан ўтказилганда спирография ҳамда кўкрак қафаси органларининг рентгенографияси текширувларидан ўтказилади.

123. Ташқи нафас олиш функциясининг кучли ифодаланган бузилишлари, уйқудаги обструктив апноэ синдроми мавжуд бўлганда, шунингдек касалликлар, ривожланиш нуқсонлари ва жароҳатлар сабабли кўкрак қафаси органларида йирик жарроҳлик операциялари ўтказилган ҳолларда, шу жумладан пулмонектомиядан кейин номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлиги тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усули билан даволанган шахсларда тўлиқ даволаниш ва соғлиқ ҳолати тикланганидан кейин, ташқи нафас олиш функцияси етарли даражада тикланган, бунда Тиффно индекси 60 фоиздан кам бўлмаган, шунингдек текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, жарроҳ терапевт билан биргаликда ишга яроқлилик масаласини аниқлайди.

124. Кўкрак девори ва ўпка тўқимасида йирик томирлар ҳамда юракдан узоқда жойлашган ёт жисмлар мавжуд бўлганда, клиник белгилар аниқланмаганда ва ташқи нафас олиш функцияси кўрсаткичлари яхши бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Спонтан пневмотораксда тиббий хулоса чиқаришда клиник соғайиш билан бир қаторда рецидив хавфи ҳам инобатга олинади.

Биринчи марта спонтан пневмоторакс кузатилганидан кейин клиник соғайиш ҳолати мавжуд бўлса ҳамда тиббий текширувлар натижасида буллез эмфизема ёки нафас олиш органлари функцияларининг бошқа бузилишлари аниқланмаса, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Спонтан пневмоторакс қайта хуруж қилган ҳолларда, операциядан кейин 3 ой ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда ва махсус текширувлар натижалари ижобий бўлса, номзодга индивидуал тартибдаги чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

125. Ички органлар шикастланмаган ҳолда кўкрак қафасига кириб борган яраланишларда, тўлиқ соғайгандан кейин, тиббий текширувлар натижаларига кўра ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

ЎСОК, ремиссия турғун бўлган ва нафас олиш функцияси сақланган ҳолларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Нафас олиш функциясининг кам ифодаланган бузилишларида, ОФВ1 ва ЖЕЛ кўрсаткичлари 70 фоиздан кам бўлмаганда, шунингдек нафас олиш ҳамда юрак-қон томир тизимлари бўйича текширув натижалари ижобий бўлган тақдирда, номзодга индивидуал тартибда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ҳар галги тиббий кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари бўйича текширувлар ўтказилади.

126. Саркоидознинг ўткир фазасида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик бошланганидан 6 ой ўтгач, ремиссия турғун бўлганда, нафас олиш функцияси сақланганда, дори воситалари ва бошқа даволаш усуллари тўлиқ тўхтатилган тақдирда, номзодга индивидуал тартибда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бунда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ҳар навбатдаги тиббий кўрикда нафас олиш ва юрак-қон томир тизимлари бўйича текширувлар ўтказилади.

Қисилишга мойил бўлган ёки қизилўнгач ва ошқозоннинг функционал бузилишларини келтириб чиқарувчи, шунингдек рефлюкс-эзофагит асорати билан кечувчи диафрагма чурраларида ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган тақдирда, 3 ойдан 6 ойгача муддат ўтгач, тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда, тиббий текширувлар натижаларига кўра ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

127. Дивертикулни жарроҳлик усули билан даволаш ижобий натижа берган тақдирда, номзоднинг касбий яроқлилиги аниқланади.

Қизилўнгачни эзофагоскопия ва бошқа усуллар билан, шунингдек ташқи нафас олиш органлари ҳамда юрак-қон томир тизими функцияларини чуқурлаштирилган тиббий текширувлар натижасида органлар функцияларида бузилишлар ва дивертикул ресидиви аниқланмаган ҳолларда, номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оператив даволашни талаб қилмайдиган қизилўнгач дивертикуллари мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қизилўнгач веналарининг варикоз кенгайиши мавжуд бўлганда, унинг этиологияси ва клиник кўринишларидан қатъи назар, барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади ва улар ишга ёки ўқишга қайта тикланмайди.

128. Қизилўнгачнинг чандиқли стенози сабабли бажарилган қизилўнгач пластикаси ҳамда функционал касалликлар туфайли ўтказилган пластикали эзофагокардиомиотомия каби жарроҳлик амалиётларидан кейин ҳар томонлама ўтказилган текширувлар натижалари, касбий фаолиятни хавфсиз бажариш имконияти ва бошқа тиббий аҳамиятга эга ҳолатлар инобатга олинган ҳолда, жарроҳ маслаҳати ҳамда прогнози асосида индивидуал тартибда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Рефлюкс-эзофагит билан кечмайдиган ҳамда диафрагманинг қизилўнгач тешиги чурраси билан боғлиқ бўлмаган қизилўнгач-ошқозон йўлаги етишмовчилиги мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

129. Қорин бўшлиғидаги жарроҳлик операцияларидан кейин номзодлар жарроҳга ташхис, операция ўтказилган сана, операциянинг тўлиқ баёни, операциядан кейинги даврнинг кечиши, операция материалнинг патоморфологик текшируви натижалари ҳамда шунга оид бошқа маълумотлар кўрсатилган касаллик тарихидан кўчирмани тақдим этиши шарт.

130. Жарроҳлик операциялари ижобий натижа берганда, тўлиқ соғайиш кузатилганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганидан кейин касбий мажбуриятларни бажаришда хавф омиллари мавжуд бўлмаганда, органлар функциялари сақланганда, гастроэнтерологик текширувлар натижалари ижобий бўлганда, тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда прогнози асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар (пневмония, тромбофлебит ва бошқа шу каби ҳолатлар мавжуд бўлганда), шунингдек спленектомия ўтказилганда ёки қорин бўшлиғидаги бир нечта органларнинг шикастланиши сабабли лапаротомия бажарилганда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқсизлик муддати индивидуал тартибда белгиланади.

Симптомларсиз кечувчи, битта йирик конкремент мавжуд бўлган холесистолитиаз ҳолатларида, комиссиялараро даврда режали тартибда жарроҳлик усули билан даволаниш тавсия этилади.

131. Ошқозон ва ўн икки бармоқли ичакнинг яра касаллиги ҳамда унинг асоратлари (рецидив, қон кетиши, перфорация ва пенетрация) даволангандан кейин эндоскопик текширув орқали яранинг битгани тасдиқланган ва дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж қолмаган тақдирда, 8 ҳафта ўтгач ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бундай шахсларга ҳар 6 ойда ЭФГДС, гемоглобин миқдорини аниқлаш учун қон таҳлили ҳамда гастроэнтеролог маслаҳати белгиланади.

Тизимли касаллик сабабли ўтказилган холесистектомия ва спленектомиядан кейин тиббий хулоса жарроҳ томонидан терапевт билан биргаликда чиқарилади.

Бунда касаллик билан боғлиқ асоратлар хавфининг мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги, белгиланган парҳезга риоя қилинганда симптомларнинг кузатилмаслиги, операциядан кейинги даврнинг кечиши, дори воситалари билан даволашга эҳтиёжнинг йўқлиги, эндоскопик текширувлар натижаларининг ижобийлиги, касбий мажбуриятларни бажаришда парвозлар хавфсизлигига хавф туғдирувчи омилларнинг мавжуд эмаслиги ҳамда бошқа тиббий аҳамиятга эга ҳолатлар инобатга олинади.

Мазкур ҳолатлар асосида амал қилиш муддатига чекловлар белгиланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Яроқли деб топилган авиация ходимларига 3 йил муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади.

132. Чов, сон, диафрагма, киндик ва қорин оқ чизиғи чурралари мавжуд бўлганда, оғриқ синдроми ҳамда қисилиш хавфи аниқланса, жарроҳлик усули билан даволаш тавсия этилади.

Жарроҳлик операцияси ижобий натижа берганда ва меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилганидан кейин ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Чурранинг қисилиш хавфи мавжуд бўлмаганда ва оғриқ синдроми кузатилмаган ҳолларда, тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлса, комиссиялараро даврда режали тартибда жарроҳлик усули билан даволаш тавсия этилади.

Бунда номзодга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида даволанишдан бош тортган номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

133. Катта бўлмаган, физиологик ҳалқа чегарасидаги киндик чурраси, қорин пардаси олди липомаси, шунингдек жисмоний зўриқиш ва кучаниш вақтида чурра чиқиши кузатилмайдиган чов ҳалқасининг кенгайиши мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Сурункали колитларда ремиссия турғун бўлганда, доимий равишда дори воситаларини қабул қилишга эҳтиёж бўлмаганда, асоратлар кузатилмаган ҳамда соғлиқ ҳолати барқарор ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

134. Крон касаллиги ва ярали колитлар мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кучли ифодаланган клиник белгилар билан кечувчи қорин парда битишмаларида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Клиник белгиларсиз кечувчи долихосигма мавжуд бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

135. Аёлларнинг кичик чаноқ органларида ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин тиббий хулоса гинеколог маслаҳати асосида жарроҳ томонидан чиқарилади.

Радикал жарроҳлик операцияларидан кейин номзодларга 3 ойдан 6 ойгача муддатга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Асоратларсиз ўтган гистеректомиядан кейин 3 ой ўтгач, жисмоний ва руҳий ҳолат нормада бўлганда, органлар функциялари сақланган тақдирда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

Эндоскопик, шу жумладан лапароскопик жарроҳлик операцияларидан кейин бир ярим ойдан икки ойгача муддат ўтгач ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

136. Номзоднинг соғлиғи тўлиқ тикланган, касбий вазифаларни хавфсиз бажаришига монелик қилувчи касаллик асоратлари мавжуд бўлмаганда ҳамда мутахассис хулосасидаги ижобий прогноз инобатга олинган тақдирда, ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан индивидуал тартибда яроқсизлик муддати қисқартирилиши мумкин.

137. Тез-тез хуруж қилувчи, кучли ифодаланган клиник белгилар билан кечувчи тўғри ичак ва параректал бириктирувчи тўқималар касалликлари, анус стенози, органлар функцияларининг бузилишлари, оқма яралар ҳамда бошқа патологик ҳолатлар аниқланганда, терапевтик ёки жарроҳлик усулида даволаш тавсия этилади.

138. Даволаш натижалари ижобий бўлганда, шикоятлар ва клиник белгилар аниқланмаганда, турғун ремиссия ҳолати кузатилганда, жарроҳлик яраси асоратларсиз тўлиқ битганда, тиббий текширувлар натижалари норма доирасида бўлганда, ич келиши меъёрлашган ҳамда орган функциялари тикланганда, номзодларга ишга, ўқишга эса индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур шахсларга 2 йил муддатга, ҳар 6 ойда жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда заруратга кўра проктолог маслаҳати ўтказилади.

Касаллик зўрайиши ва функционал бузилишлар кузатилмаганда, тўғри ичак тушишининг бошланғич шакли мавжуд бўлган ҳолларда, номзодларнинг ишга яроқлилиги индивидуал тартибда аниқланади.

Чотнинг кондиломатозида номзодларнинг ҲҲБ ишига яроқлилиги дерматовенеролог маслаҳати асосида аниқланади.

139. Аортанинг ички диаметри 4,0 см.дан катта, бироқ 5,0 см.дан кичик бўлганда, номзодларга ТМЛ чеклови қўлланган ҳолда 6 ой муддатга тиббий хулоса берилиши мумкин.

Аортанинг ички диаметри 5,0 см.дан катта бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик операцияларидан кейин прогноз инобатга олинган ҳолда, оператив даволаш ижобий натижа берганда, хавф даражаси энг кам бўлганда ва коронар артерия касалликлари мавжуд бўлмаганда ишга яроқлилик тўғрисида чекловлар қўлланган ҳолда тиббий хулоса чиқарилиши мумкин.

Яроқли деб топилган шахсларга доимий муддатга жарроҳнинг диспансер кузатуви белгиланади ва ҳар 3 ойда кузатув ўтказилади.

Тегишли мутахассислар маслаҳати ҳамда бошқа қўшимча текширувлар заруратга кўра ўтказилади.

Аорта аневризми ташхисини аниқлаш мақсадида авиация ходимларида трансторакал эхокардиография, магнит-резонанс томография ёхуд магнит-резонанс ангиография (бундан буён матнда МРА деб юритилади), шунингдек заруратга кўра аортография текширувлари ўтказилади.

140. Периферик томирлар касалликлари аниқланганда, бош мия ҳамда юрак-қон томир тизими бўйича тиббий текширувлар ўтказилади.

Коронар томирлар билан боғлиқ патологияларни аниқлаш мақсадида, заруратга кўра фармакологик юклама остида таллий қўлланилган ҳолда миокард перфузиясини визуализация қилиш тести ўтказилиши мумкин.

Эндартерит ва облитерацияловчи атеросклерозда касалликнинг босқичи, клиник симптомларнинг мавжудлиги ҳамда тиббий текширувлар натижалари инобатга олинган ҳолда номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

Артерияларнинг облитерацияловчи касалликларида трофик бузилишлар ва оғриқ синдроми мавжуд бўлганда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

141. Чуқур веналар тромбозида антикоагулянт дори воситалари (варфарин, ксарелто ва прадакса) билан даволаш 3 ойдан 6 ойгача давом этиши мумкинлиги инобатга олиниб, мазкур дори воситаларини қабул қилиш тўлиқ тўхтатилганидан кейин бир ҳафта ўтгач ишга яроқлилик аниқланади.

Оёқ ва қўлларнинг магистрал артериялари ҳамда артериовеноз аневризмаларида ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин операция натижаси ижобий бўлганда, қўл-оёқларда қон айланиши бузилишлари кузатилмаган ва қон айланишининг компенсацияланганлиги функционал текширувлар билан тасдиқланган тақдирда, номзодларга чекловлар қўлланган ҳолда ишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланиши бузилишининг клиник белгилари аниқланмаганда, бироқ функционал текширувлар натижаларига кўра қон айланиши норма даражасида бўлмаган ҳолларда, номзодга даволаниш тавсия этилади.

Даволаниш якунлангандан кейин ангиожарроҳ хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда ишга яроқлилик аниқланади, заруратга кўра эса қўшимча текширувлар ўтказилади.

Магистрал ва периферик томирларда вақтинчалик функционал бузилишлар билан кечган жарроҳлик операцияларидан кейин реабилитация ҳамда иш қобилиятини тиклаш учун 1 ойдан ортиқ муддат талаб этилганда, номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

142. Веналарнинг варикоз кенгайишини компенсацияланган даражаларида ФА таълим ташкилотларида ўқишга яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Қон айланишининг декомпенсацияси, трофик бузилишлар, шунингдек тугунлар устидаги терининг юпқалашуви ва томир ёрилиши хавфи мавжуд бўлган веналарнинг варикоз кенгайишида номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оёқ веналарининг варикоз кенгайишини жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган ва асоратлар кузатилмаган ҳолларда, 3 ҳафта ўтгач, ангиожарроҳ хулосаси ҳамда прогнози инобатга олинган ҳолда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади. Заруратга кўра қўшимча текширувлар ўтказилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга веналарнинг варикоз кенгайишининг компенсацияланган даражаларида яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

143. Сурункали веналар етишмовчилиги билан кечмайдиган териости ёки чуқур веналарнинг ўткир тромбофлебитида, шунингдек Мондор касаллигида, номзодлар вақтинча учиш ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Касалликнинг ўткир белгилари бартараф этилган, вена йўли бўйлаб инфильтрат сўрилган, қоннинг умумий таҳлили ҳамда коагулограмма кўрсаткичлари норма доирасида бўлган тақдирда, ангиожарроҳ хулосаси асосида жарроҳ томонидан учиш ишига рухсат берилади ва диспансер кузатуви белгиланади.

144. Лимфа тугунларининг шикастланишлари аниқланганда, авиация ходимлари тегишли мутахассислар томонидан текширувдан ўтказилиши шарт.

Лимфа тугунлари туберкулёзида, тўлиқ клиник соғайиш ҳолати кузатилганда, силга қарши диспансер назоратидан чиқарилган ёки III гуруҳга ўтказилган тақдирда, авиация ходимларининг касбий фаолиятга қайта тикланиши масаласи фтизиатр билан биргаликда кўриб чиқилади.

Варикотселе бўйича ўтказилган жарроҳлик операциясидан кейин меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, жарроҳ кўриги асосида ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

145. Оёқ-қўл томирларининг тромбангиити ва аортоартериитида, облитерацияловчи атеросклерознинг III-IV босқичларида, сурункали веноз етишмовчилик билан кечувчи посттромботик ва варикоз касалликларида, фил оёқлиликнинг II — IV даражаларида, ангиотрофоневрозларнинг II-III босқичларида, шунингдек уруғ тизимчаси веналарининг варикоз кенгайишининг III даражасида барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Уруғ тизимчаси веналари варикозининг (варикотселе) клиник аҳамиятга эга шаклларида, жумладан оғриқ синдроми, уруғ таҳлилидаги ўзгаришлар ёки мояк ҳажмининг камайиши кузатилганда, номзодларга жарроҳлик усулида даволаниш тавсия этилади.

Даволаш ижобий натижа берган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Уруғ тизимчаси веналари варикозининг I даражасида, варикоз кенгайган веналар моякда фақат Вальсалва синамаси вақтида аниқланганда, номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

146. Уруғ тизимчаси веналари варикозининг II-III даражаларида, варикоз кенгайган веналар мояк соҳасида шахснинг тинч ҳолатида палпация ва визуал текширувда аниқланганда, ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

147. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи сийдик-таносил тизими касалликлари ва аномалиялари, шунингдек ушбу тизимга оид органик ҳамда функционал бузилишлар ёки шикастланишлар мавжуд бўлмаган тақдирда, уларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Функционал бузилишлар билан кечмайдиган нефроптознинг I ва II даражаларида номзодлар ишга яроқли деб топилади. Бироқ, ҲҲБ диспетчерлигига ўқишга кираётган номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

148. Бирламчи гидронефроз аниқланганда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жарроҳлик усулида муваффақиятли даволанган авиация ходимлари гидронефротик трансформация тўлиқ бартараф этилган ва буйраклар функцияси яхши сақланган тақдирда ишга яроқли деб топилади.

Иккиламчи гидронефрозда гидронефротик трансформациянинг сабаблари бартараф этилган, унинг қайта ривожланиши кузатилмаган ҳамда буйраклар функцияларининг ўртача ёки оғир даражадаги бузилишлари аниқланмаган ҳолларда, авиация ходимларига чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

149. Туғма бир буйракни йўқлигида ёки нефректомиядан кейин буйрак функциясини сақланганлик даражасини ҳисобга олиб номзодларга индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Моякни олиб ташлаш бўйича жарроҳлик операциясини (қоринда ушланиб қолиши, эктопия) ўтказганлар ва бошча гипоспадиясида номзодлар ҲҲБ ишига (ўқишга) яроқли деб ҳисобланади.

Крипторхизмда моякни тушириш билан боғлиқ жарроҳлик амалиётидан кейин даволаш натижалари ижобийлигида камида 3 ҳафтадан кейин ҲҲБ ишига (ўқишга) рухсат берилади.

150. Простата безининг хавфсиз гиперплазиясида, жарроҳлик усулида даволашга кўрсатмалар мавжуд бўлмаган ва функционал бузилишлар аниқланмаган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Простата безининг хавфсиз гиперплазияси симптоматик обструкция билан кечганда, номзодлар вақтинча ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

151. Урологик касалликлар ва улар сабабли ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин тегишли ҳолат бўйича индивидуал равишда танланган антибактериал терапияга идиоцинкратик реакция мавжуд бўлмаганда, фаол даволаш бошланганидан кейин тўлиқ гемодинамик турғунликка эришилганда (аёллардаги оддий цистит бундан мустасно), камида 14 кун давомида индивидуал антибактериал даволаш ўтказилганда, такрорий бактериологик экмалар натижаларида микроорганизмлар аниқланмаганда, инфекция асоратлари кузатилмаганда, урологик текширувлар билан барча анатомик ёки бошқа нуқсонлар тўлиқ аниқланганда ҳамда органлар функциялари сақланганда, уролог хулосаси ва прогнози асосида яроқлилик аниқланади.

152. Ресидив ривожланиш хавфи юқори бўлганда, симптомлари тез суръатда кучаядиган ҳамда сийдик йўллари инфекцияси билан кечувчи урологик касалликларда номзодлар ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Тўлиқ даволанишга эришилиб, даволаш натижалари ижобий деб топилгандан кейин парвозга, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

Асоратларсиз кечувчи оддий циститда аёллар 5 кун муддатга парвоздан, ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

153. Буйраклар ва сийдик-таносил органларидаги сил касаллигини фаол шаклида яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади, тўлиқ даволаниб, соғайгандан кейин органлар фаолияти яхши сақланганлигида яроқлилик аниқланади.

154. Сийдик тутолмасликда унинг тури (доимий, стресс билан боғлиқ, ургент ёки сийдик пуфагининг тўлиб кетиши) билан боғлиқ шакллари бўйича якуний ташхис аниқланади ҳамда тўлиқ даволаниш мақсадида авиация ходимлари ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Соғайгандан кейин, касалликни келтириб чиқарган сабаблар тўлиқ бартараф этилган тақдирда ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Буйрак ва сийдик йўлларининг сил касаллигида, тўлиқ даволанишга эришилгандан кейин, мутахассис шифокорининг хулосаси ҳамда прогнози асосида ишга яроқлилик аниқланади.

155. Ўткир гломерулонефрит ва пиэлонефритларда авиация ходимлари 3 ойдан 6 ойгача муддатга ишдан четлатилади.

Тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилгандан кейин касаллик симптомларининг ифодаланиш даражаси, ремиссиянинг турғунлиги, инфекциянинг бартараф этилганлиги ҳамда бошқа тиббий мезонлар инобатга олинган ҳолда ишга яроқлилик аниқланади ва тиббий хулоса чиқаришда тегишли чекловлар қўлланилади.

Мазкур шахсларга ҳар 3 ойда қондаги креатинин миқдори, сийдик таҳлили ҳамда заруратга кўра бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади.

Касалликларнинг ремиссия даврида артериал қон босими 160/95 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда, протеинурия 2-3 г/л гача ёки ундан ортиқ бўлганда, буйрак етишмовчилигининг клиник белгилари мавжуд бўлганда ёхуд қондаги креатинин миқдори 150 — 200 мкмол/л.дан юқори бўлганда, номзодларга ишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

156. Буйракдан якка тош чиққанида, жарроҳлик йўли билан тош олинганда, конкрементларни кўчиши ёки бошқа сабабларга кўра буйрак санчиғи пайдо бўлганда, даволаниб, тўлиқ соғайгандан сўнг, номзодларга навбатдан ташқари тиббий кўрик ўтказилади.

Тиббий кўрик ва текширувлар натижаларининг меъёрдалигида, пешоб ва сутка давомида йиғилган пешоб таҳлиллари ва бошқа текширув натижалари нормада бўлганда, пешоб экмасида микроорганизмларнинг йўқлигида, конкремент тури маълум эканлигида, оғриқ синдроми бўлмаганда, буйраклар фаолияти яхши сақланганлигида тиббий хулоса чиқарилади. Буйракдаги тош касаллигини рецидивида, чекловлар қўлланиб, номзодларга ҳар 6 ойда уролог диспансер кузатуви доимий муддатга белгиланади.

Буйрак ва пешоб чиқариш йўлларда микролитлар аниқланиши пешоб тош касаллиги ташхисини қўйишга асос бўлмайди.

Буйрак ва пешоб йўлларида морфологик ва функционал ўзгаришлар бўлмаса, номзодлар яроқли деб топиладилар.

Асоратларсиз экстракорпорал литотрипция ва тери орқали литотомияда, меҳнатга яроқсизлик варақаси ёпилгандан кейин номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Клиник кўринишлари бўлмаган, иш қобилиятини тўсатдан йўқолишига олиб келмайдиган буйрак косачаси дивертикулида ёки буйрак паренхимаси ёки киста ичида жойлашган тошларда ишга (ўқишга) яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

5-боб. Тери-таносил касалликлари

157. Номзодларда тегишли гувоҳномада назарда тутилган касбий мажбуриятларни хавфсиз бажаришга монелик қилувчи тери-таносил касалликлари мавжуд бўлмаган тақдирда, уларга ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали, қайталанувчи экзема мавжуд бўлганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқсиз деб топилади.

Экземанинг енгил шаклларида, терининг замбуруғли шикастланишлари, паразитар касалликлари, жумладан лейшманиоз ва қўтир, пиодермиялар ҳамда бошқа тери-таносил касалликларининг ўткир даврида номзодлар даволаниши шарт.

158. Ихтиоз ва тангачали темираткининг жойлашуви чегараланган енгил шаклларида, номзоднинг умумий аҳволи яхши бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Тери ва тери ости бириктирувчи тўқима касалликлари баданда кенг тарқалган, даволаш натижалари салбий бўлган ёки касаллик сурункали оғир шаклда кечган ҳолларда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Вирусли гепатит ва геморрагик безгак ўтказилгандан кейин, меҳнатга лаёқатсизлик варақаси ёпилгач, органлар функциялари сақланган, текширувлар натижалари меъёр доирасида бўлган, соғлиқ ҳолати тикланган ҳамда тегишли мутахассис шифокор хулосаси ва прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларнинг ишга ёки ўқишга яроқлилиги аниқланади.

159. ОИЦ касаллиги ташхиси аниқланганда, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Жинсий йўл билан юқадиган инфекциялар ҳамда юқумли тери касалликлари аниқланганда ёки улардан гумон қилинганда, номзодлар тери-таносил касалликлари диспансерида текширувдан ўтиши ва даволаниши шарт.

Ташхис тасдиқланган, касаллик тўлиқ даволанганда, текширувлар натижалари норма доирасида бўлган тақдирда, дерматовенеролог хулосаси ҳамда прогнози асосида ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

6-боб. Гинекологик касалликлар ва ҳомиладорлик

160. Функционал бузилишлар ва оғриқ синдроми билан кечувчи анатомик нуқсонлар ҳамда асоратлар билан намоён бўладиган сурункали гинекологик касалликларда, яллиғланиш жараёни йил давомида уч мартадан ортиқ ресидив қилганда, қин девори ва бачадоннинг III даражали пастга тушишида, сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яралари мавжуд бўлганда, орқа чиқарув йўли сфинктери функциясининг бузилиши билан кечувчи чот йиртилишларида, бачадоннинг нотўғри жойлашуви ёки етилмаганлиги ҳолатларида, шунингдек икки шохли бачадонда бачадондан қон кетиши ва оғриқ каби функционал бузилишлар мавжуд бўлса, барча номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Сурункали гинекологик касалликларнинг ўткир даврида номзодлар даволаниши шарт.

Даволаш натижалари ижобий бўлиб, соғайиш ҳолати тасдиқланганда, ишга рухсат этилади ҳамда ремиссиянинг турғунлигини аниқлаш мақсадида икки ҳайз цикли давомида гинеколог кузатуви белгиланади.

161. Кичик чаноқ соҳасида оғриқ синдромисиз кечувчи чандиқли битишмалар мавжуд бўлганда, шунингдек функционал бузилишларсиз бачадон, тухумдон ва фаллопий найларининг туғма мавжуд эмаслиги, қин атрезияси ҳамда бепуштлик ҳолатларида, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Бачадон бўйни ва қин касалликларида (эндотсервицит, эрозия, эктропион эрозияси, трихомонад колпити ва трихомониазда) номзодлар уч ҳафтагача муддатга даволаниш учун ишдан ёки ўқишдан четлатилади.

Функционал бузилишларсиз қин девори ва бачадоннинг I-II даражали пастга тушишида авиация ходимлари ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади ҳамда уларга гинекологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

Сийдик-таносил ва ичак-таносил оқма яраларида яроқлилик масаласи фақат жарроҳлик усулида даволаш ижобий натижа берган тақдирда кўриб чиқилади.

Аёллар жинсий органларида ўтказилган, асоратларсиз кечган ва органлар функцияларининг бузилиши билан кечмаган жарроҳлик операцияларидан кейин, лапаротомиядан сўнг 2 ой ўтгач, лапароскопик операциялардан кейин 4 ҳафтадан 6 ҳафтагача муддат ўтгач, тотал гистеректомиядан кейин эса 6 ой ўтгач ишга қайта тикланиш масаласи кўриб чиқилади.

Мазкур ҳолларда постовариэктомик, климактерик ва предменструал синдромларнинг, руҳий-эмоционал бузилишлар ҳамда вегетатив дисфункциянинг мавжудлиги ва уларнинг ифодаланиш даражаси инобатга олинган ҳолда тиббий хулоса чиқарилади.

Аёллар жинсий органларида 5 см.дан катта кистасимон ўсмалар мавжуд бўлганда, авиация ходимлари жарроҳлик усулида даволаниш учун учиш ишидан четлатилади.

Даволаш натижаси ижобий бўлган тақдирда гинеколог ва жарроҳ хулосаси асосида яроқлилик аниқланади.

162. Симптомларсиз, клиник кўринишлари ва функционал бузилишлар бўлмаган кичик ҳажмдаги бачадон миомасида, эндометриозда, 5 см.дан катта бўлмаган эндометрий ва фолликулляр кисталарда авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқли деб ҳисобланади.

Тухумдонлар дисфункциясида, авиация ходимлари ишдан четлатилмаган ҳолда текширувлардан ўтишлари ва даволанишлари мумкин, эндокринолог ва гинеколог-эндокринолог маслаҳатлари ва касаллик прогнозини ҳисобга олиб авиация ходимларига тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадондан дисфункционал қон кетишида авиация ходимлари даволаниши шарт.

Бирламчи алгоменорея ва дисменореяда клиник белгиларнинг ифодаланиш даражаси, уларнинг давомийлиги, ўз функционал мажбуриятларини етарли даражада бажара олиши ва бошқаларни ҳисобга олиб, гинеколог маслаҳатига кўра, авиация ходимларига индивидуал тартибда тиббий хулоса чиқарилади.

Иккиламчи дисменореяда, ҳар томонлама ўтказилган текширув натижалари, мутахассис маслаҳати ва касаллик прогнозини ҳисобга олиб авиация ходимларининг яроқлилиги аниқланади.

Ҳайз кўриш даврида авиация ходимлари тиббий кўрикдан ўтказилмайди.

163. Бачадон миомаси 12 ҳафтадан ортиқ ҳажмга етганда, миома шиллиқ остида жойлашганда, тугуннинг сентрипетал ўсиши ёки қин соҳасида жойлашуви аниқланганда, шунингдек бачадондан қон кетиш, тугунда модда алмашинувининг бузилиши, иккиламчи анемия, ёндош органлар функцияларининг бузилиши, сийдик ажралишининг обструкцияси ёки ўткир сийдик тутилиши хавфи мавжуд бўлган ҳолларда, клиник кўринишларидан қатъи назар, авиация ходимлари жарроҳлик усулида оператив даволанишга юборилади.

Даволаш натижалари ижобий бўлганда, органлар функциялари сақланганда, тегишли текширувлар натижалари қониқарли бўлган тақдирда, гинеколог ва жарроҳ хулосаси ҳамда прогнози асосида тиббий хулоса чиқарилади.

164. Ички эндометриозда клиник белгилар мавжуд бўлганда ҳамда анемия ривожланганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Оғриқсиз, симптомларсиз ёки кам ифодаланган симптомлар билан кечувчи ташқи генитал эндометриозда ишга ёки ўқишга яроқлилик индивидуал тартибда аниқланади.

Тухумдонларнинг функционал кисталари рецидивга мойил шаклда кечганда, шунингдек фолликуляр ёки лютеин кисталар бир йил давомида 2 мартадан ортиқ пайдо бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бачадон бўйнининг туғма эрозияси, эктропиони ёки эктопияси ишдан ёки ўқишдан четлатиш учун асос бўлмайди.

Бачадон бўйнининг ИА даражали интраэпителиал раки аниқланганда, органни сақловчи операциядан кейин, онколог хулосаси ва прогнози, шунингдек текширув натижаларининг ижобийлиги инобатга олинган ҳолда, авиация ходимларига ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

165. Хавф-хатарга майл бўлмаган асоратларсиз нормал ҳомиладорликда ҳомиладорликнинг 34 ҳафтасигача авиация ходимлари ҲҲБ ишига яроқли ҳисобланади.

Ҳомиладорлик сабабли ишдан четлатиш ва туғруқдан сўнг ишга рухсат бериш, акушер-гинеколог хулосасига кўра жарроҳ томонидан амалга оширилади.

Асоратлари бўлмаган туғруқдан кейинги даврда ва тўлиқ соғлиги тиклангандан кейин туғруқдан 4 — 6 ҳафтадан кейин ишга тикланиш масаласи кўриб чиқилиши мумкин.

Сунъий абортда (ҳомилани вакуум ёрдамида ёки дилатация йўли билан чиқариб ташлаш) ва кюретажда, 2 ҳафтадан сўнг, операция асоратлари бўлмаганда ва умумий соғлиги меъёрдалигида, ҳомиладорлик муддати билан боғлиқ асоратлар (қон кетиши, кичик тос органларини яллиғланиши, перитонит ва септик ҳолатлар) мавжудлигини ёки пайдо бўлиш хавфини ҳисобга олиб, акушер-гинеколог хулосаси ва прогнози асосида, жарроҳ томонидан ишга (ўқишга) рухсат берилади.

Исталган ҳомиладорликда вақтидан илгари болани тушишида, номзоднинг абортдан кейинги руҳий ҳолатини ҳисобга олиб яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

7-боб. Офталмологик касалликлар

166. Номзодларда гувоҳнома ва малака белгилари билан назарда тутилган ҳуқуқларни амалга оширишга монелик қилувчи туғма ёки орттирилган нуқсонлар, аномалиялар, ўткир ёки сурункали касалликлар, кўз ва унинг ёрдамчи аппарати шикастланишлари, шунингдек уларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейинги асоратлар ҳамда кўриш функцияси бузилишлари мавжуд бўлмаслиги керак.

Номзодларнинг кўриш майдони, кўз ички босими, бинокуляр кўриш функцияси ва ранг ажратиш қобилияти норма доирасида бўлиши ёки касбий мажбуриятларни хавфсиз бажариш учун етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Номзодлар кўзда ҳар қандай жарроҳлик усулида даволанишдан олдин, операциядан кейинги эҳтимолий асоратлар, ҲҲБ ишига яроқсизликка олиб келиши мумкин бўлган хавф омиллари ҳамда ҲҲБ ишига қайта тикланиш муддатлари тўғрисида офталмолог билан маслаҳатдан ўтиши лозим.

167. Кўзнинг ҳимоя функциясини ёмонлаштирувчи қовоқлар функцияси бузилишлари, қовоқларнинг ўзаро ёки кўз олмаси билан битишиб қолиши, кўриш майдонининг бузилишига олиб келувчи птоз, қовоқлар ва кўз мускулларининг фалажи (эктропион ва энтропион), қовоқлар функциясини бузувчи катта ҳажмдаги тарқалган ўсмалар, кўриш функциясининг бузилишига сабаб бўлувчи ресидивловчи кератитлар, шох парданинг яралари, дегенератив ўзгаришлари, чандиқлари, яллиғланишлари ва васкуляризацияси, функционал бузилишлар билан кечувчи турли этиологияли кератитлар, кератоконус, кўзнинг рангдор пардаси ёки томир пардасининг колобомаси, асоратлар билан кечувчи увеитлар, кўзнинг доимий ёшланишига сабаб бўлувчи кўз ёши нуқталарининг нотўғри жойлашуви, кўз ёши йўлларининг торайиши ёки обструкцияси, кўз ёши безининг яллиғланиши, унинг жароҳатли шикастланишлари, пигментли ретинопатиялар билан бирга кечувчи тўр парданинг барча турдаги тапеторетинал дегенерацияси, тўр парданинг кўчиши ёки ретиношизис, ҳар қандай сабабли сариқ доғ соҳасидаги бузилишлар, ҳар қандай этиологияли ретробулбар неврит, патологик нистагм, кўриш нерви атрофияси, кўз қорачиғининг норматив рефлекслари йўқолиши, кўриш ўткирлиги ёки кўриш майдонига салбий таъсир кўрсатувчи ҳамда кўрликка олиб келувчи катаракта, бир томонлама ёки икки томонлама афакия, кўз гавҳарининг тўлиқ ёки қисман силжиши, кўз ва унинг ёрдамчи аппарати ҳамда кўз косасининг хавфли ўсмалари, кўз олмаси ҳаракатини қийинлаштирувчи ёки кўз косасининг бурун ёндош бўшлиқлари ёхуд бош чаноғи бўшлиғи билан анатомик боғлиқлигини бузувчи кўз косаси синишлари, кўз ичидаги ёт жисмлар, тунги кўрлик (никталопия) ҳамда номзоднинг ўз касбий вазифа ва мажбуриятларини хавфсиз бажаришига монелик қилувчи кўриш тизими бузилишига олиб келувчи бошқа ҳар қандай жароҳатлар ва касалликлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз касалликлари ва жароҳатлари даволанишининг натижалари ижобий бўлганда, атрофлича ҳамда пухта ўтказилган офталмологик текширувлар натижалари ижобий деб топилганда, кўриш функцияси етарли даражада сақланганда, кўриш майдони бузилишлари аниқланмаганда ва кўз ёши аппарати функцияси тикланган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

168. Оддий блефаритлар, кўриш функцияси бузилиши билан кечмайдиган туғма птоз, невролог маслаҳати олинганидан кейин, кичик ҳажмдаги, симптомларсиз ва ривожланишга мойил бўлмаган хавфсиз ўсмалар, қовоқлардаги клиник аҳамиятга эга бўлмаган чандиқли ўзгаришлар, кучли ифодаланмаган конюнктивитлар, шунингдек рецидивлари кузатилмайдиган ва кўриш органлари функцияларини бузмайдиган кўз касалликларида яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилмайди.

Мазкур касалликлар даволаниб, даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга рухсат берилади.

169. Қовоқлардаги ўсмалар жарроҳлик усулида даволангандан кейин асоратлар, метастазлар ва ўсманинг ресидиви аниқланмаганда, шунингдек онколог хулосаси ҳамда прогнози ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Увеитлар, узоқ давом этувчи ресидивловчи иридоциклитлар, кератитлар, хориоретинитлар, невритлар ҳамда кўз олмаси жароҳатларида номзодлар даволаниши шарт.

Тўлиқ клиник соғайишдан кейин ҳар томонлама ўтказилган махсус текширувлар натижалари ижобий бўлганда, кўриш тизими функциялари етарли даражада сақланган тақдирда, мутахассис хулосаси ва прогнози инобатга олинган ҳолда, ҲҲБ ишига рухсат бериш тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

170. Марказий сероз ретинопатияда ҳамда тўр парданинг ажралиши ёки ёрилиши ҳолатларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Касаллик даволангандан кейин кўриш функцияси касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офталмолог хулосаси ва прогнози ижобий деб топилган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

Тўр парданинг ажралиши ёки периферик ёрилиши лазер усулида ижобий даволанганда, кўриш функцияси ва периферик кўриш майдони касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, текширув натижалари ижобий бўлганда ҳамда офталмолог хулосаси ва прогнози асосли деб топилган тақдирда, чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

171. Кўриш функцияси етарлича сақланган кучайиб бормайдиган бошланғич қарилик катарактасида, кўз гавҳари хиралашишини чегараланганлигида, макулодистрофияда, кўриш нервининг бошланғич кучайиб бормайдиган атрофиясида, шишасимон тананинг шикастланишида номзодларга индивидуал тартибда ҲҲБ ишига яроқлилик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Уларга офталмологнинг диспансер кузатуви белгиланади.

172. Монофокал интраокуляр линза имплантациясидан кейин даволанишдан 6 ҳафтадан 8 ҳафтагача муддат ўтгач, операция асоратлари аниқланмаганда, кўриш функцияси тикланганда, дори воситалари билан даволаш тўлиқ якунланганда ҳамда ҳар томонлама ўтказилган текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, индивидуал тартибда учиш ишига яроқлилик аниқланади.

Авиация фаолиятида бир ёки икки кўзга фақат монофокал интраокуляр линза имплантацияси ўтказилган ҳолларда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланиши мумкин (мультифокал сунъий кўз гавҳари имплантацияси бундан мустасно).

173. Лазер қўлланилган жарроҳлик амалиётларидан кейин (тўр парданинг лазер коагуляциясида) 2 ҳафта ўтгач, лазерли ин ситу кератомилездан кейин эса 4 ҳафтадан 6 ҳафтагача муддат ўтгач, кўриш функциясининг сақланганлик даражаси инобатга олинган ҳолда яроқлилик аниқланади.

174. Рефракция жарроҳлик усуллари билан даволангандан кейин операциядан кейинги асоратлар аниқланмаганда, кўриш функцияси ва кўриш ўткирлиги касбий мажбуриятларни бажариш учун етарли даражада сақланганда, мугуз парда хиралашуви кузатилмаганда, фотопция, ореол эффекти, силжиб юрувчи тасвирлар ва бошқа шунга ўхшаш шикоятлар мавжуд бўлмаганда, қоронғиликка адаптация қониқарли бўлган ҳамда текширувлар натижалари ижобий деб топилган тақдирда, офталмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида индивидуал тартибда яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда рефракция жарроҳлик усуллари қўлланилган ҳолларда, фақат операциядан олдинги рефракция кўрсаткичлари сфера бўйича +4,0 Д дан ва -3,0 Д дан, цилиндр бўйича эса ±1,5 Д дан ошмаган тақдирдагина ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

175. Рефракцион жарроҳлик усуллари қўлланилганда, қўлланилган усулнинг хусусияти, кўз функцияларининг тикланиш даражаси, рецидив эҳтимоли, прогноз ҳамда бошқа тиббий аҳамиятга эга омиллар инобатга олинган ҳолда, ишга қайта тикланиш муддати индивидуал тартибда 3 ойдан 6 ойгача этиб белгиланади.

Мазкур шахсларга офталмологнинг ҳар 6 ойда ўтказиладиган диспансер кузатуви белгиланади ва у доимий муддатга амал қилади.

176. Кўз олмасининг яллиғланувчи-дегенератив касалликларида ҳамда кўз томирлари функцияларининг бузилишларида номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Кўз гавҳари капсуласидаги майда бир ёки икки пигмент доғлари, шишасимон танадаги артерия қолдиқлари, тўр пардадаги миэлин толалари каби туғма хусусиятларда ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодлар яроқли деб топилади.

177. Ҳар навбатдаги тиббий кўрикдан ўтишда номзодларда қоронғиликка адаптация текширилади.

Органик касаллик сабабли қоронғиликка адаптациянинг функционал пасайиши аниқланганда, қайта текширув ўтказилади.

Бунда кўрсаткичлар қўлланилган ускунанинг йўриқномасида белгиланган норматив талабларга мос бўлиши керак.

Кўрсаткичлар норма доирасида бўлмаганда, асосий касаллик аниқланади, даволанади ва даволаш натижалари ижобий бўлган тақдирда яроқлилик аниқланади.

Кўз гавҳари ва кўз рангдор пардасининг колобомалари, поликёрия, туғма катаракта ҳамда кўриш нерви диски касалликлари мавжуд бўлганда, ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

178. Шикоятлар ҳамда текширув натижалари асосида глаукома гумони юзага келганда, ихтисослаштирилган тиббиёт муассасасида номзоднинг ташхиси ва касаллик прогнози аниқланади.

Импрессион тонометрияда Фриденвалд жадвали бўйича кўз ички босимининг турғун кўрсаткичи 24 мм симоб устунига тенг ёки ундан юқори бўлганда ёхуд иккала кўз ички босими кўрсаткичлари орасидаги фарқ 5 мм симоб устунига тенг бўлганда, номзодларга гониоскопия, фундоскопия, кўриш майдонини аниқлаш ва бошқа қўшимча текширувлар ўтказилади ҳамда даволаш белгиланади.

Кўриш нерви шикастланмаган ва кўриш майдони сақланган кўз ички гипертензиясида кўз ички босимининг яхши сифатли меъёрдан юқори ҳолатида, шунингдек кўз ички босими компенсацияланган бирламчи очиқ бурчакли глаукомада, кўз ички босими норма даражасига келтирилган пайтдан бошлаб авиация ходимлари яроқли деб топилади ҳамда уларга доимий маҳаллий гипотензив терапия қўлланилади.

Мазкур ташхис биринчи марта аниқланганда, тиббий хулоса ваколатли органнинг тиббий экспертлари томонидан чиқарилади.

179. Глаукома ташхиси аниқланганда, унинг тури ва клиник кечишидан келиб чиқиб даволаш белгиланади.

Глаукома асосий касалликнинг иккиламчи кўриниши бўлса, асосий касаллик даволанади.

Дори воситалари ёки лазер усули билан даволаш ижобий натижа берганда, клиник соғайиш ҳолати кузатилганда, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони норма доирасида бўлганда, парасентрал скотома кўринишидаги нерв толалари тутами нуқсонлари аниқланмаганда ҳамда кўз функцияларини текшириш натижалари ижобий бўлган тақдирда, авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

Глаукома мавжуд бўлган авиация ходимларида кўз ички босимининг тонометрияси, кўриш ўткирлиги ва кўриш майдони кўрсаткичлари мунтазам равишда текширилади, шунингдек кўриш нерви дискининг ҳолати ҳамда қабул қилинаётган дори воситаларининг ножўя таъсирлари баҳолаб борилади.

Трабекулектомия ёки дренаж тизимлари қўлланилган антиглаукоматоз жарроҳлик амалиётидан кейин уч ой ўтгач, лазер ёки бошқа усуллар қўлланилган ҳолларда эса кўриш органи функциялари тўлиқ тикланган тақдирда, офталмолог-жарроҳнинг операция ва ўтказилган текширувлар ҳақидаги тиббий маълумотлари, хулосаси ҳамда прогнози асосида авиация ходимининг яроқлилиги аниқланади.

180. Барча номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун рангларни тўғри ажрата олиш қобилиятига эга бўлиши шарт.

Ранг ажратиш бузилишлари мавжуд бўлганда, уларнинг тури, шакли ва даражасига кўра қабул қилинган тасниф асосида ташхис қўйилади.

Ранг ажратиш қобилияти Ишихара рангли тести, Рабкиннинг полихроматик жадваллари, ФАЛАНТ-тести ҳамда аномалоскоп ёрдамидаги компьютер текширувлари орқали аниқланади.

Тиббий текширув натижалари қўлланилган усул ёки ускунанинг йўриқномасида назарда тутилган тегишли нормаларга мувофиқ махсус бланкаларда баҳоланади.

Дори воситаларини қабул қилиш ёки касаллик асоратлари оқибатида юзага келган орттирилган ранг кўриш бузилишларида, кўриш функцияси сақланганда, кўриш органининг шикастланиш даражаси, даволаш ва текширув натижалари ҳамда касаллик прогнози инобатга олинган тақдирда, индивидуал тартибда чекловлар қўлланган ҳолда ҲҲБ ишига яроқлилик аниқланади.

Бунда ташхисни аниқлаштириш учун аномалоскоп ёки ФАЛАНТ-тести ёрдамида текширув ўтказиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

Номзодларда «C» ва «Б» турдаги дейтераномалия, шунингдек «C» ва «Б» турдаги протаномалия каби ранг ажратиш заифликлари мавжудлиги уларга тиббий хулоса беришни рад этиш учун асос бўлмайди.

Номзодларда аномал трихромазиянинг «А» тури (протаномалия, дейтераномалия ва тританомалия), шунингдек дихромазия, протанопия, дейтеранопия ва тританопия, ёхуд монохромазия каби ранг ажратиш бузилишлари мавжуд бўлганда, уларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

181. Номзодлар ўз касбий мажбуриятларини хавфсиз бажаришлари учун уларда бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари, шунингдек диплопия мавжуд бўлмаслиги керак.

Кўз олмаси мускуллари мувозанатини ҳамда бинокуляр кўришни баҳолашда фория ва тропияни фарқлаш, кўриш марказидан оғиш даражасини, ортофория ва бошқа ҳолатларни аниқлаш мақсадида Меддокс таёқчаси билан текширув, тегишли коррекцияловчи кўзойнак ёки контакт линзалари ёрдамида кўзни ёпиш тести, кўзни навбатма-навбат ёпиш, кўзни ёпиб-очиш синамалари, синоптофор ҳамда Уорднинг тўрт нуқтали тести қўлланилади.

Заруратга кўра мутахассис офталмолог томонидан фузия амплитудаси аниқланади ва ортоптик текширувлар ўтказилади.

182. Нормада манфий фузион захиралар 5 градусдан 8 градусгача, мусбат фузион захиралар эса 15 градусдан 20 градусгача бўлиши керак.

Эзофория 10 призматик диоптрийдан (бундан буён матнда Д деб юритилади), экзофория 5 Ддан, гиперфория ёки гипофория 2 Ддан, циклофория эса 1 Ддан юқори бўлган нормадан оғишлар аниқланганда, номзодлар тегишли мутахассис офталмолог текширувидан ўтказилиши шарт.

183. Номзодларда диплопия аниқланганда, улар учиш ишидан четлатилади ҳамда диплопиянинг сабаблари, жумладан ортиқча зўриқиш, чарчоқ, стресс, седатив дори воситаларини қабул қилиш, касалликлар ва бошқа ҳолатлар аниқланади ҳамда тегишли чора-тадбирлар амалга оширилади.

Монокуляр диплопия аниқланганда, унинг келиб чиқиш сабабидан қатъи назар, барча номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Юқорига ва четга қараганда нигоҳнинг энг чекка зонасида диплопия юзага келганда, чекловлар қўлланган ҳолда касбий яроқлилик аниқланади.

Кўз мушаклари мувозанатини ва бинокуляр кўришни текширишда кам ифодаланган ўзгаришлар аниқланган ҳолларда, номзодлар учиш ишига яроқли деб топилади.

Кўз соққаси фалажи ёки турғун парезида, қовоқ мускулларини фалажида, паралитик ва биргаликдаги ғилайликда, 10 градусдан ошган ҳамкор ғилайликда, кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари борлигида, кўз косасини жароҳатида кўз мускулларини шикастланиши сабабли юзага келган турғун диплопияда, фузион захиралари пасайган гетерофорияда, гетеротропияда, нотурғун (ўзгарувчанлик) фиксация синдромида, бинокуляр кўришни бузилишида номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

6 метр масофада — вертикал бўйича 2,0 призматик Д (1 градус), эзофорияда 10 призматик Д (5 градус), экзофорияда 8,0 призматик Д (4 градус) ва 33 см. масофада — вертикал бўйича 1,0 призматик Д (0 градус), эзофорияда 8 призматик Д (4 градус), экзофорияда 12 призматик Д (6 градус)дан юқори кўрсаткичларда номзодларга учиш ишига (ўқишга) яроқсизлик ҳақида тиббий хулоса чиқарилади.

Ғилайлик жарроҳлик усули билан даволанганда, операциядан 3 ойдан кейин, бинокуляр кўриш функциясини ва кўриш майдонининг бузилишлари бўлмаганда, диплопия мавжуд эмаслигида, офталмологик текширувлар натижалари ижобийлигида офталмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида касбига яроқлилиги аниқланади.

Кўзни четга буришда нистагм бор бўлганда, невролог ва оториноларинголог маслаҳати олинади, бинокуляр кўриш бузилмаганда тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Номзодлардаги ғилайликни (гетерофория) аниқлаш учун, даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатларини текширувлари ўтказилади. Гетерофорияни тури, даражаси ва фузион захиралар аниқланади, фузион захираларни камайишида даволаш машқлари ўтказилади.

184. Кўз соққаси фалажи ёки турғун парезида, қовоқ мускуллари фалажида, паралитик ёки биргаликдаги ғилайликда, 10 градусдан ортиқ ҳамкор ғилайликда, кўз соққаларининг яққол ифодаланган ихтиёрсиз тебранувчи ҳаракатлари мавжуд бўлганда, кўз косаси жароҳати оқибатида кўз мускулларининг шикастланиши сабабли юзага келган турғун диплопияда, фузион захиралари пасайган гетерофорияда, гетеротропияда, нотурғун фиксация синдромида ҳамда бинокуляр кўриш бузилишларида номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Олти метр масофада вертикал бўйича 2,0 призматик Ддан, 1 градусдан, эзофорияда 10 призматик Ддан, яъни 5 градусдан, экзофорияда 8,0 призматик Ддан, яъни 4 градусдан, шунингдек 33 см масофада вертикал бўйича 1,0 призматик Ддан, эзофорияда 8 призматик Ддан ва экзофорияда 12 призматик Ддан юқори кўрсаткичлар аниқланганда, номзодларга учиш ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Ғилайлик жарроҳлик усулида даволанганда, операциядан кейин уч ой ўтгач, бинокуляр кўриш функцияси ва кўриш майдони бузилишлари аниқланмаган, диплопия мавжуд бўлмаганда ҳамда офталмологик текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, офталмолог-жарроҳ хулосаси ва прогнози асосида касбий яроқлилик аниқланади.

Кўзни четга буришда нистагм аниқланганда, невролог ва оториноларинголог маслаҳати олинади.

Бинокуляр кўриш бузилмаган ҳолларда, тиббий хулоса асосий касаллик бўйича чиқарилади.

Номзодлардаги ғилайликни, шу жумладан гетерофорияни аниқлаш мақсадида, даврий тиббий кўрикларда синоптофор ёрдамида кўзларнинг биргаликдаги ҳаракатлари текширилади.

Бунда гетерофориянинг тури ва даражаси, шунингдек фузион захиралар аниқланади. Фузион захиралар пасайганда, даволовчи машқлар белгиланади.

185. Кўриш ўткирлиги ёритилиш даражаси белгиланган талабларга жавоб берадиган хонада 5-6 метр масофадан туриб, коррекциясиз ва коррекция билан текширилади ҳамда ҳақиқий кўриш ўткирлиги кўрсатилади.

3-класс номзодларида коррекциясиз кўриш ўткирлигига нисбатан чекловлар қўйилмайди.

Ҳар бир кўзда коррекция билан кўриш ўткирлиги 0,8 ва ундан юқори бўлган ҳамда кўриш майдони норма доирасида сақланган тақдирда, уларга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда, абитуриентларда, коррекциясиз кўриш ўткирлиги 0,1 дан кам бўлмаслиги керак.

Бунда коррекцияловчи контакт линзалари ёки кўзойнаклар ёрдамида кўриш ўткирлиги 0,8 ва ундан юқори даражага етказилиши ҳамда кўриш майдони норма доирасида бўлиши шарт.

Бинокуляр кўриш ўткирлиги коррекциясиз, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам, 0,7 ва ундан юқори бўлганда, узоқ масофага кўришни коррекциялаш учун кўзойнак ёки контакт линзалари талаб этилмайди.

Рефракция хатолари туфайли коррекциясиз кўриш ўткирлиги икки кўзда 0,7 дан паст бўлганда ёки астенопия симптомлари пайдо бўлганда, рефракция коррекция қилинади.

186. Номзод 5 рақамли ёки унга эквивалент жадвални 30 — 50 см масофадан, бу кўриш ўткирлиги 0,6 га тўғри келади, шунингдек 14 рақамли, 8 рақамли ёки уларга эквивалент жадвални 100 см масофадан, бу кўриш ўткирлиги 0,3 га тўғри келиши ҳамда номзодлар ўқий олиши керак.

Заруратга кўра кўриш коррекцияси қўлланилади.

Номзодларда ҳар бир кўзнинг коррекциясиз кўриш ўткирлиги 0,7 ва ундан юқори бўлганда, шунингдек бир кўзда коррекциясиз кўриш ўткирлиги 0,7 дан паст бўлсада, бинокуляр кўриш ўткирлиги, шу жумладан қоронғиликка адаптация шароитида ҳам коррекциясиз 1,0 га етганда, узоқ масофага кўришни коррекциялаш талаб этилмайди.

Номзодларда турғун бинокуляр кўриш мавжуд бўлиши шарт.

Номзодларда оптимал кўриш функциясини таъминлайдиган, қулай, авиация фаолиятига мос ҳамда умумий фойдаланиш учун яроқли захира кўзойнак бўлиши шарт.

Улар узоқ масофага кўришни таъминловчи, монофокал, рангсиз ва қулай контакт линзалардан фойдаланиши лозим.

Рефракция даражаси етарли бўлмаган номзодлар синдириш коэффициенти юқори бўлган контакт линзалари ёки кўзойнак линзаларидан фойдаланиши керак.

Кўришни таъминлаш зарур бўлган ҳолларда фақат битта кўзойнакдан фойдаланилади.

Кўриш қобилияти пасайган ва пресбиопия мавжуд бўлган номзодлар коррекцияловчи бифокал кўзойнаклар ёки контакт линзалари билан учиш ишларини бажариши ҳамда ёнида захира кўзойнак тўпламини олиб юриши шарт.

Бунда VDL, VML, VNL ва CCL чекловлари қўлланилади.

Номзодларда кўзойнаклар ёки линзаларнинг мавжудлиги ҳамда уларнинг сифати ҳар навбатдаги тиббий кўрикларда назорат қилинади.

187. Яқин масофага кўришни таъминловчи унифокал коррекция, ўқиш учун қўлланиладиган бир хил оптик кучга эга яхлит линзали кўзойнаклардан фойдаланиш катта масофага кўриш ўткирлигини сезиларли даражада пасайтириши сабабли, улардан фойдаланишга рухсат этилмайди.

Номзодларда бир кўзда кўришнинг патологик пасайиши, шу жумладан марказий кўришнинг пасайиши мавжуд бўлганда, бинокуляр кўриш сақланганда, иккинчи кўзнинг узоқ масофага кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 1,0 бўлган, яқин ва ўрта масофадаги кўриш ўткирлиги етарли даражада таъминланганда, асосий касаллик офталмологик текширув натижаларига кўра ижобий баҳоланганда, рефракция аномалияси мавжуд шахсларда эса иккинчи кўзнинг кўриш ўткирлиги коррекция билан ёки коррекциясиз 0,6 дан паст бўлмаганда ҳамда иккинчи кўзда клиник аҳамиятга эга касалликлар аниқланмаган тақдирда, номзодларга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Миопия 0,5 Д даражасида, гиперметропия 1,0 Д даражасида, астигматизм 0,5 Д даражасида бўлиб, кўриш ўткирлиги коррекциясиз 1,0 ни ташкил этган ҳолларда, тиббий ҳужжатларда ташхис «соғлом» деб кўрсатилади ва «рефракция» қаторида тегишли қайд VNL чеклови билан ёзилади.

Рефракция кўрсаткичлари +5,0 Д дан юқори бўлмаган гиперметропия, -6,0 Д дан юқори бўлмаган миопия, 2,0 Д дан юқори бўлмаган астигматизм ҳамда 2,0 Д дан юқори бўлмаган анизометропия доирасида бўлиб, оптимал коррекцияга эришилган тақдирда, номзодларга ташхисда рефракция тури ва хатолик даражаси кўрсатилган ҳолда ишга ёки ўқишга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Анизометропия 2,0 Д дан 3,0 Д гача бўлган ҳолларда контакт линзалар тақилиши шарт.

Рефракциянинг клиник текшируви ретиноскоп, автоматик рефрактометр ёки циклоплегик дори воситалари ёрдамида ўтказилади.

ФА таълим ташкилотларига ўқишга кираётган номзодларда, абитуриентларда, рефракция тури ва даражасини аниқлаш мақсадида циклоплегия шароитида, шу жумладан 1 фоизли циклопентолат ёки 1 фоизли атропин қўлланилган ҳолда текширув ўтказилади.

188. Пресбиопия даражаси ҳамда аккомодация бузилишлари профессионал фаолиятни амалга ошириш учун зарур бўлган ишлаш масофаси, 60 — 80 см, инобатга олинган ҳолда сферик линза кучи асосида аниқланади.

Аккомодация бузилишлари мавжуд бўлганда, шунингдек пресбиопия даражаси 3,5 Д дан юқори бўлса, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Пресбиопияси мавжуд бўлганда ва контакт линзалардан фойдаланувчи номзодларга, заруратга кўра, линзалар устидан ўқиш учун мўлжалланган кўзойнаклардан фойдаланишга рухсат этилади.

8-боб. Оториноларингология

189. Номзодларда гувоҳномасига мувофиқ касбий вазифалар ва мажбуриятларни хавфсиз бажаришга тўсқинлик қилувчи қулоқ, томоқ, бурун, оғиз бўшлиғи, тишлар ҳамда улар билан боғлиқ аъзоларнинг аномалиялари, касалликлари, обструкциялари, шикастланишлари, жароҳатлари, дисфункциялари, жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари ва органлар функцияларининг бузилишлари мавжуд бўлмаслиги лозим.

190. Радиоалмашувни амалга оширишга тўсқинлик қилувчи яққол ифодаланган нутқ бузилишлари ҳамда дудуқланиш мавжуд бўлганда, номзодлар яроқсиз деб топилади.

Аниқ ва тушунарли нутққа эга бўлган, айрим товушлар талаффузида нуқсонлари мавжуд номзодлар яроқли деб топилади.

Ечиб қўйиладиган тиш протезлари мавжуд бўлганда, нутқ функцияси протезлар ечилган ҳолда баҳоланади.

Кўп сонли тишларнинг йўқлиги сабабли чайнаш функциясининг кам аҳамиятли бузилишлари мавжуд бўлганда, комиссиялараро даврда протезлаш тавсия этилади.

Аллергени маълум бўлган ва уни бартараф этиш осон бўлган поллиноз, риноконюнктивал синдром каби аллергик ҳолатларда, аллерголог хулосаси ва прогнози асосида номзоднинг яроқлилиги аниқланади.

ЛОР аъзолари функцияларининг клиник аҳамиятга эга бузилишлари, жумладан нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишлари билан кечувчи юқори нафас йўллари, оғиз бўшлиғи ва қулоқларнинг туғма ёки орттирилган турғун нуқсонлари, касалликлари, жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратлари, жароҳатлари, кўп сонли тишларнинг йўқлиги ҳамда юқори нафас йўлларининг дистрофик ўзгаришлари мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

191. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки тўлиқ бузувчи бурун тўсиғи қийшайишида, юқори нафас йўллари шиллиқ қаватининг дистрофик ўзгаришларида, нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига олиб келувчи бурун чиғаноқлари гипертрофияси, аденоидлар ҳамда бошқа шунга ўхшаш касалликларда, жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари қўлланилиб, даволаш натижалари ижобий бўлган ва органлар функциялари тикланган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

192. Бурундан нафас олишни қийинлаштирувчи ёки бурун орқали нафас олишнинг тўлиқ бузилишига олиб келувчи бурун тўсиғи қийшайиши, шунингдек нафас олиш ва нутқ функцияларининг бузилишига сабаб бўлувчи касалликлар мавжуд бўлганда, номзодларга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

193. Гаймор бўшлиқлари шиллиқ қаватининг қалинлашиши аниқланганда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

194. Бурун бўшлиғи ва ёндош бўшлиқларда ўтказилган жарроҳлик операцияларидан кейин бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган тақдирда, номзодларнинг яроқлилиги аниқланади.

Шамоллаш белгилари, жумладан йўтал, бурун битиши, бурун ёки томоқдан йирингли ажралма келиши мавжуд бўлганда, шунингдек нафас олиш функциясининг бузилиши билан кечувчи бурун патологияларида номзодлар даволаниши шарт.

Жарроҳлик усулида даволанган сурункали декомпенсацияланган тонзиллитда, асоратлар мавжуд бўлмаган тақдирда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Сурункали компенсацияланган тонзиллитда номзодларга даволаш-профилактика тадбирлари ўтказилади.

195. Яхши сифатли ўсмаларда (фиброма, полип ва гемангиома), жарроҳлик ёки бошқа даволаш усуллари ижобий натижа берганда, нафас олиш ва сўзлаш функциялари тикланганда, шикоятлар, оғриқ ҳамда бош айланиши кузатилмаган ва тиббий текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, ишга ёки ўқишга яроқлилик аниқланади.

Ринопластикадан кейин 2 ҳафта ўтгач, бурундан нафас олиш функцияси тўлиқ тикланган ҳолларда, номзодлар ишга ёки ўқишга яроқли деб топилади.

Органлар функцияларининг яққол бузилишлари билан кечувчи хавфли ёки хавфсиз ўсмалар мавжуд бўлганда, ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Хавфли ўсмалар муносабати билан даволанишдан кейин тўлиқ соғайиш ҳолати кузатилганда, органлар функциялари тикланганда, текширувлар натижалари ижобий бўлганда ҳамда онколог хулосаси ва прогнози ижобий деб топилган тақдирда, учиш ишига яроқлилик аниқланади.

196. Қулоқ ноғора пардасининг оддий пункцияси ва оддий мастоидектомиядан кейин бош айланиши кузатилмаган ҳамда эшитиш ўткирлиги сақланган тақдирда, номзодлар ҲҲБ ишига яроқли деб топилади.

Радикал мастоидектомиядан кейин монаурал эшитиш функциясининг йўқолиши, инфекция, бош айланиши ҳамда бош чаноғи ичида юзага келиши мумкин бўлган асоратлар инобатга олинган ҳолда, тўлиқ отологик текширувдан сўнг номзоднинг ҲҲБ ишига яроқлилиги аниқланади.

Ўрта қулоқ узангичасида ўтказилган жарроҳлик операциясидан кейин уч ой ўтгач, текширувлар натижалари ижобий бўлган, евстахий найининг ўтказувчанлиги сақланган ва бош айланиши кузатилмаган тақдирда, номзодга яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Мазкур номзодга оториноларингологнинг диспансер кузатуви белгиланади ҳамда ўрта қулоқ вентиляциясининг бузилишига олиб келувчи юқори нафас йўллари инфекцияларининг профилактикаси олиб борилади.

197. Менер касаллигида, консерватив ёки жарроҳлик усуллари билан даволашга қийин бўйсунувчи вестибюляр функциянинг туғма ёки орттирилган аномалияларида, сурункали вестибюляр бузилишларда ҳамда статокинетик таъсирчанликнинг юқори даражасида номзодларга ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

198. Полиплар, грануляциялар, ноғора бўшлиғи деворлари кариеси билан кечувчи сурункали йирингли эпитимпанит ва мезотимпанитларда, шунингдек операцион бўшлиқ эпидермизацияси тугалланмаган (йиринг, полип, грануляция ёки холестеатома мавжудлиги) бўлган жарроҳлик амалиётларидан кейинги асоратларда, номзодларга ишга ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Грануляцияларсиз, полипларсиз, ноғора бўшлиғи деворлари кариесисиз кечувчи, лабиринтда яллиғланиш белгилари кузатилмайдиган, сурункали хавфсиз бир томонлама эпитимпанит ва мезотимпанитларда, даволаш натижалари ҳамда эшитиш қобилияти ижобий бўлган тақдирда, номзодларга ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

Ноғора парданинг ҳаракатчанлиги яхши бўлганда, эшитиш функциясининг меъёрийлиги аудиограмма билан тасдиқланганда ва барофункция сақланган тақдирда, перфорация жойида юпқалашмаган кичик чандиқларнинг мавжудлиги, қуруқ перфорация ҳамда ноғора пардадаги калсификатлар мустақил ташхис қўйиш учун асос бўлмайди.

Ташқи эшитиш йўлининг экзостозларида, қулоқ атрофи соҳасидаги остеомаларда, шунингдек радикал операциядан кейин қулоқ функцияси тўлиқ тикланган ва текширувлар натижалари ижобий бўлган тақдирда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ, диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

199. Номзодлар ўз гувоҳномалари ва малака белгиларида назарда тутилган мажбурият ҳамда вазифаларни хавфсиз бажаришлари учун эшитиш қобилияти етарли даражада сақланган бўлиши шарт.

Эшитиш қобилияти камида 6 метр масофадан бас ва дискант гуруҳларга мансуб сўзларни шивирлаб айтиш усули (акуметрия) ҳамда калибрланган тиниқ тонал аудиометрия ёрдамида аниқланади.

Эшитиш функциясини баҳолашда, бас ёки дискант гуруҳдаги сўзларга мансублигидан қатъи назар, эшитиш қобилиятининг энг ноқулай кўрсаткичлари асос қилиб олинади.

200. Нутқ аудиометриясида номзоднинг сўзларни тўғри эшитиши ва такрорлаши 95 — 100 фоизни ташкил этганда, эшитиш қобилияти меъёрида деб ҳисобланади.

Мазкур кўрсаткич 80 фоиздан кам бўлганда, яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқариш учун асос бўлади.

201. Аудиометрияда шовқинни қабул қилиш интенсивлиги минус 20 дБдан плюс 100 дБгача ҳамда 125 Гсдан 8000 Гсгача бўлган диапазонда қайд этилади.

Номзодларда калибрланган (тиниқ тонал) аудиометрияда, ҳар бир қулоқ алоҳида текширилганда, 500, 1000 ёки 2000 Гс частоталардан камида бирида эшитиш чегараси 35 дБдан, 3000 Гс частотада эса 50 дБдан ошмаслиги керак.

Тинч хонада 2 метр масофада номзод текширув ўтказаётган шифокорга тескари турган ҳолда ўртача баландликдаги сўзлашув нутқини иккала қулоқ билан эшита олмаса, унга ҲҲБ ишига ёки ўқишга яроқсизлик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

202. Эшитиш қобилиятини тиклаш мақсадида ўтказилган радикал жарроҳлик амалиётларидан, жумладан тимпанопластика ва стапедопластикадан кейин операция бўшлиқнинг тўлиқ ва турғун эпидермизацияси таъминланганда, эшитиш функцияси тикланганда ҳамда махсус мосламани тақиш қониқарли бўлганда, унда эшитиш қобилияти етарли даражада сақланганда, ҲҲБ ишига яроқлилик тўғрисида тиббий хулоса чиқарилади.

Бироқ диспетчерликка ўқишга кираётган номзодлар яроқсиз деб топилади.

203. ҲҲБ диспетчерларида эшитиш қобилияти юқорида белгиланган талабларга тўлиқ жавоб бермаганда, бироқ иш жойидаги одатий шовқин фонида, жумладан имитация қилинган ёки қайта тикланган шовқин шароитида, эшитиш қобилияти норма доирасида бўлган тақдирда, улар ҲҲБ ишига яроқли деб топилади.

Шовқинли шароитда ўтказиладиган текширувларда қўлланиладиган нутқ материаллари авиация фаолиятига оид сўзлашувга мос ва фонетик жиҳатдан мувофиқлаштирилган бўлиши лозим.

Заруратга кўра бундай текширувлар тренажёрда ўтказилади.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 4-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги Тиббий хулоса олиш учун ариза

(кўрикдан ўтишдан аввал номзод томонидан тўлдирилади)

Конфиденциал тиббий маълумот 1. Фамилия 2. Аввалги фамилияси(лари) 3. Миллий идентификация рақами (агар мавжуд бўлса): 4. Исми, отасининг исми 5. Туғилган кун, ой, йили 6. Жинси: Эркак  Аёл  7. Ариза: биринчи марта  узайтиришга  8. Гувоҳнома берган давлат 9. Сўралаётган тиббий хулоса класси: 1-  2-  3-  10. Ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчерининг операторлик соати 11. Туғилган жойи ва мамлакати 12. Миллати 13. Касби (асосийси) 14. Яшаш манзили: 15. Иш жойи (асосийси) 16. Энг охирги тиббий текширувдан ўтган Почта индекси: санаси: Мамлакат: жойи: Телефон рақами: уй: мобил: электрон почта манзили: 17. Эгалик қилаётган авиация ходими гувоҳномасининг (тури): 18. Умумий амалиёт шифокорининг фамилияси исми отасининг исми: 19. Гувоҳнома / тиббий хулосада чекловлар мавжудми: Йўқ  Ҳа  Гувоҳнома рақами: телефон рақами: «Ҳа» бўлса, Сабабини кўрсатинг (гувоҳнома / тиббий хулосадаги ҳар қандай чеклов ҳақида маълумотни кўрсатинг, масалан коррекция линзалари ёки фақат кўп аъзоли экипаж таркибида ёки қон босимига оид ва бошқалар): Гувоҳнома берган давлат: 20. Тиббий хулоса бериш рад этилган тўхтатиб турилган ёки бекор қилинган ҳолатлар мавжудми (вақтинчалик бўлса ҳам) Йўқ  Ҳа  «Ҳа» бўлса, Куни, сабаби: 21. Умумий учиш соати: 22. Йиллик учиш соати: 23. Учиш (парвоз) тури, (масалан тижорат ташувлари, ўқув учишлари, ҳаваскор — учувчи): 24. Ҳаво кемаси тури: 25. Учиш (парвоз) тури: Бир аъзоли экипаж  кўп аъзоли экипаж  26. Йил давомида авиаҳодиса ёки инцидентлар бўлганми: Йўқ  Ҳа  «Ҳа» бўлса, Куни: Жойи: Батафсил: 27. Спиртли ичимликлар истеъмол қиласизми? Йўқ  Ҳа  «Ҳа» бўлса, бир ҳафта давомида истеъмол қилишнинг ўртача миқдорини граммларда кўрсатинг (пиво, вино ёки бошқалар): 28. Тамаки маҳсулотлари истеъмол қиласизми («Ҳа» бўлса, тури ва бир кундаги миқдорини кўрсатинг)? Йўқ  Ҳа  29. Шифокор томонидан белгиланган дори -дармон воситаларини (жумладан, рецептсиз бериладиган ва доривор ўтлар асосидаги препаратлар ҳам) қабул қиласизми? Йўқ  Ҳа  «Ҳа» бўлса, дори -дармон номи, миқдори, қачондан бери қабул қилади ва қабул қилиш сабабини кўрсатинг: 30. Касаллик тарихи ва умумий маълумотлар: («Ҳа» ёки «Йўқ» сўзлари графасида «×» белгисини қўйиб саволларга жавоб беринг. «Ҳа» бўлганда батафсил изоҳ беринг ва Тиббий-учиш комиссияси аъзоси билан муҳокама қилинг). Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ 31. Кўришнинг бузилиши, иллюзиялар / кўз жарроҳлиги 32. Томоқ, бурун касаллиги, нутқнинг бузилиши 33. Малярия ёки бошқа тропик касалликлар 34. Кўзойнак ва / ёки контакт линзалар тақиш 35. Бош жароҳати ёки мия чайқалиши 36. Анемия / ўроқсимон-ҳужайрали анемия / қоннинг бошқа касалликлари 37. Жинсий йўл билан ўтувчи касалликлар 38. Тез-тез ёки кучли бош оғриқлари 39. Аввалги кўрикдан кейин ўтган вақт ичида кўзойнак ва / ёки контакт линзалар тақиш рецептида ўзгаришлар борми? 40. Аллергик реакция, аллергия турлари, аллерген 41. Бош айланиши ёки турли сабабларга кўра ҳушдан кетиш 42. Шифохонада текширилгани ёки даволангани ҳақида маълумот 43. Астма ёки ўпка касалликлари 44. Диабет, гормонал бузилишлар 45. Неврологик бузилишлар, инсульт, эпилепсия, паралич, конвулция ва бошқалар 46. Юрак ва қон-томир касалликлари 47. Ҳар қандай жароҳатлар ва касалликлар 48. Умумий амалиёт шифокори қабулида бўлганлиги (амбулатор текширув ва даволаниш) 49. Қон босими пасайиши ёки кўтарилиши 50. Ҳар қандай психологик / психиатрик муаммолар 51. Қулоғи оғирлик (карлик) ёки қулоқ касалликлари 52. Буйракда тош мавжудлиги ёки пешобда қон борлиги 53. Алкоголь / наркотик / гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар истеъмол қилиши 54. Авиация ходими гувоҳномасини бериш рад этилганми, бекор қилинганми 55. Ўз жонига қасд қилиш 56. Ошқозон, жигар ёки ичак фаолиятини бузилиши 57. Ҳарбий хизматга яроқсизлик ҳақида тиббий кўрсатмалар мавжудми? 58. Одам иммунитети танқислиги таҳлилининг натижаси 59. Дори қабул қилишни талаб қилувчи чайқалишдан беҳузурлик 60. Фақат аёллар учун: Гинекологик касалликлар (ҳайз кўришни бузилиши ҳам киради) 61. Сиз ҳомиладормисиз? Оилавий анамнез: Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ 62. Юрак қон-томир касалликлари 63. Руҳий ҳолати бузилишлари 64. Ирсий касалликлар 65. Қон босимини ошиши, гипертония 66. Диабет 67. Глаукома 68. Холестерин миқдорини ошиши 69. Туберкулёз 70. Қўшимча маълумотлар: 71. Эпилепсия 72. Аллергия / астма / экзема Изоҳ. Агар юқорида келтирилган маълумотлар аввал маълум қилинган бўлса ва ўзгаришсиз қолган бўлса, кўрсатинг. 73. Тиббий маълумотларни тақдим этиш учун розилиги: аризада баён этилган барча маълумотлар ва жавобларнинг тўлиқлиги ҳамда ишончлилигини тасдиқлайман. Маълумотларни яшириш, нотўғри ёки ёлғон маълумот тақдим этиш тиббий хулоса чиқаришда хатоликларга сабаб бўлиши мумкинлиги менга маълум. Тиббий кўрикдан ўтиш учун зарур бўлган маълумотларни яширганлик ёки ёлғон маълумот берганлик ҳолатларида тиббий хулоса берилмаслиги ва Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига мувофиқ жавобгарлик юзага келиши ҳақида огоҳлантирилганман. Шу билан бирга Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий учиш комиссияси аъзоларига ва экспертларига менинг тиббий кўрикдан ўтишимга тегишли бўлган барча маълумотларни тақдим этилишига розилик билдираман. Номзоднинг ариза тўлдирган санаси _____________ имзоси ____________ Тиббий учиш комиссияси раисининг Ф.И.О., имзоси _____________________ Изоҳ: тиббий маълумотларнинг конфиденциаллигини сақлашга қатъий риоя қилинади; номзод турли лаборатор ва бошқа текширувларни рад этиш ва Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигига мурожаат қилиш ҳуқуқига эга, бироқ Тиббий учиш комиссияси томонидан тиббий хулоса бериш вақтинча тўхтатиб турилади.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 5-ИЛОВА

______-сонли КАСАЛЛИК ҲАҚИДА ГУВОҲНОМА

20___ й. «___» ____________________________________________ тиббий учиш комиссияси томонидан Тиббий-учиш комиссиясининг тўлиқ номи Ф.И.О. ______________________________________________________________________ кўрикдан ўтди (тўлиқ ёзилади) Туғилган йили, ой,сана ___________________ фуқаро авиацияси ташкилоти _______________________ Лавозими ______________ Ҳаво кемаси тури ________________ умумий учган вақти _______________ Яшаш манзили ___________________________________________________________________________ Қачондан бери фуқаро авиациясида _________________________________________________________ Қачон ва қайси фуқаро авиацияси таълим ташкилотларини тугатган ______________________________ Тиббий учиш комиссиясининг аввалги тиббий хулосаси ва кўрик санаси __________________________ Бўйи ______________ Тана вазни _________________ Кўкрак айланаси ___________________________ Шикоятлар ______________________________________________________________________________ Анамнез ________________________________________________________________________________ (қандай шароитда ва қачон мазкур жароҳат ёки касаллик орттирилганлиги кўрсатилсин) Ўтказган касалликлари ____________________________________________________________________ _____________________________________________________________ даволашда (текширувда) бўлган (даволаш муассасаси ва унда бўлган муддати кўрсатилсин) Қўлланилган даволаш чора-тадбирлари ______________________________________________________ Комиссия оралиғи даврида санаторийда даволанганлиги ________________________________________ ________________________________________________________________________________________ (қаерда, қачон ва даволаниш натижалари кўрсатилсин) Комиссия оралиги даврида меҳнатга лаёқатсизлик варақасида бўлган ____________________________ ________________________________________________________________________________________ (касаллик ёки жароҳат ташхиси ва кунлари сони кўрсатилсин) Объектив текширув маълумотлари (барча аъзолар ва тизимлар бўйича) ___________________________ ________________________________________________________________________________________ (авиация ходимини кўрикдан ўтишида яроқлилик даражасини ўзгартирган шифокор томонидан тўлдирилади) Таҳлилий, ускунавий, рентгенологик ва бошқа текширувлар натижалари __________________________ ________________________________________________________________________________________ Асосий ва ёндош ташхис (асослаш лозим) _________________________________________________ Тиббий учиш комиссиянинг хулосаси: «Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари асосида ______________________________________ (Тиббий-учиш комиссиясининг хулосаси тўлиқ кўрсатилсин) Тиббий-учиш комиссиясининг даволаш-профилактика ва бошқа тавсиялари _______________________ ________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ М.Ў. Тиббий-учиш комиссиясининг раиси __________________________________ (Ф.И.О. имзо) Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг манзили __________ Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий экспертлари хулосаси ва тавсиялари: ________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ М.Ў. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий эксперти __________________________________________

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 6-ИЛОВА

«Ўзавиация» агентлиги CAA of Uzbekistan ТИББИЙ СЕРТИФИКАТ MEDICAL CERTIFICATE № 0000000 Класс / class □1 □2 □3 Исми ва фамилияси First and Last name Туғилган санаси, ой, йил: Date of birth: Фуқаролиги: Nationality: Касби: Occupation: Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида белгиланган талабларга жавоб беради Meets the requirements of the legislation of the Republic of Uzbekistan Чекловлар / Limitations: Берилган сана / Date of issue: Амал қилиш муддати / Expire date: Хулоса берувчининг исми ва фамилияси: Name of medical examiner: Имзо, муҳр / signature, stamp

орқа томони Даврий текширувлар Periodical check Кейинги текширув санаси Date of next check Оралиқ тиббий назорат intermediate medical check-up Ташкилот шифокорининг имзоси Signature of the organization's doctor Сертификат эгаси фаолиятни амалга ошириш вақтида ушбу сертификатни авиация ходими гувоҳномаси билан бирга олиб юриши шарт. Holder must carry this certificate with license when carrying out activities. Сертификат эгасининг имзоси Signature of holder:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 7-ИЛОВА

Эксплуатация чеклов кодлари ва уларнинг тавсифлари

1. Эксплуатация чеклов кодлари:

TXCh/TML — тиббий хулоса амал қилиш муддатининг чекланиши / restriction of the period of validity of the medical certificate;

UMK/VDL — узоқдан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш / correction for defective distant vision;

UOʻYaK/VML — узоқ, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш / correction for defective distant, intermediate and near vision;

YaKK/VNL — яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш / correction for defective near vision;

IUK/VXL — иш шароитидан келиб чиққан ҳолда узоқни кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш (фақат 3-класс тиббий хулосаси учун, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи диспетчерлар учун) / correction for defective distant vision depending on the working environment (for 3 class only, ATCOs);

KFKK/CCL — фақат контакт линзаларидан фойдаланган ҳолда кўриш қобилиятини коррекциялаш / correction by means of contact lenses only;

KU/VCL — фақат кундузги вақтдаги парвозлар (кундузги парвозлар) учун ҳақиқий / valid by day only;

IMU/OML — фақат иккинчи учувчи сифатида ёки малакали иккинчи учувчи билан ҳақиқий / valid only as or with qualified co pilot;

IUYa/OCL — фақат иккинчи учувчи сифатида ҳақиқий / valid only as co pilot;

YU/OPL — фақат йўловчиларсиз учиш учун ҳақиқий / valid only with out passengers;

YaIX/OSL — фақат хавфсиз учувчи билан биргаликда ва кабина экипажи ягона бўлмаган, икки томонлама бошқарувга эга бўлган ҳаво кемаси учун ҳақиқий / valid only with safety pilot and in aircraft with dual controls, not for solo cabin crew;

KНK/OAL — кўрсатилган турдаги ҳаво кемаси учун яроқли / restricted to demonstrated aircraft type;

TQB/AНL — фақат тасдиқланган қўлда бошқарув учун ҳақиқий / valid only with approved hand controls;

SIA/ODL — сменада иккинчи авиадиспетчер бўлганда ҳақиқий / valid only with second ATCOs.

2. Эксплуатация чеклов кодларининг тавсифлари:

TML — тиббий хулоса амал қилиш муддатининг чекланиши (тиббий хулосанинг амал қилиш муддати хулосада кўрсатилган муддат билан чекланади, мазкур муддат тиббий кўрикдан ўтилган кундан эътиборан ҳисобланади, илгари берилган тиббий хулосанинг амал қилиш муддатидан қолган қисми ҳақиқий эмас деб топилади, тиббий хулоса эгаси белгиланган тартибда навбатдаги тиббий кўрикдан ўтиши ҳамда барча тиббий тавсияларга риоя қилиши шарт);

VDL — коррекцияловчи линзалар тақиш ва захира жуфт кўзойнакнинг мавжуд бўлиши;

а) узоқдан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва Тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК деб юритилади) офталмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган узоқдан кўришни коррекцияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалар тақади;

контакт линзаларидан фойдаланишга ТУК офталмологи томонидан рухсат берилади;

контакт линзаларидан фойдаланганда ТУК офталмологи томонидан тавсия этилган захира жуфт кўзойнак мавжуд бўлиши керак;

VML — мультифокал кўзойнак тақиш ва захира жуфт кўзойнакнинг мавжуд бўлиши;

б) узоқ, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва ТУК офталмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган узоқдан, ўрта ва яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекцияловчи кўзойнаклар ёки контакт линзалар тақади;

фақат яқиндан кўришни коррекцияловчи контакт линзалари ва тўлиқ гардишли кўзойнаклардан фойдаланилишига йўл қўйилмайди;

VNL — ёнида кўриш қобилиятини коррекцияловчи кўзойнак ва захира жуфт кўзойнаклар мавжуд бўлиши;

в) яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш:

гувоҳнома эгаси гувоҳнома орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга оширишда тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва ТУК офталмологи томонидан фойдаланиш учун рухсат берилган яқиндан кўриш қобилияти бузилишини коррекцияловчи кўзойнаклардан бевосита фойдаланиш имкониятига эга бўлиши керак;

фақат яқиндан кўришни коррекцияловчи контакт линзалари ва тўлиқ гардишли кўзойнаклардан фойдаланилишига йўл қўйилмайди;

VXL — иш шароити билан боғлиқ заруриятга кўра узоқни кўриш қобилияти бузилишини коррекциялаш (агар ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи диспетчернинг иш майдони 100 см гача бўлган масофада бўлса, узоқ масофани кўриш қобилияти бузилишини коррекцияловчи линзалардан фойдаланилмайди, узоқ масофага коррекциясиз кўриш ўткирлиги белгиланган талабларга мувофиқ бўлмаганда, бироқ ўрта ва яқин масофага коррекциясиз кўриш ўткирлиги белгиланган талабларга жавоб берадиган талабгорлар, агар уларнинг иш фаолияти соҳаси кўриш майдони доирасида ўрта ва яқин масофада (100 см гача) жойлашган бўлса, коррекцияловчи линзаларсиз ишлаши мумкин, мазкур чеклов фақат 3-класс тиббий хулосага эга бўлган ҳаво ҳаракатига хизмат кўрсатиш диспетчерларига нисбатан қўлланилади);

CCL — фақат контакт линзаларидан фойдаланган ҳолда кўриш қобилиятини коррекциялаш (тиббий кўрик натижалари билан тасдиқланган ва ТУК офталмологи билан келишилган кўриш қобилияти бузилишини барча масофалар учун коррекциялаш, бунда ТУК офталмологи томонидан тайинланган захира жуфт кўзойнаклари мавжуд бўлади, чеклов фақат кабина экипажининг тиббий хулосалари учун қўлланилади);

VCL — фақат кундузги вақтдаги парвозлар учун ҳақиқий (чеклов турли даражадаги рангларни идрок этиш қобилияти бузилган хусусий учувчиларга, уларнинг гувоҳномаси орқали берилган ҳуқуқ ва мажбуриятларни фақат кундузги вақтда амалга оширишга рухсат беради);

OML — фақат иккинчи учувчи сифатида ёки малакали иккинчи учувчи билан ҳақиқий (бир экипажли ҳаво кемаларини бошқарувчи учувчилар учун белгиланган талабларга жавоб бермайдиган, бироқ кўп экипажли ҳаво кемаларини бошқарувчи учувчилар учун белгиланган талабларга жавоб берадиган учиш экипажи аъзоларига нисбатан қўлланилади);

OCL — фақат иккинчи учувчи сифатида ҳақиқий.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 8-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги Фуқаро авиацияси таълим ташкилотига ўқишга кирувчи номзоднинг тиббий кўрикдан ўтказиш ВАРАҚАСИ Фотосурат 3×4 1. Фамилияси, исми, отасининг исми (тўлиқ) __________________________________________________ 2. Туғилган санаси ___________________________ 3. Миллати __________________________________ 4. Маълумоти _______________________________ 5. Асосий касби ______________________________ 6. Яшаш жойи (шаҳар, туман, вилоят) ________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 7. Жисмоний ва жарроҳлик текширувлар натижалари: 8. Шикоятлари: ___________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 9. Анамнез (ўтказган касалликлари, жароҳатлар ва операциялар): ________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 10. Тана вазни ________________ 11. Бўйи ____________________ 12. Бўйи ўтирган ҳолда ________ 13. Қўл узунлиги _____________________________ 14. Оёқ узунлиги _____________________________ 15. Кўкрак қафасини айланаси тинч ҳолда _______ нафас олганда _______ нафас чиқарганда _________ 16. Стенли кучи ________________ 17. Динамометрия чап қўл _____________ ўнг қўл ______________ 18. Спирометрия __________________________________________________________________________ 19. Лимфа тугунлари _______________________________________________________________________ 20. Қалқонсимон без _______________________________________________________________________ 21. Тери қопламлари _______________________________________________________________________ 22. Овқатланиши: _________________________________________________________________________ 23. Мушак тизимининг ривожланганлиги _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Суяклар, мушак тизими нуқсонлари, чурра, веналар варикоз кенгайиши мавжудлиги ва бошқалар _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 25. Таносил аъзолари ______________________________________________________________________ 26. Анус ва йўғон ичак _____________________________________________________________________ 27. Ташхис: ______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 28. Сана: __________________ жарроҳ хулосаси, Ф.И.О., имзо: __________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 29. Ички аъзолар текшируви натижалари: 30. Шикоятлари: __________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 31. Юрак чегаралари: ______________________________________________________________________ юрак тонлари: _________________________________ пулс хусусияти _____________________________ 32. Периферик томирлар: ___________________________________________________________________ 33. Функционал синовлар: __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 34. Артериал қон босими: ___________________________________________________________________ 35. Эндокрин тизими: ______________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 36. Ўпка перкуссия ва аускултацияси текширувлари: ___________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 37. Ошқозон-ичак тизими: иштаҳаси: ____________ тил: _____________ ич келиши: ________________ қорин аускултацияси ва палпацияси: _______________________________________________________ 38. Жигар: _______________________________________________________________________________ 39. Қораталоқ: ____________________________________________________________________________ 40. Буйраклар: _________________________________ сийдик чиқариш: ___________________________ 41. Қон текшируви ________ санаси ________ меъёрда; ўзгаришлар мавжуд бўлса кўрсатинг _________ 42. Сийдик текшируви ________ санаси _______ меъёрда; ўзгаришлар мавжуд бўлса кўрсатинг _______ 43. Кўкрак қафасини рентгени (флюрографияси): ______________________________________________ 44. Электрокардиограмма ва қўшимча лаборатор текширувлар натижалари: ________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 45. Ташхис: ______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 46. Сана: ___________ терапевт хулосаси, Ф.И.О., имзо: ________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 47. Асаб тизими текшируви натижалари: Шикоятлари: бош оғриғи, бош айланиши, ҳушдан кетиш, тутқаноқ, кўп терлаш, серзардалик, уйқу бузилишлари ва ҳоказо (мавжуд бўлса тагига чизинг ва тавсифланг) ______________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 48. Ирсий касалликлар _____________________________________________________________________ 49. Анамнез: а) болаликдаги невротик (невроз) аломатлар, тутқаноқлар: ___________________________ _________________________________________________________________________________________ б) жароҳатлар ва руҳий жароҳатлар: _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ в) ўтказган юқумли касалликлари саналари билан: _____________________________________________ _________________________________________________________________________________________ г) ўтказган асаб касалликлари саналари билан: ________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 50. Вазомотор бузилишлар: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 51. Дермографизм (қизил, оқ, ўзгарувчан, шиш билан, уртикар) турғун: ___________________________ _________________________________________________________________________________________ 52. Ашнер симптоми _______________________ 53. Пиломотор рефлекси _________________________ 54. Терлаш _____________ 55. Қовоқ титраши ______________ 56. Бармоқлар титраши ______________ 57. Оёқ-қўллар: қуруқ, нам, цианотик (тагига чизинг, тавсифланг) ________________________________ _________________________________________________________________________________________ 58. Психолог хулосаси: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 59. Марказий ва периферик нерв тизими: кўз қорачиғи __________________________________________ 60. Чаноқ нервлари: _______________________________________________________________________ ________________________________________ 61. Хвостек симптоми _____________________________ 62. Ҳаракатлантирувчи соҳа: _______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 63. Мушак қўзғалувчанлиги: _______________________________________________________________ 64. Рефлектор соҳалари: қўллар: ўнг: ________________________ чап: ____________________________ тизза: ўнг: _____________ чап: _____________ ахиллес тўпиғи: ўнг: _____________ чап: ____________ патологик: __________________________________ 65. Ромберг: ________________________________ 66. Координация: ___________________________ 67. Тери рефлекслари: ________________________ 68. Периферик нервлар: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 69. Сезги соҳаси: _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 70. Психологик текширувлар : Руҳий ҳолати: а) эмоционал соҳа _________________________________ _________________________________________________________________________________________ б) феъл-атвори: ___________________________________________________________________________ в) психофизиологик чидамлилик (тез чарчаш) _________________________________________________ 71. Махсус текширувлар: касбий психологик танлов: баллар йиғиндиси ___________________________ 72. Касбий психологик фазилатлари (КПФ), асаб психикасини турғунлиги (АПТ), асаб психикасини ўзгарувчанлиги (АПО') аниқланди; аниқланмади (тагига чизилади); КПФ етуклик даражасини баҳолаш, мазкур мутахассисликка ўқитишнинг муваффақиятлилигини прогнози ____________________________ _________________________________________________________________________________________ I гуруҳ КПФ — юқори, прогноз ижобий □ II гуруҳ КПФ — ўртача, прогноз ноаниқ □ III гуруҳ КПФ — паст, прогноз салбий □ 73. Психолог хулосаси: ____________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ (мутахассисликка) тавсия этилади; тавсия этилмайди, __________________________________________________________ сана ____________ Психолог Ф.И.О., имзо: __________________________ 74. Сана: __________ невролог хулосаси, Ф.И.О., имзо: _________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 75. Лор-аъзолари текширувлари натижалари: шикоятлари ва лор-аъзоларини ҳолати, нутқи, Евстахиэв найчасини ўтказиш қобилияти: _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 76. Бурун йўли: чап томон: __________________________ ўнг томон: _____________________________ ҳид билиш (I, II, III, IV даражалар): чап томон: ________________________________________________ ўнг томон: ____________________________________________________ 77. Акустическая импедансометрия (тимпанометрия): «A», «S», «B, «D», «E» турлари _______________ _________________________________________________________________________________________ 78. Барофункция (даражаларда): БФ 1, 2, 3, 4 дар. 1 даража — оддий ютинишда ЕН ўтказиш қобилияти БФ 1, 2, 3, 4 дар. 2 даража — Тойнби синовида ЕН ўтказиш қобилияти 3 даража — Вальсалва синовида ЕН ўтказиш қобилияти 4 даража — Вальсалва синовида ЕН ўтказиш қобилияти йўқлиги 79. Эшитиш ўткирлиги: m. __________________ m. дискант гуруҳидаги сўзларга эшит. ўткир. m. __________________ m. m. __________________ m. бас гуруҳидаги сўзларга эшит. ўткир. m. __________________ m. m. __________________ m. сўзлашув нутқидаги эшит. ўткир. m. __________________ m. 80. Вестибюляр фаолиятнинг текширувлари: ______________________ Айланишга қарши иллюзияни ҳис қилиш давомийлиги ________________ ___________________________ Нистагмга қарши давомийлик ___________________________ Ўнгга айлантиришдан сўнг Чапга айлантиришдан сўнг 0, I, II, III даражалар 0, I, II, III даражалар Вегетатив реакция: а) юрак уришининг тезлашуви а) юрак уришининг тезлашуви рангининг оқариши рангининг оқариши тер чиқиши тер чиқиши б) кўнгил айниши б) кўнгил айниши қайт қилиш қайт қилиш 81. Овоз хусусияти ________________________________________________________________________ 82. Қўшимча текширувлар (бурун ёндош бўшлиқлари рентгенографияси ва бошқалар): ______________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 83. Ташхис: ______________________________________________________________________________ 84. Сана: __________ оториноларинголог хулосаси, Ф.И.О., имзо: ________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 85. Кўриш аъзолари текширувлари натижалари: шикоятлари ва кўриш аъзоларининг ҳолати: _____ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 86. Ранг ажратиш (Рабкин жадвали, ХФАТ (IKAO) стандартлари асосидаги полихроматик жадваллар, аномалоскоп текшируви): __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 87. Кўриш ўткирлиги: коррекциясиз: чап кўз: ___________________ ўнг кўз: ______________________ 88. Кўриш ўткирлиги: коррекция билан: чап кўз: ___________________ ўнг кўз: ____________________ 89. Рефракция (скиаскопия): чап кўз: ____________________ ўнг кўз: ____________________________ 90. Тунги кўриш: _________________________________________________________________________ 91. Кўз қорачиқлари: чап кўз: ________ ўнг кўз: ________ Қовоқлар: чап: _________ ўнг: _________ Кўз қорачиқларининг рефлектор реакцияси ___________________________________________________ Конюктива: ______________________________________________________________________________ Мугуз парда: чап кўз: ________ ўнг кўз: _______ Кўз ёш аппарати: чап кўз: _______ ўнг кўз: ________ 92. Аниқ ғилайлик (гетеротропия): ҳамкор: ____________________ паралитик: ____________________ Меддокс шкаласи бўйича: яқиндан: горизонтал ____________________ вертикал: ___________________ узоқдан: горизонтал ___________________ вертикал: _____________________ Йўналтириш ҳаракати: яқиндан: горизонтал _____________________ вертикал: _____________________ узоқдан: горизонтал __________________ вертикал: ______________________ Кўз олмасининг ҳаракатчанлиги: чап кўз: ____________________ ўнг кўз: ________________________ Биргаликда ҳаракатда конвергенция яқин нуқтаси ____________ бирлашган (ассоцияланган) ________ 93. Яққол кўришнинг турғунлиги: __________________________ етакчи кўз: ______________________ 94. Кўриш майдони: периметрия, объект-5мм: чап кўз: ______________ ўнг кўз: __________________ 95. Кўз туби: чап кўз: _____________________________ ўнг кўз: ______________________________ 96. Бинокуляр кўриш: _____________________________________________________________________ 97. Стереоскопик кўриш (фазони идрок қилиш) ________________________________________________ 98. Қўшимча текширувлар: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 99. Ташхис: _______________________________________________________________________________ 100. Сана: _______________ офталмолог хулосаси, Ф.И.О., имзо: _________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 101. Тишлар ва оғиз бўшлиғининг текширув натижалари: шикоятлари ва анамнез: ______________ _________________________________________________________________________________________ Тишлам (тиш қисиши) : __________________________ Милклар: _________________________________ Оғиз бўшлиғининг шиллиқ қавати ___________________________________________________________ 102. Тишлар ______________________________________________________________________________ 103. Ташхис: _____________________________________________________________________________ Сана: ____________ стоматолог Ф.И.О., имзо: _________________________________________________ 104. Тери-таносил текширув натижалари: __________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 105. Ташхис: _____________________________________________________________________________ Сана: _____________ дерматовенеролог Ф.И.О., имзо: __________________________________________ 106. Ташхис (асосийсидан бошлаб): _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ «Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидалари»га асосан ____________________________________ _____________________________ фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида ўқишга яроқли (яроқсиз). (мутахассислик кўрсатилсин) Сана: ______________ Тиббий-учиш комиссияси раиси , Ф.И.О., имзо: ____________________________ М.Ў.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 9-ИЛОВА

НЕВРОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденциал тиббий маълумот)

Неврологик текширув натижалари: 1. Шикоятлар (бош оғриғи, бош айланиши, асабийлашиш, терлаш, ҳушидан кетиш, талвасалар, тиришиш, уйқу бузилиши ва бошқалар — тагини чизиш, тавсифлаш), санаси ва кўрикдан ўтувчининг имзоси _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Ирсий касалликлари _____________________________________________________________________ 3. Неврологик анамнез (болаликдаги невротик ҳодисалар, конвулциялар травмалар ва психотравмалар) нерв тизимининг ўтмишдаги касалликлари ____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 4. Вазомотор бузилишлар __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 5. Дермографизм (қизил, оқ, ўзгарувчан, шиш), турғун __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 6. Ашнер симптоми __________________________ 7. Терлаш ___________________________________ 8. Пиломотор рефлекс _____________________________________________________________________ 9. Қовоқлар титраши _________________________ Бармоқлар титраши __________________________ 10. Оёқ-қўлларнинг қуруқлиги, намлиги, кўкарганлиги __________________________________________ 11. Кўз қорачиғи __________________________________________________________________________ 12. Бош мия нервлари ______________________________________________________________________ 13. Хвостек симптоми ______________________________________________________________________ 14. Ҳаракатланиш аъзолари _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 15. Мушаклар қўзғалувчанлиги _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Рефлектор соҳалар: қўллар — чап _________________________ ўнг ___________________________ Тиззалар рефлекси: — чап ______________________________ ўнг _______________________________ Ахилл рефлекси — чап _______________________________ ўнг _________________________________ Патологик рефлекслар _____________________________________________________________________ 17. Ромберг позаси — оддий ________________________ мураккаблашгани _______________________ 18. Координацция ____________________________ 19. Тери рефлекслари _________________________ 20. Периферик нервлар _____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 21. Сезги соҳаси __________________________________________________________________________ 22. Текширув натижаларини таҳлил қилиш ___________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 23. Бошқа текширувлар ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Психологик текширувлар _______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 25. Ташхис _______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 26. Невролог шифокор тавсиялари ___________________________________________________________ 27. Невролог шифокорнинг баёноти: Мен ушбу экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан неврологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман. 28. Жой ва сана: __________________________________________________________________________ Неврологнинг Ф.И.О. _____________________________________________________________________ ___________________________________________ имзоси _____________________________________ манзили: _________________________________________________________________________________ телефон/факс: __________________________________________________________________ шахсий муҳри:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 10-ИЛОВА

ЖАРРОҲ ТЕКШИРУВИНИНГ ҲИСОБОТИ

Жарроҳлик ва жисмоний текширув натижалари: 1. Шикоятлар, санаси ва кўрикдан ўтувчининг имзоси __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Тана вазни _________________ 3. Бўйи _____________________ 4. Оёқ узунлиги _______________ 5. Кўкрак қафаси айланаси: тинч ҳолда _________, нафас олиш _________, нафас чиқариш ___________ 6. Тери ва тери ости ёғ қатлами _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 7. Мушаклар тизимини ривожланиши ________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 8. Суяк тизими нуқсонлари, мускуллар, томирларнинг варикоз кенгайиши, чурралар мавжудлиги, қомати, юриш-туриш ва бошқалар. __________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 9. Ташқи жинсий аъзолар ҳолати ____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 10. Лимфа тугунлари ______________________________________________________________________ 11. Қалқонсимон без ______________________________________________________________________ 12. Қорин бўшлиғи аъзолари ________________________________________________________________ 13. Текширув натижаларини таҳлил қилиш (рентгенография, спирометрия ва бошқалар) _____________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Ташхис: _______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 15. Тавсиялар: ____________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Жарроҳ шифокорнинг баёноти: Мен ушбу экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан жарроҳлик кўригидан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман. 17. Жой ва сана: __________________________________________________________________________ Жарроҳнинг Ф.И.О.________________________________________________________________________ ___________________________________________ имзоси _____________________________________ манзили: _________________________________________________________________________________ телефон: ____________________________________________________________________________ шахсий муҳри:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 11-ИЛОВА

ОФТАЛМОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденциал тиббий маълумот)

1. Ариза топширилган давлат: ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 2. Мурожаат қилинган тиббий хулоса класси: 1; 2; 3. 3. Фамилияси, исми, отасининг исми: ________________________________________________________ 4. Бирламчи ариза □ Узайтириш учун □ Қайтадан тиклаш □ Тиббий кўрик 5. Туғилган сана: __________________________________________________________________________ 6. Жинси: Эркак □ Аёл □ 7. Рўйхатдан ўтиш рақами: _________________________________________________________________ 8. Туғилган жойи ва мамлакати: _____________________________________________________________ 9. Фуқаролиги ____________________________________________________________________________ 10. Сўралган гувоҳнома тури ________________________________________________________________ 11. Тиббий маълумотларнинг берилишига розилик: Мен ушбу ҳисоботда мавжуд бўлган барча маълумотлар, шунингдек ҳар қандай ёки барча илова қилинган ҳужжатлар ваколатли органнинг тиббий эксперти, авиация инспекторига тақдим этилишини тасдиқлайман. Ушбу ҳужжатлар ва электрон шаклда сақланадиган тиббий кўрикдан ўтказиш учун фойдаланиладиган маълумотлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг авиация инспектори ва тиббий экспертининг эгалик мулки бўлиб қолади, мен шунингдек уларга менинг шахсий маълумотларимни, шу жумладан соғлиғимга тегишли маълумотларни жамлашга ва таҳлил қилишга розилик бераман. Сана ______________________________________ Аризачининг имзоси: _________________________ Офталмолог шифокорнинг имзоси _______________________ 12. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган текширув. 13. Офталмологик анамнез: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Клиник текширув: кўриш ўткирлиги ҳар бир кўз учун белгиланг: нормал; бузилишлар: ___________ _________________________________________________________________________________________ 15. Узоқ масофадан кўриш 5м/6м кўзойнак контактли линзалар ўнг кўз коррекция билан. Чап кўз коррекция билан. Иккала кўз корр. билан. _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Кўзларнинг ташқи текшируви ____________________________________________________________ 17. Кўзининг ташқи кўриниши (ёриқли лампа (чироқ) билан) _____________________________________ 18. Кўз олмасининг ҳолати __________________________________________________________________ 19. Ўрта масофада кўриш — 1 м Ўнг кўз коррекция билан. Чап кўз коррекция билан. Иккала кўз коррекция билан __________________________________________________________________________ 20. Кўриш майдонлари _____________________________________________________________________ 21. Кўз қорачиғи рефлекслари _______________________________________________________________ 22. Кўз туби ______________________________________________________________________________ 23. Конвергенция см _______________________________________________________________________ 24. Аккомодация Д _______________________________________________________________________ 25. Кўз мушакларининг мувозанати (призматик Д): Узоқ масофа 5 — 6 м Орто Ички Ташқи Гипер Цикло Тропия Ҳа Йўқ; 30 — 50 см масофада Орто Ички Ташқи Гипер Цикло Фория Ҳа Йўқ. 26. Қисқа масофани кўриш 30 — 50 см Ўнг кўз корр. билан. Чап кўз корр билан. Иккала кўз корр. билан. ___________________________________________________________________________________ 27. Фузион захираси синовдан ўтказилмаган ўнг кўз ___________________ чап кўз _________________ 28. Рефракция: Сфералар Силинд Ўқи Яқин чап кўз ___________________ ўнг кўз __________________ Ҳақиқий рефракция ________________________________________________________________________ 29. Рангни кўриш Рабкиннинг псевдоизохроматик жадвали Жадваллар сони: _______________________ Хатолар сони __________________ Ранг кўриш қобилиятининг кучайиши Ранг ХАВФЛИ Ҳа Йўқ Тури: ________________________________________________________________ Ранг ХАВФСИЗ Ҳа Йўқ Тури: _______________________________________________________________ 30. Кўзойнак _______________________________ 31. Контакт линзалар _________________________ 32. Кўз ички босими (мм.рт.ст.) Услуб ________________ ўнг кўз ___________ чап кўз ____________ 33. Офталмолог изоҳлари ва маслаҳатлари: ____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 34. Офталмолог шифокорнинг баёноти: Мен ушбу офталмологик экспертиза ҳисоботида исми-шарифи кўрсатилган аризачини шахсан офталмологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман. 35. Жой ва сана: ___________________________________________________________________________ Офталмологнинг Ф.И.О. ____________________________________________________________________ ___________________________________________ имзоси _____________________________________ манзили: _________________________________________________________________________________ телефон: _____________________________________________________________________ шахсий муҳри:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 12-ИЛОВА

ОТОРИНОЛАРИНГОЛОГИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденциал тиббий маълумот)

1. Ариза топширилган давлат: ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 2. Мурожаат қилинган тиббий хулоса класси: 1; 2; 3. 3. Фамилияси, исми, отасининг исми: _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 4. Бирламчи ариза □ Узайтириш учун □ Қайтадан тиклаш □ Тиббий кўрик 5. Туғилган сана, ой, йил: ___________________________________________________________________ 6. Жинси: Эркак □ Аёл □ 7. Рўйхатдан ўтиш рақами: __________________________________________________________________ 8. Туғилган жойи ва мамлакати: _____________________________________________________________ 9. Фуқаролиги ____________________________________________________________________________ 10. Сўралган гувоҳнома тури ________________________________________________________________ 11. Тиббий маълумотларнинг берилишига розилик: Мен ушбу ҳисоботда мавжуд бўлган барча маълумотлар, шунингдек ҳар қандай ёки барча илова қилинган ҳужжатлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг тиббий эксперти, авиация инспекторига тақдим этилишини тасдиқлайман. Ушбу ҳужжатлар ва электрон шаклда сақланадиган тиббий кўрикдан ўтказиш учун фойдаланиладиган маълумотлар Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг авиация инспекторини ва тиббий экспертининг эгалик мулки бўлиб қолади, мен шунингдек уларга менинг шахсий маълумотларимни, шу жумладан соғлиғимга тегишли маълумотларни жамлашга ва таҳлил қилишга розилик бераман. Сана ______________________________________ Аризачининг имзоси: _________________________ Оториноларинголог шифокорнинг имзоси _______________________ 12. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган текширув. 13. Оториноларингологик анамнез: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Клиник текширув, ҳар бир аъзо текширилади: Т/р Тана аъзолари Нормал Бузилишлар 15. Бош, юз, бўйин, бош териси 16. Оғиз бўшлиғи, тишлар 17. Томоқ (ҳалқум) 18. Бурун йўллари ва бурунҳалқум қисми (шу жумладан олдинги риноскопия) 19. Вестибюляр тизим, шу жумладан Ромберг тести 20. Нутқ 21. Синуслар 22. Ташқи эшитиш йўллари, қулоқ пардаси 23. Пневматик отоскопия 24. Импеданстимпанометрия, Вальсалва синови (фақат бирламчи текширувда) 25. Қўшимча тестлар (тиббий кўрсатмалар мавжудлигида) Қўлланилмади 26. Нутқ аудиометрияси 27. Орқа риноскопия 28. Спонтан ва калорик синовлар 29. Дифференциал калорик синови ёки айланиш вестибюляр синови 30. Билвосита ёки фиброоптик ларингоскопия 31. Тонал аудиометрия ва аудиограмма, А4 шаклидаги аудиометр қурилмасида ўтказилган текширув ҳисоботи бириктирилган 32. Оториноларинголог шифокорнинг изоҳлари ва тавсиялари: ___________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 33. Оториноларинголог шифокорнинг баёноти: Мен ушбу оториноларингологик экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан оториноларингологик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман. 34. Жой ва сана: ___________________________________________________________________________ Оториноларинголог шифокорнинг Ф.И.О. _____________________________________________________ ___________________________________________ имзоси _____________________________________ манзили: __________________________________________________________________________________ Телефон: ________________________________________________________________ Оториноларинголог шифокорнинг муҳри:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 13-ИЛОВА

ТЕРАПЕВТИК ТЕКШИРУВ ҲИСОБОТИ

(конфиденциал тиббий маълумот)

1. Исми, фамилияси ва отасини исми, туғилган йили ___________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган йўналиш _______________________________________________________________ 3. Бўйи (см) ________________________________ 4. Тана вазни (кг) ____________________________ 5. Кўз ранги ________________________________ 6. Соч ранги _________________________________ 7. Қон босими (мм. сим.уст.) систолик _______________________ диастолик _______________________ 8. Тин ҳолда пулс ________________ Частотаси (дақиқада) ________________ Ритм ________________ Клиник текширув: _________________________________________________________________________ Т/р Тана соҳаси Норма Бузилишлар 1. Бош, юз, бўйин, бош териси 2. Оғиз бўшлиғи, томоқ, тишлар 3. Бурун, бурун бўшлиқлари 4. Қулоқлар, ўрта қулоқ, ноғора парданинг ҳаракатчанлиги 5. Кўзлар, шиллиқ парда 6. Ўпка, кўкрак қафаси, нафас олиш частотаси 7. Юрак 8. Қон томир тизими 9. Қорин, чурра, жигар, қораталоқ 10. Эндокрин тизими 11. Қўл-оёқлар, бўғимлар 12. Умуртқа поғонаси ва ҳаракат-таянч тизими 13. Тери ва лимфатик тугунлар 14. Қон босими 15. Пулс, ритм хусусиятлари 16. Идентификацция белгилари, татуировка, чандиқлар ва бошқалар 17. Бузилишлар ва нормадан оғишларни тавсифлаш, ҳар бир изоҳ олдидан тегишли рақам кўрсатилади. _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 18. Умумий терапевтик текширув: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 19. Терапевт шифокорнинг изоҳлари ва тавсиялари: ____________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 20. Терапевт шифокорнинг баёноти: Мен ушбу терапевтик экспертиза ҳисоботида исми кўрсатилган аризачини шахсан терапевтик кўрикдан ўтказиб, текширганимни ва ушбу ҳисоботда барча текширув натижалари тўлиқ ва аниқ этиб белгиланганлигини тасдиқлайман. 21. Жой ва сана: ___________________________________________________________________________ Терапевт шифокорнинг Ф.И.О._______________________________________________________________ ___________________________________________ имзоси _____________________________________ манзили: __________________________________________________________________________________ Телефон/факс: __________________________________________________________________ Терапевт шифокорнинг муҳри

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 14-ИЛОВА

АВИАЦЦИЯ ТИББИЙ ЭКСПЕРТИНИНГ ТИББИЙ КЎРИК ҲАҚИДА ҲИСОБОТИ

(конфиденциал тиббий маълумот)

1. Исми, фамилияси ва отасининг исми, туғилган йили __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Текширув тоифаси: бирламчи; кенгайтирилган; қайта тиклаш учун; узайтириш учун; ихтисослаштирилган йўналиш _______________________________________________________________ 3. Бўйи (см) ________________________________ 4. Тана вазни (кг) ____________________________ 5. Кўз ранги ________________________________ 6. Соч ранги ________________________________ 7. Қон босими (мм. сим.уст.) систолик _______________________ диастолик _______________________ 8. Тин ҳолда пулс _____________ Частотаси (дақиқада) __________ Ритм ________________________ Клиник текширув: _________________________________________________________________________ Т/р Тана соҳаси Норма Бузилишлар 1. Бош, юз, бўйин, бош териси 2. Оғиз бўшлиғи, томоқ, тишлар 3. Бурун, бурун бўшлиқлари 4. Қулоқлар, ўрта қулоқ, ноғора парданинг ҳаракатчанлиги 5. Кўзлар — кўз косаси ва қўшимчалари: кўриш майдони 6. Кўзлар — кўз қорачиғи, ранги, кўз туби 7. Кўзлар — кўз олмасининг ҳаракатчанлиги, нистагм, кўз мушакларининг мувозанати 8. Ўпка, кўкрак қафаси, сут безлари 9. Юрак 10. Қон томир тизими 11. Қорин, чурра, жигар, қораталоқ 12. Анус, тўғри ичак 13. Таносил аъзолари 14. Эндокрин тизими 15. Қўл-оёқлар, бўғимлар 16. Умуртқа поғонаси ва ҳаракат-таянч тизими 17. Неврология — рефлекслар ва бошқалар 18. Руҳий-асаб тизими 19. Тери ва лимфатик тугунлар 20. Идентификация белгилари, татуировка, чандиқлар ва бошқалар 21. Бузилишлар ва нормадан оғишларни тавсифлаш, ҳар бир изоҳ олдидан тегишли рақам кўрсатилади. _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 22. Умумий терапевтик текширув: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 23. Кўриш ўткирлиги 5 м/6м масофада Коррекциясиз Корр. билан Кўзойнак Контакт линзалар Ўнг кўз Чап кўз Иккала кўз 24. Ўрта масофада кўриш 4-сонли 100 см га Коррекциясиз □ Коррекция билан □ Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ Ўнг кўз Чап кўз Иккала кўз 25. Яқин масофада кўриш 5-сонли 30 — 50 см га Коррекциясиз □ Коррекция билан □ Ҳа Йўқ Ҳа Йўқ Ўнг кўз Чап кўз Иккала кўз 26. Кўзойнак 27. Контакт линзалар Ҳа □ Йўқ □ Тури: Ҳа □ Йўқ □ Тури: 28. Ранг кўриш: Нормада □ Анормал □ Псевдоизохроматик жадваллар Тури Жадваллар сони Хатолар сони 29. Эшитиш қобилияти Ўнг қулоқ Чап қулоқ Текширувчига орқа ўгириб 2 м масофада оддий овоз баландлиги билан суҳбат Ҳа □ Йўқ □ Ҳа □ Йўқ □ 30. Аудиометрик текширув Гс 500 1000 2000 3000 Ўнг қулоқ Чап қулоқ 31. Пешоб таҳлили Норма □ Анормал □ Глюкоза Оқсил Қон Бошқалар 32. Руҳий саломатлик муаммолари муҳокама қилинди Ҳа □ Йўқ □ 33. Хулқ-атвор билан муаммолар муҳокама қилинди Ҳа □ Йўқ □ 34. Жисмоний соғлиқни сақлашга қаратилган тадбирлар муҳокама қилинди Ҳа □ Йўқ □ 35. Профилактик ва соғломлаштириш тадбирлари ишлаб чиқилган Ҳа □ Йўқ □ 36. Текширувлар Нормада Анормал/изоҳлар Бажарилмаган 37. ЭКГ 38. Аудиограмма 39. Бошқа текширувлар 40. Тиббий учиш комиссияси аъзоларининг тавсиялари: _________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 41. Номзоднинг Ф.И.О.: ____________________________________________________________________ Туғилган санаси, ой, йил.: __________________________________________________________________ Яроқли □ класс Қуйида имзо чекувчи тиббий хулосани берди (нусхаси илова қилинади) Яроқсиз □ класс Асос: ____________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Қўшимча текширувлар белгиланган Ҳа □ Йўқ □ Агар ҳа бўлса текширувни асослантиринг, ким томонидан ва қачон ўтказилади. _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 42. Чекловлар, изоҳлар: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 43. Авиация тиббий эксперти баёноти: Тайинланган тиббий учиш комиссияси аъзоларидан иборат гуруҳимни ушбу ҳисоботда кўрсатилган номзод (Ф.И.О). _____________________________________ ни шахсан тиббий кўрикдан ўтказганлигини ва барча тиббий кўрик ва тиббий текширувлар натижалари иловалари билан тўлиқ, тўғри ва аниқ расмийлаштирилганлигини тасдиқлайман. Мен, Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги томонидан белгиланган талабларнинг бузилишида Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра жазо чоралари кўрилиши билан танишман. 44. Жой ва сана 46. Авиация тиббий эксперти (Ф.И.О., имзо) ТУК номи, муҳри 45. Комиссия аъзоларининг Ф.И.О. ва имзоси Адрес: Эл. почта: Телефон:

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 15-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги

__________________________ (фуқаро авиацияси ташкилоти номи) ходимлар бўлимига «Тиббий хулоса» бериш рад этилганлиги тўғрисида ХАБАРНОМА _______-сонли Номзод _________________________________________________________________________________ (Ф.И.О.) Авиация қоидаларига асосан ___________________________________________________га яроқсиз деб (касби) топилгани сабабли тиббий хулоса (сертификат) бериш рад этилди. Тавсиялар: қайта кўрикдан ўтиш тавсия этилмайди ______________________________________________ кейин қайта кўрикдан ўтиш тавсия этилади ____________________________________________ 20___ й. «____» _______________. ________________________________________________________________________________________ (тиббий эксперт Ф.И.О., имзоси) М.Ў.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 16-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлигининг Авиация тиббиёти бўлимига тақдим этиш учун Авиация ходимлари орасида ўлим ёки тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш ҳолатларини таҳлил қилиш учун СЎРОВНОМА 1. Авиация ходимининг Ф.И.О.______________________________________________________________ 2. Туғилган санаси ___________________________ 3. Оилавий ҳолати: оилали; ажрашган; ёлғиз. 4. Мансаби: командир; 2-учувчи; штурман; бортмуҳандис; учувчи-инструктор; бортрадист; бортмеханик; диспетчер, бортоператор; борткузатувчи; планерчи. 5. Ҳаво кемаси тури _________________________ 6. Меҳнат стажи _____________________________ 7. Учувчининг класси ________________________ 8. Умумий учиш соати ________________________ 9. Мазкур турдаги ҳаво кемасида учган соати __________________ 10. Ҳолат содир бўлган сана ____________________ 11. Касаллик (касалланиш)нинг илк белгилари пайдо бўлган жой: аэропортда; аэропортдан ташқарида; учиш (парвоз, иш) вақтида; учиш (парвоз, иш)дан кейин, ноаниқ. 12. Ҳолат бўйича кимга, қачон, қаерда ва ким орқали маълумот берилган __________________________ _________________________________________________________________________________________ 13. Ҳолат бўйича ҳудудий тиббий муассасага мурожаат қилинганми ______________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Ҳолат якуни: қисқа муддатли иш қобилиятини йўқотиш (1 суткагача); узоқ муддатли иш қобилиятини йўқотиш (1 суткадан кўп); ўлим. 15. Ҳолат якуни содир бўлган жой: ҳаво кемасида, тиббий пунктда; бошқа жой (кўрсатинг) _________________________________________________________________________________________ 16. Ҳолатнинг ҳаво хавфсизлигига таъсири: таъсири йўқ; аэродромга мажбурий қўниш; аэродромдан ташқарига мажбурий қўниш; авария; катастрофа. 17. Охирги йил давомида тиббий муассаса шифокори қабулида бўлгани ___________________________ 18. Анамнезига оид ўтказган касалликлари, операция, жароҳатлар ва ҳоказо: _______________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 19. Охирги учишдан олдинги тиббий кўрик ___________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 20. Иш қобилияти йўқолишининг ёки ўлимнинг бевосита сабаблари (тахмин қилинаётганлари + белгиси билан белгиланади, бошқа сабаблар бўлса бўш устунда кўрсатилади). Инфекциялар Қон кетиши Интоксикация Жароҳатлар Юрак қон-томир етишмовчилиги Овқат ҳазм қилиш аъзолари фаолиятининг бузилиши Нафас фаолиятининг бузилиши Мияда қон айланишининг бузилиши 21. Охирги 3 йил давомида тиббий кўрикдан ўтиш натижалари ҳақида маълумотлар: Йил 20____ й. 20____ й. 20____ й. Тана вазни Бўйи Қон босими Юрак қисқаришлари сони ЭКГ хулосаси Терапевт Невролог Жарроҳ Офталмолог Оториноларинголог Психолог Тиббий кўрик санаси, ташхис, тавсиялар 22. Касалликнинг (касалланишнинг) хуруж давридаги клиник белгилари (тиббий ходимлар, экипаж аъзолари, касбдошлар ёки ўзининг маълумотлари асосида) ( + белгиси билан белгиланади, бошқа сабаблар бўш устунларда кўрсатилади): Кескин ҳолсизлик Бачадондан қон кетиши Бош айланиши Гавданинг мажбурий (ноилож) ҳолати Оғриқ Гемипарез Сўлак оқиши Тутқаноқ Кўнгил айниши Ён-атрофнинг дезориентацияси Қайт қилиш Асабларнинг қўзғалиши Ич кетиши Ҳушдан кетиш Тез-тез сийиш Эшитишнинг йўқолиши (пасайиши) Бетўхтов йўтал Кўришнинг йўқолиши (пасайиши) Безгак ҳолати Нафас сиқиши (бўғилиш) Гематурия Қон туфлаш 23. Тўсатдан иш қобилиятини йўқотишга олиб келган касалликнинг (касалланишнинг) текширувидан ёки даволашдан кейинги якуний ташхис: _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Паталогоанатом ёки суд-тиббиёт экспертизаси хулосаси (ўликни ёриб кўришга доир маълумотлар билан бирга): _____________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Сана _____________________ Бириктирилган шифокор (Ф.И.О., имзо) ____________________________ 25. Ўлим ёки тўсатдан иш қобилиятини йўқотиш ҳолатининг таҳлили бўйича тиббий учиш комиссияси баённомаси: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ тиббий учиш комиссияси хулосаси: __________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ М.Ў. ___ Сана ______________ тиббий учиш комиссияси раиси (Ф.И.О., имзо) _____________________

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 17-ИЛОВА

20____ йилда Фуқаро авиацияси ходимларига комиссия оралиғи даврида ўтказилган тиббий кузатув натижалари бўйича

Учувчилар отряди (диспетчерлар, борткузатувчилар хизмати) (керагини тагига чизинг) Жами шахслар ___________________ Фуқаро авиацияси ташкилоти шифокори Ф.И.О. ______________________ Улардаги жами касалликлар (ХКК — А00-Т98 шифри бўйича) _________ Т/р Класслар ва касалликларнинг номи ХКК-Х-шифри Ҳисобот йили бошлангунга қадар диспансер назоратида бўлган Ҳисобот даврида Ҳисобот йили охирида диспансер назоратида бўлган Улардан аёллар диспансер назоратига олинди диспансер назоратидан чиқарилди жами улардан биринчи марта ташхис қўйилганлар жами шу жумладан соғайиши билан ўлим билан 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1. Баъзи бир юқумли ва паразитар касалликлар A00-V99 2. Ўсмалар, улардан: хавфсизи S00-D48 D10-D36 3. Эндокрин тизими касалликлари, овқатланишнинг бузилиши, модда алмашинувининг бузилиши, улардан: тиреотоксикоз қандли диабет E00-Ye90 Ye05 Ye10-Ye14 4. Асаб тизими касалликлари, улардан: эпилепсия периферик асаб тизими касалликлари G00-G99 G 40-41 G50-73 5. Кўз ва унинг ёндош аппарати касалликлари, улардан: глаукома узоқни кўра олмаслик N00-N59 N40-N42 N52.1 6. Қулоқ ва сўрғичсимон ўсимта касалликлари N60-N95 7. Қон айланиш тизими касалликлари, улардан: қон босими кўтарилиши билан касалликлар сереброваскуляр касалликлар I00-I99 I10-I13 I60-I69 8. Нафас олиш аъзолари касалликлари, улардан: сурункали фарингит, назофарингит, ринит, синусит сурункали бодомсимон безлар, аденоидлар касалликлари, перитонзилляр абсцесси аллергик ринит сурункали ва аниқланмаган бронхит J00-J99 J31-J32 J35 J30 J40-43 9. Овқат ҳазм қилиш аъзолари касалликлари, улардан: ошқозон ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллиги гастрит, дуоденит сурункали гепатит ўт пуфагини тош касаллиги ўт пуфаги ва ўт чиқариш йўллари касалликлари K00-K93 K25-26 K29 K73 K80 K81-83 10. Сийдик таносил тизими касалликлари, улардан: гломеруляр, тубулоинтерстициал ва бошқа буйрак ва сийдик йўллари касалликлари; буйрак тош касаллиги; простата бези касалликлари; салпингит, оофорит эндометриоз; бачадон эрозияси ва эктропиони; ҳайз кўришнинг бузилиши N00-N 99 N00-N16 N25-28 N20-23 N40-42 N70 N80 N86 N91-94 11. Ҳомиладорлик, туғиш, туғишдан кейинги давр O00-O99 12. Тери ва тери ости ёғ қатлами касалликлари L00-L99 13. Суяк-мушак тизими ва бириктирувчи тўқима касалликлари M00-M99 14. Жароҳатлар, заҳарланишлар ва ташқи сабаблар таъсиридаги баъзи бир оқибатлар S00-T98 15. Бошқа касалликлар (Х-ХКК мувофиқ кўрсатилсин)

Ҳисоботга илова қилинади:

1) 30 кундан ортиқ бўлган вақтинча меҳнат лаёқатини йўқотган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган санаси, ташхис, меҳнатга лаёқатсиз бўлган кунларининг умумий сони);

2) 55 ёшдан катта бўлган шахслар рўйхати;

3) ўтказилган даволаш-соғломлаштириш тадбирлари тўғрисидаги маълумотлар (соғломлаштириш тури, ҳар бир тур бўйича шахслар сони);

4) ҳисобот даврида ишга яроқсиз деб топилган шахслар рўйхати (Ф.И.О., лавозим, «яроқсиз» деб топилган ташхис кўрсатилсин);

5) ҳисобот йилида ўлган шахслар рўйхати (Ф.И.О., туғилган санаси, лавозими, ўлим санаси, тиббий -суд экспертизаси хулосаси, ўлим сабаби).

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 18-ИЛОВА

Фуқаро авиацияси ташкилоти номи 20____ й. «_____» _________________ 20____ й. учун фуқаро авиацияси ҳаво кемалари экипаж аъзоларини учишдан олдин ўтказилган тиббий кўрик натижалари тўғрисида МАЪЛУМОТЛАР Кўрсаткич номи Учувчи раҳбарлар таркиби Самолёт Вертолёт Штурман Бортмуҳандис, бортмеханик, бортрадист Жами учувчилар таркиби Борткузатувчи Бортоператор ҲК командири 2-учувчи ҲК командири 2-учувчи 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Жами кўрикдан ўтган Жами кўрикдан четлатилди Улардан қуйидаги сабабларга кўра: Ўткир касаллик Сурункали касалликнинг хуружи Учишдан олдинги дам олиш тартибига риоя қилмаганлиги Даврий тиббий кўрикдан ўтмаганлиги Алкоголь истеъмол қилганлиги Бошқа сабаблар Фуқаро авиацияси ташкилоти шифокори (Ф.И.О., имзо)

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 19-ИЛОВА

Тиббий учиш комиссияси аъзолари (шифокор — мутахассислар)нинг хоналарини жиҳозлаш учун керакли тиббий техника ва тиббий буюмлар

1. Терапевт хонаси учун: сфигмоманометр (тонометр), стетофонендоскоп, шпателлар (бир марталик), термометрлар, тиббий кушетка.

2. Жарроҳ хонаси учун: бўй ўлчагич, тиббий тарози, қўл ва оёқ кучини ўлчовчи динамометрлар, сантиметрли ўлчов тасмаси, бурчак ўлчагич, стетофонендоскоп, негатаскоп, спирометр, жарроҳлик қўлқоплари, тиббий кушетка, сфигмоманометр.

3. Невролог хонаси учун: сфигмоманометр (тонометр), стетофонендоскоп, секундомер, неврологик текширув учун болғача, тиббий кушетка.

4. Оториноларинголог хонаси учун: эгилувчан штативли стол чироғи, вестибюляр анализаторни текшириш учун айланадиган кресло (Барани креслоси), аудиометр бланклари билан, пешона рефлектори, тил учун шпателлар (бир марталик), қулоқ воронкалари, бурун ойналари, отоскоплар, қовурғасимон эгик қулоқ пинцетлари, буйраксимон лотоклар, катта йиғилувчи лупа, камертонлар йиғмаси, тиббий кушетка.

5. Офталмолог хонаси учун: жадвални ёритиш учун ускуна (Рота), Головин — Сивсев жадваллари, Рабкиннинг полихроматик жадвали (8, 9-нашрлар), оптик ойналар тўплами, рефрактометр, скиаскопик чизғич, офталмоскоп (ойнали), электрик офталмоскоп, шарли периметр (стол периметри ёритгичи билан), бинокуляр кўришни аниқлаш учун асбоб (светотест ПБИ-1, синоптофер каби), тунги кўриш ўткирлиги ва қоронғиликка мослашувчанликни аниқлаш учун ускуна, эгилувчан штативли стол лампаси, тирқишли чироқ трансформатор билан, Маклаков тонометри, гониоскоп, Меддокс шкаласи, экзофталмометр, аккомодограф, кўз ёш йўлларини ювиш учун тўплам, кампиметр, тиббий кушетка, аномалоскоп.

6. Психолог хонаси учун: секундомер, «Абитуриент» аппарати, тестлар (бланклар) тўплами, компьютерлар ва психологик текширув учун автоматлаштирилган дастурлар тўплами.

7. Замонавий талабларга жавоб бермайдиган, эскирган, яроқсиз ҳолга келган тиббий техника ва тиббий буюмлар мукаммаллаштирилган, замонавийларига алмаштирилади.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 20-ИЛОВА

Тиббий кўрик ўтказиш учун текширувлар ҳажми

1. Терапевт текширувида: оғиз бўшлиғи, ҳалқум, тери қопламлари, кўринарли шиллиқ қаватлар, лимфа тугунлари ва қалқонсимон без, шахснинг ёшига мос умумий кўриниши ҳамда нафас олиш, қон айланиш, овқат ҳазм қилиш ва сийдик ажратиш органлари текширувлари ўтказилади ва уларнинг функционал имкониятлари (қобилияти) аниқланади ва баҳоланади.

2. Жарроҳ текширувида: тана тузилиши, мушаклар ва тери ости ёғ қатламларини ривожланиши, қомати, юриши текширилади.

Тери, лимфа тугунлари, периферик томирлар, суяклар, қалқонсимон без, сут бези, бўғимлар, қорин бўшлиғи органлари, ташқи жинсий аъзолар ва орқа чиқарув тешиги соҳаларининг ҳолатлари синчиклаб текшириб, баҳоланади.

Тўғри ичак ва простата безларининг бармоқ ёрдамида текшируви шикоятлари мавжуд бўлган эркакларда ва 50 ёшдан бошлаб ҳамма эркакларда ўтказилади.

Антропометрия (бўйи, тана вазни, кўкрак айланаси, қўл динамометрияси, спирометрия) кўрсаткичлари аниқланади.

3. Невролог текширувида: ташқи кўрикда тери чандиқлари, атрофия, фибрилляр ва фассикуляр титрашлар текширилади.

Чаноқ, мия нервлари, ҳаракатлантирувчи, рефлектор ва сезувчанлик соҳалари, статика ва координация, вегетатив-нерв тизими (дермографизм, акроцианоз, гипергидроз, тремор, ортоклиностатик синов), эмоционал-руҳий ҳолатлари текширувлари ўтказилади ва баҳоланади.

4. Оториноларинголог текширувида: ташқи кўрик, эндоскопия, олдинги ва ортки риноскопия, отоскопия, фарингоскопия, ларингоскопия, қулоқ барофункцияси текширувлари ўтказилади, бурун орқали нафас олиш ва ҳид сезиш аниқланади.

Вестибюлометрия (статокинетик чидамлиликни аниқлаш) Кориолис тезланишининг узлуксиз кумуляцияси услубида 3 дақиқа давомида ёки Кориолис тезланишининг узлукли кумуляцияси услубида 2 дақиқа давомида ўтказилади.

Вестибюлометрия фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган барча номзодларга ўтказилади (диспетчерликка ўқишга номзодлар бундан мустасно), учувчилар таркиби ва кабина экипажи аъзоларига тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

Соф тонал аудиометрияда 125 — 8000 Гс диапазондаги частоталар қўлланилади, тиббий ҳужжатга фақат 500, 1000, 2000 и 3000 Гс частота натижаларига тегишли маълумотлар киритилади.

Тонал аудиометрия: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга кираётган барча номзодларда; фуқаро авиацияси таълим ташкилотларининг учувчилар таркибига кирувчи битирувчиларида, 1-класс номзодларида — ҳар 5 йилда, 40 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда, эшитиш қобилиятини бузилиши билан ташхис қўйилганда, йилда 1 марта ўтказилади, 2-класс номзодлар — 50 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда, 3-класс номзодларга ҳар 4 йилда, 40 ёшга тўлганда ҳар 2 йилда ўтказилади.

Шивирлаш ва сўзлашув нутқи ёрдамида ўтказиладиган текширув хонасида ташқи шовқин 35 дБ (А) дан паст бўлиши лозим.

Эшитишни текшириш мақсадида ўтказиладиган ўртача сўзлашувда, сўзлаётганнинг пастки лабидан 1 м оралиқда овоз интенсивлиги 60 дБ(А), шивирлашда — 45 дБ(А)ни ташкил қилади, 2 м оралиқда овоз интенсивлиги 6 дБ(А)га паст.

5. Офталмолог текширувида: кўриш ўткирлиги, рангли кўриш, бинокуляр кўриш, тунда кўриш, конвергенциянинг энг яқин нуқтаси, аниқ кўришнинг энг яқин нуқтаси, кўриш аъзосининг анатомик ҳолати ҳамда скиоскопия ёки рефрактометрия натижалари аниқланади.

Кўриш ўткирлиги текшириладиган хона ёруғлиги 30 — 60 кд/м 2 бўлиши лозим.

Кўзининг ички босими, 1 ва 3-класс номзодлари 40 ёшга тўлганда ҳар 3 йилда 1 марта, 50 ёшга тўлганда 2 йилда 1 марта, 2-класс номзодлари эса 40 ёшда ва 50 ёшда 1 марта, ҳамда тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўлчанади.

Кўз ички босими текшируви ўтказилган номзодлар бир кун мобайнида ишдан ва бошқа текширувлардан озод қилинади.

6. Психологик текширувлар:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган барча номзодларда;

учувчи таркибидагилар 50 ёшда, 1-класс тиббий хулосасига номзодлар 55 ёшдан кейин ҳар 2 йилда 1 марта, 60 ёшдан кейин ҳар йили;

3-класс тиббий хулосасига номзодлар 50 ёшда, 55 ёшда, кейинчалик ҳар 2 йилда;

бош ҳаводаги ҳаракатни бошқариш диспетчери (бундан буён матнда ҲҲБ диспетчери деб юритилади) ва парвозлар раҳбари лавозимларига тавсия этилганда ҳамда ҲҲБ диспетчерига «инструктор», учувчиларга «инструктор» ёки «ҳаво кемаси командири» малака белгилари берилишидан олдин;

1 ва 3-класс тиббий хулосасига номзодларнинг касбий фаолиятидаги узилиш 4 ойдан ортиқлигида;

биринчи марта йўналиш бўйича учувчиликка гувоҳнома олишдан аввал (самолёт, вертолёт);

тиббий экспертлар ёки тиббий-учиш комиссияси (бундан буён матнда ТУК диспетчери деб юритилади) неврологининг асослантирилган тиббий кўрсатмаси мавжудлигида ўтказилади.

Психологик текширув, кўз қорачиғини кенгайтирувчи препаратлар томизилгандан кейин 3 кун ўтгандан сўнг ўтказилади.

7. Стоматологик текширувда: тиббий кўрикда тишлар, милклар ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қаватининг ҳолати, тишлар жипслиги, тиш формуласи, қоплама тишлар, ясама тишлар ёки сунъий милклар мавжудлиги текширилади.

8. Дерматовенеролог кўриги: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда, кабина экипажи аъзоларида йилда 2 марта ўтказилади.

9. Гинеколог кўриги — йилда 1 марта ўтказилади.

10. Лаборатор-функционал текширувлар:

барча номзодларда кенгайтирилган умумий қон таҳлили, умумий пешоб таҳлили, қондаги қанд миқдори;

заҳарли химикатлар билан авиация кимёвий ишларини бажараётган учувчилар таркиби учун: билирубин ва унинг фракциялари, аспартатаминотрансфераза (АСТ), аланинаминотрансфераза (АЛТ), гаммаглутамилтранспептидаза (ГГТП), иммуноферментлар таҳлили;

аёлларда йилда 1 марта мазок (суртма)нинг ситологик текшируви;

барча номзодларда тиббий кўрикдан ўтишидан аввал қоннинг орттирилган иммун танқислиги текшируви;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларида кабина экипажи аъзолигига ўқишга номзодларга ва кабина экипажи аъзоларида қоннинг RW (Вассерман реакцияси) таҳлили, нажаснинг ичак инфекциялари ва гелминтларга текшируви йилда 1 марта ўтказилади.

11. Рентгенологик текширувлар:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган барча номзодларда кўкрак қафасининг рентгенографияси;

авиация ходимларида 4 йилда 1 марта, кабина экипажи аъзоларида йилда 1 марта йирик кадрли флюрография;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига учувчиликка, штурманликка, бортмуҳандисликка, кабина экипажи аъзолигига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда бурун ёндош бўшлиқларининг рентгенографияси ўтказилади.

12. Электроэнсефалография: фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда ўтказилади. 1-класс ва 3-класс тиббий хулосасига номзодларда 50 ёшга тўлганда ва 55 ёшдан кейин ҳар 3 йилда 1 марта ўтказилади.

13. Бош ва бўйин артерияларнинг ультратовуш диагностикаси, эхокардиография, ректороманоскопия асослантирилган тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

14. Электрокардиография:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларда;

1-класс тиббий хулосасига номзодларда йилда 1 марта;

ҲҲБ диспетчерларига навбатдаги тиббий кўрикдан ўтишда;

фуқаро авиацияси таълим ташкилотлари курсантлари, борткузатувчилар, бортоператорлар, эркин аэростат учувчилари, ҳаваскор-учувчилар, учувчи-планеристлар, ўта енгил учиш аппаратларининг учувчиларида 4 йилда 1 марта ўтказилади.

15. Тредмилтест:

аввал яроқсиз деб топилган 1-класс тиббий хулосасига номзодларга (самолёт, вертолёт) учувчилик ишига қайта тикланишида;

1-класс тиббий хулосасига номзодларга 40, 50, 55 ва 60 ёшда;

тиббий экспертлар ёки ТУК терапевтининг асослантирилган тиббий кўрсатмалари мавжуд бўлганда ўтказилади.

Брюс стандарт югуриш йўлакчасидан фойдаланиш жадвали

Босқич 1 2 3 4 5 6 7 мил/с 1,7 2,5 3,4 4,2 5,0 5,5 6,0 % 10,0 12,0 14,0 16,0 18,0 20,0 22,0

Тест натижаларини тўғри талқин қилиш муҳим ҳисобланади. Секундига 60 мм тезликда ёзилган ЭКГда Ж нуқтасидан кейин С тишчаси билан СТ сегменти туташган соҳада ўлчанадиган СТ сегментининг пасайиши ёки кўтарилишига алоҳида эътибор қаратилиши лозим.

СТ сегменти тинч ҳолатда, жисмоний зўриқишнинг дастлабки босқичида, ёзув жараёнида, айниқса тикланишнинг илк босқичида синчиклаб ўрганилади, ЭКГнинг тикланиш босқичи эса 10 дақиқа давомида қайд этиб борилади. СТ сегментининг 2 мм горизонтал пасайиши ҳар доим ҳам «мусбат натижа», яъни коронар артериялар касаллиги мавжудлигини англатмайди. Бунда ўзгаришлар коронар артериялар касаллиги бўлмаган ҳолларда ҳам кузатилиши мумкин.

Ёзувни талқин қилишда юкламанинг давомийлиги, мавжуд бўлса клиник симптомлар ҳамда қайд этилган ўзгаришларнинг хусусияти инобатга олинади.

16. Глюкозотолерантли тест: юрак қон-томир касалликларида, семизликда, қондаги қанд миқдорининг кўтарилишида ва бошқа тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

17. Ортостатик синов: юрак қон-томир ва асаб тизимлари ҳолатининг диагностикасида ўтказилади.

Тиббий кўрсатмалар мавжудлигида (гавда ҳолатининг кескин ўзгариши ёки қон босимининг пасайиб кетиши туфайли физиологик бузилишларда, бош айланиши ва ҳушдан кетиш ҳолатлари мавжудлигида) ўтказилади.

18. Фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларга, учувчи таркибига (самолёт, вертолёт) 45 ёшга тўлганда ва кейинчалик 3 йилда 1 марта; бортоператор, борткузатувчи, ҲҲБ диспетчери, учувчи-планеристлар 50 ёшга тўлганда қуйидаги текширувлар ўтказилади:

умумий оқсил ва билирубин фракциялари билан холестерин, алфа-холестерин, триглитсеридлар, С-реактив оқсил, АСТ, АЛТ ферментлар;

эзофагогастродуоденоскопияси (ЭФГДС) ёки ошқозон ва ўн икки бармоқли ичак рентгеноскопияси;

жигар, ўт пуфаги, ошқозон ости бези, қора талоқ, буйракларнинг ультратовуш текширувлари.

19. Маммография аёлларга 40 ёшда ва тиббий кўрсатмалар мавжудлигида ўтказилади.

20. Номзодларда гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ҳамда уларнинг метаболитлари мавжудлигини аниқлаш мақсадида тиббий кўрик ва скрининг-тест (биокимёвий таҳлил) тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ёки асосли гумон туғилган ҳолларда, шунингдек ишга қабул қилиш чоғида танлов асосида ўтказилади. Шунингдек авиация ходимлари соғлиғи билан боғлиқ авиация ҳодисаси ёки инциденти содир бўлган ҳолларда, мазкур текширув авиация ҳодисасини текширув бўйича комиссия раисининг кўрсатмасига мувофиқ амалга оширилади.

21. Тиббий экспертлар ёки ТУК мутахассисларининг асослантирилган тиббий кўрсатмалари мавжудлигида номзодларга қўшимча текширувлар ўтказилади.

22. Кичик авиация ходимлари ва ташқи учувчиларга тиббий кўрик ўтказиш учун текширувлар ҳажми:

а) лаборатор-функционал текширувлар:

барча номзодларга кенгайтирилган умумий қон таҳлили, умумий пешоб таҳлили, қондаги қанд миқдори;

барча номзодларга тиббий кўрик ўтишдан аввал қоннинг орттирилган иммун танқислиги текшируви;

рентгенологик текширувлар авиация ходимларига 4 йилда 1 марта;

б) электроэнсефалография:

фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодларга;

барча номзодларга тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

Бош ва бўйин артерияларнинг ультратовуш диагностикаси, эхокардиография, ректороманоскопия асослантирилган тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда ўтказилади.

Электрокардиография фуқаро авиацияси таълим ташкилотларига ўқишга қабул қилинаётган номзодлар ва барча номзодлар тиббий кўрикдан ўтишидан аввал ўтказилади.

Ортостатик синов юрак-қон томир ва асаб тизимлари ҳолатини диагностика қилиш мақсадида ўтказилади.

Мазкур синов тиббий кўрсатмалар мавжуд бўлганда, жумладан гавда ҳолати кескин ўзгарганда ёки артериал қон босими пасайиши билан боғлиқ физиологик бузилишлар, бош айланиши ҳамда ҳушдан кетиш ҳолатлари кузатилганда ўтказилади.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 21-ИЛОВА

Журналнинг устки томони: Аэропорт:________________________________________ Ташкилот:________________________________________ Тузилмавий бўлинма:______________________________ Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзоларининг учишдан олдинги (кейинги) тиббий кўрикдан ўтказиш ЖУРНАЛИ Журнал юритиш бошланган сана ____________ Журнал юритиш тугаган сана _____________ Журналнинг ички томони: Т/р Кўрик санаси ва вақти (соат, мин.) Ф.И.О. Лавозими Рейс рақами, вақти авиакорхона Учиб келган вақти (экипаж аъзоларининг сўзларидан) Шикоятлар Экипаж аъзосининг имзоси Пулс мароми Кўринадиган ва ҳалқум шиллиқ қаватларининг ҳолати Кўрсатмалар мавжуд бўлганда аниқланади Хулоса Фуқаро авиацияси тиббий ходимининг имзоси Бурундан нафас олиши Тана ҳарорати Артериал босими 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Мазкур журнал рақамланган _______ варақ, тиббиёт ташкилоти раҳбарининг Ф.И.О., имзоси, муҳри. 20 _____йил «__»_____________ __________ М.Ў.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 22-ИЛОВА

Журналнинг устки томони: Аэропорт: ________________________________________ Ташкилот: ________________________________________ Тузилмавий бўлинма: ______________________________ Фуқаро ҳаво кемаси экипажи аъзосини парвозлардан четлатиш ЖУРНАЛИ Журнал юритиш бошланган сана __________ Журнал юритиш тугаган сана ___________ Журналнинг ички томони: Т/р Кўрик санаси ва вақти (соат, мин.) Ф.И.О. Лавозими Ишлаш жойи Шикоятлари, парвоздан четлатиш сабаблари / ташхис Фуқаро авиацияси тиббий ходимининг имзоси Четлаштирган шахс қаерга юборилган Четлатиш тўғрисида кимга ва қачон хабар берилган Учиш ишига қачон ва ким томонидан рухсат берилган 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Мазкур журнал рақамланган _______варақ, тиббиёт ташкилоти раҳбарининг Ф.И.О., имзоси, муҳри. 20 ____ йил «____»_____________ ________ М.Ў.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 23-ИЛОВА

Учиш ишидан четлатилгани ҳақида

_______________________________________________________________________ (Ф.И.О., лавозими, иш жойи) 20____ йил «__»___________ соат __________ дақиқада учиш ишидан / навбатчиликдан олдинги тиббий кўрикда, учиш ишидан / навбатчиликдан четлатилди. (керагини тагига чизинг) Дастлабки ташхис _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Қисқача объектив маълумотлар ______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Бириктирилган шифокорига учрашиш санаси 20____ йил «____»_________ _________________________________________________________________________________________ (Кўрик ўтказган тиббий ходим Ф.И.О., лавозими, имзоси) 20____ йил «___»__________ М.Ў.

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 24-ИЛОВА

20_____ й. учун Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари экипаж аъзоларининг учишидан олдин ўтказилган тиббий кўрик натижалари тўғрисида

Фуқаро авиацияси ташкилотининг тиббиёт бўлинмаси 20____ й. «__»___________________ Кўрсаткич номи Учувчи раҳбарлар таркиби Самолёт Вертолёт Штурман Бортмуҳандис, бортмеханик, бортрадист Жами учувчилар таркиби Борткузатувчи Бортоператор Ҳаво кемаси командири 2-учувчи Ҳаво кемаси командири 2-учувчи 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Жами кўрикдан ўтган Жами кўрикдан четлатилди Улардан қуйидаги сабабларга кўра: Ўткир касаллик Сурункали касалликнинг хуружи Учишдан олдинги дам олиш тартибига риоя қилмаганлиги Даврий тиббий кўрикдан ўтмаганлиги Алкоголь истеъмол қилганлиги Бошқа сабаблар Бўлинма раҳбари __________________________________________________ (Ф.И.О., имзо)

Фуқаро авиациясида тиббий кўрикдан ўтказиш ва тиббий хулоса бериш тартиби тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг авиация қоидаларига 25-ИЛОВА

Бўғимлардаги ҳаракатлар ҳажмини ўлчаш жадвали

Бўғим номи Ҳаракатнинг йўналиши Ўлчаш учун дастлабки ҳолат, ҳисоблаш бошланадиган бурчак Ҳаракат ҳажми (бурчак, градус) Нормада Кам аҳамиятга эга деб тавсифланувчи чеклов Елка Букиш (олдинга ҳаракат) елка бўғими иштирокида Тик турганда қўл тана бўйлаб ёнга туширилган, текис турган ҳолда, супинация ва пронация ўртасида (0) 175 — 180 120 гача Ёзиш (ҳаракат -орқага) Тик турганда қўл тана бўйлаб ёнга туширилган, текис турган ҳолда, супинация ва пронация ўртасида (0) 45 — 50 20 гача Узоқлаштириш (елка соҳаси иштирокида) Тик турганда, қўл тўғриланган, супинацияда (0) 180 120 гача Тирсак Букиш Тик турганда, қўл туширилган, ёзилган, ўрта ҳолатда (180) 27 — 30 80 гача Ёзиш Тик турганда, қўл туширилган, ёзилган, ўрта ҳолатда (180) 180 160 гача Билак-тирсак Пронация Тик турганда ёки ўтирган ҳолда, қўл 90° бурчаги остида букилган, билак ўрта ҳолда, кафт ва бармоқлар билак билан бир текисликда (0) 90 60 гача Супинация Тик турганда ёки ўтирган ҳолда, қўл 90° бурчаги остида букилган, билак ўрта ҳолда, кафт ва бармоқлар билак билан бир текисликда (0) 90 60 гача Билак-кафт Букиш Тик турганда, қўл кўкрак олдида, тирсак бўғимида тўғри бурчак остида букилган, билак пронацияда (180) 80 30 гача Ёзиш Тик турганда, қўл кўкрак олдида, тирсак бўғимида тўғри бурчак остида букилган, билак пронацияда (180) 70 15 гача Узоқлаштириш Билак супинация ҳолатида, кафт билак билан бир қаторда (180) 160 — 135 175 гача Яқинлаштириш Билак супинация ҳолатида, кафт билак билан бир қаторда (180) 140 165 гача Товон-панжа- Букиш Ўтирган ҳолда, тирсакка таяниб, билак вертикал ҳолатда, бармоқлар тўғри ёзилган (180) И бармоқдан 135 гача, қолгани 90 — 95 И бармоқдан 155 гача, қолгани 60 гача Ёзиш Ўтирган ҳолда, тирсакка таяниб, билак вертикал ҳолатда, бармоқлар тўғри ёзилган (180) 180 — 210 165 — 170 Панжа бўғимларида ҳаракатлар чегараланган бўлса, панжаларнинг ушлаб қолиш функцияси ва бошқа бармоқларнинг I бармоққа нисбатан қарама-қарши туриш ҳолати сақланган бўлиши лозим. Чаноқ-сон Букиш Чалқанча ётганда, тизза букилади, тос — фиксацияда (0) 120 100 Ёзиш Қоринга ёки соғлом ёнбошга ётганда, тизза ёзилади, тос — фиксацияда (0) 15 — 20 10 Узоқлаштириш (ёнга) Чалқанча ётганда, тос — фиксацияда, товон болдирга 90° бурчак остида, ўрта ҳолатда (0) 50 — 90 30 Яқинлаштириш Чалқанча ётганда, тос — фиксацияда, товон болдирга 90° бурчак остида, ўрта ҳолатда (0) 20 — 30 10 Супинация (ташқарига ротация) Чалқанча ётганда, тос — фиксацияда, товон болдирга 90° бурчак остида, ўрта ҳолатда (0) тизза ёзилган (0) 60 40 Пронация (ичкарига ротация) Чалқанча ётганда, тос — фиксацияда, товон болдирга 90° бурчак остида, ўрта ҳолатда (0) 40 20 гача Тизза Букиш Чалқанча ётганда, тизза бўғими ёзилган, тана билан бир текисликда, тизза кўзи олдинга қараганда (180) 40 90 гача Болдирни ёзиш Чалқанча ётганда, тизза бўғими ёзилган, тана билан бир текисликда, тизза кўзи олдинга қараганда (180) 180 170 Болдир-товон Товонни букиш Чалқанча ёки ёнбошга ётганда, товон болдирга 90° бурчак остида 130 110 Товонни ёзиш Чалқанча ёки ёнбошга ётганда, товон болдирга 90° бурчак остида 70 80 Чакка-жағ Вертикал ҳаракат Оғиз катта очилганда, юқори ва пастки курак тишлар орасидаги масофа см. да ўлчанади нормал оғиз очилиши 3 дан 6 см гача 3 см

Директор Т. НАЗАРОВ

Касаба уюшмалари федерацияси раиси К. РАФИКОВ

Ички ишлар вазири А. ТАШПУЛАТОВ

Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазири Б. ЗАХИДОВ

Соғлиқни сақлаш вазири А. ХУДАЯРОВ

Транспорт вазири И. МАХКАМОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 4 март,

2026 йил 4 март

2026 йил 17 февраль

2026 йил 12 февраль

2025 йил 24 ноябрь

2026 йил 24 ноябрь

3Ҳ-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.03.2026 й., 10/26/3800/0285-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining

buyrugʻi

HISOBOT

MAʼLUMOTNOMA

MAʼLUMOTLAR

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalarini tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-oktabrdagi PF-193-son “Fuqaro aviatsiyasi sohasida davlat siyosati yuritishni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 2026-yil 4-martdagi 3H-son buyrugʻiga ILOVA

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari

Mazkur Aviatsiya qoidalari fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Aviatsiya qoidalarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

nomzod — tibbiy xulosa olishga ariza beruvchi shaxs;

fuqaro aviatsiyasi tashkiloti — havo kemasining ekspluatanti (aviakompaniya), sertifikatlangan taʼlim muassasasi, havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoki Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida parvozlarni amalga oshirish va taʼminlash bilan shugʻullanadigan har qanday boshqa tashkilot;

fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori — oliy tibbiy maʼlumotga ega, davolash ishi yoki terapiya yoʻnalishi boʻyicha tegishli mutaxassislik diplomiga ega boʻlgan, kamida 2 yil amaliy ish stajiga, shuningdek aviatsiya tibbiyoti boʻyicha sertifikatga ega boʻlgan shifokor;

vakolatli organ — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi;

malaka belgisi — aviatsiya xodimining huquq va majburiyatlari, cheklovlari koʻrsatilgan fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasidagi (bundan buyon matnda guvohnoma deb yuritiladi) tegishli yozuvlar;

rasmiy tibbiy xulosa — parvozlarni amalga oshirishga doir masalalarda mutaxassislarni yoki boshqa soha ekspertlarini jalb etgan holda bir yoki bir nechta tibbiy ekspertlar tomonidan muayyan holat boʻyicha chiqarilgan va vakolatli organ tomonidan qabul qilingan yakuniy tibbiy xulosa;

tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) — fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish faoliyatini amalga oshiruvchi vakolatli organ tomonidan tayinlangan tibbiy-uchish komissiyasi;

tibbiy-uchish komissiya aʼzosi (bundan buyon matnda TUK aʼzosi deb yuritiladi) — “davolash ishi” boʻyicha oliy tibbiy maʼlumotga ega boʻlgan, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga va kamida 2 yil ish tajribasiga ega boʻlgan vakolatli organ tomonidan tayinlanadigan shaxs;

tibbiy xulosa — vakolatli organ tomonidan guvohnoma egasining sogʻligʻiga koʻra yaroqliligiga qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat;

tibbiy ekspert — faoliyati parvozlar xavfsizligini nazorat qilish va taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan oliy tibbiy maʼlumotga ega, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga, fuqaro aviatsiyasi tizimida kamida 5 yil ish stajiga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tibbiy omillarni aniqlash, tahlil qilish va baholash boʻyicha malakaga ega boʻlgan shaxs;

havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) — guvohnoma va malaka belgisiga ega boʻlgan, havodagi harakatni boshqarishni taʼminlovchi aviatsiya xodimi.

2. Tibbiy xulosa olish uchun nomzodning sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqliligiga qoʻyiladigan talablar ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilanadi.

3. Nomzodlarga ularning tegishli toifalariga koʻra 1-klass, 2-klass yoki 3-klass tibbiy xulosa beriladi.

4. Tibbiy xulosalar quyidagi klasslar boʻyicha beriladi:

a) 1-klass tibbiy xulosasi — tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega boshqa havo kemalari), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), sinovchi-uchuvchi, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha uchuvchi-kursantlari hamda oʻqishga qabul qilinayotganlar;

b) 2-klass tibbiy xulosasi — shturman, bortmuhandis, havaskor uchuvchi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemalari), uchuvchi, uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, kabina ekipaji aʼzosi, bortoperator, kichik aviatsiya uchuvchilari, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha oʻquvchilari va oʻqishga qabul qilinayotganlar;

v) 3-klass tibbiy xulosasi — HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha dispetcher-kursantlari va oʻqishga qabul qilinayotganlar.

5. Uchta klass boʻyicha tibbiy xulosani berish uchun nomzodda parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan yoki xizmat vazifalarini xavfsiz bajarishga monelik qiladigan funksional layoqatsizlikka olib keluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, faol yoki latent, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, shikastlanishlar, tan jarohatlari, jarrohlik amaliyotlari oqibatlari, shuningdek shifokor tomonidan buyurilgan yoki retseptsiz qoʻllaniladigan davolash, diagnostika yoxud profilaktika vositalarining nojoʻya taʼsiri mavjud boʻlmasligi kerak.

6. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda TUK aʼzolari nomzodlarni ularning tegishli toifalari va tibbiy xulosa klasslariga muvofiq ushbu Aviatsiya qoidalari hamda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining (bundan buyon matnda ICAO deb yuritiladi) standartlarida belgilangan talablar asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi.

7. Nomzodning aviatsiya faoliyati bilan bogʻliq xizmat vazifalarini bajarishga sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlashda quyidagi asosiy talablar inobatga olinishi lozim:

nomzod oʻzi ega boʻlgan yoki olishga talabgor boʻlgan guvohnoma yoxud malaka belgisida nazarda tutilgan vazifalarni xavfsiz bajarish uchun zarur jismoniy va ruhiy layoqatga ega boʻlishi;

nomzodda kasbiy vazifalarini bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan tibbiy holatlar va koʻrsatkichlar mavjud boʻlmasligi.

8. Tibbiy xulosa berishda nomzodda mavjud kasalliklar, ularning kuchayishiga yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar, shuningdek parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan xavf omillari (mehnat sharoitining zararli omillari taʼsiri, ortiqcha tana vazni (semizlik), tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish, mehnat va dam olish rejimining buzilishi, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogolni isteʼmol qilish va boshqalar) inobatga olinadi.

9. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi.

10. Tabiiy ofatlar yoki texnogen xususiyatga ega avariya hamda boshqa favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan 45 kungacha boʻlgan muddatga uzaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

11. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan faqat klinik koʻrsatmalarga asosan qisqartirilishiga, toʻxtatib turilishiga yoki bekor qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

12. Amaldagi tibbiy xulosa egasining sogʻligʻi kasallik, jarohat, kuchli charchoq, uyqu buzilishi, soat mintaqalarining almashinuvi, noqulay iqlim sharoitlari, mehnat va dam olish rejimining buzilishi oqibatida yomonlashganda, shuningdek unda giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, alkogol yoki dori vositalarining nojoʻya taʼsiri aniqlanganda, u guvohnoma va malaka belgisi bilan berilgan huquqlarni amalga oshirishga haqli emas.

Mazkur holatlar guvohnoma egasining kasbiy majburiyatlarini xavfsiz va toʻliq bajarishiga monelik qilganda hamda parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirishi mumkinligini inobatga olib, tibbiy koʻrik natijalariga koʻra TUK aʼzolari tomonidan u bilan suhbat oʻtkaziladi.

Suhbat davomida nomzodga unda aniqlangan kasalliklar, ularning ehtimoliy oqibatlari, shuningdek mazkur holatlarning kasbiy faoliyat va parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsiri yuzasidan profilaktik tavsiyalar hamda koʻrsatmalar beriladi.

13. Tibbiy xulosa egasiga giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va ularning prekursorlarini isteʼmol qilishi qatʼiyan taqiqlanadi.

Mazkur moddalarni isteʼmol qilganligi yoki ularning organizmida mavjudligi aniqlanganda, nomzodning amaldagi tibbiy xulosasi tibbiy ekspert tomonidan bekor qilinadi.

14. Quyidagi hollarda nomzodlar va tibbiy xulosa egalari oʻqishni davom ettirishdan, uchish ishiga, HHB ishiga, kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga yoki parvoz faoliyatiga qaytishdan oldin tibbiy ekspert yoki TUK aʼzosi maslahatidan oʻtishi lozim:

har qanday jarrohlik amaliyoti oʻtkazilganda;

tibbiy tekshiruv natijalari belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga javob bermaganda;

har qanday dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda;

har qanday sababga koʻra hushdan ketish holati kuzatilganda;

litotripsiya usulida buyrak toshini maydalash amaliyoti oʻtkazilganda;

koronar angiografiya oʻtkazilganda;

tranzitor ishemik xuruj kuzatilganda;

xurujli yurak aritmiyalari, shu jumladan boʻlmachalar hilpillashi yoki fibrillyatsiyasi aniqlanganda.

2-bob. Nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish

15. Tibbiy xulosa olish uchun nomzod TUKga ushbu Aviatsiya qoidalarining 4-ilovasiga muvofiq shakldagi arizani taqdim etadi. Arizada nomzod sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlash uchun muhim boʻlgan sogʻligʻi holati, shaxsiy, oilaviy va irsiy anamneziga doir barcha maʼlumotlarni toʻliq qayd etadi hamda ularning toʻgʻriligini imzosi bilan tasdiqlaydi.

Arizaga avval berilgan tibbiy xulosa va oʻtkazilgan tibbiy koʻrik maʼlumotlari ilova qilinadi.

Arizada koʻrsatilgan sogʻligʻining holatiga tegishli yolgʻon maʼlumotlar nomzodga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos hisoblanadi.

TUK tomonidan arizada koʻrsatilgan maʼlumotlar hamda nomzodning kasallik tarixi oʻrganib chiqilgandan soʻng uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat beriladi.

Tibbiy koʻrikni oʻtkazishda nomzodning jismoniy va ruhiy holati, koʻrish, eshitish hamda ranglarni ajrata olish qobiliyati baholanadi.

16. Nomzodning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kasallik yoki boshqa holatlarni yashirgani yoki yolgʻon maʼlumotlar taqdim etgani aniqlanganda, TUK raisi mazkur holat yuzasidan chora koʻrish uchun tibbiy ekspertga bildirgi rasmiylashtiradi.

Tibbiy ekspertlar tomonidan mazkur holatlar oʻrganiladi va tahlil qilinadi. Natijalariga koʻra nomzodga ogohlantirish berilishi yoki tibbiy xulosa berish rad etilishi mumkin.

Mazkur qaror haqida bildirish xati nomzodga bevosita (elektron shaklda yoki pochta orqali) yuboriladi.

17. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlar qabul komissiyasining yoʻllanmasi asosida, kursantlar fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkiloti tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, aviatsiya xodimlari ish beruvchi tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, boshqa shaxslar esa shaxsiy arizasiga muvofiq TUK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Yoʻllanmada nomzodning egallashi nazarda tutilayotgan yoki egallab turgan mutaxassisligi, lavozimi, umumiy uchish soati, foydalanilgan va foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni koʻrsatiladi. Yoʻllanma masʼul shaxs tomonidan imzolanadi va muhr bilan tasdiqlanadi.

18. Tibbiy koʻrikdan oʻtishga sogʻligʻi holatiga koʻra harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan shaxslarga ruxsat beriladi.

19. Nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun belgilangan muddatda kelishi uni tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuborgan tashkilot tomonidan nazorat qilinadi.

20. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan tarkibga xizmat koʻrsatuvchi fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorlari, shuningdek ularning rahbariyati TUK faoliyatida ishtirok etishiga yoʻl qoʻyiladi.

21. Aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kunda, ishdan ozod qilinadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtishdan oldin ularga dam olish uchun 1 kun berilishi lozim.

22. Tibbiy koʻrikdan oʻtish va tibbiy xulosa berish tibbiy koʻrik boshlangan paytdan eʼtiboran 1 kun davomida amalga oshiriladi.

23. Tibbiy koʻrsatmalar (kasallik darajasini yoki qoʻshni aʼzolar funksiyalarining saqlanganligini aniqlash) mavjud boʻlganda, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalar aniqlangan kundan eʼtiboran uch ish kunidan kechiktirmay oʻtkaziladi.

24. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval TUK psixologi tomonidan kasbiy psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Kasbiy psixologik tanlov natijalari asosida nomzodning tanlagan kasbiga muvofiqligi toʻgʻrisida TUK psixologining xulosasi rasmiylashtiriladi.

TUK psixologining “fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishi maqsadga muvofiq” degan xulosasi berilganda nomzod tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

25. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar uchun TUK tomonidan takroriy psixologik yoki tibbiy tekshiruv faqat zaruriyat yuzaga kelganda (aniqlangan qarama-qarshi maʼlumotlar, shubhali koʻrsatkichlar yoki qoʻshimcha baholashni talab etuvchi holatlar) oʻtkaziladi.

26. Nomzodda tanlagan kasbiga yoki kasbiy faoliyatini xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik yoki nuqson aniqlanganda, TUK aʼzosi (tibbiy ekspert) mazkur holat boʻyicha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiradi va nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻxtatiladi.

Aviatsiya xodimiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq kasallik haqidagi guvohnoma uni yaroqsiz deb topgan TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi.

27. Kursantlar va aviatsiya xodimlarining navbatdan tashqari tibbiy koʻrigi quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

kasbiy faoliyati (oʻqish) davrida yuzaga kelgan kasallik yoki jarohatlar natijasidagi vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlikda yoki sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etish ehtimoli mavjud boʻlganda;

sogʻligʻi holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi yoki insidenti yuzasidan aviatsiya hodisasini tekshirish komissiyasi raisining koʻrsatmasiga muvofiq;

tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda (yangi aniqlangan kasalliklarning aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatga yaroqliligiga taʼsirini baholash zarurati tugʻilganda, kasallik zoʻrayganda yoki surunkali charchoq belgilari aniqlanganda);

tibbiy xulosaning amal qilish muddati tugashi havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqish davriga toʻgʻri kelgan hollarda oʻqishga yuborishdan avval.

28. Kursantlar va aviatsiya xodimlarida ogʻir kasallik yoki jarohatlar aniqlanganda TUK tomonidan davolash muassasasi taqdim etgan hujjatlar asosida yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

29. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan aviatsiya xodimida kasb kasalligining dastlabki belgilari aniqlanganda TUK tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda uning sogʻligʻini nazorat qilish va kasallik rivojlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar tavsiya etiladi.

Aviatsiya xodimida kasb kasalligining mavjudligi TUK tomonidan tasdiqlangan taqdirda u kasbiy faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi.

3-bob. Rasmiy tibbiy xulosa berish va shikoyat qilish

30. Nomzodning kasallik tarixi oʻrganilib, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan soʻng TUK aʼzosi quyidagilardan birini amalga oshiradi:

nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqli deb topilganda, tegishli klass boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 6-ilovasiga muvofiq shaklda tibbiy xulosa (sertifikat) beradi;

nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqsiz deb topilganda, tibbiy xulosa berishni rad etadi;

nomzodning sogʻligʻi holati ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq TUK aʼzosi tomonidan parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi deb baholanmaganda, tibbiy xulosa berish masalasini koʻrib chiqish vakolatli organning reviziya komissiyasiga (bundan buyon matnda RK deb yuritiladi) taqdim etiladi.

31. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermagan hollarda, biroq mazkur holat parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaganda, TUK tomonidan tibbiy xulosa berish vakolati RKga beriladi.

32. RK vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda uchuvchi-inspektor yoki dispetcher-inspektorlardan iborat tarkibda shakllantiriladi.

RK vakolatli organ rahbarining buyrugʻi bilan kamida uch nafar aʼzodan, shu jumladan komissiya raisidan iborat tarkibda tuziladi. Tibbiy ekspertlardan biri RK raisi etib tayinlanadi.

RK faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining mutaxassislari va ekspertlari, shuningdek fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari jalb etilishi mumkin.

Rasmiy tibbiy xulosa ICAOning moslashuvchanlik prinsipi asosida RK tomonidan rasmiylashtiriladi.

33. TUKning barcha aʼzolari nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi va tibbiy xulosalarni rasmiylashtiradi hamda RK tomonidan tibbiy xulosani xolisona va toʻliq baholashni taʼminlash maqsadida TUK RKga nomzodga oid barcha zarur tibbiy maʼlumotlarni toʻliq hajmda taqdim etadi.

34. RK tomonidan nomzodning tibbiy hujjatlari oʻrganib chiqiladi. Bunda uning jismoniy va ruhiy holati, TUK aʼzolari tomonidan berilgan tibbiy xulosalar, kasallikning rivojlanish dinamikasi va kechish xususiyatlari, funksional buzilishlar darajasi, mavjud kasalliklar hamda zararli omillarning nomzodning yoshi va kasbiy faoliyatiga taʼsiri, ish sharoitidagi zararli omillarning sogʻligʻiga salbiy taʼsiri, mehnat qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish ehtimoli, shuningdek kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyati, malakasi va tajribasi (ish joyidan berilgan tavsifnoma yoki trenajyor sinovi natijalari asosida) tahlil qilinadi hamda individual tartibda baholanadi.

35. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq uning sogʻligʻi parvozlar xavfsizligiga tahdid solmaydi deb topilganda, ushbu holat rasmiy tibbiy xulosada koʻrsatiladi.

36. Guvohnoma egasi xizmat vazifalarini bajarishda parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida muayyan cheklovlarga (oylik uchish soatini kamaytirish yoki faqat kunduzgi parvozlarni bajarishga ruxsat etish va boshqalar) rioya etishi zarur boʻlganda, bunday cheklovlar tibbiy xulosada qayd etiladi.

37. Rasmiy tibbiy xulosa quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi:

ikkinchi uchuvchi sifatida uchish ishiga yaroqli;

koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida uchish ishiga yaroqli;

oʻzlashtirilgan havo kemasida (havo kemasining turi koʻrsatilgan holda) uchish (parvoz) ishiga yaroqli;

parvoz vaqtining belgilangan oylik normasini uzaytirishga yaroqli;

faqat yoʻlovchilarsiz uchish ishiga yaroqli;

egallamoqchi boʻlgan kasbi boʻyicha oʻqishga yoki oʻqishni davom ettirishga yaroqli;

mutaxassisligi boʻyicha ishga yoki ishni davom ettirishga yaroqli.

RK tomonidan rasmiy tibbiy xulosa chiqarishda komissiya aʼzolarining mustaqilligi va xolisligi taʼminlanishi lozim.

38. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzod tibbiyotning ixtisoslashgan sohalari boʻyicha mutaxassislarga tibbiy maslahat va qoʻshimcha tekshiruvlardan oʻtish uchun yuboriladi.

39. Nomzodning sogʻligidagi oʻzgarishlarni hamda uning sogʻligi holatini parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaydigan barqaror jismoniy va ruhiy holatda ekanligini (maʼlum bir organning yoʻqligi yoki funksional zaifligi, koʻrish yoki eshitish qobiliyatining pasayishi kabi holatlarda), parvoz bilan bogʻliq kasbiy vazifalarni hamda ish sharoitlarida yuzaga keluvchi xavfli vaziyatlarda (masalan, noqulay ob-havo sharoitlari) yetarli darajada xavfsiz bajara olish qobiliyatini aniqlash maqsadida trenajyor sinovi oʻtkaziladi.

Trenajyor sinovi natijalari, uchuvchi-inspektorning (dispetcher-inspektor) trenajyor sinovi natijalari asosida bergan tavsiyalari bilan birga rasmiylashtiriladi.

40. Uchuvchi-inspektor (dispetcher-inspektor) tavsiyalari tibbiy ekspertlar bilan kelishilgan holda nomzodning kasbiy vazifalari va majburiyatlariga doir ekspluatatsiya cheklov kodlari ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq qoʻllaniladi.

41. Tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy eksperti, TUK raisi yoki TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi, imzolanadi, TUK muhri bilan tasdiqlanadi, tibbiy xulosalar reyestrida roʻyxatga olinadi va uning egasiga beriladi.

42. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddati, tegishli klassi hamda tibbiy yaroqlilikka doir ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq cheklovlar (mavjud boʻlganda) koʻrsatilishi lozim.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda tibbiy xulosada uning egasining sogʻligʻi holatiga xos alohida belgilar, shu jumladan individual qon bosimi, puls koʻrsatkichlari va boshqa zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi.

43. Nomzod yoki guvohnoma egasi TUK tomonidan chiqarilgan tibbiy xulosadan norozi boʻlgan taqdirda u mazkur xulosa bilan tanishgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida RKga shikoyat berish huquqiga ega.

44. Nomzod (ariza beruvchi) shikoyatni koʻrib chiqishda ishtirok etish huquqiga ega.

45. Shikoyat yozma yoki elektron shaklda beriladi va unda quyidagilar koʻrsatilishi lozim:

ariza beruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi hamda aloqa maʼlumotlari;

nizo qilinayotgan tibbiy xulosa rekvizitlari;

norozilik asoslari va dalillar;

ilova qilinadigan hujjatlar.

46. Shikoyat RK tomonidan u kelib tushgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida koʻrib chiqiladi.

RK shikoyatni koʻrib chiqish sanasi va joyi toʻgʻrisida nomzodni kamida 3 ish kuni oldin yozma yoki elektron shaklda xabardor qilishi lozim.

Shikoyatni koʻrib chiqish jarayonida RK:

barcha tibbiy hujjatlarni oʻrganadi;

zarur hollarda qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlarni tayinlaydi;

mustaqil ekspertlarni jalb etadi;

nomzodni tinglaydi.

47. Shikoyatni koʻrib chiqish natijasiga koʻra RK quyidagi qarorlardan birini qabul qiladi:

tibbiy xulosani oʻz kuchida qoldirish;

tibbiy xulosani bekor qilish va yangi tibbiy xulosa chiqarish.

48. RK qarori yozma yoki elektron shaklda rasmiylashtiriladi hamda rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida ariza beruvchiga pochta orqali yuboriladi.

49. Nomzod RK qaroridan norozi boʻlgan taqdirda u belgilangan tartibda sudga murojaat qilish huquqiga ega.

4-bob. Tibbiy xulosaning muddati va tibbiy hujjatlarni rasmiylashtirish

50. Tibbiy xulosaning amal qilish muddati uning berilgan sanasidan boshlab hisoblanadi. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddatini boshlanishi va tugashi sanalari aniq koʻrsatilishi zarur.

Tibbiy xulosalarning amal qilish muddatlari quyidagicha belgilanadi:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining uchuvchi-kursanti, shturman-kursanti, bortmuhandis-kursanti, tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), shturman, bortmuhandis, sinovchi-uchuvchi uchun — 12 oy;

HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havo harakati boshqaruvchisi dispetcher-kursanti uchun — 48 oy;

havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havaskor uchuvchi-kursanti, uchuvchi-planerist-kursanti, erkin aerostat uchuvchi-kursanti uchun — 60 oy;

bortmexanik, bortradist, kabina ekipaji aʼzosi, yuk tashuvchi havo kemasining bortoperatori va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining bortmexanik-kursanti, bortradist-kursanti, kabina ekipaji aʼzosi-oʻquvchisi uchun — 36 oy;

bir uchuvchi boshqaruvidagi samolyotlarda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 40 yoshdan oshgan, yoʻlovchilarni tashish boʻyicha tijorat uchishlarini bajaradigan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi uchun — 6 oy;

fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 60 yoshga toʻlgan, havo transportida tijorat tashuvlarini bajarishda band boʻlgan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi hamda koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi uchun — 6 oy;

40 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 24 oy;

50 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 12 oy;

Tibbiy xulosaning amal qilish muddati nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtgan kundagi yoshiga nisbatan belgilanadi.

51. Chet elda shartnoma asosida faoliyat yuritayotgan fuqaro aviatsiyasi aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosa ICAO standartlari va tavsiya etilgan amaliyotlari talablarini hisobga olgan holda, ushbu Aviatsiya qoidalari talablariga muvofiq beriladi.

52. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi.

53. Tibbiy xulosalar quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi:

HHB dispetcherligiga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

tijorat aviatsiyasida uchuvchilikka, yoʻnalishdagi uchuvchilikka, sinovchi-uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz) yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

kabina ekipaji aʼzoligiga, bortoperatorlikka ishga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

havaskor uchuvchilikka, uchuvchi-planeristlikka, erkin aerostat uchuvchiligiga parvozga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

aviatsiya kimyoviy ishlarida (bundan buyon matnda AKI deb yuritiladi) uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz).

54. AKI ishlarini bajaruvchi uchuvchilar tarkibi sogʻligi jihatidan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsiz deb topilganda (masalan, AKI oʻziga xos sharoitlari taʼsirida oshqozon-ichak tizimi yoki nafas olish organlari kasalliklarini zoʻrayishida, maʼlum bir kimyoviy moddaga allergiya mavjud boʻlganda), ularga “mineral oʻgʻitlar va biopreparatlar bilan ishlashga yaroqli” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

55. Tibbiy koʻrik davomida aviatsiya xodimi sogʻligʻida salbiy oʻzgarishlar aniqlanganda (masalan, kasallik xuruji yoki surunkali charchoq), shifoxonada, ambulator yoki sanatoriy-kurort sharoitida davolanish hamda reabilitatsiya uchun bosqichli (vaqtinchalik) tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Kasbiga qayta tiklanish ehtimoli boʻlmagan hollarda bosqichli tibbiy xulosa qoʻllanilmaydi.

56. Kasallik, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyin tiklanish ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda aviatsiya xodimiga (kursant, oʻquvchi) vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

Tiklanish muddati 1 oydan 6 oygacha boʻlgan hollarda vaqtincha yaroqsizlik belgilanadi.

Bu davrda aviatsiya xodimi (kursant, oʻquvchi) fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori va TUK aʼzosi tomonidan dispanser kuzatuvida boʻladi.

57. Jismoniy va ruhiy sogʻligʻi holatiga koʻra oʻz kasbiy vazifalarini bajarishga qodir boʻlgan uchuvchilar xavfsiz uchuvchi deb topiladi va ularga cheklovlarsiz tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Bunday uchuvchilarga oʻzlashtirgan havo kemasi turidan tashqari boshqa turdagi havo kemalarini oʻzlashtirish uchun oʻqishga ruxsat etiladi.

58. Noqulay iqlim, mehnat va yashash sharoitlarining keskin oʻzgarishi natijasida aviatsiya xodimida mavjud kasalliklarning rivojlanishi yoki kuchayishi ehtimoli mavjud boʻlganda “iqlimi noqulay hududlar va mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Mazkur cheklov qoʻllanilganda, aviatsiya xodimi ushbu hududlar yoki mamlakatlarga xizmat safariga yuborilmaydi.

59. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq tibbiy xulosa tibbiy ekspertlar tomonidan individual yondashuv asosida rasmiylashtiriladi.

Nomzodning sogʻligʻi holati boʻyicha tibbiy ekspertiza oʻtkazishda murakkab yoki munozarali holatlar yuzaga kelgan taqdirda quyidagi omillar hisobga olinadi:

nomzodning sogʻligʻi holatining oʻziga xos xususiyatlari;

sogʻligʻi holatining parvozlar xavfsizligiga taʼsiri;

kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotish ehtimoli;

kasbiy faoliyatni davom ettirishda kasallikning rivojlanishi yoki qaytalanish ehtimoli;

kasallikning kompensatsiya darajasi;

psixologik tekshiruv natijasida aniqlangan individual psixofiziologik xususiyatlar;

bajariladigan ishning xususiyatlari hamda mehnat sharoitlari;

qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar natijalari va malakali mutaxassislarning maslahatlari.

Mazkur omillar asosida nomzodning individual yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy ekspertlarning tibbiy xulosasi rasmiylashtiriladi.

60. Tibbiy hujjatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda uning berilgan sanasi, tibbiy xulosani bergan komissiyaning nomi, nomzodning familiyasi, ismi va otasining ismi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun asos, asosiy va yondosh tashxislar hamda ularning asoratlari, mavjud xavf omillari, shuningdek komissiya tomonidan keyingi davr uchun berilgan tavsiyalar qayd etiladi hamda vakolatli organning TUK muhri bilan tasdiqlanadi.

61. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlarga ushbu Aviatsiya qoidalarining 8-ilovasiga muvofiq bir nusxada tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi rasmiylashtiriladi.

62. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari oʻquvchilari, kursantlari va aviatsiya xodimlari uchun vakolatli organ muhri bilan tasdiqlangan tibbiy kitobcha (yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat) rasmiylashtiriladi.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari tibbiy kitobchaga tibbiy koʻrik natijalarini qayd etadi. Nomzod oʻz shikoyatlari mavjudligi yoki yoʻqligini, shuningdek oʻzi haqidagi maʼlumotlarning toʻliq va aniq ekanligini tibbiy kitobchada shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari kiritilgan maʼlumotlarning ishonchliligi va toʻgʻriligini shaxsiy imzosi hamda shaxsiy muhri bilan (mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlaydi, shuningdek oʻz familiyasi, ismi va otasining ismini qayd etadi.

Tibbiy hujjatlarni rasmiylashtirishda umumiy qabul qilingan qisqartmalardan tashqari boshqa qisqartirilgan soʻzlar va belgilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

63. TUK aʼzolari tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari (shaxsiy koʻrik va tibbiy tekshiruv natijalari, mutaxassislar maslahatlari, tashxis, berilgan tavsiyalar) ushbu Aviatsiya qoidalarining 9 — 13-ilovalariga muvofiq hisobot shaklida rasmiylashtiriladi.

64. TUK aʼzolarining tibbiy xulosa berishda hamda shifokorlik faoliyatini amalga oshirishda mazkur aviatsiya qoidalariga rioya etishini, shuningdek aviatsiya tibbiyoti nuqtai nazaridan xavf omillarini baholash qobiliyatini aniqlash hamda ularning faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida tibbiy ekspertlar TUK tomonidan rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalarni Aviatsiya qoidalarining 14-ilovasiga muvofiq baholab boradi.

65. Oʻqishga yaroqli yoki yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning tibbiy varaqalari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari (qon tahlillari, elektrokardiografiya natijalari va boshqa tibbiy hujjatlar) TUK arxivida 3 yil davomida saqlanadi.

66. Quyidagi hollarda TUK tomonidan aviatsiya xodimlariga rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalar ekspert baholash uchun tibbiy ekspertlarga taqdim etilishi lozim:

kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilganda;

ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga tiklanganda;

fuqaro aviatsiyasi tizimiga ishga qabul qilinayotgan aviatsiya xodimlariga nisbatan;

55 yoshdan 65 yoshgacha boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan.

Bunda TUK tibbiy xulosasi rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida aviatsiya xodimining soʻnggi 3 yildagi tibbiy hujjatlari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari tibbiy ekspertlarga taqdim etiladi.

67. Tibbiy ekspertlar tibbiy hujjatlarni qabul qilgandan soʻng 3 ish kuni ichida ularni koʻrib chiqadi va tibbiy xulosani tasdiqlaydi.

Tekshiruv natijalari boʻyicha bayonnoma yoki elektron shakldagi unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat rasmiylashtiriladi hamda ushbu hujjatlar TUKga qaytariladi.

68. Kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, shuningdek ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, biroq keyinchalik oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanayotgan aviatsiya xodimlariga ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq “Kasallik haqida guvohnoma” rasmiylashtiriladi.

69. Nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilgan taqdirda, ushbu Aviatsiya qoidalarining 15-ilovasiga muvofiq “Tibbiy xulosa berishni rad etish haqidagi xabarnoma” ish beruvchiga yuboriladi yoxud nomzodga reyestrda qayd etilgan holda, shaxsiy imzosi olinib topshiriladi yoki elektron shaklda yuboriladi.

70. Aviatsiya xodimining vafoti yoki kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holati yuzaga kelganda, bu haqdagi maʼlumotni qabul qilgan TUK aʼzosi yoki fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori vakolatli organni bu haqda maʼlumot olingan paytdan eʼtiboran darhol, biroq ikki soatdan kechiktirmay, telefon, SMS-xabar yoki elektron aloqa vositalari orqali xabardor qilishi zarur.

Holat yuz bergan kundan eʼtiboran 5 ish kuni ichida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ushbu Aviatsiya qoidalarining 16-ilovasiga muvofiq belgilangan shakldagi “Aviatsiya xodimlari orasida oʻlim yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holatlarini tahlil qilish uchun soʻrovnoma”ni rasmiylashtiradi va vakolatli organga taqdim etadi.

Soʻrovnoma taqdim etilgandan soʻng 5 ish kuni ichida mazkur holat yuzasidan tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda holat yuz bergan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ishtirokida tibbiy kengash oʻtkaziladi. Kengashda holatga doir maʼlumotlar tahlil qilinadi, bajarilishi lozim boʻlgan tavsiyalar ishlab chiqiladi hamda uning natijalari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi.

71. Kalendar yili yakunlangandan soʻng 5 ish kuni ichida TUK hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 17 va 18-ilovalariga muvofiq belgilangan shakldagi hisobotlarni tibbiy ekspertlarga taqdim etadi.

Mazkur hisobotlar asosida vakolatli organ tomonidan yakunlangan yil boʻyicha “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrik natijalarining tahliliy hisoboti” tayyorlanadi.

Tahlil natijalariga koʻra parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlashga doir tavsiyalar ishlab chiqiladi.

72. Vakolatli organ tomonidan oʻtkaziladigan yakuniy aviatsiya tibbiyoti kengashida barcha hisobotlar muhokama qilinadi, joriy yil uchun tavsiyalar tasdiqlanadi va kengash yakunlari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi.

Mazkur kengashda TUK aʼzolari, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotlarining vakillari ishtirok etadi.

5-bob. Tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligini taʼminlash

73. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari, TUK aʼzolari hamda boshqa tashkilotlar oʻrtasidagi yozishmalar, tibbiy koʻrikka doir barcha hujjatlar, shuningdek nomzodlarning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi tibbiy hujjatlar va maʼlumotlar konfidensial maʼlumotlar hisoblanadi.

74. Konfidensial maʼlumotlar (hujjatlar) himoyalangan xonalarda va qulflanadigan javonlarda, tibbiy ekspertlar va TUK rekvizitlari, shuningdek tibbiy xulosa blanklari metall seyflarda saqlanadi hamda ulardan faqat vakolatli organning tibbiy ekspertlari va TUK aʼzolari foydalanishi mumkin.

75. Tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy hujjatlar va tibbiy maʼlumotlarning saqlanishi hamda ularning maxfiyligini taʼminlash uchun javobgardir.

76. TUK aʼzolari nomzodlarga oid tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligiga qatʼiy rioya etishi va ushbu maʼlumotlarning uchinchi shaxslarga oshkor etilmasligini taʼminlashi shart.

Konfidensial maʼlumotlar bilan ishlash huquqi berilgan tibbiy xodimlar ushbu maʼlumotlarni sir saqlash majburiyatini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

77. Aviatsiya hodisalari yoki parvozlar xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq holatlarda konfidensial tibbiy maʼlumotlar faqat aviatsiya hodisalarini tekshiruv komissiyasi raisiga taqdim etiladi.

Bunda taqdim etiladigan tibbiy maʼlumotlarning hajmi va mazmuni komissiya tarkibiga kiritilgan tibbiy ekspert (shifokor) tomonidan belgilanadi.

78. Tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun TUK aʼzolari (shifokor — mutaxassislar) xonalarini jihozlash uchun kerakli tibbiy texnika va tibbiy buyumlar ushbu Aviatsiya qoidalarining 19-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

6-bob. Tibbiy koʻrikni kechiktirish shartlari

79. Belgilangan tibbiy koʻrikni oʻtkazish joyidan uzoq hududda parvozlarni amalga oshirayotgan guvohnoma egasining navbatdagi tibbiy koʻrigini guvohnomalar berish boʻyicha vakolatli organning qaroriga koʻra kechiktirishga yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bunda tibbiy koʻrikni kechiktirish quyidagi muddatlardan oshmasligi lozim:

notijorat operatsiyalarni amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — davomiyligi 6 oydan oshmagan bitta davr;

tijorat operatsiyalarini amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr (har bir holatda uchish ekipaji aʼzosi mazkur hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olishi zarur. Agar bunday shifokorlik komissiyasi aʼzosi mavjud boʻlmasa, mazkur hududda tibbiy amaliyot bilan shugʻullanish uchun rasmiy ruxsatga ega boʻlgan shifokor tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi);

havaskor uchuvchi uchun davomiyligi — 24 oydan oshmagan bitta davr (nomzod vaqtincha boʻlib turgan hududda ushbu hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olgan boʻlishi lozim. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi);

tashqi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr.

7-bob. Komissiya oraliq davrida tibbiy kuzatuvni tashkil etish

80. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari va aviatsiya xodimlarining tibbiy koʻrikdan oʻtgan kunidan boshlab navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtadigan kungacha boʻlgan davr komissiyalar oraligʻi davri deb hisoblanadi. Ushbu davrda ularning tibbiy kuzatuvi fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi.

81. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlariga nisbatan tibbiy ekspertlar va TUK tomonidan belgilangan, bajarilishi majburiy boʻlgan tavsiyalar asosida profilaktika, davolash va sogʻlomlashtirish tadbirlari, shuningdek nazorat maqsadidagi tibbiy tekshiruvlar fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi.

82. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorining tibbiy koʻrigidan oʻtadi.

Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrik natijalari asosida tibbiy kitobchaga yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjatga epikriz rasmiylashtiradi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalarini qayd etadi. Nomzod epikriz bilan tanishib chiqadi va oʻzining sogʻligʻiga doir maʼlumotlarning toʻgʻriligini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

83. Epikrizda nomzodga doir quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

shikoyatlarning mavjudligi yoki yoʻqligi, oʻtkazgan kasalliklari hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik bilan bogʻliq maʼlumotlar;

umumiy, yillik va tungi uchish soatlari, bajarilgan parvoz turlari, parvoz vaqtining normasi uzaytirilganligi, malaka oshirganligi, havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqiganligi, shuningdek aviatsiya hodisalari va insidentlari bilan bogʻliq maʼlumotlar;

mehnat taʼtilidan oʻz vaqtida foydalanganligi, sanatoriy-kurort davolanishidan oʻtganligi, mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni;

uchishdan yoki navbatchilikdan oldingi tibbiy koʻrik natijasida chetlatilganligi va uning sabablari;

TUK shifokorlarining dispanser kuzatuvlari, nomzodda mavjud zararli odatlar (omillar), davolash va sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha berilgan tavsiyalarning bajarilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

shaxsiy koʻrik maʼlumotlari;

tashxis;

sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar, mutaxassislar kuzatuvlari natijalari (sogʻligʻining yaxshilanishi, yomonlashishi yoki oʻzgarishsiz qolishi) boʻyicha fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorining xulosasi hamda kasbiy faoliyatni davom ettirishga doir tavsiyasi.

84. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori nomzodni navbatdan tashqari tibbiy koʻrikka yuborish uchun epikriz rasmiylashtirganda unda nomzodning kasallik tarixi, kasallik bilan bogʻliq sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatiga taʼsiri, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davrida kasallikning kechishi, jismoniy va ruhiy holatidagi oʻzgarishlar, maishiy sharoitlari toʻliq koʻrsatilishi lozim.

Bunda barcha tibbiy hujjatlar muhrlangan holda koʻrikdan oʻtuvchi shaxsga uning shaxsiy imzosi asosida beriladi.

85. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan komissiyalar oraligʻi davrida tibbiy koʻrik uchuvchi-kursantlar, uchuvchilar va havo harakatini boshqaruvchilarga har 6 oyda, aviatsiya xodimlarining boshqa toifalariga esa har 12 oyda bir marta oʻtkaziladi (“Sogʻlom” tashxisi qoʻyilgan shaxslar bundan mustasno).

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda (qon bosimi yoki puls koʻrsatkichlarining oʻzgaruvchanligi kuzatilganda) qoʻshimcha tibbiy koʻriklar individual oʻtkaziladi.

86. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrikni oʻtkazadi hamda uning natijalarini tibbiy kitobchaga rasmiylashtiradi. Bunda quyidagi xulosalardan biri qayd etiladi:

oʻqishni davom ettirishga, uchish ishiga, parvozga, havo harakatini boshqarish dispetcherlik ishiga, bortoperatorlik ishiga yoki kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga ruxsat berildi;

navbatdan tashqari dam olish kuni berilsin yoxud navbatdagi yoki navbatdan tashqari mehnat taʼtili berilsin;

mutaxassis maslahatiga yoki davolanishga yuborilsin, bunda davolash turi koʻrsatiladi.

87. Komissiya oraliq davrida TUK aʼzosining dispanser nazorat koʻrigi oʻtkazilganda, ular koʻrik natijalarini va xulosasini tibbiy hujjatlarda rasmiylashtiradi. Bunda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy hujjatda faqat ruxsat berish haqidagi xulosani qayd etadi.

88. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori navbatdagi tibbiy koʻrikni oʻtkazishdan oldin, 30 kun ichida ushbu Aviatsiya qoidalarining 20-ilovasiga muvofiq hamda TUK tavsiyalarini inobatga olgan holda zarur hajmdagi tibbiy tekshiruvlar oʻtkazilishini tashkil etadi.

89. Sogʻliq holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi sodir boʻlganidan soʻng fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

90. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori oʻziga biriktirilgan tarkibdagi aviatsiya xodimlarining sogʻligʻi holatini nazorat qilish maqsadida uchishdan, parvozdan, navbatchilikdan yoki ishdan oldingi yoxud keyingi tibbiy koʻriklarni tanlov asosida davriy ravishda oʻtkazadi.

8-bob. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolariga qoʻyiladigan minimal talablar

91. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari guvohnoma va malaka belgisi egalarining kasbiy vazifalarini bajarish bilan bogʻliq shart-sharoitlarni bilishi shart.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari:

tijorat aviaqatnovlarini amalga oshiruvchi havo kemasi ekipaji faoliyati boʻyicha — havo kemasi kabinasida yoki trenajyorda;

HHB dispetcherlari faoliyati boʻyicha — dispetcherlik ish joyida amaliy ish tajribasiga ega boʻlishi lozim.

92. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari uchun aviatsiya tibbiyoti boʻyicha oʻquvni oʻtash majburiy hisoblanadi.

93. TUK aʼzolari tibbiy koʻrik oʻtkazishda tibbiy tekshiruvlarning toʻliq va sifatli oʻtkazilganligiga, berilgan tibbiy xulosalarning asoslantirilganligiga, toʻgʻriligiga va xolisligiga, tibbiy hujjatlarning oʻz vaqtida toʻliq, toʻgʻri va sifatli rasmiylashtirilganligiga javobgardirlar.

94. TUK aʼzolarining aviatsiya tibbiyoti boʻyicha kasbiy malakalarining tekshirish tibbiy ekspertlar tomonidan amalga oshiriladi va tekshiruv natijalari bayonnomada rasmiylashtiriladi.

9-bob. Aviatsiya xodimlarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrigini tashkil etish

95. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlash maqsadida sogʻligʻi holatiga koʻra kasbiy vazifalari va majburiyatlarini bajarishga layoqatsiz boʻlgan aviatsiya xodimlarini oʻz vaqtida aniqlash hamda ularni parvozdan chetlatish uchun oʻtkaziladi.

96. Tibbiy koʻrik aeroport yoki aviatsiya tashkilotlarining navbatchi tibbiyot xodimlari, (shifokor yoki feldsher) tomonidan oʻtkaziladi.

97. Tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining tibbiy xulosasi amal qilish muddatining amaldaligini tekshiradi. Tibbiy koʻrikdan faqat amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlgan aviatsiya xodimlari oʻtkaziladi.

98. Tibbiy koʻrik individual oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik oʻtkazilayotgan xonada boshqa aviatsiya xodimlari va begona shaxslarning boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

99. Uchish ekipaji va kabina ekipaji aʼzolari belgilangan uchish vaqtidan kamida 2 soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

100. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi bortmuhandislar, bortmexaniklar hamda kabina ekipaji aʼzolariga uchishdan 3 yarim soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtishga ruxsat etiladi.

101. Uchish vaqti 6 soatdan ortiq muddatga kechiktirilgan taqdirda, tibbiy koʻrik qayta oʻtkaziladi.

102. Bir ish kuni davomida bir nechta parvozlarni amalga oshiruvchi uchish ekipaji aʼzolariga tibbiy koʻrik uchishdan oldin bir marta oʻtkaziladi.

103. Zaxiradagi ekipaj aʼzolari zaxiraga kirishdan oldin bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtilgan vaqtdan boshlab 6 soat oʻtgan taqdirda, uchishdan oldin qayta tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

104. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik quyidagi tartibda oʻtkaziladi:

har bir aviatsiya xodimi bilan alohida holda, 1,5 — 2 daqiqadan oshmagan vaqt davomida erkin va aniq soʻrov hamda tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi. Bunda aviatsiya xodimining sogʻligʻi boʻyicha shikoyatlari, uchishdan oldingi dam olish va ovqatlanish tartibiga rioya etganligi, dam olish sharoitlari, uyquning sifati va davomiyligi aniqlanadi. Shuningdek uning nutqi, mimikasi va ruhiy holati (xotirjamligi, sustkashligi, asabiyligi va boshqa holatlar) diqqat bilan kuzatilib baholanadi;

tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining feʼl-atvori normada ekanligini, tashqi koʻrinishini, ishchi formasining mavsumga va uchish sharoitlariga muvofiqligini, uchishga ruhan tayyorligini, shuningdek koʻz qorachigʻining yorugʻlikka reaksiyasini, teri qoplamining rangi va koʻrinishini, bodomsimon bezlarini, halqumning orqa devorini, yumshoq va qattiq tanglay shilliq qavatini hamda tilini tekshiradi;

bilak arteriyasi palpatsiyasi oʻtkaziladi va pulsning maromi, keskinligi, toʻlaqonliligi, kattaligi, shakli hamda chastotasi oʻttiz soniya davomida aniqlanib, bir daqiqaga nisbatan hisoblanadi. Puls chastotasi bir daqiqada 55 tadan 96 tagacha boʻlganda va arterial bosim koʻrsatkichlari 100/60 dan 140/90 millimetr simob ustunigacha boʻlganda uchishga ruxsat beriladi.

Aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatini bajarishi uchun arterial bosimning eng yuqori ruxsat etilgan darajasi 160/95 millimetr simob ustuni deb hisoblanadi.

Feʼl-atvordagi odatdagidan tashqari gʻayritabiiy holatlar, tomir urishi maromining buzilishi, yuz terisi va shilliq qavatlarning qizarishi, oqarishi, koʻkarishi, akrotsianoz, qovoqlar va yuzning shishishi, teri qoplami va koʻz oq pardasining sariqlashishi, shuningdek aniqlangan boshqa patologik holatlar batafsil tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻladi.

Aviatsiya xodimining arterial bosimi va tana harorati tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda oʻlchanadi. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi ekipaj aʼzolarida qoʻshimcha ravishda tana harorati hamda arterial bosim oʻlchanadi.

105. Ekipaj aʼzolarining uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari ushbu Aviatsiya qoidalarining 21-ilovasiga muvofiq tegishincha “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzolarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jurnali”ga quyidagi tartibda rasmiylashtiriladi:

tibbiyot xodimi jurnalning tegishli ustunlarini toʻldiradi, aviatsiya xodimining sogʻligʻi holati yuzasidan shikoyati yoʻqligi hamda mehnat va dam olish tartibiga rioya qilganligini tasdiqlash uchun tegishli ustunga imzo qoʻyadi;

aviatsiya xodimining sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlari, kasallikning obyektiv belgilari va charchoq alomatlari mavjud boʻlmaganda, shuningdek mehnat va dam olish tartibi buzilishi aniqlanmaganda, tibbiyot xodimi uchishga ruxsat berilganligi haqida jurnalga “ruxsat” deb yozadi va imzo qoʻyadi;

ekipajning barcha aʼzolari tibbiy koʻrikdan oʻtgandan soʻng tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga aeroport yoki aviatsiya tashkilotining tibbiy boʻlinmasi nomi koʻrsatilgan shtampni bosadi, sanani, muvofiqlashtirilgan universal vaqt (UTC) boʻyicha soat va daqiqalarni, uchishga ruxsat berilgan ekipaj aʼzolarining umumiy sonini qayd etadi va imzo qoʻyadi;

Tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga tuzatishlar yoki qoʻshimcha yozuvlar kiritishga haqli emas.

106. Aviatsiya xodimida parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi holatlar aniqlanganda, (sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlar mavjud boʻlganda, charchoq yoki kasallik belgilari kuzatilganda, mehnat va dam olish tartibi buzilganda, shuningdek alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganda) u uchishdan chetlatiladi.

Bunda tibbiyot xodimi ushbu Aviatsiya qoidalarining 22-ilovasiga muvofiq “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzosini (havo harakatini boshqaruvchi dispetcherni) parvozlardan chetlatish jurnali”ga “chetlatildi” degan yozuvni kiritadi va imzo qoʻyadi.

Aviatsiya xodimini u biriktirilgan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokoriga taqdim etish uchun ushbu Aviatsiya qoidalarining 23-ilovasiga muvofiq uchish ishidan chetlatilgani haqidagi maʼlumotnoma beriladi.

107. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 24-ilovasiga muvofiq yakunlangan yil uchun uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari haqidagi maʼlumotlar vakolatli organga keyingi yilning 5-sanasiga qadar taqdim etiladi.

108. Jarrohlik ekspertizasida boʻgʻimlar harakatchanligi ushbu Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanishi, oʻqishga kiruvchilarda tana rivojlanishi mutanosib boʻlishi kerak.

10-bob. Yakuniy qoida

109. Mazkur Aviatsiya qoidalari talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 1-ILOVA

1-klass tibbiy xulosasini olishga nomzodlarning sogʻliq holatiga qoʻyilgan tibbiy talablar

1-bob. Umumiy talablar

1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim:

nomzodda nevrologik kasallikning mavjudligi yoki mavjud emasligi;

mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli;

nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi;

nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi;

aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli.

Aviatsiya xodimlari va kursantlarning ruhiy holatining nazorat kuzatuvi nevrolog, psixolog va fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi.

2. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda yoki gumon qilinganda yoxud boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, ular oʻqishdan yoxud oʻz kasbiy funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi.

Mazkur uchuvchi tarkibi yoki kursantning ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi.

Psixiatr koʻrigi va tekshiruvlari uchuvchi tarkibi yoki kursantning roziligi bilan amalga oshiriladi.

Uchuvchi tarkibi yoki kursantning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi.

3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi.

4. Uchuvchining ruhiy va jismoniy holatini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda havo kemasini boshqarish boʻyicha uning kasbiy yaroqliligini belgilovchi quyidagi talablar hisobga olinishi lozim:

uchish jarayonida havodagi vaziyatni va oʻzining fazoviy holatini toʻgʻri aniqlashi uchun rivojlangan sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, muvozanat, propriosepsiya, kinesteziya) ega ekanligi;

uchish sharoitlarini toʻgʻri baholashi, maʼlumotni oʻz vaqtida va toʻgʻri qabul qilishi, uni qayta ishlashi va havo kemasini belgilangan manzilga xavfsiz yetib borishi hamda qoʻnishini taʼminlovchi qarorlar qabul qilish qobiliyatiga egaligi;

uchish jarayonida belgilangan harakatlar va boshqaruv amallarini bajarish uchun jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha tayyorligi.

5. Nomzodning ruhiy holati buzilishini tekshirishda quyidagilar aniqlanishi kerak:

tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatining buzilishiga boʻlgan moyilligi;

ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti muhim genetik komponentga egaligi;

ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi;

bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishning pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatning buzilganligi alomatlarining mavjudligi.

6. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

2-bob. Ruhiy holatning buzilishi va asab kasalliklari

7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasada oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi.

Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi:

ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi;

jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi;

ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi.

9. Aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlganidan soʻng uchuvchi ekipaj aʼzolarida kuzatilishi mumkin boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishini baholashda quyidagi omillar inobatga olinadi:

hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati;

koʻrikdan oʻtayotgan nomzodning birlamchi emotsional taʼsiri;

komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi;

mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi;

hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar.

10. Aviatsiya hodisasidan keyingi ruhiy tushkunlik yoki depressiya holatlari uchuvchining parvoz xavfsizligi talablarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak.

Tekshiruv jarayonida uchuvchining kasbiy majburiyatlarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatgan omillar, shaxsiy omillar va inson omili, shu jumladan havo kemasini boshqarishdagi xato harakatlar, tashkiliy omillar, uchuvchining kasbiy faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, sogʻligʻi holatida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushishi yoki vafoti kabi holatlar hamda ushbu voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirlanishining sabablari aniqlanishi lozim.

11. Uchuvchining yengil darajada ifodalangan ruhiy holatning oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va maxsus tavsiyalar talab etilmasa, uning ruhiy va jismoniy sogʻligʻi holati barqaror deb topilganda hamda parvozlar xavfsizligini taʼminlashga toʻsqinlik qiluvchi omillar aniqlanmaganda, nevrolog koʻrigi oʻtkazilgandan soʻng uchuvchilik ishiga ruxsat berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Uchuvchi tarkibida yoki kursantlarda aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy holatning buzilishlari va nevrotik holatlar kuzatilganda, ularning davomiyligi, uchuvchi tarkibida yoki kursantlarning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, komandir-instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda tibbiy yaroqlilik masalasi hal etiladi.

Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv sindromlari yoki uchuvchilik faoliyatini davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi boshqa psixologik taʼsirlar mavjud boʻlganda, ularga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlarining ijobiy natijalari kuzatilganda aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Psixopatiyalar ularning shakli va klinik belgilari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shuningdek nomzodning psixik boʻlmagan buzilishlar (paranoid, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

12. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha uchuvchi tarkibi va kursantlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi:

a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10):

ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43);

b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10):

uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2);

bosinqirashlar (F51.5);

organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52);

tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53);

boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54);

aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59).

Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi.

Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

13. Suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) muammoga adekvat yechim topa olmaydi va ushbu holat ruhiy krizis sifatida tavsiflanadi. Mazkur krizis holatlari quyidagi kasalliklarda uchraydi:

bipolyar affektiv buzilishning depressiv fazasi;

ajitatsiya bilan kechuvchi involyustiya depressiya;

alkogol bilan bogʻliq depressiv holatlar;

shizofreniya;

epilepsiya va boshqa organik ruhiy holatning buzilishlari.

Ushbu holatlarni oʻrganish jarayonida psixiatr hodisa boʻyicha guvohlarning koʻrsatmalarini, suitsidal urinishga sabab boʻluvchi omillarni, shaxsiy va oilaviy anamnezni, autoagressiv harakatlarning mazmuni, shakli va motivlarini aniqlashi lozim.

Mazkur holatlarda psixiatrik tekshiruv oʻtkazilishi hamda psixiatr tomonidan tibbiy xulosa rasmiylashtirilishi zarur.

Anamnezida suitsidal urinishlar aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi.

14. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindrom kuzatilgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), ushbu holatni yuzaga keltirgan sabablar bartaraf etilganda, klinik simptomlar toʻliq yoʻqolganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar va nevrolog tomonidan olib borilgan dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlganda, 4 — 6 oydan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Jismoniy (somatogen) kasalliklar sababli qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini boshdan kechirgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan soʻng doimiy quvvatlovchi (psixotrop) terapiyaga ehtiyoj mavjud boʻlmaganda va asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiya qilinganda ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladilar.

15. Shaxs buzilishlarining mavjudligini aniqlash va ekspert baholash jarayonida TUK aʼzosi quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

shaxsni davomli kuzatuvdan oʻtkazish;

ekipaj aʼzolari bilan suhbatlar oʻtkazish;

oilaviy va shaxsiy anamnezni oʻrganish;

psixologik testlar va sinovlar oʻtkazish;

jamoa ichidagi psixologik muhitni baholash.

Tekshiruv jarayonida yomon moslashuvchanlik, konfliktlilik va ijtimoiy dezadaptatsiyaga olib keluvchi shaxs buzilishlarini oddiy individual xulq-atvor xususiyatlaridan farqlash lozim.

Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Shaxsning ahamiyatsiz buzilishlarida kasbiy fazilatlarni (ish staji, tajribasi, mahorati, bajarilayotgan vazifaning sifati va boshqalarni hisobga olgan holda, yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi.

16. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda kam darajada ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlganda, asab-ruhiy faoliyatining ijtimoiy va kasbiy jihatdan yetarli kompensatsiyalanganligi aniqlansa, nomzodga aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi.

17. Uchuvchi tarkibining (kursantlar) xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat taʼsirlar paydo boʻlganda, ushbu holat psixolog va psixiatr tekshiruvini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi.

Psixiatrik tashxis tasdiqlanmaganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

Psixolog tomonidan uchuvchi tarkibining (kursantlar) individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi.

Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

18. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, dissoniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi.

Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki dissoniya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, psixiatr maslahati oʻtkaziladi hamda psixokorreksiya muolajalari amalga oshiriladi.

Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi.

Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi.

19. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi.

Oʻtkir (oʻtkirosti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyutsinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi.

Ruhiy holatni oʻzgartirish maqsadida sedativ preparatlar, trankvilizatorlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning prekursorlarini notibbiy maqsadda qabul qilish dori vositasiga qaramlik yoki uni isteʼmol qilish sifatida baholanadi.

20. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi.

Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimining oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin.

21. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv quyidagi asoslarda amalga oshiriladi:

nomzodning oʻz arizasiga asosan;

siydik, qon yoki boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida;

klinik belgilar va simptomlar mavjudligi yoki mazkur masalada xabardor boʻlgan uchinchi shaxslarning maʼlumotlari asosida.

Tekshiruv natijalari ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumotlar bir nechta mustaqil manbalardan olinishi lozim.

Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni aniqlashga qaratilgan identifikatsiyalovchi laboratoriya tahlillari nomzod tomonidan mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqinda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini tasdiqlovchi asosiy obyektiv dalil sifatida qabul qilinadi.

22. Uchuvchi tarkibi (kursantlar) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon paydo boʻlganda yoki ushbu mazmunda maʼlumot olinganda aviatsiya tibbiy xodimi uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilish ehtimolini koʻrsatadigan dalillar va sharoitlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi.

Mazkur holatda uchuvchi tarkibi (kursantlar) aviatsiya tibbiy xodimi kuzatuvida, mavjud tibbiy hujjatlar, klinik belgilari va ashyoviy dalillar (shprits, dori vositalari qoldiqlari va boshqalar) bilan birgalikda narkologik muassasaga yuboriladi.

Uchuvchi tarkibining (kursant) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligini aniqlashga qaratilgan tibbiy tekshiruvlardan bosh tortishi, unga tibbiy xulosa bermaslikka yoki ilgari berilgan tibbiy xulosaning haqiqiy emas deb topilishiga asos boʻladi.

Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki surunkali alkogolizm holatlari mavjudligi aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar), uchish faoliyatidan chetlatilgan davri va oʻtgan muddatidan qatʼi nazar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni davom ettirishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatiga qayta tiklanmaydi.

Uchuvchi tarkibida (kursant) epilepsiya tashxisi aniqlanganda, u barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi.

23. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan uchuvchi tarkibi va kursantlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuboriladi.

Yuborishdan avval tutqanoq holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan, guvohlar imzolari bilan tasdiqlangan hamda aviatsiya tibbiyot xodimi tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi.

Tashxis quyidagi majburiy tekshiruvlar asosida qoʻyiladi:

kasallik tarixi (anamnez)ni batafsil oʻrganish;

toʻliq nevrologik koʻrik;

elektroensefalografiya (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi);

kompyuter tomografiyasi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi) yoki magnit-rezonans tomografiya (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi);

psixiatr va epileptolog xulosalari.

24. Birinchi marta EEGda paroksizmal faollik aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim.

EEGda ilk bor epileptiform faollik (“choʻqqi-sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar) aniqlanganda va epilepsiya uchun xos klinik belgilar hamda markaziy asab tizimining organik shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida tekshiruvdan oʻtkaziladi.

EEGdagi paroksizmal, epileptoid faollik va ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda, 3 — 6 oy davomida takroriy nevrologiya muassasasi tekshiruvlari natijasida tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga (kursant) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ongning paroksizmal buzilishlarini (qisqa muddatli paroksizm, hushning oʻzgarishi, epizodik yoʻqotilishi) oʻtkazgan uchuvchi tarkibiga (kursant) tibbiy ekspertlar tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

25. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, bosh va orqa miyaning birlamchi kasalliklari (vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz, somatogen, vertebrogen va boshqa etiologiyali tomirlarning ikkilamchi shikastlanishlari) mavjud boʻlgan nomzodlarda kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan omillar birlamchi insult (kriz) rivojlanishi, kasallikning qaytalanishi, tranzitor ishemik epizodlar yoki miya qon aylanishining oʻtkir buzilishlari aniqlanishi hamda tibbiy xulosa chiqarilishi lozim. Tibbiy xulosada quyidagilar inobatga olinadi:

kasallikning etiologiyasi va kechishi;

nevrologik, psixik va funksional buzilishlarning darajasi;

yuklama sinovlarini bajarish qobiliyati;

psixologik tekshiruv natijalari;

bajariladigan kasbiy funksiyalarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar;

yondosh kardiologik kasalliklar (arterial gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari), qandli diabet, dislipidemiya, chekish va prognozni yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari.

26. Gemorragik yoki ishemik genezdagi miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka (bundan buyon matnda TIA deb yuritiladi) subaraxnoidal qon quyilishini yoki tomir krizi hamda miya qon aylanishining surunkali buzilishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga barcha klasslar boʻyicha yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq quyidagi klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida:

markaziy asab tizimining nevrologik va ruhiy funksiyalari saqlanganligi;

kasallikning yengil darajada boʻlishi;

aterosklerotik oʻzgarishlar minimal va barqaror xususiyatga ega ekanligi tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa barcha klinik, instrumental, psixologik koʻrsatkichlar asosida chiqariladi.

27. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagilarni inobatga olgan holda chiqariladi:

bosh miya arteriyalarining dupleks skanerlashida (bundan buyon matnda BMA DS deb yuritiladi) arteriya intimasining 1 mm dan ortiq qalinlashuvi;

ultratovush dopplerografiyasida (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) qon oqimi chiziqli tezligining chegaraga yaqin assimetriyalari, qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar (masalan, yorugʻlikka sust reaksiyali qorachiqlar, kaft-engak refleksining sustligi), yengil darajadagi kognitiv oʻzgarishlar va EEGda ahamiyatsiz funksional oʻzgarishlar (boshlangʻich belgilari bilan asab-ruhiy funksiyalari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi hamda aterosklerozning rivojlanishiga qarshi profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi);

BMA DSda bitta arteriyaning 50 foiz va undan ortiq yashirin stenozining mavjudligi, bir yoki bir nechta arteriyalarda turgʻun boʻlmaganda, embologen xususiyatga ega aterosklerotik blyashkalari aniqlanganda uchuvchi tarkibi qoʻshimcha nazorat tekshiruvlariga yuboriladi va maʼlumotlar tasdiqlanganda bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilish xavfi yuqori boʻlganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan ikki holat orasida boʻlganda, jumladan gemodinamik jihatdan ahamiyatsiz stenozlarda, turgʻun aterosklerotik blyashkalarda, normaga yaqin xavf tugʻdirmaydigan psixologik, bioximik yoki EEG oʻzgarishlar mavjudligida asab-ruhiy faoliyatlari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, transkranial BMA DS va MRT-angiografiya oʻtkaziladi hamda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosada arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni, yosh, nevrologik va psixik funksiyalarning saqlanganligi hisobga olinishi lozim.

Yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga 6 oyda 1-marta nevrolog dispanser kuzatuvi belgilanadi.

TIA oʻtkazgan shaxslar boʻyicha differensial diagnostika (turli genezli behushlik holatlaridan farqlash) majburiy ravishda oʻtkaziladi.

Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi mavjud boʻlgan uchuvchilar yaroqsiz deb topiladi.

Turli genezli vaskulitlar oʻtkazilganda, davolanish yakunlangandan soʻng remissiya muddati kamida 2 yil davom etgan barqaror holatda, kasallik turi va sabablari, xavf darajasi hamda bajariladigan kasbiy vazifalar hisobga olingan holda nomzodga individual tibbiy xulosa chiqariladi.

MRTda tomirga oid genezli gliozlar yoki 2-3 mm oʻlchamdagi mayda kistalar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh koʻrigidan oʻtkaziladi.

Kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiladigan klinik, organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

28. Kuchli darajadagi toksik zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya, qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar) yaroqsiz deb topiladi.

Uchuvchi tarkibida (kursantlar) birinchi marta nerv tizimining organik shikastlanishi aniqlanganda, nevrologik boʻlimda chuqurlashtirilgan tekshiruv va KT, MRT tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Miya faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va miya toʻqimasining tuzilmasi qaytmas darajada zararlanishi bilan kechuvchi nerv tizimining organik kasalliklari aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Uchuvchi tarkibida nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, shaxs tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bunda KT va MRT kabi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

29. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari yoki toksik zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga quyidagi shartlar bajarilganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

kasallikdan toʻliq sogʻaygan boʻlsa;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalar toʻliq tiklangan boʻlsa;

nerv tizimi faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan, faqat yengil darajadagi organik mikrosimptomlar saqlanib qolgan boʻlsa;

klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida miya toʻqimasining organik shikastlanishi belgilari aniqlanmasa.

Kasbiy faoliyatni bajarish uchun muhim boʻlgan funksiyalar klinik va funksional jihatdan yetarli darajada saqlanganda, nerv-mushak apparati hamda markaziy yoki periferik nerv tizimining sust progredient kechuvchi, boshlangʻich bosqichdagi irsiy-degenerativ kasalliklari aniqlangan nomzodlarga kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyatiga taʼsir etuvchi omillar mavjud boʻlmaganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

30. Grippli ensefalit, oʻtkir ensefalomielit va oʻtkir kana ensefaliti kabi nerv tizimining oʻtkir yuqumli-yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar quyidagi minimal muddatlar oʻtgach uchish ishiga yaroqlilikni aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi:

grippli ensefalitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 — 2 yil oʻtgach;

oʻtkir ensefalomielitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 2 yil oʻtgach;

oʻtkir kana ensefalitini oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 3 yil oʻtgach.

Epidemik serebrospinal meningitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach uchish ishiga yaroqliligini baholash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Meningokokli rinit, faringit, uncha bilinmaydigan meningokok infeksiyasini oʻtkazgan nomzodlar terapevt tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

31. Bosh va orqa miya jarohatlari oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi holatlar mavjud boʻlganda, ular uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqsiz deb topiladi:

bosh miyaning ochiq yoki yopiq jarohatlaridan soʻng markaziy asab tizimining kuchli ifodalangan organik oʻzgarishlari, ruhiy holat buzilishlari (psixotik yoki ogʻir nevrologik simptomlar bilan), gipertenzion sindrom yoki qaltiroq sindrom, posttravmatik epilepsiya, gipersomniya, diqqat yoki kognitiv funksiyalar susayishi, harakat koordinatsiyasi, nutq, sezgi yoki boshqa funksional buzilishlar, nevrologik nuqson bilan kechuvchi harakatlanish yoki tos organlari funksiyalarining buzilishi, bosh miya anevrizmalari, jarohatdan keyingi kistalar, turgʻun likvorodinamik buzilishlar, bosh suyagining 2×3 sm dan katta defektlari mavjud boʻlganda;

orqa miya jarohatlari oqibatida harakat, sezgi, tos organlari funksiyasi yoki boshqa reflektor buzilishlar mavjud boʻlsa.

32. Bosh miya jarohatini oʻtkazgan nomzodlar toʻliq sogʻaygandan keyin quyidagilar toʻliq bajarilganda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi va yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

nevrologik funksiyalarda qoldiq simptomlar mavjud boʻlmaganda;

jarohatning klinik va instrumental (EEG, MRT, KT) koʻrsatkichlari boʻyicha barqarorlik aniqlanganda;

ruhiy holat, diqqat, koordinatsiya va kognitiv funksiyalar toʻliq tiklanganda;

kasbiy vazifalarni bajarishga toʻsqinlik qiluvchi funksional nuqsonlar aniqlanmaganda.

33. Jarohatning mexanizmi va yuzaga kelish sharoitlarini baholashda miyaning kontaktsiz travmatik shikastlanishlari, shu jumladan miyaning siljishi va qon tomirlarining yorilishi, shuningdek atlanto-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim.

Tibbiy ekspert qarorini qabul qilishda ongning oʻzgargan holati hamda amneziya davrining davomiyligi hisobga olishi kerak.

Tibbiy ekspert tekshiruvda kasallik tarixi, EEG dinamikasi, yoʻqolgan funksiyalar kompensatsiyasi darajasi, stress-sinovlar va psixologik tekshiruv natijalarini hisobga olishi zarur.

Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasidan tashqari, jarohatdan keyingi davrlarda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli oldindan baholanishi hamda boshqa xavf omillari ham inobatga olinishi lozim.

Anamnez maʼlumotlari, EEG koʻrsatkichlarining dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiyalanish darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari hamda psixologik tekshiruvlar natijalarini hisobga olib tibbiy xulosa chiqariladi.

34. Tibbiy xulosa quyidagilarni inobatga olgan holda chiqarilishi lozim:

amneziya va ongning oʻzgaruvchanlik davrlari davom etish muddati, ularning xususiyati va barqarorligini;

jarohatning turi va ogʻirlik darajasi, shuningdek jarohatga oid klinik belgilarni;

sogʻligiga doir shikoyatlarning mavjudligi, ularning xususiyati va dinamikasini;

nomzodning maishiy faoliyat va kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyatini (muhim kasbiy psixologik fazilatlarning saqlanganligi, shaxsiyat va xulq-atvorga oid funksiyalarning yetarli darajada barqarorligi);

jarohatdan oldingi sogʻliq holati va jarohatdan keyingi asoratlarning mavjudligi yoki yoʻqligini (postkommotsion sindrom, fokal nevrologik buzilishlar, kognitiv funksiyalar buzilishining oqibatlari, posttravmatik epilepsiya);

uzoq davom etuvchi parvozlar yoki ishning murakkab jarayonlarida sogʻliqning yomonlashuvi natijasida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini;

parvoz xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dori vositalarini qabul qilish bilan bogʻliq holatlarni;

kasbiy faoliyat xavfsizligini taʼminlashga taʼsir etuvchi boshqa tibbiy va psixofiziologik omillarni.

35. Asab-ruhiy funksiyalar toʻliq tiklanganda yoki yetarli darajada saqlanganda, uchuvchi tarkibi va kursantlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Asab-ruhiy funksiyalarning turgʻun kompensatsiya holati (yengil vegetativ disfunksiya, yengil nevrologik simptomlar va shunga oʻxshash posttravmatik holatlar) mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan cheklovlar qoʻllangan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda ilgari oʻzlashtirilgan havo kemasi turidan boshqa turdagi havo kemasini oʻzlashtirish uchun qayta oʻqish tavsiya etilmaydi.

Kasbiy faoliyatiga tiklangan uchuvchi tarkibi nevrolog tomonidan 5 yil davomida har 6 oyda dispanser kuzatuviga olinadi.

36. Bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miyaning lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi hamda subdural gematomalar kuzatilganda, posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi tibbiy tekshiruv oʻtkazishda inobatga olinishi lozim.

Oddiy, asoratsiz va bosh miya parenximasiga qon quyilishi bilan kechmagan epidural gematomalarda 1 yildan 2 yilgacha muddat oʻtgach, intraparenximatoz gematomalarda esa kamida 2 yil oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkazilishi mumkin.

37. Bosh gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoki subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechuvchi bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishi holatlarida nomzodlar kamida 1-2 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan tibbiy kuzatuv va diagnostik tekshiruvlar (EEG, MRT/KT, nevrologik va psixologik baholash) natijalari ijobiy boʻlganda hamda barqaror ijobiy prognoz mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Mazkur holatlarda kasbiy faoliyatning xavfsiz bajarilishida funksional cheklovlarni hisobga olgan holda, nomzodlarga OML cheklovi 3 yilgacha boʻlgan muddatga qoʻllanilgan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

38. Parenximada qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma, subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi, bosh miya chayqalishi, bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlari hamda postkommotsiya sindrom oʻtkazgan nomzodlar quyidagi muddatlar oʻtgach tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi:

parenximaga qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma holatlarida — 1-2 yil oʻtgach;

subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi holatlarida — 2 yil oʻtgach;

bosh miya chayqalishi holatlarida — 1,5 — 3 oy oʻtgach;

bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi holatlarida — 3 — 6 oy oʻtgach;

qoʻshaloq bosh miya shikastlanish holatlarida — 6 — 24 oy oʻtgach;

postkommotsiya sindrom holatlarida — kamida 3 oy oʻtgach.

Mazkur uchuvchi tarkibi uchun quyidagilar majburiy hisoblanadi:

nevrologik funksiyalarning saqlanganligi klinik tekshiruv bilan tasdiqlangan boʻlishi;

kognitiv funksiyalarning toʻliq tiklanganligi psixologik testlar bilan tasdiqlanishi;

yuklama sinamalariga (psixofiziologik va funksional testlar) chidamliligi ijobiy baholanishi;

psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigidan oʻtkazilishi;

bosh miyaning MRT, EEG hamda qoʻshimcha instrumental tekshiruvlar oʻtkazilishi;

posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi, organik asoratlar yoki funksional yetishmovchilikning mavjud emasligi aniqlanishi.

Mazkur talablar boʻyicha oʻtkazilgan tibbiy baholash natijalariga muvofiq individual uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tashxisni rasmiylashtirish jarayonida tibbiy hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

bosh miya jarohatlarining klinik koʻrinishi (jarohat turi, darajasi va mavjud asoratlar);

jarohat olingan sana (aniq kun, oy, yil);

tekshiruv vaqtida kasallik jarayonining davri (oʻtkir davr, erta yoki kech reabilitatsiya davri);

posttravmatik sindromning klinik tavsifnomasi;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalarning holati (kognitiv, vegetativ, psixomotor, affektiv koʻrsatkichlar).

39. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal kechuvchi shakllari, tez-tez qaytalanuvchi zoʻrayishlar, shuningdek krizli reaksiyalar (vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xususiyatdagi, adrenal va diensefal turlari) bilan kechuvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibi aviatsiya faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi.

Ushbu guruhga migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindromi, angionevrozlar (angiotrofonevrozlar, Reyno kasalligi), qaytalanuvchi angionevrotik shish (Kvinke shishi), ortostatik essensial gipotoniya kasalliklari kiradi.

40. Aniq klinik maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi:

KT — umurtqa tuzilmasining holatini baholash uchun;

MRT — orqa miya, uning ildizlari va paravertebral tuzilmalar holatini aniqlash uchun;

bosh miya tomirlarining BMA DS va ultratovush doplerografiyasi, UTDG — rotatsiya sinamalar davomida paydo boʻluvchi yoki kuchayuvchi vertebro-bazilyar basseyndagi (VBB) qon oqimining pasayish holatini aniqlash uchun;

bosh miya MRT — serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki patologik jarayonlarni baholash uchun;

viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, shuningdek audiometriya, kalorik sinama va boshqa maxsus tekshiruvlar — tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda.

41. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi:

vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi;

klinik tekshiruv natijalari;

ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi;

psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi;

kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi.

Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi.

42. Umurtqalararo disk churrasini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlagan nomzodlarda asoratlar mavjud boʻlmaganda, nevrologik dinamikasi ijobiy boʻlganda hamda reabilitatsiya davri toʻliq yakunlanganidan soʻng kamida 3 — 6 oydan keyin tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik jarayonida quyidagilar baholanadi:

nevrologik holatning barqarorligi;

mushak-tonik sindromlar, radikulyar simptomlar va sezgi buzilishlarining mavjudligi yoki yoʻqligi;

yuklama sinovlariga chidamlilik;

ogʻriq sindromining qaytalanish ehtimoli;

kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan cheklovlar mavjudligi.

43. Asab ildizchalari funksional buzilishlari, radikulyar simptomlar, sezgi yoki harakatlanish buzilishlari aniqlanmaganda, biroq umurtqa pogʻonasi harakatchanligining cheklanishi yoki funksional buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda jarroh (vertebrolog yoki neyrojarroh maslahati asosida) tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

44. Orqa miya ildizlari, nerv ustunlari, nerv chigallari va gangliylarning periferik neyrovaskulyar sindromlar yoki ildizli kompressiyalar bilan kechuvchi surunkali kasalliklari, shuningdek ushbu sohalardagi jarohatlanishlar va oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyingi davrda kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan darajadagi ahamiyatsiz funksional buzilishlar mavjud boʻlganda, kursantlar oʻqishga yaroqsiz, biroq uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

45. Sinkopal (behushlik) holatni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishidan (oʻqishdan) chetlatilishi lozim.

Mazkur shaxslar terapevt va nevrolog tomonidan birlamchi tibbiy koʻrik oʻtkazilgandan soʻng ular tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimiga yuborilishi hamda tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak.

Sinkopal holat yuzasidan dalolatnoma ushbu holat sodir boʻlgan vaqtda shaxs yonida boʻlgan birinchi tibbiy xodim (shifokor) rasmiylashtiradi va uni TUKka taqdim etadi.

Dalolatnomada quyidagilar koʻrsatiladi:

behushlik holatining klinik koʻrinishi va belgilari;

holat sodir boʻlgan vaziyat, sharoit va ehtimoliy sabablar;

sinkopal epizodning davomiyligi va dinamikasi.

Dalolatnoma guvohlarning, mazkur holatni oʻtkazgan shaxsning va shifokorning imzolari qoʻyiladi.

Dalolatnomani rasmiylashtirish, sinkopal holatlarning klinik shakllarini klassifikatsiyalash, differensial diagnostika oʻtkazish, shuningdek zarur tibbiy tekshiruvlar hajmini belgilash va aviatsiya xodimining yaroqliligini baholash amalga oshiriladi.

Asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolab, ong paroksizmal buzilishlarini differensial diagnostikasini oʻtkazish, behushlik sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash va ong buzilishining takrorlanish ehtimolini aniqlab tibbiy xulosa chiqariladi.

Sinkopal holatni yuzaga keltiruvchi sabablar aniqlanganda, aviatsiya xodimining yaroqliligi asosiy kasallikning holati, uning qaytalanish ehtimoliga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir darajasiga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi.

Sogʻlom nomzodda hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiyaga yuqori sezuvchanlik natijasida kuzatilgan bir martalik vaziyatga bogʻliq sinkopal holatda:

patologik mexanizmlar, yashirin yurak-qon tomir yoki nevrologik kasalliklar toʻliq bartaraf etilganda;

holat klinik jihatdan bezarar deb baholansa;

nomzodga uchish ishiga yaroqli deb tibbiy xulosa beriladi.

Sogʻlom shaxsda takroriy, biroq xavfsiz deb baholangan vaziyat sinkopal holat ikki marotaba takrorlanganda:

nomzod 3 oydan 12 oygacha muddatga uchish ishidan chetlatiladi hamda mazkur davrda u nevrologning dispanser kuzatuvida boʻladi;

tiklanishdan soʻng nomzodga faqat cheklovlar qoʻllanib kasbiy faoliyatiga ruxsat beriladi (koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida ishlash, parvoz xavfsizligiga bevosita taʼsir koʻrsatmaydigan vazifalarni bajarish).

Sinkopal holatlarning koʻp marta takrorlanishi aviatsiya faoliyatida jiddiy xavf tugʻdirishi sababli, bunday shaxslarga uchish ishiga yaroqsizligi haqida nevrolog tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

2 yil davomida sinkopal epizod takrorlanmaganda va vegetativ-tomir, arterial bosimning barqarorligi, gipotoniya belgilarining yoʻqligi, yuklama sinovlariga (ortosinama, boshqa funksional testlar) chidamliligida nomzodga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holati aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar)ga nisbatan nevrolog tomonidan uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

3-bob. Ichki kasalliklar

46. Yuqumli va parazitar kasalliklar, jumladan dizenteriya, tif, paratif, malyariya, brusellyoz, gemorragik bezgak, virusli gepatit, gelmintozlar va boshqa shu turdagi kasalliklarning oʻtkir davrida, parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hollarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Aviatsiya xodimi yuqumli yoki parazitar kasallikdan toʻliq sogʻayganidan soʻng quyidagi shartlar mavjud boʻlgan taqdirda “yaroqli” degan tibbiy xulosa beriladi:

infeksionist shifokorning ijobiy prognozi;

laborator, instrumental va klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari;

kasallikning qaytalanishi, surunkalashuvi yoki rezidual asoratlari yuzaga kelish xavfining pastligi.

47. Virusli gepatit (A, B, C va boshqa turlari) yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan uchuvchilarni baholashda kasallikning ogʻirlik darajasi, jigar funksional holati, laborator-biokimyoviy koʻrsatkichlar hamda rezidual asoratlarning mavjudligi inobatga olinadi.

Baholash natijalariga koʻra ushbu toifaga mansub nomzodlarga uchuvchilar uchun 3 oydan 6 oygacha muddatga, aviatsiya-kimyoviy ishlarda qatnashuvchi uchuvchilar uchun esa 12 oygacha muddatga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Virusli gepatit yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan kursantlarga kasallik varaqasi yopilganidan soʻng infeksionist shifokorning xulosasi, klinik va laborator koʻrsatkichlar normallashganda, oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

48. Klinik prognozi noqulay boʻlgan qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari (turli xil anemiyalar, eritrotsitoz, leykemiya, limfoma, trombotsitopatiyalar va boshqa shunga oʻxshash kasalliklar) aniqlanganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Mazkur kasalliklarda gemoglobin miqdori 105 g/l dan past boʻlganda, nomzod tibbiy muassasada chuqurlashtirilgan diagnostik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Davolash yakunlari ijobiy boʻlganda, kasallikning aniqlangan sababi inobatga olinib hamda quyidagi shartlar mavjud boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

gematologning xulosasi va ijobiy prognoz mavjud boʻlganda;

laborator va klinik koʻrsatkichlar normaga qaytganda;

kasallik turi (temir tanqisligi anemiyasi, postgemorragik anemiya va boshqa shu turdagi holatlar), shuningdek remissiya davrining barqarorligi tasdiqlanganda;

kasallik uchish jarayonida gipoksiyaga chidamlilikka salbiy taʼsir koʻrsatmaganda.

Ushbu kasalliklarda uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarishda qonning tinch holatda, yerda va balandlikda, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida organizmning metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun kislorodni yetarli darajada tashish xususiyati inobatga olinadi.

Sogʻlom uchuvchilarda qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/l ni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar pasaygan taqdirda shaxs qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi va zaruratga koʻra davolanish uchun uchishdan chetlatiladi.

49. Aviatsiya xodimlarini baholashda organizmning kislorod tashish qobiliyati (gemoglobin miqdori, eritrotsit massasi, gemodinamik barqarorlik) parvozlar xavfsizligini taʼminlashdagi asosiy mezon sifatida baholanadi.

50. Gemoglobinopatiyalar (talassemiya tashuvchiligi va uning yengil shakllari) xurujlarsiz kechganda hamda funksional imkoniyatlar yetarli darajada saqlangan taqdirda, uchuvchi tarkibi va kursantlarga nisbatan yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

51. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalar (temir tanqisligi sababli kamqonlik yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyatining pasayishida) bilan bogʻliq hollarda trombotsitlar miqdori va boshqa koʻrsatkichlar normal darajaga yetgandan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Trombotsitlar miqdori 75 × 10 9 /l dan kam boʻlgan trombotsitopeniyada nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida agar 6 oy davomida trombotsitlar miqdori normada saqlansa, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarda trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi.

52. Uchish ishida antikoagulyantlar (kumarinlar, varfarin) yoki kuchli antitrombotsitar dori vositalarini (masalan, klopidogrel va shunga oʻxshash) qabul qilinishi diskvalifikatsiya omili hisoblanadi (kichik dozadagi aspirin bundan mustasno).

53. Kompensatsiyalangan, aʼzolar faoliyati saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezda, retsidivlar mavjud boʻlmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

54. Oʻroqsimon hujayrali anemiya aniqlanganda, nomzod uchish ishiga hamda oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Oʻroqsimon hujayra tashuvchiligi mavjud boʻlgan nomzodlarda klinik xavf aniqlanmasa, yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Chin (haqiqiy) politsitemiya mavjud boʻlgan nomzodlar trombotik xavf yuqori boʻlganligi sababli yaroqsiz deb topiladi.

Ikkilamchi politsitemiya holatlarida eritrotsitlar miqdorining oshish sababi (nafas olish tizimi kasalliklari, balandlik sharoitida gipoksiya taʼsiri va boshqa omillar) aniqlangandan keyin tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur hollarda OML/TML cheklovlari qoʻllaniladi.

55. Allergik kasallik tashxisi quyidagilar asosida qoʻyiladi:

allergologik anamnez;

fizikal koʻrik natijalari;

klinik-laborator tekshiruvlar;

teri allergik sinamalari, laborator allergoskrining;

allergolog mutaxassisi xulosasi.

Tashxisni aniqlash jarayonida allergiyaga oʻxshash simptomlar bilan namoyon boʻluvchi (infeksiya, autoimmun, dermatologik, respirator va boshqa etiologiyalar) kasalliklar differensial diagnostika yoʻli bilan davolanadi.

56. Quyidagi hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

allergiyaning ogʻir klinik koʻrinishlarida (anafilaksiya, angionevrotik shish, ogʻir bronxial spazm);

yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi rezidivlarda;

kasallikni chaqiruvchi allergen nomaʼlum boʻlganda;

allergik reaksiya kasbiy vazifalarni bajarishda xavfsizlikka bevosita tahdid tugʻdirganda.

57. Turgʻun terapevtik taʼsirga ega boʻlgan hollarda quyidagi shartlar taʼminlanganda nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi:

allergen aniq belgilangan boʻlganda;

allergen bilan kontakt toʻliq bartaraf etilgan boʻlganda;

3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda;

ish joyida (aviatsiya obyektlarida) allergen bilan muloqot ehtimoli boʻlmaganda.

58. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi.

Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m 2 ) formulasi boʻyicha hisoblanadi:

Tana vazni indeksining baholash

Tana vazni darajalari TVI Yondosh kasalliklar xavfi Tana vazni defitsiti <18,5 Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori) Normal tana vazni 18,5 — 24,9 Odatdagi (minimal) Ortiqcha tana vazni 25,0 — 29,9 Oʻrtacha yuqori Semizlikning I darajasi 30,0 — 34,9 Yuqori Semizlikning II darajasi 35,0 — 39,9 Juda yuqori Semizlikning III darajasi ≥40 Haddan ziyod yuqori

59. Ortiqcha tana vazni boʻlgan shaxslarga semizlikning xususiyatidan va kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Semizlikning simptomatik (ikkilamchi) endokrin yoki serebral genezli semizlikda tibbiy xulosa asosiy kasallikning xususiyati va prognozi asosida chiqariladi.

Mushak va yogʻ toʻqimalarining nisbati va organizmdagi yogʻ hajmi foizi aniqlanib tana vazni hisoblanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

60. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan nomzodlarda quyidagilar inobatga olinadi:

endokrinolog, zaruriyatga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar xulosalari;

kardiovaskulyar xavf omillari: arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, dislipidemiya, yoshi, zararli odatlar (chekish va boshqalar);

metabolik sindrom rivojlanish xavfi;

psixologik tekshiruvlar;

yurak-qon tomir tizimining funksional rezervlari;

yuklama testlari va boshqa koʻrsatkichlar.

Mazkur koʻrsatkichlar boʻyicha holat individual baholanadi va nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

61. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalari bilan doimiy davolanishni talab qiluvchi qandli diabetning boshqa turlarida hamda tireotoksikozning barcha shaklida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

62. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

uglevod almashuvining toʻliq kompensatsiyasi mavjud boʻlganda;

EKGning yuklama sinamalariga yukli sinamalariga chidamlilik koʻrsatilganda;

MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan tekshiruv usullarining ijobiy natijalari boʻlganda;

diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy boʻlganda.

Tibbiy tekshiruvda quyidagi xavf omillarining mavjudligi va darajasi inobatga olinishi lozim:

nomzodning yoshi 60 yoshdan yuqori boʻlganligi;

buyrak faoliyatining buzilishi;

notoʻgʻri ovqatlanish holatlari;

koʻp komponentli dori terapiyasi (polifarmatsiya) hamda diabet oqibatlari rivojlanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar.

Mazkur koʻrsatkichlar kompleks baholanganidan soʻng nomzodning kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish qobiliyati aniqlansa, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

63. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar bajarilganda, nomzodga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

davolash faqat monoterapiya shaklida amalga oshirilayotgan boʻlsa (alfa-glyukozidaza ingibitori, tiazolidindion, metformin qabul qilinayotgan boʻlsa);

nomzod parhezga qatʼiy rioya qilayotgan boʻlsa;

uglevod almashuvining kompensatsiyasi barqaror holatda boʻlsa;

gipoglikemiya xurujlari yoki glukozaning keskin oʻzgarishlari kuzatilmasa;

tibbiy koʻrsatkichlar, yuklama sinamalari, shuningdek diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy baholangan boʻlsa.

Bunda uchuvchi tarkibiga EKG nazorati, terapevt va diabetolog (endokrinolog) koʻriklari har 6 oyda bir marta belgilanishi, navbatdagi rejalashtirilgan tibbiy koʻrik jarayonida esa EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan uslublar bilan koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkazilishi lozim.

64. Aviatsiya amaliyotida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar (metformin bundan mustasno), turli gipoglikemik preparatlarning birgalikda qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tireotoksikoz holatlarida uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish muddatini belgilashda kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, amalga oshirilgan davolash turi, kasallikning organ va tizimlarga taʼsiri hamda bioximik koʻrsatkichlar natijalari inobatga olinadi.

Diffuz-toksik boʻqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligi inobatga olgan holda dorilar qabul qilinishi toʻxtatilganidan soʻng kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holati qayd etilganda, endokrinologning ijobiy xulosasi asosida uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

65. Yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqning jarrohlik usulida yoki radioaktiv yod bilan davolangan holatlarda davolash tugaganidan soʻng kamida 6 oy oʻtganidan keyin bioximik koʻrsatkichlar turgʻun holatda va endokrinologning ijobiy xulosasi mavjud boʻlsa, uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Ogʻir darajadagi toksik boʻqoqda esa qalqonsimon bez faoliyatining turgʻun normada boʻlishi, boshqa organ va tizimlar faoliyatida ushbu kasallik bilan bogʻliq asoratlarning mavjud boʻlmasligi hamda endokrinologning ijobiy prognozi inobatga olinishi lozim.

Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) kamida 12 oy oʻtganidan keyin uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Tireotoksik adenoma boʻyicha jarrohlik davolash oʻtkazilgan nomzodlarda jarrohlik amaliyoti natijalari barqaror boʻlganda qalqonsimon bez faoliyatining klinik va laborator koʻrsatkichlari turgʻun eutireoid holatda ekanligi tasdiqlangandan soʻng kamida 6 oy oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

66. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi hollarda uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishga yoʻl qoʻyiladi:

qalqonsimon bez faoliyati laborator va klinik koʻrsatkichlar boʻyicha turgʻun norma darajasiga keltirilgan boʻlsa;

kasallikning sababi, shakli va kechish xususiyatlari aniqlangan boʻlsa;

chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari (gormonlar profili, ultratovush tekshiruvi, yurak-qon tomir tizimi bahosi) ijobiy boʻlsa;

endokrinologning ijobiy prognozi va xulosasi mavjud boʻlsa.

Mazkur talablar bajarilganda, individual tartibda baholagan holda kamida 3 oy oʻtgach uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Uchuvchi tarkibiga (kursantga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, endokrinologning doimiy dispanser kuzatuvi belgilanishi, doimiy ravishda qabul qilinadigan levotiroksin yoki boshqa antitireoid (gormon oʻrnini bosuvchi) preparatlarni qabul qilishi nazoratga olinishi lozim.

Tireoidit kasalligini zoʻrayishi holatlaridan soʻng uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat berish davolash toʻliq yakunlangandan va euthyroid holat tiklanganidan keyin endokrinolog xulosasi asosida amalga oshiriladi.

Eutireoid holati saqlangan endemik boʻqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlari bilan oʻtkazilayotgan profilaktik terapiya davomida qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashishi mavjud boʻlgan shaxslarda hamda uglevodlar tolerantligining buzilishi kuzatilganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

67. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shaklida, T3 va T4 koʻrsatkichlari normada boʻlganda, TTG darajasi mos ravishda pasaygan yoki koʻpaygan hollarda uchuvchi tarkibiga (kursantga) endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda TTG va tireoid gormonlarining laborator nazorat tekshiruvlari kamida har 3 oyda bir marta oʻtkazilishi zarur.

Endokrin tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, tibbiy xavfsizlik talablaridan kelib chiqib, ularga terapevtning tavsiyasi asosida har 6 oyda endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim.

68. Sil kasalligining faol (aktiv) shakli aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oʻpka sili bilan kasallanib, davolash kursini toʻliq yakunlagan nomzodlar davolanish tugaganidan kamida 3 oy oʻtgach qayta koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta koʻrikda klinik simptomlarning mavjud emasligi, oʻpkaning shikastlangan segmentida aktiv yalligʻlanish jarayonining yoʻqligi, nafas olish tizimi funksiyalarining saqlanganligi hamda rentgenologik tekshiruv natijalarining ijobiyligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi individual koʻrib chiqiladi.

Yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa chiqarilgandan soʻng nomzod 2 yil davomida terapevt dispanseri nazoratida boʻlishi, ftiziatr maslahati oʻtkazilishi hamda oʻpka qafasining rentgen yoki boshqa invaziv boʻlmagan uslublarda nazorat tekshiruvlari amalga oshirilishi lozim.

69. Sil kasalligining aktiv boʻlmagan shakli, toʻliq davolangan sil kasalligi yoki kasallikni oʻtkazgandan keyingi qoldiq oʻzgarishlari (cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo yoki plevral bitishmalar) mavjud boʻlgan nomzodlarda koʻks oraligʻi organlarining siljimaganligi, tashqi nafas olish tizimi funksiyalarining buzilmaganligi va patologik jarayonning barqaror remissiyada ekanligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

70. Sil kasalligini oʻtkazgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan hamda toʻliq tuzalgani toʻgʻrisidagi ftiziatrning xulosasini TUKga taqdim etadilar.

Tashqi nafas olish tizimi funksiyasini baholash maqsadida kardio-respirator tizimi funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv turdagi buzilishlarning mavjudligini aniqlovchi klinik-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari faoliyati kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek sil kasalligini davolash jarayonida qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmasa, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Sil kasalligini oʻpkadan tashqari shakllarini oʻtkazgan nomzodlarga, ftiziatrning yakuniy xulosasi va ijobiy klinik-prognoz koʻrsatkichlari, shuningdek zararlangan aʼzolar va tizimlar funksional holatining toʻliq saqlanganligi asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur shaxslarga 2 yil davomida terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Ftiziatrning maslahati, shuningdek klinik koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar oʻtkaziladi.

71. Mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfini keltirib chiqaruvchi quyidagi nafas olish tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklari (bundan buyon matnda OʻSOK deb yuritiladi);

bronxial astma;

bronxoektatik kasallik;

sarkoidoz;

diffuz pnevmoskleroz va oʻpka emfizemasi;

turli etiologiyali zotiljamning ogʻir yoki qaytalanuvchi shakllari;

surunkali bronxitning tez-tez zoʻrayuvchi shakllari.

72. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida yoki yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqariladi:

nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq yoki yetarli darajada saqlangan boʻlsa;

kardio-respirator funksional zaxiralari normada boʻlsa;

reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjud boʻlmasa (klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlsa);

laborator-instrumental tekshiruvlar (spirometriya, arterial gazlar, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi) natijalari ijobiy boʻlsa;

klinik simptomlar mavjud boʻlmasa yoki yengil darajada boʻlsa;

chekish faktori mavjud boʻlmasa;

OʻSOKning boshlangʻich (yengil) davri, surunkali bronxitning remissiya davri, chegaralangan pnevmoskleroz aniqlanganda;

koʻkrak qafasida oʻtkazilgan jarrohlik aralashuvidan keyin nafas olish va kardio-respirator tizimlari funksiyasi toʻliq tiklangan boʻlsa.

73. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi:

koʻkrak qafasidagi jarrohlik amaliyotidan soʻng — 4 — 6 oy oʻtgach (operatsiya sohasining toʻliq bitishi, plevral boʻshliqda patologik oʻzgarishlar mavjud emasligi, tashqi nafas tizimi funksiyasi norma holatiga qaytgani aniqlanganda);

spontan pnevmotoraksdan soʻng — 3 oy oʻtgach (plevra bitishlari, reyestriktiv buzilishlar, rezidual boʻshliq yoki qaytalash xavfini koʻrsatadigan belgilar boʻlmaganda).

74. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi.

Aktiv yalligʻlanish jarayoni toʻliq bartaraf etilgach, aviatsiya xodimlari toʻliq sogʻaygach va tashqi nafas olish aʼzolari funksional koʻrsatkichlari norma darajasiga qaytgani chuqurlashtirilgan tekshiruvlar bilan tasdiqlangandan soʻng ularga uchish ishiga ruxsat beriladi.

Yiringli yoki obstruktiv bronxitning mavjudligida, shuningdek takroriy pnevmotoraks holatlarida aviatsiya xodimlariga 1-klass boʻyicha tibbiy yaroqlilik xulosasi berilmaydi va ular uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

75. Quyidagi yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari, shuningdek yurak mushagi va klapan apparatining organik shikastlanishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

sinus tugunining kuchsizlik (zaiflik) sindromida;

yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlarida (2 va undan ortiq ketma-ket qisqarishlarning yoʻqolishi);

takroriy mersal aritmiyalarda (fibrillyatsiya yoki flutter epizodlari);

boʻlmachalar hilpillashida (fibrillyatsiyasi);

supraventrikulyar taxikardiyada (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, toʻrt va undan ortiq komplekslar bilan qayd etilgan takroriy epizodlar);

qorinchalar ekstrasistoliyasida;

bigeminiya, trigeminiya holatlari takrorlanishida;

juftlashgan ekstrasistolalarning qayta-qayta uchrashida;

qorinchalar taxikardiyasida (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, uch va undan ortiq qorinchalik komplekslardan iborat epizodlar);

spontant supraventrikulyar taxikardiya kuzatilgan Volf-Parkinson-Uayt (WPW) sindromida;

miokard infarktda;

stenokardiyada (har qanday funksional sinf);

yurak kasalliklarining oʻtkir davri va uning oqibatlari bilan kechuvchi hamda ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari, yurak yetishmovchiligi, ogʻriq sindromi mavjudligida;

moʻtadil va ogʻir darajadagi kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarida;

mitral klapanning 6 mm dan ortiq prolapsida;

dilatatsion kardiomiopatiyada;

gipertrofik kardiomiopatiyada;

restriktiv kardiomiopatiyada.

76. Yurak kasalliklarining klinik belgilari aniqlanganda, kasallikning anamnezi batafsil oʻrganilishi, klinik va kardiologik tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim.

Olingan natijalar, kasallikning kechishi va prognozi, mavjud yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, individual xavf omillari inobatga olingan holda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

77. Revmatizmning aktiv fazasini oʻtkazgan nomzodlarda aktiv revmatik jarayon toʻliq bartaraf etilganda va yurakda organik nuqsonlar aniqlanmaganda, kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan klinik va kardiologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

78. Miokarditni oʻtkazgan nomzodlarda toʻliq sogʻayish kuzatilganda yoki miokarditik kardioskleroz shakllangandan soʻng kamida 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining faqat klinik ahamiyatga ega boʻlmagan yengil oʻzgarishlari mavjud boʻlganda hamda laboratoriya tahlillari va EKGda yalligʻlanish belgilarining mavjud emasligi tasdiqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

79. Miokardiodistrofiya aniqlanganda, yurakning nasoslik funksiyasi saqlanganda, klinik simptomlar yengil darajada boʻlganda, kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavf omillari mavjud boʻlmaganda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda 3 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim.

Ushbu davr mobaynida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlishi va yuklama (stress-test) sinamalari natijalari ijobiy boʻlishi sharti bilan 3 yil yakunida tashxis bekor qilinadi.

80. Mitral klapanning 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan prolapsida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmaganda, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, shuningdek oqim yoʻllarida obstruksiya belgilarisiz kechuvchi qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida hamda yurak faoliyati gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

81. Yurak yalligʻlanishi bilan bogʻliq kasalliklarni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi toʻliq davolanganidan soʻng 3 oydan keyin takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtishlariga yoʻl qoʻyiladi.

Takroriy koʻrikda yurakning funksional holati, ritm va oʻtkazuvchanlik koʻrsatkichlari, laborator va instrumental tekshiruvlar natijalari baholanadi.

Ritmning klinik jihatdan ahamiyatli supraventrikulyar buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi hamda uning davomida sunʼiy chaqirilgan supraventrikulyar aritmiyalar turgʻun yoki xavfli boʻlsa uning natijalari salbiy deb hisoblanadi.

Ritm buzilishlarini baholash maqsadida sutkalik EKG-monitoringi (Holter kuzatuvi) oʻtkaziladi.

Holter tekshiruvining natijalari asosida ritmning takrorlanuvchanligi, davomiyligi, klinik ahamiyati hamda yuklamaga nisbatan oʻzgaruvchanligi baholanadi.

Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolanganda, shuningdek klinik simptomlar bartaraf etilganda, nomzodlar takroriy chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

82. Ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari fonida EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismi ST segmenti va T tishchasidagi beqaror oʻzgarishlarning beta-blokatorlar terapiyasi ostida toʻliq normaga kelishi, shuningdek aviatsiya xodimida shikoyatlarning yoʻqligida, funksional koʻrsatkichlar saqlangan boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 1-gradatsiyasida (EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 ta ekstrasistoliyadan kam, hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 ta ekstrasistoliyadan kam boʻlganda) qoʻshimcha kardiologik tekshiruvlar talab etilmaydi va aviatsiya xodimlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

83. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq, simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 2, 3 va 4a-gradatsiyalarida nomzodlarga kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar (EKGning sutkalik monitoringi, yuklamali EKG sinamalari, exokardiografiya, zaruriyatga koʻra MSKT-koronarografiya) oʻtkaziladi va ularning natijalari asosida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

84. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5-gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlgan hollarda, kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijasida tashxis tasdiqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

85. Kardiologik tekshiruvlar natijasida simptomlarsiz kechuvchi sinusli bradikardiya, shuningdek davomiyligi 3,0 soniyagacha boʻlgan simptomlarsiz sinusli pauzalar aniqlanganda, yurakning kuchli ifodalangan tuzilmaviy kasalliklari va klinik belgilari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ushbu hollarda uchish ishiga ruxsat berish OML yoki OCL cheklovlari qoʻllangan holda amalga oshiriladi.

86. Yurak qon-tomir tizimining funksional buzilishlarida, ularning kelib chiqish sabablari va kasbiy faoliyatni bajarish bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliq holatiga taʼsiri aniqlanadi.

Tibbiy xulosa chiqarishda neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechayotgan holatlarda yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va ekstrakardial patologiyalar mavjudligi bartaraf etilishi lozim.

Sutka davomida yuzaga keluvchi ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy markeri ekanligi inobatga olinib, EKGning 24 soatlik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi.

87. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyasi mavjud boʻlgan hollarda, miokarditik kardiosklerozning kompensatsiyalangan shaklida, shuningdek chegaralangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlari mavjudligida, yurak funksional koʻrsatkichlari barqaror saqlangan boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

88. Toj tomirlarining va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari hamda perikardning organik kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda, shuningdek davolashga moyil boʻlmagan va yurak ritmi hamda oʻtkazuvchanligi buzilishlari aniqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

89. Uchuvchi tarkibida Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marotaba aniqlanganda, quyidagi talablarga muvofiq holda individual tartibda tibbiy baholash oʻtkaziladi va yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi:

chap qorincha funksional holati saqlangan boʻlmasligi (ExoKG natijalarida chap qorinchaning otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan past boʻlmasligi);

yuklamali EKG sinamalari (Bryus protokoli) bajarilganda IV bosqichga qadar bajarish imkoniyati mavjud boʻlishi, miokard ishemiyasiga xos belgilar kuzatilmasligi, klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari aniqlanmasligi, yuklama vaqtida simptomlar (koʻkrak ogʻrigʻi, hansirash, bosh aylanishi) boʻlmasligi;

xolter-monitoring natijalarida yurak ritmi buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki klinik ahamiyatga ega boʻlmagan minimal koʻrinishda boʻlishi.

Zaruriyat tugʻilganda koronar angiografiya oʻtkazilishi, koronar arteriyalarda stenoz darajasi yirik tomirlarda 50 foizdan koʻp boʻlmasligi hamda proksimal segmentlarda esa 30 foizdan oshmasligi lozim.

Bunda uchuvchi tarkibiga yilda 1-marta kardiolog maslahati oʻtkaziladi.

Yuklama bilan oʻtkazilgan EKG testida ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu sababli baholashda asosiy eʼtibor yurish davomiyligiga, klinik simptomlarga (mavjud boʻlsa) hamda aniqlangan oʻzgarishlarning xususiyatiga qaratiladi.

90. Uchuvchilarda mehnat qobiliyatining yoʻqolish xavfini oshiruvchi yurak qon-tomir kasalliklariga doir jarrohlik amaliyotlari (perkutan koronar aralashuv angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, aorta-koronar shuntlash) oʻtkazilganda, shuningdek anamnezida miokard infarkti ogʻir kardiologik kasalliklar qayd etilganda, tibbiy koʻrik jarrohlik amaliyot oʻtkazilgandan soʻng kamida 6 — 12 oy oʻtgach oʻtkaziladi.

Tibbiy xulosa quyidagilar taʼminlanganda individual tartibda belgilanadi:

jarrohlik aralashuvi muvaffaqiyatli bajarilganda;

jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz yoki ahamiyatsiz klinik ifodalanishda kechganda;

koʻkrak sohasida ogʻriq (angina), nafas qisishi yoki aritmiyalar kabi klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda;

antianginal dori vositalarini doimiy qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda;

yurak qon-tomir kasalliklari xavf omillari (chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziya xuruji, dislipidemiya) baholanganda va ularning kamaytirilgani yoki nazorat ostiga olinganda;

kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligida (kardiolog xulosasi berilgan ExoKG, Bryus protokoli boʻyicha yuklamali EKGning toʻrtinchi bosqichida).

Mazkur hollarda uchuvchilarga individual tarzda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi va zaruriyatga koʻra TML/OSL/OPL cheklovlari qoʻllanadi.

Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga har 6 oyda terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi, qondagi glukoza darajasi, tana vazni va arterial bosim koʻrsatkichlarining nazorati, navbatdagi tibbiy koʻrikda takroriy kardiologik tekshiruvlar va kardiolog maslahatidan oʻtishlari lozim.

91. Uchuvchi tarkibi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, klinik simptomlar toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, ehokardiografiya (bundan buyon matnda ExoKG deb yuritiladi) koʻrsatkichlari normada boʻlsa, 24 soatlik EKG-monitoringida klinik ahamiyatli ritm buzilishlari aniqlanmasa hamda yuklamali EKG sinamasi ijobiy natija bersa, uchuvchi tarkibining uchish ishiga yaroqliligi masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va tegishli cheklovlar qoʻllanilgan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibi 2 yil davomida terapevt va kardiolog tomonidan dispanser kuzatuvidan hamda takroriy ExoKG, EKG-monitoring, yuklamali EKG yoki boshqa ixtisoslashgan tekshiruvlardan oʻtkazilishi lozim.

Kasallik takrorlanishi, ogʻriq sindromining qayta yuzaga kelishi yoki yurak faoliyatini izdan chiqaruvchi klinik belgilarning paydo boʻlishida uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqsiz deb topilishi va uchish ishiga qayta tiklanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

92. Aviatsiya xodimlari miokarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, kasallikning klinik simptomlari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga quyidagi kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi:

24 soatlik EKG-monitoring qorinchalarning murakkab ritm buzilishlari, oʻtkazuvchanlik buzilishlari yoki boʻlmachalar fibrillyatsiyasi ehtimolini aniqlash uchun;

yuklamali EKG sinamasi — jismoniy yuklama ostida yurak yetishmovchiligi yoki ishemik oʻzgarishlarni istisno qilish uchun;

ExoKG chap va oʻng qorinchalarning tuzilmaviy va funksional holatini baholash uchun.

Tekshiruvlarning barcha natijalari normada boʻlganda va ExoKGda chap hamda oʻng qorincha funksiyalarining buzilishi aniqlanmaganda, uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va OML/TML cheklovlari qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

93. Quyidagi koʻrsatkichlar mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

aorta ildizining diametri > 5,0 sm (≥50 mm) boʻlganda;

chap qorinchani yakuniy diastolik oʻlchami (KDR LJ) > 6,5 sm boʻlganda;

chap qorinchani yakuniy sistolik oʻlchami (KSR LJ) > 4,4 sm boʻlganda;

qorinchalararo parda (septum) qalinligi > 1,4 sm (≥14 mm) boʻlganda.

94. Qon aylanishi buzilmagan umumiy va toj (koronar) arteriyalar, shuningdek yurak mushaklari kasalliklari mavjud boʻlganda, uchuvchilarga ambulator yoki chuqurlashtirilgan sharoitda yuklamali EKG sinamasi oʻtkaziladi.

Tekshiruv natijalarida yurak-qon tomir tizimining funksional imkoniyatlari saqlangan boʻlsa, uchuvchiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Miokard distrofiyasi yoki miokarditdan keyingi kardioskleroz aniqlanganda, yurak faoliyatidagi oʻzgarishlarning uchuvchining kasbiy faoliyatiga salbiy taʼsiri boʻlmasa, yurak mushaklarining tuzilmaviy va funksional holati yetarlicha saqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

Aortaning kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlari yoki aorta devorining moʻtadil qalinlashuvi aniqlanganda, yurak-qon tomir tizimi funksional jihatdan normada boʻlsa, uchuvchiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

95. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar yoki aorta devorining moʻtadil qalinlashuvi aniqlanganda, agar yurak-qon tomir tizimining funksional holati saqlangan boʻlsa, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

96. Asoratlarsiz oʻtgan miokard infarkti boʻlgan uchuvchi tarkibida uchish ishiga qayta tiklanish masalasi 12 oy oʻtgach quyidagi shartlar bajarilganda koʻrib chiqiladi:

yurak qon-tomir tizimining funksional koʻrsatkichlari saqlanganda;

shikoyatlar mavjud boʻlmaganda;

kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavfli omillar aniqlanmaganda;

ishemik kasallikni davolashga ehtiyoj boʻlmaganda (faqat profilaktik maqsadda aspirin, kichik dozadagi beta-blokatorlar yoki ayrim holatlarda APF ingibitorlarini qabul qilinganlik holatlari bundan mustasno);

yuklamali EKG sinamasida jismoniy ish qobiliyati yetarli darajada saqlanganda;

yurak boʻshliqlari kengaymaganda;

chap qorinchaning otilish fraksiyasi ≥ 50 foiz boʻlganda;

24 soatlik EKG monitorlashda patologik ritm buzilishlari aniqlanmaganda;

koronaroangiografiya natijalarida miokard infarkti zonasidan tashqari asosiy toj arteriyalaridagi stenoz 30 foizdan oshmaganda (qorinchalararo pardaning old arteriyasi, aylanib oʻtuvchi arteriya, orqa pastga yoʻnaluvchi arteriya, oʻng koronar arteriya).

EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarktining klinik belgilarini tasdiqlovchi maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, anamnezni soʻrov yoʻli bilan chuqurlashtirilgan tarzda oʻrganish, shuningdek ogʻriq sindromi ExoKG oʻtkazilib, chap qorincha funksiyasi, mintaqaviy gipokineziya yoki boshqa ishemik oʻzgarishlar aniqligi tekshiriladi.

Ushbu tekshiruvlarning barchasi ijobiy boʻlsa hamda yurak mushagi funksiyasi yaxshi saqlanganligida aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

97. Arterial gipertenziyada arterial qon bosimining turgʻun ravishda >160/95 mm sim. ust. boʻlganda (takroriy oʻlchovlar bilan tasdiqlangan), kasallikning xurujli kechishi, shu jumladan takroriy gipertonik krizlar, xurujlar bilan kechuvchi barqaror arterial gipertenziya (bir martalik asoratsiz gipertonik kriz bundan mustasno), yurak-qon tomir tizimining 3-4 darajali asoratlari (gipertrofik oʻzgarishlar, chap qorincha funksional yetishmovchiligi, koronar perfuziya buzilishlari) mavjud boʻlgan hollarda uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat” arterial gipertenziyasi (ABPM va uy oʻlchovlari normada boʻlganda) mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

98. Dori vositalarisiz arterial qon bosimi norma darajasiga kelganda yoki aviatsiya faoliyatida qoʻllashga ruxsat etilgan dori vositalari yordamida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuni dan oshmagan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

99. Tibbiy xulosa chiqarishda gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibi yurak qon-tomir asoratlarini xavf darajasi (“nishon-aʼzolar”, yurak, miya, buyrak, tomirlar shikastlanishi darajasi, shuningdek semizlik, chekish, spirtli ichimliklarga ruju qoʻyish, kamharakatlik va boshqa yurak-qon tomir xavf omillari) asosida xavf darajasiga koʻra stratifikatsiya qilinadi.

Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

Xavf darajasi yuqori boʻlgan uchuvchi tarkibida agar davolash-sogʻlomlashtirish choralarini qoʻllash orqali xavf darajasini past yoki oʻrta darajaga tushirish imkoni mavjud boʻlsa, 1 oygacha muddatga tibbiy xulosa qabul qilinadi.

Bunda aviatsiya xodimi kasbiy vazifalarini bajarishdan 1 oyga chetlatiladi hamda individual davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari, qon bosimini barqarorlashtirish choralari, kardiolog maslahati va tekshiruvlar amalga oshiriladi.

Davolash tadbirlari samarali boʻlganda, xavf omillari kamayganda yoki bartaraf etilganda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida aviatsiya xodimiga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

100. Uchuvchilikka oʻqishga qabul qilinadigan uchuvchi tarkibida arterial qon bosimi 140/90 mm sim. ust. dan yuqori boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

101. Kasalliklarning oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi va klinik belgilarning mavjudligida, shuningdek ish qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi asoratlar aniqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlari boʻlmagan oshqozon va oʻn ikki barmoq yarasi kasalligini oʻtkazgan uchuvchi tarkibi davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kasallik qaytalanishi kuzatilmaganda, Heliobater pylori infeksiyasi bartaraf etilgan boʻlsa, klinik belgilar yoʻqolganda va endoskopik tekshiruvda yaraning bitgani tasdiqlanganda, shuningdek xavfli oʻsmalar boʻlmaganda, davolash tugaganidan 2 oydan soʻng uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

102. Oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasining bir martalik retsidivida, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, parhezga rioya qilinganda va klinik sogʻayish belgilari tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Oshqozon va 12 barmoqli ichak yarasining qon ketish bilan kechgan bir martalik asoratida, davolashdan keyingi 2 oy davomida klinik simptomlar qayd etilmasa, dori vositalari bilan qoʻshimcha davolanish zarurati boʻlmasa va endoskopik tekshiruvda toʻliq sogʻayish tasdiqlansa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Bunda tibbiy xulosa muddati 3 yil davomida 6 oylik muddatlarga belgilanishi, TUK xulosasi va davolagan jarrohning xulosasi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi) tibbiy ekspertlari tomonidan qoʻshimcha baholanishi lozim.

Aviatsiya xodimi fuqaro aviatsiya tashkilotining shifokori tomonidan 3 oyda bir marta dispanser kuzatuviga olinishi hamda yilda bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkazilishi zarur.

103. Bittadan koʻp retsidiv yoki asorat bilan kechgan holatlar mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibining yaroqlilik masalasi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar asosida, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda koʻrib chiqiladi va tibbiy xulosa chiqariladi.

Gastrit va kolitlarda, davolash toʻliq yakunlanganda, laborator-instrumental tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda klinika-simptomlar mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasiga oid jarrohlik amaliyotlaridan soʻng aviatsiya xodimining sogʻligi toʻliq tiklangan boʻlsa, jarrohlik amaliyoti va kasallik bilan bogʻliq asoratlar uchun xavf omillari bartaraf etilgan boʻlsa hamda qayd etilgan remissiya davrida asoratlarsiz yara jarayoni tasdiqlansa, endoskopik va boshqa klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Surunkali gastrit va gastroduodenitlarda, kasallikning retsidivlari kuzatilmaganda, bemorning umumiy ahvoli qoniqarli, ish qobiliyati saqlangan boʻlsa hamda meʼda sekretsiyasida klinik jihatdan ahamiyatli salbiy oʻzgarishlar aniqlanmasa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

104. Pankreatit va gepatitning organ faoliyati yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichlarida, jigar sirrozi mavjud boʻlgan hollarda, yilda 2-martadan ortiq takrorlanuvchi surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagida faoliyati saqlangan boʻlsa, koʻp sonli toshlar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

105. Faol boʻlmagan organ faoliyatining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, shuningdek davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, kam xurujli surunkali xolesistit hollarda, oʻt pufagi xolesterozi, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyalar, ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasi mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibi (kursant)ga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlar kuzatilmaganda, laparoskopik xolesistektomiya va litotripsiya jarrohlik amaliyotlaridan soʻng 2-3 oy oʻtib, shikoyatlar yoʻqligida, klinik belgilar boʻlmaganda va ish qobiliyati saqlanganligida uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

106. Surunkali, faol boʻlmagan, klinik alomatlarsiz kechuvchi B va C virusli gepatit tashuvchilik holatida uchuvchi tarkibi kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb topiladi.

B yoki C virusli gepatitni oʻtkazgan uchuvchi tarkibida turgʻun remissiya holati tasdiqlangandan soʻng 6 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlsa, uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi, yirik bitta tosh aniqlanganda, uchuvchi tarkibiga individual tartibda TML cheklovi qoʻllangan holda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur holatda rejalashtirilgan jarrohlik davolash tavsiya etiladi va jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

107. Aʼzo faoliyati buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, shuningdek ularning asoratlarida (siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi boshqa organik buzilishlar, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan hollar) uchuvchi tarkibi (kursant)ga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Buyrak va siydik yoʻllarining infeksion-yalligʻlanish kasalliklarida, kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgach (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno) quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda uchuvchi tarkibining (kursant) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi:

urodinamik va gemodinamik turgʻunlik toʻliq tiklangan boʻlsa;

klinik simptomlar, infeksiya belgilari, qayta yalligʻlanish epizodlari toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa;

siydik, qon va boshqa laborator tahlillar normada boʻlsa;

nefrolog (urolog) xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlsa.

Mazkur holatlarda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda yoki TUK tomonidan chiqariladi.

108. Oʻtkir glomerulonefritni oʻtkazgan nomzodlar yalligʻlanish jarayonining kechishi, buyrak faoliyatining holati va arterial qon bosimi koʻrsatkichlari toʻliq baholanganiga qadar 6 oygacha muddatga vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi.

Klinik koʻrsatkichlar barqarorlashganda va quyidagi talablar bajarilganda 1-klass uchuvchi tarkibi uchun TML yoki OML cheklovlari qoʻllanilgan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

arterial qon bosimi normada boʻlsa;

siydik va qonda proteinuriya, gematuriya va azotemiya kabi oʻzgarishlar boʻlmaganda;

buyraklarning filtratsiya funksiyasi saqlangan boʻlganda;

laborator va instrumental tekshiruvlarda yalligʻlanish belgilari aniqlanmaganda.

Ushbu shaxslarda har 3 oyda arterial qon bosimini oʻlchash, siydik umumiy tahlili, qonda kreatinin va boshqa buyrak funksiyasi koʻrsatkichlari boʻyicha dispanser nazorat oʻtkaziladi.

Gemodializga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

109. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan uchuvchi tarkibi uchun 2 yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanishi, har 3 oyda qonning umumiy tahlili, siydik umumiy tahlili, mochevina va kreatinin kabi biokimyoviy koʻrsatkichlar aniqlanishi lozim.

Agar tekshirish davomida bakteriuriya va piuriya bir vaqtda aniqlansa, ushbu holatning sabablarini aniqlash maqsadida sil kasalligi (tuberkulyoz), siydik yoʻllaridagi konkrementlar (toshlar) mavjudligini aniqlash hamda buyrak va siydik yoʻllarining xavfli oʻsmalarga tekshiruvlar oʻtkaziladi.

110. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va ichki organlar faoliyatining buzilishi, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek surunkali kasalliklarning 1 yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi xurujlari kuzatilganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda quyidagilar inobatga olinadi:

kasallikning ogʻirlik darajasi va rivojlanish dinamikasi;

mushak-suyak va tayanch-harakat tizimi funksional imkoniyatlari;

boʻgʻimlarda harakatchanlik darajasi va uning chegaralanganligi;

uzoq muddatli davolashning salbiy oqibatlari;

xurujlar va kasallikning toʻsatdan kuchayishi natijasida ish qobiliyatining yoʻqolishi ehtimoli.

Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya choralari oʻtkazilgandan soʻng sogʻayish tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlangan boʻlsa va turgʻun remissiya qayd etilsa, uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi (uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno).

4-bob. Jarrohlik kasalliklari

111. Guvohnoma egalari bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar 160 sm dan past va 190 sm dan baland boʻlmagan boʻyga ega boʻlishi, oyoqning uzunligi 73 sm dan kam boʻlmasligi, shturmanlikka, bortmuhandislikka oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar 160 sm dan past va 190 sm dan baland boʻlmagan boʻyga ega boʻlishi kerak.

Tana vazni boʻyiga mos boʻlishi kerak.

Boʻgʻimlar harakatchanligi ushbu Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanishi, oʻqishga kiruvchilarda tana rivojlanishi mutanosib boʻlishi kerak.

20 yoshgacha boʻlgan uchuvchilikka oʻqishga kiruvchilarda tana vaznining 25 foizgacha kam boʻlishi, boshqa jismoniy koʻrsatkichlar (tana tuzilishining mutanosibligi, mushak tizimining rivojlanganligi, spirometriya va dinamometriya natijalari) yaxshi boʻlganda jismoniy rivojlanishning yetishmovchiligi sifatida baholanmaydi.

112. Nomzod guvohnoma bilan belgilangan kasbiy majburiyatlarini xavfsiz va toʻliq bajarishi uchun zarur boʻlgan oʻtirgan holdagi boʻy uzunligi, qoʻl va oyoqlar uzunligi, shuningdek mushak kuchi va jismoniy imkoniyatlarga ega boʻlishi lozim.

Jismoniy oʻlchamlar yoki antropometrik koʻrsatkichlar boʻyicha bahsli (munozarali) holatlar yuzaga kelganda, uchish trenajyorida amaliy tekshiruv oʻtkaziladi.

Tekshiruv natijalari boʻyicha trenajyor instruktori xulosasi asos qilib olinadi va yakuniy tibbiy xulosa shunga asosan chiqariladi.

Infantilizm aniqlangan hollarda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi, endokrinologning batafsil tibbiy xulosasi asosida aniqlanishi lozim.

113. Nomzodlarda bosh jarohatlari, bosh suyagi va bosh miya sohasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning uchish ishiga yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa nevrolog tomonidan klinik va instrumental tekshiruvlar natijalariga asoslanib chiqariladi.

Nomzodlarda jismoniy rivojlanishdagi nuqsonlar, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻay toʻqimalarining surunkali kasalliklari, turli jarohatlar yoki jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar, kuyish va muzlash oqibatida hosil boʻlgan chandiqlar ularning oʻlchami, kuchayish (zoʻrayish) tendensiyasi, harakatlar hajmi, mushak kuchi hamda qoʻl va oyoqlarning funksional imkoniyatlari darajasiga koʻra baholanishi, bunda nomzodning oʻzlashtirgan havo kemasi turi, bajarishi koʻzda tutilgan kasbiy funksiyalar hajmi ham inobatga olinadi.

Kiyim yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki amalda toʻsqinlik qiluvchi, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan, kuchayib boruvchi (progrediyent) xususiyatga ega, uchish xavfsizligiga taʼsir etuvchi funksional buzilishlar aniqlangan hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

114. Nomzodlarda kasallikning sil kasalligi aniqlanganda, shuningdek faoliyat buzilishining darajasidan qatʼi nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan yoki davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjud boʻlsa, osteomielit negizida oqma yaralar saqlanib tursa, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasi aniqlansa, yirik boʻgʻimlarning l deformatsiyalanuvchi osteoartrozida faoliyatning yaqqol yoki moʻtadil buzilishlari mavjud boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Davolashning ijobiy natijalar (oqma yaralarning toʻliq yopilishi, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlarning yoʻqligi) bilan tasdiqlangan holatlarda hamda kamida 6 oy davom etgan barqaror remissiya kuzatilganda, uchish ishiga individual tartibda yaroqlilik masalasi koʻrib chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi.

115. Osteomielit bilan kasallangan barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullar bilan davolanishi lozim.

Davolash natijasida barqaror remissiya kuzatilganda, xurujlar boʻlmaganda, sekvestral boʻshliqlar va sekvestrlar aniqlanmaganda, kasallikning xususiyati, joylashuvi, faoliyat buzilishining darajasi, shuningdek nomzodning kasbiy mahorati va ish tajribasi inobatga olingan holda, aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi (uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno).

116. Osteoxondroz, spondiloartroz va umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik kasalliklarida, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va funksional cheklanishlar kasbiy faoliyatga taʼsir etmaydigan darajada ahamiyatsiz boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ildizchali sindrom aniqlanganda tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi.

Boʻgʻimlar chiqishi bilan kechuvchi shikastlanishlar, umurtqa pogʻonasi tanalarining sinishi, jarayonning istalgan fazasi va funksional buzilish darajasidan qatʼi nazar, shuningdek umurtqa pogʻonasining sil kasalligi mavjud boʻlganda, nomzodlarga oʻqishga, uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishi boʻlganda, toʻliq davolanishdan 6 oydan keyin teri osti vertebroplastikasi oʻtkazilgan holatlarda esa 2 oydan keyin jarrohlik davolash natijalari ijobiy boʻlganda, funksional imkoniyatlar toʻliq tiklangan boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

117. Umurtqa pogʻonasining oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishlari boʻlgan holatlarda, harakatchanlik va funksional imkoniyatlar toʻliq tiklanganda hamda ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga ruxsat beriladi.

Umurtqalar shaklining oʻzgarishlari (egrilik, qiyshayish) mavjud boʻlgan hollarda, deformatsiyaning darajasi va etiologiyasi, umurtqa pogʻonasining funksional saqlanganligi, shuningdek uchuvchining kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyati hisobga olinib, oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Laminektomiyadan soʻng funksional koʻrsatkichlar toʻliq tiklanganda hamda ogʻriq sindromi boʻlmaganda, 3 oydan keyin nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

118. Umurtqa pogʻonasi rentgenologik tekshiruvlarida umurtqalar ventral qirgʻoqlarining oʻtkirlashishi, qalinlashishi, yakka holdagi bigizsimon osteofitlar aniqlangan hollarda, agar klinik simptomlar mavjud boʻlmasa, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

Osteoxondroz aniqlangan nomzodlarga jarroh va nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda profilaktik va davolash choralari oʻtkazilishi lozim.

Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishi, ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanishi, konservativ davolash usullari qoʻllanilishi zarur.

Kasallikning II darajasidasida esa uchuvchilar faqat oʻzlari oʻzlashtirgan havo kemasi boʻyicha yaroqli deb hisoblanishi, bunda jarrohlik davolash usullari tavsiya etilishi hamda jarrohlik natijalari ijobiy boʻlsa, qoʻl funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

119. Ogʻriq sindromi kuzatilmaydigan, tomirlar va ichki aʼzolar faoliyatida buzilishlar aniqlanmaganda hamda skoliozning klinik ifodalanmaganda, funksional buzilishlarga olib kelmaydigan darajalarida, V bel umurtqasining sakralizatsiyasi, I dumgʻaza umurtqasining lyumbalizatsiyasida nomzodlar oʻqishga va uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Shmorl churralari aniqlangan hollarda, agar ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa, nevrolog xulosasi asosida nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

120. Tos suyaklarining birlashgan (konsolidatsiyalangan) sinishlarida, jarohat olingan vaqtdan kamida 6 oy oʻtgach toʻliq sogʻayish tasdiqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va ichki organlar hamda tayanch-harakat tizimi funksiyalari buzilmaganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib oʻsishlarida chanoq aylanasining shakli va simmetriyasi buzilmagan boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklariga oid kasalliklar yoki jarohatlarda yaroqlilik holati jarroh va nevrolog tomonidan birgalikda baholanadi va ular xulosasi asosida tibbiy qaror qabul qilinadi.

121. Infeksion-allergik genezli spondiloartritlarda (Bexterev, Reyter kasalliklari) nomzodlarning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi terapevt tomonidan klinik koʻrsatkichlar, kasallik faolligi, funksional holat va remissiya barqarorligi inobatga olinib aniqlanadi.

Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, pay va boʻgʻimlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan soʻng organ va tizimlarning funksional qobiliyati toʻliq tiklanganda, nomzodlarning oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatida qoʻl yoki oyoqning 2 sm dan kam qisqarishi mavjud boʻlgan hollarda, funksional cheklovlar boʻlmaganda nomzodlar yaroqli deb topiladilar.

Ahamiyatli funksional nuqsonlar yoki sezilarli anatomik defektlar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodning kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyati uchish trenajyorida amaliy tekshiruv asosida baholanadi. Baholash jarayonida qoʻl va oyoqlarning havo kemasining boshqaruv organlariga erkin yetishi, boshqaruvni toʻliq va xavfsiz amalga oshirish qobiliyati, harakatlar koordinatsiyasi va kuchlanishsiz bajarilishi tekshiriladi.

Trenajyor instruktorining xulosasi va tibbiy mutaxassislarning bahosiga asosan yakuniy tibbiy yaroqlilik toʻgʻrisida xulosa chiqariladi.

122. Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzod davolanishni rad etganda, unga oʻqishga yoki uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Osteosintezda fiksatsiyalovchi moslamalar oʻrnatilishi, yasama aʼzo (protez) qoʻyilganda operatsiyadan keyingi klinik holatning ijobiyligi, shikoyatlarning yoʻqligi yoki ahamiyatsizligi, funksional qobiliyatlarning toʻliq yoki yetarli saqlanganligi, rentgenologik va boshqa instrumental tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi inobatga olinadi.

Ushbu maʼlumotlar asosida travmatolog-ortopedning xulosasi va prognozini hisobga olgan holda, nomzodlarga individual tartibda oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Varus va valgus deformatsiyalari mavjud boʻlgan hollarda, oyoqlarning qiyshayishida, antropometrik nuqtalar orasidagi masofa 9 sm dan ortiq boʻlsa, nomzod yaroqsiz deb topiladi.

123. Boʻgʻimlar kasalliklari va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida, kasallikning turgʻun remissiyasida, organlar faoliyati saqlanganligida, boʻgʻimlar va organlarning funksional holati aviatsiya kasbiy faoliyatini bajarishga monelik qilmasa, nomzodlarga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Turli etiologiyali qoʻl va oyoq nuqsonlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning funksional saqlanganlik darajasi, kasbiy majburiyatlarni bajarish imkoniyati, havo kemasi boshqaruv elementlarini xavfsiz boshqarish qobiliyati inobatga olinadi.

Munozarali holatlarda uchish trenajyorida tekshiruv oʻtkazilib, trenajyor instruktorining xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi.

Oyoq panjasining yoʻqligida, shuningdek yurish, muvozanat, oyoq kiyim kiyish yoki boshqaruv pedalidan foydalanishni qiyinlashtiruvchi (yoki toʻsqinlik qiluvchi) tugʻma yoki orttirilgan deformatsiyalarda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

124. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nomzodlar tibbiy muassasada (jarrohlik, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi orqali) toʻliq davolangandan soʻng residiv kuzatilmasa, bosh miyada metastaz aniqlanmasa, oʻsmaning umumlashuvi (generalizatsiyasi) qayd etilmasa va organizmning umumiy funksional holati turgʻun boʻlsa (ahamiyatga ega boʻlmagan oʻzgarishlarga yoʻl qoʻyilgan holda) davolash yakunlanganidan 6 oy oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Davolangan nomzodlarga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi (ularga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi).

Tibbiy xulosa chiqarishda quyidagilar hisobga olinadi:

davolash kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi;

keng qamrovli patomorfologik xulosa (oʻsmaning anatomik turi, morfologik xususiyatlari, regionar limfa tugunlari holati);

davolashdan keyingi klinik dinamikasi (tana vazni, laborator koʻrsatkichlar, instrumental tekshiruv natijalari);

davolashning asoratlari mavjud emasligi;

residiv va metastazlar qayd etilmaganligi;

gematologik koʻrsatkichlarning normada boʻlishi;

organlar va tizimlar faoliyatining buzilish darajasi;

nomzodning mehnatga layoqati va uchish paytida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfi;

kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish qobiliyati.

125. Rak in situ tashxisi boʻyicha patomorfologik xulosa olinganda, oʻsmaning joylashuvidan qatʼi nazar, oʻtkazilgan davolashning (operatsiya) turi va hajmiga koʻra, onkolog xulosasi va prognozi asosida nomzodlarga tibbiy xulosa berilishi, bunda quyidagi cheklangan yaroqlilik belgilanadi:

tropik mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz;

faqat oʻzlashtirgan havo kemasida uchish ishiga yaroqli;

aviatsiya kimyoviy ishlarida ishlashga yaroqsiz.

Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoq va tugunli mastopatiya aniqlanganda, onkolog maslahatiga koʻra komissiya oraligʻi davrida jarrohlik usuli bilan davolanish lozim.

Xavfsiz (benign) oʻsmalarda oʻsma toʻliq olib tashlanganda, uning xavfsizligi laborator-patomorfologik tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlanganda, shuningdek jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlsa, nomzodlarga oʻqishga yoki uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

126. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin jarrohlik amaliyotining hajmi, texnik murakkabligi va davolash natijalaridan kelib chiqib, oʻqishga yoki uchish ishiga ruxsat berish muddati jarroh koʻrigidan soʻng aniqlanadi.

Maxsus kiyimlar, anjomlar yoki oyoq kiyim kiyishga toʻsqinlik qilmaydigan, kichik hajmdagi, oʻsishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalarda (lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar) nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi va ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Jarrohlik muolajasi oʻtkazilgan xavfsiz oʻsmalarda, oʻqishga yoki uchish ishiga qabul qilinayotgan barcha nomzodlar oʻsmaning gistologik tekshiruv natijalari hamda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotining tavsifini oʻz ichiga olgan tibbiy hujjatni (koʻchirma) jarrohga taqdim etadilar. Ushbu maʼlumotlar asosida tibbiy xulosa chiqariladi.

127. Oshqozon-ichak yoʻlida (ayniqsa, poliplar) va nafas olish organlarida xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan nomzodlarga mineral oʻgʻitlar bilan ishlashga yaroqli, biroq zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oʻsmani davolash usuli uning joylashuviga koʻra onkolog yoki proktolog tomonidan belgilanadi.

Lipoma va teriosti yogʻ qatlami xavfsiz oʻsmalari jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan soʻng, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach va shaxsiy koʻrik natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarga oʻqishga va uchish ishiga ruxsat beriladi.

Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda, klinik belgilarning (ogʻriq, arterial bosim oshishi, siydik tahlillarida oʻzgarishlar) mavjud emasligida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladilar.

Ular jarroh va urologning dispanser kuzatuviga olinadi, yilda 1-marta buyraklarning UZT tekshiruvi oʻtkaziladi.

Katta hajmli buyrak kistalarida ixtisoslashtirilgan muassasada kistaning punksion davolash usuli qoʻllanadi.

Asoratlar kuzatilmaganda nomzodga 2-3 haftadan keyin uchish ishiga ruxsat beriladi.

Punksiya uchun koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda, nomzod urologning tavsiyasi asosida dispanser kuzatuviga olinadi.

128. Qalqonsimon bezda 1 sm dan kichik tugunlar aniqlanganda, nomzodlar jarroh-endokrinolog tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi hamda ularga har 6 oyda UZT tekshiruvi va dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Birinchi marta 1 sm dan katta tugunlar aniqlanganda yoki tugunning 6 oy davomida 0,5 sm va undan koʻproq kattalashishi kuzatilganda, punksion biopciya oʻtkazilishi zarur.

Qalqonsimon bezning yirik tugunlari (3 sm dan katta), shuningdek rak, adenoma aniqlangan hollarda, shaxslar jarrohlik usuli bilan davolanish lozim.

Tugunli buqoq jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi masalasi jarroh va terapevt bilan birgalikda endokrinologning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi.

Oʻsmaning yaxshi sifatli ekanligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarur boʻlmaganda, shuningdek oʻsma bilan bogʻliq anatomik defektlar mavjud boʻlmasa, qalqonsimon bez funksiyasi buzilmagan boʻlsa, oʻsmaning oʻsishga moyilligi boʻlmasa, maxsus aviatsiya anjomlarini (kislorod niqobi) yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtirmasa nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

129. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasi mavjud boʻlgan hollarda, oʻrtacha yoki kuchli ifodalangan simptomatik obstruksiya aniqlanganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilishi, bunda ularga quyidagi tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim:

transabdominal va transrektal exografiya;

qon zardobida prostata spesifik antigeni (PSA) darajasini aniqlash;

urolog tavsiyasiga koʻra qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar.

Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar boʻlganda va operativ davolashga koʻrsatma mavjud boʻlmaganda, urologning shaxsiy koʻrigi va xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Prostata bezining transuretral rezeksiyasi (TURP) oʻtkazilgan hollarda, jarrohlik amaliyotidan 6 oy oʻtgach obstruktiv simptomlar toʻliq va asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar funksiyasi saqlangan boʻlsa, urolog xulosasi asosida individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Tashqi jinsiy aʼzolarning oʻsmalari aniqlanganda, ularni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlash masalasi urolog yoki ginekologning tavsiyasi asosida hal etiladi.

130. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi.

Miomaning oʻsishi, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromi mavjudligi yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi.

Jarrohlik amaliyotidan keyin yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi.

Uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklash masalasi hal etilganda jarrohlik amaliyotining turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliq holatining tiklanganligi, aʼzolar funksiyasining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish chogʻida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

131. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronx ichidagi va bronxdan tashqari joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolanganidan keyin 6 oy oʻtgach, nomzodning umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi mavjud boʻlmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar aniqlanmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda spirografiya hamda koʻkrak qafasi aʼzolarining rentgenografiyasidan oʻtkaziladi.

132. Nomzodda tashqi nafas olish funksiyasining yaqqol buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari yoki jarohatlar sababli koʻkrak qafasi aʼzolarida yirik jarrohlik amaliyotlari oʻtkazilganda, shu jumladan pulmonektomiya holatlarida, u uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolash oʻtkazilganda, u toʻliq davolanib, sogʻligʻi tiklangandan soʻng tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklanganda, Tiffno indeksi kamida 60 foizni tashkil etganda hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, jarroh va terapevt xulosalari asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolashni talab etuvchi patologiyalar yoki nuqsonlar mavjud boʻlganda, oʻpkaning qoldiq funksional hajmi, yurak-qon tomir tizimining funksional holati, koʻkrak qafasi aʼzolarining siljish ehtimoli, uchish davomida bosim tafovuti taʼsirida ogʻir asoratlar rivojlanish xavfi hamda umumiy prognoz inobatga olingan holda uning sogʻligʻi holati baholanadi va tibbiy xulosa chiqariladi.

133. Nomzodda koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmasa va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari qoniqarli boʻlsa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Spontan pnevmotoraks holatlarida tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda residiv xavfi ham inobatga olinadi.

Nomzodda birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilgandan keyin klinik sogʻayish holati qayd etilib, tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish aʼzolari funksiyasining boshqa buzilishlari aniqlanmaganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Nomzodda spontan pnevmotoraks qayta kuzatilganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlganda, maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

134. Nomzodning ichki aʼzolar shikastlanmaganda, koʻkrak qafasiga kirib borgan yaralanishlarda toʻliq sogʻaygandan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra unga uchish ishiga yaroqlilik masalasi hal etiladi.

OʻSOK remissiya turgʻunligida tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tashqi nafas olish funksiyasining yengil darajadagi buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda hamda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinishi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshirilishi kerak.

Sarkoidozning oʻtkir fazasida nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Kasallikdan keyin kamida 6 oy oʻtgach, remissiyaning turgʻunligida, tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, dori vositalari va boshqa davolash usullari toʻliq toʻxtatilganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinadi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshiriladi.

Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach hamda oshqozon faoliyatida funksional buzilishlarni keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragmal churralar mavjud boʻlganda, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik yoʻli bilan davolash ijobiy natija berganda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, nomzodda toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, uning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

135. Divertikul jarrohlik yoʻli bilan davolangan va davolash ijobiy natija berganda, nomzodning kasbiy yaroqliligi masalasi koʻrib chiqiladi.

Qiziloʻngach (ezofagoskopiya va boshqa tekshiruvlar), tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarining chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlari natijasida aʼzolar funksiyalarida buzilishlar va divertikul residivi aniqlanmaganda, nomzodga nisbatan individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Operativ davolanishni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullarida nomzodlarga nisbatan individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi aniqlanganda, uning etiologiyasi va klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, barcha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi. Bunda nomzodlar qayta oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga tiklanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli oʻtkazilgan qiziloʻngach plastikasi hamda funksional kasalliklar tufayli bajarilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin tekshiruvlar natijalari, kasbiy faoliyatni xavfsiz bajarish imkoniyati va boshqa tegishli omillar hisobga olingan holda, jarrohning xulosasi va prognozi asosida nomzodga uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda hal etiladi.

Reflyuks-ezofagit mavjud boʻlmaganda va diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmaganda qiziloʻngach-oshqozon birikmasi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli hisoblanadilar.

136. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgan sana, uning toʻliq bayonnomasi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, jarrohlik amaliyotining preparatning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda boshqa tegishli maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani TUKga taqdim etadi.

Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda, nomzod toʻliq sogʻayganda, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, kasbiy majburiyatlarni bajarish jarayonida xavf omillari aniqlanmaganda, aʼzolar funksiyasi saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislarning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik aniqlanadi.

Jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya yoki tromboflebit) mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻp sonli shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik muddati individual tartibda aniqlanadi.

Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

137. Oshqozon va 12 barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (residiv, qon ketishi, perforatsiya, penetratsiya) davolangandan soʻng endoskopik tekshiruv natijasida yaraning bitgani tasdiqlanib, dori vositalarini qabul qilish zaruriyati boʻlmaganda, 8 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda nomzodlarga har 6 oyda EFGDS tekshiruvi, gemoglobin miqdorini aniqlash uchun qon tahlili hamda gastroenterolog maslahati oʻtkazish belgilanadi.

Tizimli kasalliklar sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya yoki splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, parhezga rioya qilingan taqdirda simptomlarning yoʻqligi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolash zaruriyatining mavjud emasligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi hamda kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi omillarning yoʻqligi hisobga olinadi. Tibbiy xulosaning amal qilish muddatiga cheklovlar qoʻyiladi.

Yaroqli deb topilgan aviatsiya xodimlari 3 yil davomida jarrohning dispanser kuzatuvida boʻlishi kerak.

Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari aniqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa yoki churraning qisilish xavfi mavjud boʻlsa, jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodning uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Agar churraning qisilish xavfi boʻlmasa hamda ogʻriq sindromi kuzatilmasa, komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

Bunda nomzodga cheklovlar (OML) qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi (oʻqishga yaroqli) mumkin.

Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan nomzod uchish ishiga yoki (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

138. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish yoki kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasi kengayishi aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli hisoblanadi.

Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy dori vositalarini qabul qilish zaruriyati mavjud boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmaganda hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlganda, nomzodga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda 3 yil muddatga TML cheklovi qoʻllaniladi.

Kron kasalligida va yarali kolitlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kuchli ifodalangan klinik koʻrinishlar bilan kechuvchi qorin parda bitishmalarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Klinik belgilar bilan namoyon boʻlmagan dolixosigma mavjud boʻlsa, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Ayollarning kichik chanoq aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi.

Radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodga 2 oydan 3 oygacha muddatga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlari boʻlmagan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holati normada boʻlgan hamda aʼzolar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik amaliyotlaridan keyin 1 yarim oydan 2 oygacha muddat oʻtgach nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

Nomzodning sogʻligi toʻliq tiklanganda, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassislarning ijobiy prognozi mavjud boʻlganda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari yaroqsizlik muddatlarini individual tartibda qisqartirishiga yoʻl qoʻyiladi.

139. Toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari tez-tez xurujlar bilan kechganda, yaqqol ifodalangan klinik belgilar mavjud boʻlganda, anus torayishi, aʼzolar funksiyalarining buzilishi, oqma yaralar yoki boshqa patologik holatlar aniqlanganda, nomzodni terapevtik yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

Tavciya etilgan davolash usullaridan bosh tortgan nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ich kelishi meʼyorlashganda hamda funksiyalar tiklanganda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga esa individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda nomzodlarga 2 yil davomida har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi.

Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakllarida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Chot sohasining kondilomatozida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi.

140. Aorta anevrizmasi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoki magnit-rezonans angiografiya oʻtkaziladi, zarur hollarda aortografiya ham amalga oshiriladi.

Aortaning ichki diametri 4,0 sm dan katta, biroq 5,0 sm dan kichik boʻlganda, nomzodga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oygacha muddatga tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Aorta diametri 5,0 sm dan katta boʻlgan hollarda nomzod uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Jarrohlik amaliyotidan keyin prognoz inobatga olingan holda, operativ davolash ijobiy natija berganda, xavf darajasi minimal boʻlganda hamda koronar arteriya kasalligi mavjud boʻlmaganda, nomzodga TML cheklovi hamda faqat koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida uchish cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Yaroqli deb topilgan nomzodlar doimiy ravishda jarrohning dispanser kuzatuvida boʻladi va har 3 oyda nazorat tekshiruvlaridan oʻtkaziladi.

Nomzodda periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida farmakologik yuklama testi hamda talliy izotopi yordamida miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish tekshiruvi oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

141. Endarteriit va obliteratsiyalovchi ateroskleroz holatlarida kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda nomzodning yaroqliligi aniqlanadi. Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, ksarelto va pradaksa) bilan davolash 3 oydan 6 oygacha davom etishi mumkinligini inobatga olib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin kamida 1 hafta oʻtgach nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar davolash natijasi ijobiy boʻlsa, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari kuzatilmasa va qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlansa, nomzodga tegishli cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari kuzatilmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi normada boʻlmaganda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi.

Davolanish yakunlangandan soʻng angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning yaroqliligi aniqlanadi, zarur hollarda esa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

142. Magistral va periferik tomirlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar funksiyaning vaqtincha buzilishi kuzatilsa hamda reabilitatsiya va mehnat qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Venalarning varikoz kengayishida qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, tugunlar ustidagi terining yupqalashishi hamda tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Oyoq venalarining varikoz kengayishi jarrohlik yoʻli bilan davolanganda va davolash asoratlarsiz ijobiy natija berganda 3 hafta oʻtgach, angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

143. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga venalarning varikoz kengayishining faqat kompensatsiyalangan A darajasi mavjud boʻlgan taqdirda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Surunkali venoz yetishmovchilik kuzatilmaydigan teri osti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebiti, shuningdek Mondor kasalligi aniqlanganda, nomzod vaqtincha uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Kasallikning oʻtkir belgilari yoʻqolganda, vena boʻylab infiltrat soʻrilganda, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari normada boʻlganda, angijarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi hamda dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Limfa tugunlari shikastlanganda aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar koʻrigidan oʻtkazilishi zarur.

Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish kuzatilganda va tuberkulyozga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgandan keyin yoki uchinchi guruhga oʻtkazilganda, aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi.

Limfa tugunlari tuberkulyozi va aktinomikozini oʻtkazgan uchuvchilar aviatsiya kimyoviy ishlarida uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi.

Nomozdda varikotsele boʻyicha jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida unga uchish ishiga ruxsat beriladi.

144. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Ogʻriq sindromi va funksional buzilishlar bilan kechuvchi urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishida nomzodga jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi. Davolash ijobiy natija bergan taqdirda yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining I darajasida, venalar konglomerati kam ifodalanganda va qorin mushaklari taranglashganda uning sezilarli kuchayishi kuzatilmaganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining II va III darajalarida nomzod oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

145. Nomzodlarda siydik-tanosil tizimi kasalliklari, rivojlanish anomaliyalari yoki shikastlanishlari bilan bogʻliq boʻlganda, tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi, biroq uchuvchilikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

III darajali nefroptozda nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Birlamchi gidronefrozda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Jarrohlik yoʻli bilan muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilganda va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlanganda, ular uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiya sabablari bartaraf etilganda, uning qayta rivojlanishi kuzatilmaganda hamda buyraklar funksiyasining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmaganda, aviatsiya xodimlariga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

146. Tugʻma ravishda bitta buyrakning yoʻqligida yoki nefrektomiyadan keyin buyrak funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda, nomzodga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik amaliyotini, jumladan moyakning qorin boʻshligʻida ushlanib qolishi yoki ektopiyasi sababli oʻtkazgan, shuningdek boshcha gipospadiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb hisoblanadi.

Kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kamida 3 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasida, jarrohlik yoʻli bilan davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmaganda va funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi simptomatik obstruksiya bilan kechganda esa, nomzod vaqtincha yaroqsiz deb topiladi.

147. Urologik kasalliklar yoki ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodning xizmatga (yoki faoliyatga) yaroqliligi quyidagi shartlar bajarilganda aniqlanadi:

tegishli mutaxassis tomonidan individual tartibda ishlab chiqilgan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiyaning mavjud emasligi;

aktiv davolash bosqichi boshlanganidan keyin gemodinamik holatning toʻliq barqarorlashganligi;

kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash kursi oʻtkazilganligi (ayollarda uchraydigan oddiy sistit holatlari bundan mustasno);

takroriy oʻtkazilgan bakteriologik ekmalar natijalarida patogen mikroorganizmlar aniqlanmaganligi;

infeksiya asoratlar mavjud emasligi;

urologik tekshiruvlar natijasida anatomik yoki boshqa patologik oʻzgarishlarning aniqlanmaganligi;

siydik chiqarish tizimi organlari funksiyalarining saqlanganligi.

Mazkur shartlar bajarilganda nomzodning yaroqliligi urolog shifokorining xulosasi va tibbiy prognozi asosida belgilanadi.

148. Residiv ehtimoli yuqori boʻlganda, simptomlari tez rivojlanadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklar aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

Toʻliq davolanish oʻtkazilib, klinik va laborator tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida qayta koʻrib chiqiladi.

149. Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistit aniqlanganda ayollar 5 kun muddatga uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

Buyraklar va siydik-tanosil tizimi organlarining sil kasalligining faol shakli aniqlanganda nomzod uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Kasallik toʻliq davolanib, sogʻayish tasdiqlangandan hamda organlar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqilishiga yoʻl qoʻyiladi.

150. Siydik tutolmaslik (doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi bilan bogʻliq shakllari) aniqlanganda yakuniy tashxis qoʻyilgunga qadar hamda toʻliq davolanish davrida aviatsiya xodimlari uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi. Kasallik toʻliq davolanib, uni keltirib chiqaruvchi sabablar bartaraf etilganda uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

151. Oʻtkir glomerulonefrit yoki pielonefrit aniqlanganda aviatsiya xodimlari 3 oydan 6 oygacha muddatga uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

Toʻliq sogʻayish tasdiqlangandan keyin, kasallik simptomlarining namoyon boʻlish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hamda boshqa klinik mezonlar hisobga olingan holda uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida aniqlanadi. Tibbiy xulosa chiqarishda TML va OML ekspluatatsiya cheklovlari qoʻllaniladi.

Mazkur aviatsiya xodimlarini tibbiy kuzatuv maqsadida har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, umumiy peshob tahlili va zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Kasallik remissiya bosqichida quyidagi holatlar aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi:

arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori boʻlsa;

proteinuriya 2-3 g/l yoki undan yuqori boʻlsa;

buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlsa;

qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l yoki undan yuqori boʻlsa.

152. Buyrakdan yakka tosh chiqqanda, jarrohlik yoʻli bilan tosh olib tashlanganda yoki konkrementlarning koʻchishi sababli buyrak sanchigʻi kuzatilganda, nomzodlarga toʻliq davolanishdan soʻng navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik natijalari quyidagi mezonlarga mos boʻlgan taqdirda:

umumiy tibbiy tekshiruv natijalari normada boʻlsa;

umumiy peshob tahlili va sutkalik peshob tahlillari normada boʻlsa;

peshob bakteriologik ekmasida mikroorganizmlar aniqlanmasa;

konkrement turi aniqlangan boʻlsa;

ogʻriq sindromi mavjud boʻlmasa;

buyraklar funksiyasi yaxshi saqlangan boʻlsa, ikki tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilariga 3 yil muddatga OML ekspluatatsion cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Buyrakdagi tosh kasalligi residiv qilganda, tijorat aviatsiyasi uchuvchilariga “faqat ikkinchi uchuvchi bilan uchish” yoki “faqat ikkinchi uchuvchi mavjudligida uchish” kabi ekspluatatsion cheklovlar qoʻllanishi mumkin.

Bunday shaxslarga har 6 oyda urolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi doimiy ravishda belgilanadi.

Bir tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilari toʻliq davolanib, sogʻayganidan keyin hamda barcha tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Mazkur shaxslarga ham har 6 oyda urolog dispanser kuzatuvi belgilanadi.

153. Buyrak va peshob chiqarish yoʻllarida mikrolitlar aniqlanishi, oʻz-oʻzidan, peshob tosh kasalligi tashxisini qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

Buyrak va peshob yoʻllarida morfologik hamda funksional oʻzgarishlar aniqlanmaganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Asoratlarsiz kechgan ekstrakorporal litotripsiya yoki teri orqali litotomiya oʻtkazilgandan keyin aviatsiya xodimlarining uchish ishiga yaroqliligi kamida 1 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruvlar natijalari asosida aniqlanadi.

Buyrak kosachasi divertikulida, buyrak parenximasida yoki kista ichida joylashgan, klinik belgilarsiz kechuvchi hamda mehnat qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan toshlar mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlarining uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi.

5-bob. Teri-tanosil kasalliklari

154. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiladigan teri-tanosil kasalliklari aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Surunkali, qaytalanuvchi ekzema aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Ekzemaning yengil shakllarida, shuningdek teri zamburugʻli shikastlanishlari, parazitar kasalliklar (leyshmanioz, qoʻtir), piodermiya hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi zarur.

Davolanish yakunlanib, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda sogʻayish tasdiqlangandan keyin dermatolog mutaxassisning xulosasi va prognozi asosida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ixtioz va tangachali temiratkining (psoriazning) chegaralanganda va yengil shakllarida, nomzodning umumiy sogʻligʻi qoniqarli boʻlganda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklarining keng tarqalgan shakllari, davolash natijalari qoniqarsiz boʻlgan holatlarda, shuningdek surunkali ogʻir kechuvchi shakllari aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Virusli gepatit yoki gemorragik bezgak kasalliklari oʻtkazilgandan keyin nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi kamida 3 — 6 oy oʻtgach, organlar funksiyalari saqlanganligi, tekshiruv natijalari normada ekanligi hamda sogʻligʻi tiklanganligi tasdiqlangan taqdirda, tegishli mutaxassis shifokorning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi.

Aviatsiya kimyoviy ishlari bilan bogʻliq uchuvchilikka 12 oydan keyin ruxsat etiladi,(mineral oʻgʻitlar bilan ishlash bundan mustasno).

155. OITS kasalligi tashxisi aniqlanganda barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi hamda bu haqda tibbiy xulosa chiqariladi.

Nomzodlarda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar yoki yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoxud ulardan shubha qilinganda ular teri-tanosil kasalliklari dispanserida majburiy tartibda tekshiruvdan oʻtkazilishi va davolanishi lozim.

Tashxis tasdiqlanib, kasallik toʻliq davolangandan, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlgandan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi dermatovenerolog mutaxassisning xulosasi va prognozi asosida aniqlanadi.

6-bob. Ginekologik kasalliklar va homiladorlik

156. Quyidagi holatlar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik defektlarning asoratlari mavjud boʻlgan surunkali ginekologik kasalliklarda;

yalligʻlanish jarayonlarining yilda 3-martadan ortiq retsidivlarida;

qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida;

siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida;

orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chotning yirtilishida;

bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligida;

ikki shoxli bachadon mavjud boʻlib, funksional buzilishlar (bachadondan qon ketishi, ogʻriq) kuzatilganda.

157. Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi lozim.

Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, sogʻayish tasdiqlangandan keyin nomzodlar uchish ishiga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ularga 2 hayz davri davomida ginekolog mutaxassisining tibbiy kuzatuvi belgilanadi.

158. Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi:

kichik tos sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar;

funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon yoki fallopiy naylarining tugʻma yoʻqligi;

qinning atreziyasi;

bepushtlik.

159. Bachadon boʻyni kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi), shuningdek trixomonad kolpiti va trixomoniaz aniqlanganda nomzodlar 3 haftagacha muddatga davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishi aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi hamda ularga ginekolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari jarrohlik usuli bilan davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi.

160. Ayollar jinsiy organlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin asoratlar boʻlmaganda va organlar funksiyalari saqlanganda, aviatsiya xodimining uchish ishiga qayta tiklanish masalasi quyidagi muddatlardan keyin koʻrib chiqiladi:

laparotomiya operatsiyalaridan keyin — kamida 2 oy oʻtgach;

laparoskopik operatsiyalardan keyin — 4 — 6 hafta oʻtgach;

total gisterektomiyadan keyin — kamida 6 oy oʻtgach.

Mazkur hollarda postovariektomik, klimakterik va predmenstrual sindromlar, shuningdek ruhiy-emotsional buzilishlar va vegetativ disfunksiya mavjudligi hamda ularning ifodalanish darajasi hisobga olinadi.

Ayollar jinsiy organlarida diametri 5 sm dan katta kista yoki yaxshi sifatli oʻsmalar aniqlanganda aviatsiya xodimlari jarrohlik davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, ginekolog-jarrohning xulosasi asosida aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqlilik masalasi aniqlanadi.

161. Klinik belgilarsiz kechuvchi, funksional buzilishlar bilan kechmaydigan kichik hajmdagi bachadon miomasi, endometrioz hamda diametri 5 sm dan oshmaydigan endometriy va follikulyar kistalar aniqlanganda aviatsiya xodimi uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

162. Tuxumdonlar disfunksiyasi mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilmagan holda tekshiruvdan oʻtkazilishi hamda davolanishi mumkin.

Ushbu holatda uchish ishiga yaroqlilik endokrinolog va ginekolog-endokrinolog mutaxassislarining xulosalari hamda kasallik prognozi hisobga olingan holda belgilanadi.

163. Bachadondan disfunksional qon ketishida aviatsiya xodimlari davolanishi lozim.

Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada uchish ishiga yaroqlilik klinik belgilarning ifodalanish darajasi, davomiyligi, funksional majburiyatlarni bajarish imkoniyati hamda boshqa tibbiy mezonlar hisobga olingan holda, ginekolog mutaxassisining xulosasiga koʻra individual tartibda aniqlanadi.

Ikkilamchi dismenoreyada uchish ishiga yaroqlilik har tomonlama tekshiruv natijalari, mutaxassislar xulosalari va kasallik prognozi asosida belgilanadi.

Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi va uchish ishidan 3 kungacha chetlatiladi.

164. Quyidagi holatlarda aviatsiya xodimlari jarrohlik usuli bilan davolanishga yuboriladi:

hajmi 12 haftalik homiladorlik muddatiga teng yoki undan katta boʻlgan bachadon miomasi mavjud boʻlganda;

mioma tugunining shilliq ostida joylashuvi aniqlanganda;

mioma tugunining sentripetal oʻsishi kuzatilganda;

mioma tugunining qin tomonga joylashuvi aniqlanganda;

bachadondan qon ketish kuzatilganda;

tugunda modda almashinuvi buzilishi belgilari mavjud boʻlganda;

ikkilamchi anemiya rivojlanganda;

yondosh organlar funksiyasining buzilishiga olib keluvchi holatlar mavjud boʻlganda;

peshob chiqarish obstruksiyasi yoki oʻtkir peshob tutilishi xavfi mavjud boʻlganda.

165. Ichki endometrioz klinik belgilar bilan kechganda va anemiya bilan asoratlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Ogʻriq sindromisiz kechuvchi, klinik belgilarsiz yoki kam ifodalangan tashqi genital endometriozda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi.

166. Tuxumdonlarning funksional kistalari retsidivga moyil boʻlganda, shuningdek follikulyar yoki lyuteinli kistalar 1 yil davomida 2-martadan ortiq kuzatilganda, aviatsiya xodimiga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi uchish ishidan chetlatish uchun asos hisoblanmaydi.

Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial saratoni boʻlganda, organ saqlovchi jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa hamda onkologning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi.

167. Homiladorlik aniqlanganda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Aviatsiya xodimlarini homiladorlik sababli uchish ishidan chetlatish hamda tugʻruqdan keyin uchish ishiga ruxsat berish akusher-ginekologning xulosasiga asosan jarroh tomonidan amalga oshiriladi.

Sunʼiy abort (homilani vakuum-aspiratsiya yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) hamda kyuretaj oʻtkazilgandan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda va aviatsiya xodimlarining umumiy sogʻliq holati normada boʻlganda, shuningdek homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari, peritonit va septik holatlar) mavjud emasligi yoki ularning rivojlanish xavfi baholangandan soʻng akusher-ginekologning xulosasi va prognozi asosida jarroh tomonidan ularga uchish ishiga ruxsat beriladi.

Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari homila tushishi holatlarida uchish ishiga yaroqlilik masalasi abortdan keyingi ruhiy holat, umumiy klinik ahvol, oʻtkazilgan davolash natijalari hamda akusher-ginekologning xulosasi hisobga olingan holda individual tartibda aniqlanadi.

7-bob. Oftalmologik kasalliklar

168. Nomzodlarda tegishli guvohnoma va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan huquqlarni xavfsiz amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, anomaliyalar, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, shuningdek koʻz va uning qoʻshimcha apparati jarohatlari, koʻrish organlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasining buzilishlari boʻlmasligi kerak.

Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichki bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi va ranglarni ajratish qobiliyati normada boʻlishi yoxud oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi zarur.

Nomzodlar koʻzda har qanday jarrohlik davolash usuli qoʻllanishidan oldin, jarrohlik amaliyotlari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan asoratlar, uchish ishiga yaroqsizlikka olib kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan omillar, shuningdek uchish ishiga qayta tiklanish muddatlari toʻgʻrisida oftalmolog mutaxassis bilan maslahatdan oʻtishi lozim.

169. Nomzodning kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi quyidagi koʻz kasalliklari, nuqsonlari, jarohatlari va patologik holatlari mavjud boʻlganda ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

koʻzning himoya funksiyasini buzuvchi qovoqlar funksional buzilishlari;

qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib ketishi;

koʻrish maydoni buzilishiga olib keluvchi ptoz, qovoq va koʻz mushaklarining falaji, shu jumladan ektropion va entropion;

qovoq funksiyasini buzuvchi katta hajmli yoyilgan oʻsmalar;

koʻrish funksiyasining buzilishiga olib keluvchi residivlanuvchi keratit, shox parda yarasi, degeneratsiyasi, chandiqlari, yalligʻlanishlari va vaskulyarizatsiyasi;

funksional buzilish bilan kechuvchi turli etiologiyali keratitlar;

keratokonus;

koʻzning rangdor pardasi yoki tomir pardasi kolobomasi;

asoratlar bilan kechuvchi uveitlar;

koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi;

koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi;

koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi yoki jarohatli shikastlanishlari;

pigmentli retinopatiya bilan kechuvchi yoki usiz kuzatiluvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyalari;

toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis;

sariq dogʻ (makula) sohasining har qanday etiologiyali buzilishlari;

har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit;

patologik nistagm;

koʻrish nervi atrofiyasi;

koʻz qorachigʻining meʼyoriy reflekslari yoʻqolishi;

koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir qiluvchi va koʻrlikka olib keluvchi katarakta;

bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya;

koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi;

koʻz, uning qoʻshimcha apparati yoki koʻz kosasining xavfli oʻsmalari;

koʻz olmasi harakatini qiyinlashtiruvchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik bogʻliqligini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari;

koʻz ichidagi yot jismlar;

tungi koʻrlik (niktalopiya);

koʻrish tizimining buzilishiga olib keluvchi boshqa jarohatlar va kasalliklar.

Koʻz kasalliklari va jarohatlari davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha va puxta oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari qoniqarli boʻlsa, koʻrish funksiyasi kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari mavjud boʻlmaganda hamda koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklanganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanadi.

170. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilmagan tugʻma ptozda (nevrolog maslahati olingandan keyin), kichik hajmdagi simptomlarsiz va rivojlanmaydigan xavfsiz oʻsmalarda, qovoqlardagi funksional ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlarda, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlarda, shuningdek retsidivlari boʻlmagan va koʻrish organlari funksiyalari buzilishi bilan kechmaydigan koʻz kasalliklarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi. Ushbu holatlar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan davolangandan soʻng asoratlar, metastazlar va oʻsmaning qaytalanishi mavjud boʻlmaganda, onkologning xulosasi hamda kasallik prognozi ijobiy boʻlsa, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

171. Uveitlar, uzoq davom etuvchi va residivlanuvchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasi jarohatlari aniqlanganda nomzodlar davolanadi.

Toʻliq klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin maxsus oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, koʻrish tizimi funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek mutaxassis shifokor xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodlarga uchish ishiga ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

172. Markaziy seroz retinopatiya yoki toʻr pardaning ajralishi (yirilishi) aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur kasalliklar davolangandan keyin koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va kasallik prognozi qulay deb topilganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

173. Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usuli bilan ijobiy davolangandan keyin koʻrish funksiyalari va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, oftalmolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi asosida cheklovlar qoʻllangan holda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

174. Koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, progressiv kechmaydigan boshlangʻich qarilik kataraktasi, koʻz gavhari xiralashuvining chegaralangan shakllari, makulodistrofiya, koʻrish nervining boshlangʻich va progressiv boʻlmagan atrofiyasi, shuningdek shishasimon tananing shikastlanishlari aniqlanganda nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

175. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilganda, davolanishdan keyin kamida 6 — 8 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyalari tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda har tomonlama oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Aviatsiya faoliyatida bir koʻzga yoki ikki koʻzga faqat monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno) aniqlanadi.

Lazerli jarrohlik usullari qoʻllanilganda:

toʻr pardaning lazerli koagulyatsiyasidan keyin — kamida 2 hafta oʻtgach;

lazerli in situ keratomilezdan keyin — 4 — 6 hafta oʻtgach koʻrish funksiyalarining saqlanganlik darajasi, tekshiruv natijalari hamda oftalmolog mutaxassisning xulosasi hisobga olingan holda nomzodning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

176. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolash oʻtkazilgandan keyin jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyalari va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, muguz parda xiralashuvi aniqlanmasa, shuningdek fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash koʻrish buzilishlari boʻyicha shikoyatlar mavjud boʻlmasa, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlsa hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, oftalmolog-jarrohning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlarda refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, jarrohlik amaliyotigacha boʻlgan refraksiya koʻrsatkichlari +4,0 D / -3,0 D dan, silindrik komponent esa ±1,5 D dan oshmaganda, ularga oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

177. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilgandan keyin uchish ishiga qayta tiklanish muddati qoʻllanilgan jarrohlik usuli, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, kasallikning residiv ehtimoli hamda prognozi hisobga olingan holda 3 oydan 6 oygacha muddatda vakolatli organ tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda belgilanadi.

Mazkur shaxslarga oftalmolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi belgilanadi va u har 6 oyda oʻtkaziladi.

Koʻz olmasining yalligʻlanish-degenerativ kasalliklari hamda koʻz tomir tizimi funksiyasining buzilishlari aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

178. Quyidagi tugʻma anatomik xususiyatlar mavjud boʻlganda fuqaro aviatsiyasi oʻquv tashkilotlariga oʻqishga nomzodlar yaroqli deb topiladilar:

koʻz gavhari kapsulasidagi mayda pigment nuqtalari;

shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari;

toʻr pardadagi mielin tolalari.

179. Har bir tibbiy koʻrik vaqtida nomzodlarda qorongʻilikka adaptatsiya tekshiriladi.

Agar qorongʻilikka adaptatsiya pasayishi aniqlansa, qoʻshimcha tekshiruv oʻtkaziladi. Koʻrsatkichlar qoʻllanilayotgan diagnostik qurilma yoʻriqnomasida belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga mos boʻlishi lozim.

Koʻrsatkichlar normada boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi va davolanadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi.

180. Quyidagi kasalliklar aniqlanganda fuqaro aviatsiyasi tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

koʻz gavhari kolobomasi;

koʻz rangdor pardasi kolobomasi;

polikyoriya;

tugʻma katarakta;

koʻrish nervi diskining kasalliklari.

181. Shikoyatlar hamda tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumoni mavjud boʻlganda ixtisoslashtirilgan muassasada nomzodning tashxisi va kasallik prognozi aniqlanadi.

Impression tonometriya natijalariga koʻra Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichki bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, yoxud ikki koʻz orasidagi koʻz ichki bosimi farqi 5 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, nomzodlarga qoʻshimcha oftalmologik tekshiruvlar (gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqalar) oʻtkaziladi.

182. Koʻrish nervi shikastlanmaganda, koʻrish maydoni saqlangan yaxshi sifatli koʻz ichki gipertenziyada hamda koʻz ichki bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukomada, koʻz ichki bosimi meʼyoriy koʻrsatkichlarga keltirilgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi va ularga doimiy lokal gipotenziv terapiya qoʻllaniladi.

Mazkur tashxis birinchi marta aniqlanganda, tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan chiqariladi.

183. Nomzodlarda glaukoma tashxisi aniqlanganda, kasallik uning turi va klinik shakliga koʻra davolanadi, glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlgan hollarda esa birinchi navbatda asosiy kasallik davolanadi.

Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash natijalari ijobiy boʻlganda, klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni normada boʻlsa, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutamlari defektlari aniqlanmasa hamda boshqa koʻz funksiyalarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlsa, aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

184. Glaukoma aniqlangan aviatsiya xodimlarida muntazam tibbiy kuzatuv olib boriladi.

Kuzatuv davomida koʻz ichki bosimining tonometriyasi, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni tekshiriladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsirlari baholab boriladi.

185. Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, shuningdek lazer yoki boshqa usullar bilan davolashdan keyin koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan boʻlsa, oftalmolog-jarrohning operatsiya va tekshiruvlar boʻyicha tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi belgilanadi.

186. Rang ajratish qobiliyatining buzilishlari aniqlanganda, uning turi, shakli va darajasi qabul qilingan tasnifga muvofiq baholanadi hamda tegishli tashxis qoʻyiladi. VSL cheklovi qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

187. Nomzodning rang ajratish qobiliyati quyidagi usullar yordamida aniqlanadi:

Ishixara rangli testi;

Rabkinning polixromatik jadvallari;

FALANT-testi;

anomaloskop yoki kompyuterlashtirilgan anomaloskopik tekshiruv.

Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan tegishli normativ koʻrsatkichlarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi.

188. Dori vositalarini qabul qilish yoki kasalliklar asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlari mavjud boʻlganda, koʻrish funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruvlar natijalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda, cheklovlar qoʻllanib nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Mazkur hollarda tashxisni aniqlashtirish maqsadida anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida qoʻshimcha tekshiruv oʻtkazilishi lozim.

Nomzodlarda “C”, “B” turlaridagi deyteranomaliya, “C”, “B” turlaridagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifligini mavjudligi, ularga tibbiy xulosa berishni rad etishga asos boʻlmaydi.

Nomzodlarda anomal trixromaziyaning (protanomaliya, deyteranomaliya, tritanomaliya) “A” turida, dixromaziya (protanopiya, deyteranopiya, tritanopiya), monoxromaziya kabi rang ajratishni buzilishlari mavjudligida, ularga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

189. Nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi buzilishlari, koʻrish maydoni nuqsonlari va diplopiya boʻlmasligi kerak.

Koʻz olmasi mushaklari muvozanati hamda binokulyar koʻrishni baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya va boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi, korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamidagi koʻzni yopish testlari, koʻzni navbatma-navbat yopish va yopib-ochish testlari, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi qoʻllaniladi.

Oftalmolog mutaxassis tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

190. Normal holatda manfiy fuzion zaxiralar 5 — 8 gradusni, musbat fuzion zaxiralar esa 15 — 20 gradusni tashkil etadi.

191. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda nomzodlar oftalmolog mutaxassis tomonidan qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi:

ezoforiya — 10 prizmatik dioptriy (D);

ekzoforiya — 5 prizmatik D;

giperforiya yoki gipoforiya — 2 prizmatik D;

sikloforiya — 1 prizmatik D.

192. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda ular uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi hamda diplopiya sabablari (haddan tashqari ish yuklamasi, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa omillar) aniqlanadi va tegishli davolash choralari koʻriladi.

Monokulyar diplopiya aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Yuqoriga yoki chetga qarashda nigohning eng chekka zonasida diplopiya paydo boʻlganda tegishli cheklovlar qoʻllanib nomzodning kasbiy yaroqlilik aniqlanadi.

Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

193. Quyidagi holatlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

koʻz mushaklari falaji yoki turgʻun parezi;

qovoq mushaklari falaji;

paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylik;

koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari (nistagm);

koʻz kosasi jarohatlari natijasida koʻz mushaklari shikastlanishi bilan kechuvchi turgʻun diplopiya;

fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiya;

geterotropiya;

noturgʻun fiksatsiya sindromi;

binokulyar koʻrish buzilishlari.

194. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan holatlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

a) 6 metr masofada:

vertikal boʻyicha — 2,0 prizmatik D (1 gradus) dan yuqori;

ezoforiya — 10 prizmatik D (5 gradus) dan yuqori;

ekzoforiya — 8,0 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori;

b) 33 sm masofada:

vertikal boʻyicha — 1,0 prizmatik D dan yuqori;

ezoforiya — 8 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori;

ekzoforiya — 12 prizmatik D (6 gradus) dan yuqori.

195. Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda nomzod nevrolog va otorinolaringolog mutaxassislar maslahatidan oʻtkaziladi. Binokulyar koʻrish buzilmagan taqdirda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

196. Nomzodlarda geteroforiyani aniqlash maqsadida davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlari tekshiriladi.

Tekshiruv natijasida geteroforiyaning turi, darajasi va fuzion zaxiralari aniqlanadi. Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi.

197. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi xonada 5-6 metr masofadan, korreksiyasiz hamda korreksiya bilan tekshiriladi.

Tibbiy hujjatlarda koʻrish oʻtkirligining amaldagi koʻrsatkichlari qayd etiladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi har bir koʻzda alohida kamida 0,7 boʻlishi, binokulyar koʻrishda esa korreksiyasiz va korreksiya bilan 1,0 boʻlishi kerak.

198. Guvohnoma egalarida kontakt linzalari va (yoki) tegishli korreksiyalovchi linzali koʻzoynaklar yordamida binokulyar koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga yetkazilgan hamda koʻrish maydoni normada boʻlganda, ularga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi boʻyicha cheklov qoʻllanilmaydi.

Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 30 — 50 sm masofadan, shuningdek 14 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 100 sm masofadan tegishli korreksiya bilan oʻqiy olishi kerak.

199. Nomzodlarda koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz har bir koʻzda alohida 0,7 yoki undan yuqori boʻlishi zarur.

Agar korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi bir koʻzda 0,7 dan past boʻlsa, biroq binokulyar koʻrish oʻtkirligi (qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham) korreksiyasiz 1,0 ga yetadigan boʻlsa, uzoq masofani koʻrishni korreksiyalash talab etilmaydi.

200. Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, aviatsiya faoliyatida foydalanishga mos va umumiy foydalanish uchun qulay boʻlgan zaxira koʻzoynak mavjud boʻlishi kerak.

Nomzodlar uzoq masofani koʻrishni taʼminlovchi monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishlariga yoʻl qoʻyiladi.

Yetarli darajadagi refraksiyaga ega boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishlari lozim.

Koʻrishni korreksiyalash uchun zarur boʻlgan hollarda faqat bitta turdagi koʻzoynak qoʻllaniladi.

Koʻrish qobiliyati pasaygan hamda presbiopiya mavjud boʻlgan nomzodlar bifokal korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishini bajarishlari hamda zaxira koʻzoynak toʻplamini oʻzlari bilan olib yurishlari shart.

Mazkur holatlarda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi.

Nomzodlarda koʻzoynak yoki kontakt linzalarning mavjudligi hamda ularning texnik va optik sifati har bir tibbiy koʻrik vaqtida nazorat qilinadi.

201. Yaqin masofaga koʻrishni taʼminlash uchun qoʻllaniladigan unifokal korreksiya (oʻqish uchun moʻljallangan, bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklar) katta masofadagi koʻrish oʻtkirligini sezilarli darajada pasaytirishi sababli aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga ruxsat etilmaydi.

202. Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi (markaziy koʻrishning pasayishi) aniqlanganda, quyidagi shartlar bajarilganda, ularga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin:

binokulyar koʻrish saqlangan boʻlsa;

ikkinchi koʻzning uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlsa;

yaqin va oʻrta masofaga koʻrish qobiliyati yetarli boʻlsa;

asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholansa;

ikkinchi koʻzda klinik ahamiyatga ega kasalliklar mavjud boʻlmasa.

Refraksiya anomaliyasi mavjud nomzodlarda koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmasligi zarur.

203. Miopiya 0,5 D, gipermetropiya 1,0 D va astigmatizm 0,5 D darajasida boʻlganda, koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 boʻlganda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi hamda “refraksiya” qatorida tegishli yozuv VNL cheklovi bilan qayd etiladi.

204. Quyidagi refraksiya koʻrsatkichlarida optimal korreksiyaga erishilganda nomzodlarga uchish ishiga va oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

gipermetropiya — +5,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

miopiya — 6,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

astigmatizm — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda.

Bunda tashxisda refraksiya turi va xatolik darajasi koʻrsatiladi.

2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan anizometropiya aniqlanganda, kontakt linzalar qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

205. Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskopiya (avtomatik refraktometriya hamda sikloplegik preparatlar) qoʻllangan holda oʻtkaziladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda refraksiya sikloplegiya sharoitida tekshiriladi. Tekshiruv jarayonida 1 foiz siklopentolat yoki 1 foiz atropin qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda quyidagi refraksiya koʻrsatkichlari mavjud boʻlganda, har bir koʻzda optimal korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga erishilganda, ularga uchuvchilikka oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

miopiya — 3,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

gipermetropiya — 4,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

astigmatizm — ±1,5 D dan yuqori boʻlmaganda;

anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda.

Aviatsiya kimyoviy ishlarni bajarishda uchuvchilarga koʻrishni kontakt linzalar yordamida korreksiyalashga ruxsat etilmaydi.

206. Presbiopiya darajasi va akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi (60 — 80 sm) hisobga olingan holda sferik linzaning optik kuchi boʻyicha aniqlanadi.

Akkomodatsiya buzilishlari aniqlanganda, shuningdek 3,5 D dan yuqori darajadagi presbiopiya mavjud boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Presbiopiya mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlar kontakt linzalar ustidan oʻqish uchun koʻzoynak taqishlari mumkin.

8-bob. Otorinolaringologiya

207. Nomzodlarda guvohnoma bilan nazarda tutilgan kasbiy vazifa va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, kasalliklari, obstruksiyalari, jarohatlari, funksional buzilishlari va jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlari mavjud boʻlmasligi lozim.

208. Radioaloqani olib borishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari va duduqlanish aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Nutq buzilishi yoki duduqlanish yengil darajada boʻlganda tijorat aviatsiyasi uchuvchilarida yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Nutqi aniq va tushunarli boʻlgan, ayrim tovushlar talaffuzida nuqsonlari mavjud nomzodlarda logopedning xulosasi asosida yaroqlilik belgilanadi.

209. Yechib qoʻyiladigan tishlar protezi mavjudligida, nutq funksiyasi protezlar yechilgan holda aniqlanadi.

Koʻplab tishlarning yoʻqligi sababli chaynash funksiyasining kam ahamiyatli buzilishi aniqlanganda, navbatdagi tibbiy koʻriklar oraligʻida protezlash tavsiya etiladi.

210. Allergeni aniq maʼlum boʻlganda va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom va shunga oʻxshash allergik holatlarda nomzodning uchish ishiga yaroqliligi allergolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi asosida individual tartibda aniqlanadi.

211. Maxsus anjomlardan, shu jumladan kislorod niqobidan foydalanishda qiyinchilik tugʻdiruvchi, LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari bilan kechuvchi, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarini buzuvchi quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari;

yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning kasalliklari;

jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar;

jarohatlar;

koʻplab tishlarning yoʻqligi;

yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari;

kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi boshqa klinik ahamiyatga ega funksional buzilishlar.

212. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki uni toʻliq izdan chiqaruvchi burun toʻsigʻi qiyshayishi, yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofik oʻzgarishlari, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga olib keluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar va boshqa shunga oʻxshash kasalliklar aniqlanganda, nomzodlarga nisbatan jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllaniladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda hamda nafas olish va nutq funksiyalari tiklanganda, nomzodlarning oʻqishga va uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchi nomzodlarda mazkur kasalliklar boʻyicha jarrohlik amaliyoti ijobiy natija bergan taqdirda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 2 oy oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

213. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki burundan nafas olishning toʻliq yoʻqligiga olib keluvchi burun toʻsigʻining qiyshayishi, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga sabab boʻluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar va boshqa shunga oʻxshash patologiyalar mavjud boʻlganda, davolash oʻtkazilmaguncha yoki davolash natijalari ijobiy baholanmaguncha, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

214. Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlanganda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar yaroqli deb topiladi.

Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlardagi jarrohlik amaliyotidan 2 hafta oʻtgandan keyin burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

215. Burun boʻshligʻi va uning yondosh boʻshliqlarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

216. Shamollash belgilari (yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi va boshqalar) mavjud boʻlganda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun boʻshligʻi kasalliklari aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan (oʻqishdan) vaqtincha chetlatiladi.

Mazkur hollarda nomzodlarga nisbatan toʻliq davolash choralari oʻtkaziladi. Toʻliq sogʻayish tasdiqlangandan keyin otorinolaringolog mutaxassisning xulosasi asosida ularga uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

217. Surunkali dekompensatsiyalangan tonzillit jarrohlik usuli bilan asoratlarsiz davolanganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 1 oy oʻtgach nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishi mumkin.

Surunkali kompensatsiyalangan tonzillit aniqlanganda nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi.

218. Uchish ishiga monelik qilmaydigan peshona boʻshliqlari osteomalari aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Yaxshi sifatli oʻsmalar (fibroma, polip, gemangioma va boshqalar) aniqlanganda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari natijalari ijobiy boʻlsa, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq va bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda, shuningdek tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

219. Gaymor boʻshliqlarining diametri 2 sm dan katta boʻlgan kistalari, shuningdek peshona boʻshliqlarining kistalari va osteomalari sababli oʻtkazilgan rinoplastikadan keyin jarrohlik amaliyotidan soʻng kamida 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlar oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Akustik nevrinoma aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Organlar funksiyalarining yaqqol buzilishlari bilan kechuvchi xavfli yoki xavfsiz oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Xavfli oʻsmalar sababli davolanish yakunlangandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, shuningdek onkolog mutaxassisning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

220. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi yoki oddiy mastoidektomiya oʻtkazilgandan keyin bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda hamda eshitish funksiyasi normada boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Radikal mastoidektomiya oʻtkazilgandan keyin nomzodning uchish ishiga yaroqliligi toʻliq otologik tekshiruv natijalari asosida aniqlanadi. Bunda quyidagi holatlar alohida hisobga olinadi:

monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi;

infeksiya mavjudligi yoki uning xavfi;

bosh aylanishi;

bosh chanogʻi ichki asoratlarining yuzaga kelish ehtimoli.

221. Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, davolash natijalari ijobiy boʻlsa, quloq, tomoq va burun aʼzolari boʻyicha toʻliq tekshiruv natijalari normada boʻlsa, Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlanganda, bosh aylanishi kuzatilmaganda, shuningdek Valsalva sinamasi va kuchli burun puflash vaqtida barmoq bilan notoʻgʻri koʻrsatish, nistagm va noturgʻunlik aniqlanmaganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik amaliyotidan keyingi 3 oy davomida bosh aylanishi kuzatilmasa hamda eshitish funksiyasi normada boʻlsa, nomzodga 2 yil muddatga faqat ikkinchi uchuvchi mavjudligida uchish yoki kafolatlovchi yana bir uchuvchi mavjudligida uchish cheklovi bilan uchish ishiga yaroqlilik belgilanishi mumkin. Mazkur hollarda nomzodga otorinolaringolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi muntazam ravishda olib boriladi.

222. Nomzodlarning vestibyulyar funksiyasi (statokinetik barqarorligi) vestibyulyar anamnez, vestibyulometriya natijalari, jumladan aylanuvchi kreslo testi va Barani kreslosi yordamida oʻtkazilgan tekshiruvlar, shuningdek uzoq muddatli uchishlarga chidamlilik darajasi hisobga olingan holda aniqlanadi.

Vestibyulometriya davomida yengil vestibyulovegetativ reaksiyalar, jumladan teri rangining biroz oqarishi va kam ifodalangan gipergidroz aniqlanganda, sogʻliq holatida boshqa patologik oʻzgarishlar mavjud boʻlmasa hamda nomzod uchish ishiga chidamli deb topilsa, mazkur holat mustaqil tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

223. Xavfsiz paroksizmal bosh aylanishi aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur kasallik toʻliq davolangandan keyin kamida 4 oy oʻtgach hamda klinik belgilar qayta kuzatilmaganda, nomzod qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi va ular qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi:

Mener kasalligi;

konservativ yoki jarrohlik usullari bilan davolash qiyin boʻlgan vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalari;

surunkali vestibyulyar buzilishlar;

statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasi.

224. Poliplar, granulyatsiyalar, nogʻora boʻshligʻi devorlarining kariyesi bilan kechuvchi surunkali yiringli epitimpanit va mezotimpanit aniqlanganda, shuningdek jarrohlik amaliyoti boʻshliq epidermizatsiyasi tugallanmagan hollarda, jumladan yiring, polip, granulyatsiya yoki xolesteatoma mavjud boʻlganda, hamda jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

225. Granulyatsiyalarsiz, poliplarsiz, nogʻora boʻshligʻi devorlarining kariyesisiz, labirintda yalligʻlanish belgilari kuzatilmaydigan, surunkali xavfsiz kechuvchi bir tomonlama epitimpanit va mezotimpanit aniqlanganda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa hamda eshitish oʻtkirligi hisobga olingan holda, nomzodlarning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

226. Barofunksiya va eshitishning kam ifodalangan buzilishlari mavjud boʻlganda, uchish faoliyati davomida barotravmatik oʻzgarishlar kuzatilmagan hamda nomzod uchish ishiga chidamli deb topilganda, uchuvchilar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Mazkur hollarda yaroqli deb topilgan uchuvchilarga otorinolaringolog mutaxassisning dispanser kuzatuvi 1 yil muddatga, har 3 oyda bir marta belgilanadi.

Shuningdek, ularga har 6 oyda bir marta audiometriya tekshiruvi oʻtkaziladi.

227. Havo bosimining oʻzgarishi sharoitida Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi buzilishi yoki quloqning baroakkomodatsion mexanizmlari yetishmovchiligi sababli quloq barofunksiyasi buzilganda, davolash oʻtkazilgandan keyin barofunksiya buzilishining organik yoki funksional shakliga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi.

Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlsa, eshitish funksiyasi audiogramma bilan tasdiqlangan normada hamda barofunksiya saqlangan boʻlsa, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlar, quruq perforatsiya yoki nogʻora pardada kalsifikatlar mavjudligi tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

Tashqi eshitish yoʻlining ekzostozlari, quloq atrofi sohasidagi osteomalar va surunkali yiringli mezotimpanit hamda epitimpanitlar sababli oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklangan va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi. Quloq barofunksiyasi buzilishining turgʻunligi va ifodalanish darajasi quloq manometriyasi, otoskopiya hamda quloqqa havo oqimini oʻtkazish yoki kateterizatsiya usullari bilan tasdiqlanishi kerak.

228. Nomzodlar oʻz guvohnomasi va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan kasbiy majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun ularning eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi, bunda eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhdagi soʻzlarni shivirlab talaffuz qilish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tonal audiometriya yordamida aniqlanadi.

Eshitish funksiyasini aniqlashtirish maqsadida ultratovush va kamertonlar yordamida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazilishga yoʻl qoʻyiladi.

Akumetriya va kamertonlar yordamida tekshiruvlar tajribali otorinolaringolog mutaxassis tomonidan oʻtkazilishi yoki mazkur tekshiruvlar natijalari audiometriya natijalari bilan tasdiqlanishi kerak.

229. Eshitish funksiyasini baholashda, bas yoki diskant guruhdagi soʻzlarga mansubligidan qatʼi nazar, eshitish qobiliyatining eng noqulay koʻrsatkichlari asos qilib olinadi.

Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizini tashkil etganda eshitish qobiliyati normada deb hisoblanadi.

Ushbu koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlganda, nomzodga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

230. Audiometriyada shovqinni qabul qilish intensivligi -20 dB dan +100 dB gacha hamda 125 Gs dan 8000 Gs gacha boʻlgan diapazonda qayd etiladi.

Nomzodlarda kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada har bir quloq alohida tekshiriladi. Bunda 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan birida 35 dB dan yuqori, yoki 3000 Gs chastotada 50 dB dan yuqori eshitish chegarasi aniqlanganda, eshitish funksiyasi yetarli deb hisoblanmaydi.

231. Tinch xonada 2 metr masofada nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda, oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini ikkala quloqda eshita olmasa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

232. Eshitish qobiliyatini tiklash maqsadida oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan (timpanoplastika, stapedoplastika) keyin jarrohlik amaliyoti boʻshligʻining toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlanganda, eshitish funksiyasi tiklanganda hamda maxsus eshitish moslamasini qoʻllash qoniqarli boʻlganda, nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

233. Uchuvchining eshitish qobiliyati yuqorida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq havo kemasi kabinasidagi shovqin foniga oʻxshash sharoitda (imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin fonida) soʻzlashuv va radiomayak signallarini aniq qabul qila olsa, OAL cheklovi qoʻllanilgan holda uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Bunda shovqin foni nomzodga ruxsat etilgan havo kemasi turining shovqin darajasiga mos boʻlishi zarur.

234. Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya aloqasida qoʻllaniladigan soʻzlashuvga mos va fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan boʻlishi lozim.

Tekshiruvlar trenajyorda oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

235. Eshitishning neyrosensor pasayishida eshitish organining boshqa kasalliklari bilan differensial tashxis oʻtkaziladi hamda nevritning etiologiyasi (zaharlanish, jarohatdan keyingi asoratlar, ateroskleroz yoki gipertoniya fonida rivojlanishi, infeksiya, shovqin taʼsiri va boshqalar) aniqlanib tashxisda koʻrsatiladi.

236. 4000 — 8000 Gs chastotalarda ayrim chegaralarning 30 — 40 dB gacha boʻlishi klinik tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi. Bunda nomzodlarga otorinolaringolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 2-ILOVA

2-klass tibbiy xulosasini olishga nomzodlarning sogʻliq holatiga qoʻyilgan tibbiy talablar

1-bob. Umumiy talablar

1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim:

guvohnoma egasida nevrologik kasallik mavjudligi;

mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli;

nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi;

nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi;

aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli.

Aviatsiya xodimlari va kursantlarning ruhiy holatini nazorat kuzatuvi nevrolog, psixolog va fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi.

2. Nomzodda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda, ruhiy holatning buzilishi gumon qilingan yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, u oʻqishdan yoxud kasbiy-funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi.

Nomzodning ruhiy sogʻligi va ijtimoiy adaptatsiya holati ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi.

Nomzodning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi.

3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi.

4. Uchuvchining ruhiy va jismoniy holatini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda havo kemasini boshqarish boʻyicha uning kasbiy yaroqliligini belgilovchi quyidagi talablar hisobga olinishi lozim. Bunda:

uchish jarayonida havodagi vaziyatni va oʻzining fazoviy holatini toʻgʻri aniqlashi uchun rivojlangan sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, muvozanat, propriosepsiya, kinesteziya) ega ekanligi;

uchish sharoitlarini toʻgʻri baholashi, maʼlumotni oʻz vaqtida va toʻgʻri qabul qilishi, uni qayta ishlashi va havo kemasini belgilangan manzilga xavfsiz yetib borishi hamda qoʻnishini taʼminlovchi qarorlar qabul qilish qobiliyatiga egaligi;

uchish jarayonida belgilangan harakatlar va boshqaruv amallarini bajarish uchun jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha tayyorligi.

5. Nomzodning ruhiy holati buzilishini tekshirishda quyidagilar aniqlanishi kerak:

tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatini buzilishiga boʻlgan moyilligi;

ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti ham muhim genetik komponentga egaligi;

ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi;

bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishni pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatni buzilganligi alomatlarining mavjudligi.

6. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

2-bob. Ruhiy holatning buzilishi va asab kasalliklari

7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi.

Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi:

ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi;

jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi;

ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi.

9. Aviatsiya hodisalari (insidentlar)dan keyin yuzaga keladigan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlari bilan bogʻliq hollarda tibbiy koʻrik oʻtkazish va uchuvchi ekipaj aʼzolarining yaroqliligini baholashda quyidagi holatlar hisobga olinadi:

hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati;

koʻrikdan oʻtayotgan shaxsning birlamchi emotsional taʼsiri;

komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi;

mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi;

hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar.

10. Aviatsiya hodisalaridan (insidentlar) keyingi ruhiy tushkunlik yoki depressiya holatlari aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatni davom ettirishga salbiy taʼsiri koʻrsatishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak.

Tekshiruv jarayonida uchuvchining kasbiy majburiyatlarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatgan omillar, shaxsiy omillar va inson omili, shu jumladan havo kemasini boshqarishdagi xato harakatlar, tashkiliy omillar, uchuvchining kasbiy faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, sogʻligʻi holatida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushishi yoki vafoti kabi holatlar hamda ushbu voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirlanishining sabablari aniqlanishi lozim.

11. Aviatsiya xodimining yengil darajada ifodalangan ruhiy holatning oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va maxsus tavsiyalar talab etilmasa, uning ruhiy va jismoniy sogʻligʻi holati barqaror deb topilganda hamda parvozlar xavfsizligini taʼminlashga toʻsqinlik qiluvchi omillar aniqlanmaganda, nevrolog koʻrigi oʻtkazilgandan soʻng kasbiy faoliyatni davom ettirishga yoʻl qoʻyiladi.

Aviatsiya xodimining aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy holatning buzilishlari va nevrotik holatlar kuzatilganda, ularning davomiyligi, uning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, komandir-instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda tibbiy yaroqlilik masalasi aniqlanadi.

Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv sindromlari yoki uchuvchilik faoliyatini davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi boshqa psixologik taʼsirlar mavjud boʻlganda, ularga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlarining ijobiy natijalari kuzatilganda aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Psixopatiyalar ularning shakli va klinik belgilari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shuningdek nomzodning psixik boʻlmagan buzilishlar (paranoid, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

12. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha nomzodlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi:

a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10):

ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43);

b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10):

uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2);

bosinqirashlar (F51.5);

organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52);

tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53);

boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54);

aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59).

Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi.

Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

13. Suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda nomzod muammoga adekvat yechim topa olmaydi va ushbu holat ruhiy krizis sifatida tavsiflanadi.

Ushbu holatlarni oʻrganish jarayonida psixiatr hodisa boʻyicha guvohlarning koʻrsatmalarini, suitsidal urinishga sabab boʻluvchi omillarni, shaxsiy va oilaviy anamnezni, autoagressiv harakatlarning mazmuni, shakli va motivlarini aniqlashi lozim.

Mazkur holatlarda psixiatrik tekshiruv oʻtkazilishi hamda psixiatr tomonidan tibbiy xulosa rasmiylashtirilishi zarur.

Anamnezida suitsidal urinishlar aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga, oʻqishga, parvozga yoki tegishli kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

14. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindrom kuzatilgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), ushbu holatni yuzaga keltirgan sabablar bartaraf etilganda, klinik simptomlar toʻliq yoʻqolganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar va nevrolog tomonidan olib borilgan dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlganda, 4 — 6 oydan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Jismoniy (somatogen) kasalliklar sababli qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini boshdan kechirgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan soʻng doimiy quvvatlovchi (psixotrop) terapiyaga ehtiyoj mavjud boʻlmaganda va asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiya qilinganda, ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladilar.

15. Shaxs buzilishlarining mavjudligini aniqlash va ekspert baholash jarayonida TUK aʼzosi quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

shaxsni davomli kuzatuvdan oʻtkazish;

ekipaj aʼzolari bilan suhbatlar oʻtkazish;

oilaviy va shaxsiy anamnezni oʻrganish;

psixologik testlar va sinovlar oʻtkazish;

jamoa ichidagi psixologik muhitni baholash.

Tekshiruv jarayonida, yomon moslashuvchanlik, konfliktlilik va ijtimoiy dezadaptatsiyaga olib keluvchi shaxs buzilishlarini oddiy individual xulq-atvor xususiyatlaridan farqlash lozim.

Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Shaxsning ahamiyatsiz buzilishlarida, kasbiy fazilatlarni (ish staji, tajribasi, mahorati, bajarilayotgan vazifaning sifati va boshqalarni hisobga olgan holda, yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi.

16. Nomzodlarda kam darajada ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlganda, asab-ruhiy faoliyatining ijtimoiy va kasbiy jihatdan yetarli kompensatsiyalanganligi aniqlansa, nomzodga aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi.

17. Nomzodning xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat taʼsirlar paydo boʻlganda, ushbu holat psixolog va psixiatr tekshiruvini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi.

Psixolog tomonidan nomzodning individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi.

Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa, uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

18. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, disomniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi.

Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki disonmiya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, psixiatr maslahati oʻtkaziladi hamda psixokorreksiya muolajalari amalga oshiriladi.

Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi.

Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi.

19. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi.

Oʻtkir (oʻtkir osti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyusinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi.

20. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda, alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi.

Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimining oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin.

21. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv quyidagi asoslarda amalga oshiriladi:

nomzodning oʻz arizasiga asosan;

siydik, qon yoki boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida;

klinik belgilar va simptomlar mavjudligi yoki mazkur masalada xabardor boʻlgan uchinchi shaxslarning maʼlumotlari asosida.

Tekshiruv natijalari ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumotlar bir nechta mustaqil manbalardan olinishi lozim.

Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni aniqlashga qaratilgan identifikatsiyalovchi laboratoriya tahlillari nomzod tomonidan mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqinda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini tasdiqlovchi asosiy obyektiv dalil sifatida qabul qilinadi.

22. Uchuvchi tarkibi (kursantlar) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon paydo boʻlganda yoki ushbu mazmunda maʼlumot olinganda, aviatsiya tibbiy xodimi uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilish ehtimolini koʻrsatadigan dalillar va sharoitlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi.

Mazkur holatda uchuvchi tarkibi (kursantlar) aviatsiya tibbiy xodimi kuzatuvida, mavjud tibbiy hujjatlar, klinik belgilari va ashyoviy dalillar (shprits, dori vositalari qoldiqlari va boshqalar) bilan birgalikda narkologik muassasaga yuboriladi.

Uchuvchi tarkibining (kursant) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligini aniqlashga qaratilgan tibbiy tekshiruvlardan bosh tortishi, unga tibbiy xulosa berilmaslikka yoki ilgari berilgan tibbiy xulosani haqiqiy emas deb topilishiga asos boʻladi.

Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki surunkali alkogolizm holatlari mavjudligi aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar), uchish faoliyatidan chetlatilgan davri va oʻtgan muddatidan qatʼi nazar, barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni davom ettirishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatiga qayta tiklanmaydi.

Nomzodda epilepsiya tashxisi aniqlanganda, u barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi.

23. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan uchuvchi tarkibi va kursantlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuboriladi.

Yuborishdan avval tutqanoq holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan, guvohlar imzolari bilan tasdiqlangan hamda aviatsiya tibbiyot xodimi tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi.

Tashxis quyidagi majburiy tekshiruvlar asosida qoʻyiladi:

kasallik tarixi (anamnez)ni batafsil oʻrganish;

toʻliq nevrologik koʻrik;

elektroensefalografiya (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi);

kompyuter tomografiyasi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi) yoki magnit-rezonans tomografiya (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi);

psixiatr va epileptolog xulosalari.

24. Birinchi marta EEGda paroksizmal faollik aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasada chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim.

EEGda ilk bor epileptiform faollik (“choʻqqi-sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar) aniqlanganda va epilepsiya uchun xos klinik belgilar hamda markaziy asab tizimining organik shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida tekshiruvdan oʻtkaziladi.

EEGdagi paroksizmal, epileptoid faollik va ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda, 3 — 6 oy davomida takroriy nevrologiya muassasasi tekshiruvlari natijasida tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga (kursant) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ongning paroksizmal buzilishlarini (qisqa muddatli paroksizm, hushning oʻzgarishi, epizodik yoʻqotilishi) oʻtkazgan uchuvchi tarkibiga (kursant) tibbiy ekspertlar tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

25. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, bosh va orqa miyaning birlamchi kasalliklari (vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz, somatogen, vertebrogen va boshqa etiologiyali tomirlarning ikkilamchi shikastlanishlari) mavjud boʻlgan nomzodlarda kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan omillar birlamchi insult (kriz) rivojlanishi, kasallikning qaytalanishi, tranzitor ishemik epizodlar yoki miya qon aylanishining oʻtkir buzilishlari aniqlanishi hamda tibbiy xulosa chiqarilishi lozim. Tibbiy xulosada quyidagilar inobatga olinadi:

kasallikning etiologiyasi va kechishi;

nevrologik, psixik va funksional buzilishlarning darajasi;

yuklama sinovlarini bajarish qobiliyati;

psixologik tekshiruv natijalari;

bajariladigan kasbiy funksiyalarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar;

yondosh kardiologik kasalliklar (arterial gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari), qandli diabet, dislipidemiya, chekish va prognozni yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari.

26. Gemorragik yoki ishemik genezdagi miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka (bundan buyon matnda TIA deb yuritiladi) subaraxnoidal qon quyilishini yoki tomir krizi hamda miya qon aylanishining surunkali buzilishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga barcha klasslar boʻyicha yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq, quyidagi klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida:

markaziy asab tizimining nevrologik va ruhiy funksiyalari saqlanganligi;

kasallikning yengil darajada boʻlishi;

aterosklerotik oʻzgarishlar minimal va barqaror xususiyatga ega ekanligi tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa barcha klinik, instrumental, psixologik koʻrsatkichlar asosida chiqariladi.

27. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagilarni inobatga olgan holda chiqariladi:

bosh miya arteriyalarining dupleks skanerlashida (bundan buyon matnda BMA DS deb yuritiladi) arteriya intimasining 1 mm dan ortiq qalinlashuvi;

ultratovush dopplerografiyasida (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) qon oqimi chiziqli tezligining chegaraga yaqin assimetriyalari, qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar (masalan, yorugʻlikka sust reaksiyali qorachiqlar, kaft-engak refleksining sustligi), yengil darajadagi kognitiv oʻzgarishlar va EEGda ahamiyatsiz funksional oʻzgarishlar (boshlangʻich belgilari bilan asab-ruhiy funksiyalari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi hamda aterosklerozning rivojlanishiga qarshi profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi);

BMA DSda bitta arteriyaning 50 foiz va undan ortiq yashirin stenozining mavjudligi, bir yoki bir nechta arteriyalarda turgʻun boʻlmaganda, embologen xususiyatga ega aterosklerotik blyashkalari aniqlanganda uchuvchi tarkibi qoʻshimcha nazorat tekshiruvlariga yuboriladi va maʼlumotlar tasdiqlanganda bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilish xavfi yuqori boʻlganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan ikki holat orasida boʻlganda, jumladan gemodinamik jihatdan ahamiyatsiz stenozlarda, turgʻun aterosklerotik blyashkalarda, normaga yaqin xavf tugʻdirmaydigan psixologik, bioximik yoki EEG oʻzgarishlar mavjudligida asab-ruhiy faoliyatlari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, transkranial BMA DS va MRT-angiografiya oʻtkaziladi hamda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosada arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni, yosh, nevrologik va psixik funksiyalarning saqlanganligi hisobga olinishi lozim.

Yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga 6 oyda 1-marta nevrolog dispanser kuzatuvi belgilanadi.

TIA oʻtkazgan shaxslar boʻyicha differensial diagnostika (turli genezli behushlik holatlaridan farqlash) majburiy ravishda oʻtkaziladi.

Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi mavjud boʻlgan uchuvchilar yaroqsiz deb topiladi.

Turli genezli vaskulitlar oʻtkazilganda, davolanish yakunlangandan soʻng remissiya muddati kamida 2 yil davom etgan barqaror holatda, kasallik turi va sabablari, xavf darajasi hamda bajariladigan kasbiy vazifalar hisobga olingan holda nomzodga individual tibbiy xulosa chiqariladi.

MRTda tomirga oid genezli gliozlar yoki 2-3 mm oʻlchamdagi mayda kistalar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh koʻrigidan oʻtkaziladi.

Kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiladigan klinik, organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

28. Kuchli darajadagi toksik zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya, qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish aniqlanganda, koʻrikdan oʻtuvchilar yaroqsiz deb topiladi.

Miya faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va miya toʻqimasining tuzilmasi qaytmas darajada zararlanishi bilan kechuvchi nerv tizimining organik kasalliklari aniqlangan shaxslar mutlaqo yaroqsiz deb topiladi.

Aviatsiya xodimlarida nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, shaxs tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bunda KT va MRT kabi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

29. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari yoki toksik zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga quyidagi shartlar bajarilganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

kasallikdan toʻliq sogʻaygan boʻlsa;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalar toʻliq tiklangan boʻlsa;

nerv tizimi faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan, faqat yengil darajadagi organik mikrosimptomlar saqlanib qolgan boʻlsa;

klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida miya toʻqimasining organik shikastlanishi belgilari aniqlanmasa.

Kasbiy faoliyatni bajarish uchun muhim boʻlgan funksiyalar klinik va funksional jihatdan yetarli darajada saqlanganda, nerv-mushak apparati hamda markaziy yoki periferik nerv tizimining sust progredient kechuvchi, boshlangʻich bosqichdagi irsiy-degenerativ kasalliklari aniqlangan nomzodlarga kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyatiga taʼsir etuvchi omillar mavjud boʻlmaganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

30. Grippli ensefalit, oʻtkir ensefalomielit va oʻtkir kana ensefaliti kabi nerv tizimining oʻtkir yuqumli-yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar quyidagi minimal muddatlar oʻtgach uchish ishiga yaroqlilikni aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi:

grippli ensefalitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 — 2 yil oʻtgach;

oʻtkir ensefalomielitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 2 yil oʻtgach;

oʻtkir kana ensefalitini oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 3 yil oʻtgach.

Epidemik serebrospinal meningitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach uchish ishiga yaroqliligini baholash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Meningokokli rinit, faringit, uncha bilinmaydigan meningokok infeksiyasini oʻtkazgan shaxslar terapevt tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

31. Bosh miya jarohatini boshdan kechirgan nomzodlar toʻliq davolanish yakunlangandan keyin nevrologik buzilishlar aniqlanmaganda, chuqurlashtirilgan klinik tekshiruv natijalari asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

Bunda jarohatning mexanizmi va yuz berish sharoitlari baholanishi, shu jumladan kontaktsiz bosh miya jarohati, miya siljishi, qon tomirlar yorilishi, shuningdek jarohat oqibatida atlant-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim.

Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasidan tashqari, jarohatdan keyingi davrda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli bilan bogʻliq boshqa xavf ham hisobga olinadi.

Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasiga qoʻshimcha ravishda, jarohatdan keyingi davrda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli bilan bogʻliq xavf omillari ham baholanishi shart.

Mazkur holatda tibbiy xulosa anamnez maʼlumotlari, EEG natijalarining dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiyalanish darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari hamda psixologik tekshiruv xulosalari asosida chiqariladi.

32. Bosh miya jarohatlaridan keyin tibbiy ekspert xulosasi quyidagi holatlarda kompleks baholangan holda chiqariladi:

amneziya va ongning oʻzgaruvchanlik davrlari davom etish muddati, ularning xususiyati va barqarorligini;

jarohatning turi va ogʻirlik darajasi, shuningdek jarohatga oid klinik belgilarni;

sogʻligiga doir shikoyatlarning mavjudligi, ularning xususiyati va dinamikasini;

nomzodning maishiy faoliyat va kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyatini (muhim kasbiy psixologik fazilatlarning saqlanganligi, shaxsiyat va xulq-atvorga oid funksiyalarning yetarli darajada barqarorligi);

jarohatdan oldingi sogʻliq holati va jarohatdan keyingi asoratlarning mavjudligi yoki yoʻqligini (postkommotsion sindrom, fokal nevrologik buzilishlar, kognitiv funksiyalar buzilishining oqibatlari, posttravmatik epilepsiya);

uzoq davom etuvchi parvozlar yoki ishning murakkab jarayonlarida sogʻliqning yomonlashuvi natijasida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini;

parvoz xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dori vositalarini qabul qilish bilan bogʻliq holatlarni;

kasbiy faoliyat xavfsizligini taʼminlashga taʼsir etuvchi boshqa tibbiy va psixofiziologik omillarni.

33. Asab-ruhiy funksiyalarning turgʻun kompensatsiya holati (posttravmatik holatlarda yengil vegetativ disfunksiya yoki yengil nevrologik simptomatika) mavjud boʻlganda, nomzodlarga oʻzlari oʻzlashtirgan aviatsiya texnikasidan boshqa turdagi aviatsiya texnikasiga qayta oʻqish tavsiya etilmaydi.

Kasbiy faoliyatga tiklangan nomzodlar tiklangan kundan boshlab 5 yil davomida nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvida boʻlishi lozim.

34. Bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miyaning lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi hamda subdural gematomalar kuzatilganda, posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi tibbiy tekshiruv oʻtkazishda inobatga olinishi lozim.

35. Bosh gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoki subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechgan bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishidan keyin 1 — 2 yil oʻtgach, tibbiy kuzatuv hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda va ijobiy prognoz boʻlganda, nomzod kasbiy faoliyatga qayta tiklash masalasini koʻrib chiqish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

36. Nomzodda parenximada qon quyilishi kuzatilmaganda, asoratlarsiz kechgan oddiy epidural gematomadan keyin 1-2 yil oʻtgach, subdural gematoma bilan kechgan bosh miya lat yeyishidan keyin 2 yil oʻtgach, bosh miya chayqalishidan keyin 1,5 — 3 oy oʻtgach, bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlaridan keyin 6 — 24 oy oʻtgach, postkommotsion sindromda esa kamida 3 oy oʻtgach, nevrologik va kognitiv funksiyalar saqlangan, yuklama sinamalariga chidamlilik ijobiy boʻlgan hollarda psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigi, bosh miyaning MRTsi, EEG hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Mazkur tekshiruvlar natijalariga koʻra nomzodning yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

37. Tashxisni rasmiylashtirish jarayonida tibbiy hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

bosh miya jarohatlarining klinik koʻrinishi (jarohat turi, darajasi va mavjud asoratlar);

jarohat olingan sana (aniq kun, oy, yil);

tekshiruv vaqtida kasallik jarayonining davri (oʻtkir davr, erta yoki kech reabilitatsiya davri);

posttravmatik sindromning klinik tavsifnomasi;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalarning holati (kognitiv, vegetativ, psixomotor, affektiv koʻrsatkichlar).

38. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal kechuvchi shakllari, tez-tez qaytalanuvchi zoʻrayishlar, shuningdek krizli reaksiyalar (vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xusutsiyatdagi, adrenal va diensefal turlari) bilan kechuvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodlar aviatsiya faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi.

Ushbu guruhga migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindromi, angionevrozlar (angiotrofonevrozlar, Reyno kasalligi), qaytalanuvchi angionevrotik shish (Kvinke shishi), ortostatik essensial gipotoniya kasalliklari kiradi.

39. Aniq klinik maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi:

KT — umurtqa tuzilmasining holatini baholash uchun;

MRT — orqa miya, uning ildizlari va paravertebral tuzilmalar holatini aniqlash uchun;

bosh miya tomirlarining BMA DS va ultratovush doplerografiyasi, UTDG — rotatsiya sinamalar davomida paydo boʻluvchi yoki kuchayuvchi vertebro-bazilyar basseyndagi (VBB) qon oqimining pasayish holatini aniqlash uchun;

bosh miya MRT — serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki patologik jarayonlarni baholash uchun;

viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, shuningdek audiometriya, kalorik sinama va boshqa maxsus tekshiruvlar — tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda.

40. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi:

vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi;

klinik tekshiruv natijalari;

ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi;

psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi;

kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi.

Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda, yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi.

41. Umurtqaaro disk churrasini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlagan nomzodlarda asoratlar mavjud boʻlmaganda, nevrologik dinamikasi ijobiy boʻlganda hamda reabilitatsiya davri toʻliq yakunlanganidan soʻng kamida 3 — 6 oydan keyin tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik jarayonida quyidagilar baholanadi:

toʻsatdan va oldindan prognoz qilib boʻlmaydigan oʻtkir ogʻriq xurujlarining yuzaga kelishi;

kasallikning qaytalanish xavfi;

funksional tiklanish darajasi;

uzoq muddat davomida analgetiklar va mushak relaksantlarini qabul qilish bilan bogʻliq oqibatlar.

42. Asab ildizchalari funksional buzilishlari aniqlanmaganda, biroq umurtqa pogʻonasi harakatchanligining cheklanishi yoki funksional buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, jarroh (vertebrolog yoki neyrojarroh maslahati asosida) tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

43. Umurtqa pogʻonasining orqa miya ildizlari, nerv ustunlari, nerv chigallari va gangliylarining periferik neyrovaskulyar sindromlar yoki ildizli kompressiyalar bilan kechuvchi surunkali kasalliklari hamda jarohatlari, shuningdek ushbu holatlar boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan ahamiyatsiz funksional buzilishlar mavjud boʻlgan hollarda nomzodlar oʻqishga yaroqsiz, biroq ish faoliyatini bajarishga yaroqli deb topiladi.

44. Sinkopal (behushlik) holatni oʻtkazgan nomzodlar ishdan (oʻqishdan) chetlatilishi lozim.

Mazkur shaxslar terapevt va nevrolog tomonidan birlamchi tibbiy koʻrik oʻtkazilgandan soʻng ular tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimiga yuborilishi hamda tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak.

Sinkopal holat yuzasidan dalolatnoma ushbu holat sodir boʻlgan vaqtda nomzodning yonida boʻlgan birinchi tibbiy xodim (shifokor) rasmiylashtiradi va uni TUKka taqdim etadi.

Dalolatnomada quyidagilar koʻrsatiladi:

behushlik holatining klinik koʻrinishi va belgilari;

holat sodir boʻlgan vaziyat, sharoit va ehtimoliy sabablar;

sinkopal epizodning davomiyligi va dinamikasi.

Dalolatnoma guvohlarning, mazkur holatni oʻtkazgan shaxsning va shifokorning imzolari qoʻyiladi.

45. Dalolatnomani rasmiylashtirishda, sinkopal holatlarni tasniflashda, differensial diagnostika oʻtkazish, tekshiruvlar hajmini belgilash hamda yaroqlilikni aniqlash amalga oshiriladi.

Asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolab, ong paroksizmal buzilishlarini differensial diagnostikasini oʻtkazish, behushlik sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash va ong buzilishini takrorlanish ehtimolini aniqlab tibbiy xulosa chiqariladi.

Sinkopal holatni yuzaga keltiruvchi sabablar aniqlanganda, aviatsiya xodimining yaroqliligi asosiy kasallikning holati, uning qaytalanish ehtimoliga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir darajasiga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi.

46. Sogʻlom aviatsiya xodimida hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiya taʼsiriga yuqori sezuvchanlik tufayli yuzaga kelgan bir martalik behushlik holatida, ushbu holatni keltirib chiqaruvchi yashirin muhim mexanizmlar boʻlmaganda va uning kelib chiqishi bezarar deb topilganda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Sogʻlom aviatsiya xodimida maʼlum bir vaziyatda xavfsiz deb topilgan behushlik holati 2-marta takrorlanganda, aviatsiya xodimi 3 oydan 12 oygacha boʻlgan muddatga davolanish yoki dam olish uchun ishdan chetlatiladi hamda nevrologning dispanser kuzatuviga olinadi.

Behushlik holatlari koʻp marotaba (3 va undan ortiq) takrorlanganda, nomzod uchish ishiga, oʻqishga yoki parvozga yaroqsiz deb topiladi. Bunda 2 yil oʻtgach, vegetativ-tomir labiliteti, arterial gipotenziya va yuklama sinamalariga chidamsizlik belgilari mavjud boʻlmaganda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holatlarida nomzodga uchish ishiga, parvozga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

3-bob. Ichki kasalliklar

47. Aviatsiya xodimida infeksiya va parazitar kasalliklardan sogʻayganidan keyin infeksionistning ijobiy xulosasi va chuqurlashtirilgan tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida ularning yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Virusli gepatit hamda gemorragik bezgakni oʻtkazgan nomzodlarning uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqliligi vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan soʻng aniqlanadi.

48. Klinik prognozi salbiy boʻlgan qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlangan nomzodlarga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlanganda hamda gemoglobin konsentratsiyasi 105 g/l dan past boʻlganda, nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Tekshiruv natijalari va davolash yakunlari ijobiy boʻlganda, gematolog xulosasi hamda prognozi asosida, kasallikning aniqlangan sababi, laborator-klinik koʻrsatkichlarning meʼyoriy holati, kasallikning remissiya bosqichi va turi (postgemorragik, temir tanqisligi anemiyasi va boshqalar) hisobga olingan holda, nomzodga uchish ishiga, oʻqishga, ishga yoki parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur kasalliklarni baholashda organizmning metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun qonning kislorodni yetarli darajada tashish xususiyati, shuningdek yerda va balandlik sharoitida, tinch holatda hamda jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida organizmning funksional imkoniyatlari inobatga olinadi.

49. Sogʻlom uchuvchilarda qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/l ni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar pasaygan taqdirda, shaxs qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi va zaruratga koʻra davolanish uchun uchishdan chetlatiladi.

Gemoglobinopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda kasallik xurujlarsiz kechsa va nomzod toʻliq hajmdagi funksional qobiliyatlarga ega boʻlsa, u yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi.

50. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalar (temir tanqisligi sababli kamqonlik yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyatining pasayishida) bilan bogʻliq hollarda trombotsitlar miqdori va boshqa koʻrsatkichlar normal darajaga yetgandan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Trombotsitlar miqdori 75 × 10 9 /l dan kam boʻlgan trombotsitopeniyada nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida, agar 6 oy davomida trombotsitlar miqdori normada saqlansa, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarda trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi.

51. Uchish ishida antikoagulyantlar (kumarinlar, varfarin) yoki kuchli antitrombotsitar dori vositalarini (masalan, klopidogrel va shunga oʻxshash) qabul qilinishi diskvalifikatsiya omili hisoblanadi (kichik dozadagi aspirin bundan mustasno).

52. Kompensatsiyalangan, aʼzolar faoliyati saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezda, residivlar mavjud boʻlmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

53. Oʻroqsimon hujayra kasalligi aniqlangan nomzodlar kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi.

Oʻroqsimon hujayra tashuvchiligi mavjud boʻlgan nomzodlarda klinik xavf aniqlanmasa, yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Chin (haqiqiy) politsitemiya mavjud boʻlgan nomzodlar trombotik xavf yuqori boʻlganligi sababli yaroqsiz deb topiladi.

Ikkilamchi politsitemiya holatlarida eritrotsitlar miqdorining oshish sababi (nafas olish tizimi kasalliklari, balandlik sharoitida gipoksiya taʼsiri va boshqa omillar) aniqlangandan keyin tibbiy xulosa chiqariladi.

54. Quyidagi hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

allergiyaning ogʻir klinik koʻrinishlarida (anafilaksiya, angionevrotik shish, ogʻir bronxial spazm);

yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi rezidivlarda;

kasallikni chaqiruvchi allergen nomaʼlum boʻlganda;

allergik reaksiya kasbiy vazifalarni bajarishda xavfsizlikka bevosita tahdid tugʻdirganda.

55. Turgʻun terapevtik taʼsirga ega boʻlgan hollarda quyidagi shartlar taʼminlanganda nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi:

allergen aniq belgilangan boʻlganda;

allergen bilan kontakt toʻliq bartaraf etilgan boʻlganda;

3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda;

ish joyida (aviatsiya obyektlarida) allergen bilan muloqot ehtimoli boʻlmaganda.

56. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi.

Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m 2 ) formulasi boʻyicha hisoblanadi:

TVI baholash jadvali

Tana vazni darajalari TVI Yondosh kasalliklar xavfi Tana vazni defitsiti <18,5 Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori) Normal tana vazni 18,5 — 24,9 Odatdagi (minimal) Ortiqcha tana vazni 25,0 — 29,9 Oʻrtacha yuqori Semizlikning I darajasi 30,0 — 34,9 Yuqori Semizlikning II darajasi 35,0 — 39,9 Juda yuqori Semizlikning III darajasi ≥40 Haddan ziyod yuqori

57. Ortiqcha tana vazni boʻlgan shaxslarga semizlikning xususiyatidan va kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Semizlikning simptomatik (ikkilamchi) endokrin yoki serebral genezli semizlikda tibbiy xulosa asosiy kasallikning xususiyati va prognozi asosida chiqariladi.

Mushak va yogʻ toʻqimalarining nisbati va organizmdagi yogʻ hajmi foizi aniqlanib tana vazni hisoblanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinadigan nomzodlar hamda kabina ekipaji aʼzolari uchun boʻy va tana vazniga doir talablar ish beruvchi tomonidan belgilanadi.

58. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan nomzodlarda quyidagilar inobatga olinadi:

endokrinolog, zaruriyatga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar xulosalari;

kardiovaskulyar xavf omillari: arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, dislipidemiya, yoshi, zararli odatlar (chekish va boshqalar);

metabolik sindrom rivojlanish xavfi;

psixologik tekshiruvlar;

yurak-qon tomir tizimining funksional rezervlari;

yuklama testlari va boshqa koʻrsatkichlar.

Mazkur koʻrsatkichlar boʻyicha holat individual baholanadi va nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

59. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalari bilan doimiy davolanishni talab qiluvchi qandli diabetning boshqa turlarida hamda tireotoksikozning barcha shaklida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

60. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

uglevod almashuvining toʻliq kompensatsiyasi mavjud boʻlganda;

EKGning yuklama sinamalariga yukli sinamalariga chidamlilik koʻrsatilganda;

MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan tekshiruv usullarining ijobiy natijalari boʻlganda;

diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy boʻlganda.

Tibbiy tekshiruvda quyidagi xavf omillarining mavjudligi va darajasi inobatga olinishi lozim:

nomzodning yoshi 60 yoshdan yuqori boʻlganligi;

buyrak faoliyatining buzilishi;

notoʻgʻri ovqatlanish holatlari;

koʻp komponentli dori terapiyasi (polifarmatsiya) hamda diabet oqibatlari rivojlanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar.

Mazkur koʻrsatkichlar kompleks baholanganidan soʻng nomzodning kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish qobiliyati aniqlansa, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

61. Qandli diabetning II turida monoterapiya sifatida alfa-glyukozidaza ingibitori (glyukobay), tiazolidindion yoki metformin qabul qilinishi zarur boʻlsa hamda parhezga rioya qilinsa, uchuvchilarga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

62. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar bajarilganda, nomzodga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

davolash faqat monoterapiya shaklida amalga oshirilayotgan boʻlsa (alfa-glyukozidaza ingibitori, tiazolidindion, metformin qabul qilinayotgan boʻlsa);

nomzod parhezga qatʼiy rioya qilayotgan boʻlsa;

uglevod almashuvining kompensatsiyasi barqaror holatda boʻlsa;

gipoglikemiya xurujlari yoki glukozaning keskin oʻzgarishlari kuzatilmasa;

tibbiy koʻrsatkichlar, yuklama sinamalari, shuningdek diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy baholangan boʻlsa.

Bunda uchuvchi tarkibiga EKG nazorati, terapevt va diabetolog (endokrinolog) koʻriklari har 6 oyda bir marta belgilanishi, navbatdagi rejalashtirilgan tibbiy koʻrik jarayonida esa EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan uslublar bilan koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkazilishi lozim.

63. Aviatsiya amaliyotida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar (metformin bundan mustasno), turli gipoglikemik preparatlarning birgalikda qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tireotoksikoz holatlarida aviatsiya xodimini qayta tiklanish muddatini belgilashda kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, amalga oshirilgan davolash turi, kasallikning organ va tizimlarga taʼsiri hamda bioximik koʻrsatkichlar natijalari inobatga olinadi.

Diffuz-toksik buqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligini inobatga olgan holda, dori vositalari qabul qilinishi toʻxtatilganidan soʻng kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holati qayd etilganda, endokrinologning ijobiy xulosasi asosida uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

64. Yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqning jarrohlik usulida yoki radioaktiv yod bilan davolangan holatlarda, davolash tugaganidan soʻng kamida 6 oy oʻtganidan keyin bioximik koʻrsatkichlar turgʻun holatda va endokrinologning ijobiy xulosasi mavjud boʻlsa, nomzodning (oʻqishga, ishga, parvozga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Tireotoksik adenomada jarrohlik amaliyotidan keyin 6 oy oʻtgach aviatsiya xodimining uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

65. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi hollarda uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishga yoʻl qoʻyiladi:

qalqonsimon bez faoliyati laborator va klinik koʻrsatkichlar boʻyicha turgʻun norma darajasiga keltirilgan boʻlsa;

kasallikning sababi, shakli va kechish xususiyatlari aniqlangan boʻlsa;

chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari (gormonlar profili, ultratovush tekshiruvi, yurak-qon tomir tizimi bahosi) ijobiy boʻlsa;

endokrinologning ijobiy prognozi va xulosasi mavjud boʻlsa.

Mazkur talablar bajarilganda, individual tartibda baholagan holda kamida 3 oy oʻtgach uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Tireoidit kasalligini zoʻrayishi holatlaridan soʻng uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat berish davolash toʻliq yakunlangandan va euthyroid holat tiklanganidan keyin endokrinolog xulosasi asosida amalga oshiriladi.

Eutireoid holati saqlangan endemik buqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlari bilan oʻtkazilayotgan profilaktik terapiya davomida qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashishi mavjud boʻlgan nomzodlarda hamda uglevodlar tolerantligining buzilishi kuzatilganda, u uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

66. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shaklida, T3 va T4 koʻrsatkichlari normada boʻlganda, TTG darajasi mos ravishda pasaygan yoki koʻpaygan hollarda aviatsiya xodimalari endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda TTG va tireoid gormonlarining laborator nazorat tekshiruvlari kamida har 3 oyda bir marta oʻtkazilishi zarur.

Endokrin tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda, terapevt tavsiyasi asosida har 6 oyda endokrinolog tomonidan dispanser kuzatuvi oʻtkazilishi belgilanadi.

67. Sil kasalligining aktiv shakli aniqlangan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oʻpka sili bilan kasallanib, tegishli davolash kursi toʻliq yakunlanganidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, klinik simptomlar mavjud boʻlmasa, oʻpkaning zararlangan qismida aktiv jarayon aniqlanmasa, nafas olish tizimi funksiyasi saqlangan boʻlsa hamda rentgen tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Nomzod yaroqli deb topilgan taqdirda, 2 yil davomida terapevt dispanser kuzatuvi belgilanadi, zaruratga koʻra ftiziatr maslahati oʻtkaziladi hamda oʻpka qafasining rentgenografiyasi yoki boshqa nazorat tekshiruvlari amalga oshiriladi.

68. Aktiv boʻlmagan yoki davolangan sil kasalligi mavjud boʻlganda, shuningdek kasallikdan keyingi qoldiq oʻzgarishlar (cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo yoki plevral bitishmalar) aniqlanganda, biroq koʻks oraligʻi organlarining siljishi kuzatilmaganda hamda tashqi nafas olish funksiyasi buzilmaganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

69. Sil kasalligini oʻtkazgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan hamda toʻliq tuzalgani toʻgʻrisidagi ftiziatrning xulosasini TUKga taqdim etadilar.

Tashqi nafas olish tizimi funksiyasini baholash maqsadida kardio-respirator tizimi funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv turdagi buzilishlarning mavjudligini aniqlovchi klinik-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari faoliyati kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek sil kasalligini davolash jarayonida qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmasa, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

70. Sil kasalligini oʻpkadan tashqari shakllarini oʻtkazgan nomzodlarga, ftiziatrning yakuniy xulosasi va ijobiy klinik-prognoz koʻrsatkichlari, shuningdek zararlangan aʼzolar va tizimlar funksional holatining toʻliq saqlanganligi asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur shaxslarga 2 yil davomida terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. ftiziatrning maslahati, shuningdek klinik koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar oʻtkaziladi.

71. Mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfini keltirib chiqaruvchi quyidagi nafas olish tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklari (bundan buyon matnda OʻSOK deb yuritiladi);

bronxial astma;

bronxoektatik kasallik;

sarkoidoz;

diffuz pnevmoskleroz va oʻpka emfizemasi;

turli etiologiyali zotiljamning ogʻir yoki qaytalanuvchi shakllari;

surunkali bronxitning tez-tez zoʻrayuvchi shakllari.

72. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik yoki yaroqlilikka haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq yoki yetarli darajada saqlangan boʻlsa;

kardio-respirator funksional zaxiralari normada boʻlsa;

reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjud boʻlmasa (klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlsa);

laborator-instrumental tekshiruvlar (spirometriya, arterial gazlar, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi) natijalari ijobiy boʻlsa;

klinik simptomlar mavjud boʻlmasa yoki yengil darajada boʻlsa;

chekish faktori mavjud boʻlmasa;

OʻSOKning boshlangʻich (yengil) davri, surunkali bronxitning remissiya davri, chegaralangan pnevmoskleroz aniqlanganda;

koʻkrak qafasida oʻtkazilgan jarrohlik aralashuvidan keyin nafas olish va kardio-respirator tizimlari funksiyasi toʻliq tiklangan boʻlsa.

73. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi:

koʻkrak qafasidagi jarrohlik amaliyotidan soʻng — 4 — 6 oy oʻtgach (operatsiya sohasining toʻliq bitishi, plevral boʻshliqda patologik oʻzgarishlar mavjud emasligi, tashqi nafas tizimi funksiyasi norma holatiga qaytgani aniqlanganda);

spontan pnevmotoraksdan soʻng — 3 oy oʻtgach (plevra bitishlari, reyestriktiv buzilishlar, rezidual boʻshliq yoki qaytalash xavfini koʻrsatadigan belgilar boʻlmaganda).

74. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi.

Aktiv yalligʻlanish jarayoni toʻliq bartaraf etilgach, aviatsiya xodimlari toʻliq sogʻaygach va tashqi nafas olish aʼzolari funksional koʻrsatkichlari norma darajasiga qaytgani chuqurlashtirilgan tekshiruvlar bilan tasdiqlangandan soʻng ularga uchish ishiga ruxsat beriladi.

75. Yiringli yoki obstruktiv bronxitda, shuningdek takroriy pnevmotoraks holatlarida shturmanlar, bort muhandislari, havaskor uchuvchilar (samolyot va vertolyot), fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari oʻquvchilari hamda kabina ekipaji aʼzolariga uchish ishiga (oʻqishga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

76. Havaskor uchuvchilar, planer uchuvchilari, erkin aerostat uchuvchilari hamda oʻta yengil havo kemasi (OʻEHK) uchuvchilari uchun nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarining chuqurlashtirilgan tekshiruvlari natijalari ijobiy boʻlganda, individual tartibda parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

77. Quyidagi yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari, shuningdek yurak mushagi va klapan apparatining organik shikastlanishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

sinus tugunining kuchsizlik (zaiflik) sindromida;

yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlarida (ketma-ket 2 yoki undan ortiq qisqarishning tushib qolishi);

mersal aritmiya xurujlari hamda yurak boʻlmachalarining hilpillashida;

supraventrikulyar taxikardiyada (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, toʻrt va undan ortiq komplekslar bilan qayd etilgan takroriy epizodlar);

qorinchalar ekstrasistoliyasining bi- yoki trigeminiya koʻrinishida takrorlanib turishida;

juftlashgan qorinchalar ekstrasistoliyalarining takroriy epizodlarida;

qorinchalar taxikardiyasi epizodlarida (yurak urish tezligi daqiqasiga 120 zarba va undan koʻp boʻlib, uchtadan yoki undan ortiq kompleks bilan);

spontan supraventrikulyar taxikardiya bilan kechuvchi Volf-Parkinson-Uayt sindromida;

miokard infarkti yoki stenokardiyada;

yurak kasalliklarining sust kechuvchi oʻtkir davri hamda kasallik oqibatlari bilan bogʻliq aniq ifodalangan ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlarida;

yurak yetishmovchiligi yoki ogʻriq sindromining mavjudligida;

moʻtadil va ogʻir darajadagi kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarida;

mitral klapanning 6 mm dan ortiq prolapsida;

dilatatsion, gipertrofik yoki reyestriktiv kardiomiopatiyalarda.

Mazkur holatlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsiz deb topiladi.

78. Yurak kasalliklarining klinik belgilari aniqlanganda, kasallikning anamnezi batafsil oʻrganilishi, klinik va kardiologik tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim.

Olingan natijalar, kasallikning kechishi va prognozi, mavjud yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, individual xavf omillari inobatga olingan holda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

79. Revmatizmning aktiv fazasini oʻtkazgan nomzodlarda aktiv revmatik jarayon toʻliq bartaraf etilganda va yurakda organik nuqsonlar aniqlanmaganda, kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan klinik va kardiologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Miokarditni oʻtkazgan nomzodlarda toʻliq sogʻayish kuzatilganda yoki miokarditik kardioskleroz shakllangandan soʻng kamida 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining faqat klinik ahamiyatga ega boʻlmagan yengil oʻzgarishlari mavjud boʻlganda hamda laboratoriya tahlillari va EKGda yalligʻlanish belgilarining mavjud emasligi tasdiqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

80. Miokardiodistrofiya aniqlanganda, yurakning nasoslik funksiyasi saqlanganda, klinik simptomlar yengil darajada boʻlganda, kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavf omillari mavjud boʻlmaganda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda 3 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim.

Ushbu davr mobaynida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlishi va yuklama (stress-test) sinamalari natijalari ijobiy boʻlishi sharti bilan 3 yil yakunida tashxis bekor qilinadi.

81. Mitral klapanning 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan prolapsida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmaganda, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, shuningdek oqim yoʻllarida obstruksiya belgilarisiz kechuvchi qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida hamda yurak faoliyati gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

82. Yurak yalligʻlanishi bilan bogʻliq kasalliklarni oʻtkazgan aviatsiya xodimlar davolanganlaridan keyin 3 oydan soʻng, uchish ishiga (ishga) terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkazilib ishga ruxsat beriladi, boshqa nomzodlarga esa mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan soʻng, terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkazilib oʻqishga va parvozga ruxsat beriladi.

83. Supraventrikulyar ritm buzilishlari aniq ifodalangan hollarda elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi.

Tekshiruv davomida klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari sunʼiy ravishda chaqirilganda, uning natijalari salbiy deb baholanadi.

Ritm buzilishlarining ifodalanish darajasini aniqlash maqsadida EKGning sutkalik monitoringi oʻtkaziladi.

Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolangandan keyin nomzod qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

84. Nomzodning yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarida, EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismidagi (ST va T) beqaror oʻzgarishlar beta-blokatorlar taʼsirida meʼyorlashganda va sogʻliq holati yuzasidan shikoyatlar boʻlmaganda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 1-gradatsiyasida (EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 ta ekstrasistoliyadan kam, hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 ta ekstrasistoliyadan kam boʻlganda) qoʻshimcha kardiologik tekshiruvlar talab etilmaydi va aviatsiya xodimlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Mazkur tasnifga koʻra simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 2 — 4a-gradatsiyalarida nomzodlarga kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Ushbu tasnifga koʻra simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5-gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlganda, kardiologik tekshiruvlar natijasida tashxis tasdiqlansa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

85. Kardiologik tekshiruvlar natijasida simptomatik boʻlmagan sinusli bradikardiya va 3,0 soniyadan kam davom etuvchi simptomlarsiz sinusli pauzalar aniqlanib, yurakning ogʻir strukturaviy kasalliklari va klinik alomatlari mavjud boʻlmasa, nomzodga cheklovlar qoʻllagan holda uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

86. Yurak qon-tomir tizimining funksional buzilishlarida, ularning kelib chiqish sabablari va kasbiy faoliyatni bajarish bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliq holatiga taʼsiri aniqlanadi.

Tibbiy xulosa chiqarishda neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechayotgan holatlarda yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va ekstrakardial patologiyalar mavjudligi bartaraf etilishi lozim.

Sutka davomida yuzaga keluvchi ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy markeri ekanligi inobatga olinib, EKGning 24 soatlik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi.

Yuklamali EKG, VEM, miokard ssintigrafiyasi va koronarografiya tekshiruvlari ham oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

87. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyalangan shaklida, miokarditik kardiosklerozda, turgʻun kompensatsiyalangan, cheklangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlarida hamda gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida individual tartibda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

88. Toj tomirlarining va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari hamda perikardning organik kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda, shuningdek davolashga moyil boʻlmagan va yurak ritmi hamda oʻtkazuvchanligi buzilishlari aniqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

89. Nomzodlarda, (fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchilar va oʻquvchilar bundan mustasno) Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marta aniqlanganda, quyidagi shartlar asosida cheklovlar qoʻllangan holda individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin:

chap qorincha funksional holati saqlangan boʻlmasligi (ExoKG natijalarida chap qorinchaning otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan past boʻlmasligi);

yuklamali EKG sinamalari (Bryus protokoli) bajarilganda IV bosqichga qadar bajarish imkoniyati mavjud boʻlishi, miokard ishemiyasiga xos belgilar kuzatilmasligi, klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari aniqlanmasligi, yuklama vaqtida simptomlar (koʻkrak ogʻrigʻi, hansirash, bosh aylanishi) boʻlmasligi;

xolter-monitoring natijalarida yurak ritmi buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki klinik ahamiyatga ega boʻlmagan minimal koʻrinishda boʻlishi.

Zaruriyat tugʻilganda koronar angiografiya oʻtkazilishi, koronar arteriyalarda stenoz darajasi yirik tomirlarda 50 foizdan koʻp boʻlmasligi hamda proksimal segmentlarda esa 30 foizdan oshmasligi lozim.

Bunda aviatsiya xodimiga yilda 1-marta kardiolog maslahati oʻtkaziladi.

Yuklama bilan oʻtkazilgan EKG testida ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu sababli baholashda asosiy eʼtibor yurish davomiyligiga, klinik simptomlarga (mavjud boʻlsa) hamda aniqlangan oʻzgarishlarning xususiyatiga qaratiladi.

90. Nomzodlarda (fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kiruvchilar va oʻquvchilar bundan mustasno) mehnat qobiliyatining yoʻqolish xavfini oshiruvchi yurak qon-tomir kasalliklariga doir jarrohlik amaliyotlari (perkuton koronar aralashuv angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, aorta-koronar shuntlash) oʻtkazilganda, shuningdek anamnezida miokard infarkti ogʻir kardiologik kasalliklar qayd etilganda, tibbiy koʻrik jarrohlik amaliyot oʻtkazilgandan soʻng kamida 6 — 12 oy oʻtgach oʻtkaziladi.

Tibbiy xulosa quyidagilar taʼminlanganda individual tartibda belgilanadi:

jarrohlik aralashuvi muvaffaqiyatli bajarilganda;

jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz yoki ahamiyatsiz klinik ifodalanishda kechganda;

koʻkrak sohasida ogʻriq (angina), nafas qisishi yoki aritmiyalar kabi klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda;

antianginal dori vositalarini doimiy qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda;

yurak qon-tomir kasalliklari xavf omillari (chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziya xuruji, dislipidemiya) baholanganda va ularning kamaytirilgani yoki nazorat ostiga olinganda;

kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligida (kardiolog xulosasi berilgan ExoKG, Bryus protokoli boʻyicha yuklamali EKGning toʻrtinchi bosqichida).

Mazkur hollarda uchuvchilarga individual tarzda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi va zaruriyatga koʻra cheklovlar qoʻllanadi.

Bunda yaroqli deb topilgan nomzodlar har 6 oyda terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi, qondagi glukoza darajasi, tana vazni va arterial bosim koʻrsatkichlarining nazorati, navbatdagi tibbiy koʻrikda takroriy kardiologik tekshiruvlar va kardiolog maslahatidan oʻtishlari lozim.

91. Aviatsiya xodimi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni boshdan kechirganidan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, kasallik simptomlari boʻlmasa, ExoKG natijalari normada boʻlsa, 24 soatlik EKG monitoringi va yuklamali EKG natijalari ijobiy boʻlsa, qoʻshimcha chuqurlashtirilgan tekshiruvlar asosida individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Bunda 2 yil davomida terapevt va kardiologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Kasallik qaytalanganda yoki ogʻriq sindromi saqlanganda nomzodlar uchish ishiga (ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular qayta tiklanmaydi.

92. Aviatsiya xodimi miokarditni boshdan kechirganidan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, 24 soatlik EKG monitoringi, yuklamali EKG va ExoKG oʻtkaziladi. MRT va xolter monitoringi ham amalga oshirilishi mumkin.

Tekshiruv natijalari normada boʻlsa, ExoKGda chap va oʻng qorincha funksiyalarining buzilish belgilari aniqlanmasa, nomzodga individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi. Bunda yiliga 1-marta ExoKG tekshiruvi oʻtkaziladi.

93. Nomzodda quyidagi koʻrsatkichlar aniqlanganda, tibbiy xulosa yurakning tuzilmaviy kasalliklari va nomzodning kasbiy funksional majburiyatlarini bajarish qobiliyati hisobga olingan holda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi:

aorta ildizi diametri 5,0 sm dan ortiq boʻlganda;

chap qorinchaning yakuniy diastolik oʻlchami 6,5 sm dan ortiq boʻlganda;

chap qorinchaning yakuniy sistolik oʻlchami 4,4 sm dan ortiq boʻlganda;

qorinchalararo toʻsiq qalinligi 1,4 sm dan ortiq boʻlganda.

94. Umumiy va toj tomirlar hamda yurak mushaklari kasalliklarida, agar qon aylanishi buzilishi kuzatilmasa, uchuvchilarga (samolyot, vertolyot) yuklamali EKG tekshiruvi oʻtkaziladi va yurak-qon tomir tizimining funksional saqlanganligi aniqlanganda, ularga kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

95. Miokard distrofiyasi va miokarditdan keyingi kardiosklerozda, yurakdagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatga salbiy taʼsiri aniqlanmasa va yurak mushagining funksiyasi saqlangan boʻlsa, nomzodlarga kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

96. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar va aorta devorining qalinlashishi aniqlangan hollarda, yurak-qon tomir tizimining funksional holati saqlangan boʻlsa, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

97. Asoratlarsiz miokard infarktini boshdan kechirgan nomzodlar 6 oy oʻtgach, yurak-qon tomir tizimining funksional holati yaxshi boʻlganda, shikoyatlar va xavf omillari boʻlmasa, ishemik kasallikni faol davolashga ehtiyoj qolmagan boʻlsa, yuklama sinamalarida jismoniy ish qobiliyati saqlanganda, ExoKGda yurak boʻshliqlari kengaymaganda, chiqarish fraksiyasi 50 foizdan kam boʻlmaganda, sutkalik EKG monitoringida klinik ahamiyatli oʻzgarishlar aniqlanmaganda hamda koronaroangiografiyada infarkt zonasidan tashqaridagi toj arteriyalarida stenoz 50 foizdan oshmaganda, individual tartibda nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi.

98. EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarkti klinik jihatdan tasdiqlanmaganda, anamnez batafsil oʻrganiladi hamda ExoKG va ssintigrafiya oʻtkaziladi.

Tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topilishi mumkin.

99. Arterial gipertenziyada qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori darajada turgʻun boʻlganda, kasallik xurujli kechganda (bir martalik asoratsiz xuruj bundan mustasno) hamda yurak-qon tomir tizimining 3 va 4-darajali asoratlari mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi.

Bunda chuqurlashtirilgan tekshiruv oʻtkazilib, yurak-qon tomir tizimining funksional saqlanganligi va davolash natijalarining ijobiyligi aniqlanganda, nomzodning yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqilishi mumkin.

100. Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat”ga boʻlgan arterial gipertenziyada nomzodga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qon bosimining dori-darmonlarsiz normaga kelishida yoki aviatsiyada ruxsat etilgan dori vositalari yordamida qon bosimi 160/95 mm sim ustunidan yuqori boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida QB-monitoringi va boshqa tekshiruvlar oʻtkaziladi.

101. Gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarini baholashda yurak-qon tomir asoratlari xavfi boʻyicha stratifikatsiya prinsipi qoʻllanadi. Bunda nishon aʼzolarning zararlanishi, semizlik, chekish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, kamharakatlik va boshqa xavf omillari hisobga olinadi.

Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatga yaroqli deb topiladi.

Xavf darajasi yuqori boʻlgan aviatsiya xodimlariga nisbatan xavf darajasini davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari orqali pasaytirish mumkin boʻlsa, 1 oygacha muddatga bosqichli tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur davrda aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatdan chetlatiladi va kardiolog maslahati bilan birga tegishli davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari oʻtkaziladi.

Ushbu tadbirlar natijasida xavf omillari kamayganda yoki bartaraf etilganda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

102. Uchish ishiga (samolyot, vertolyot) oʻqishga nomzodlarning QB 140/90 mm sim ustunidan yuqori boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

103. Oshqozon va ichak kasalliklarining (oshqozon va 12 ikki barmoq ichak yara kasalligi, gastritlar, kolitlar va boshqalar) oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi, kasallikning klinik belgilari hamda ish qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi asoratlar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

104. Asoratlar bilan kechmagan oshqozon yarasi kasalligi oʻtkazilganda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa, Heliobater pylori infeksiyasi va kasallikning klinik belgilari bartaraf etilganda, endoskopik tekshiruvda yara bitgani tasdiqlanganda hamda xavfli oʻsmalar mavjud emasligi aniqlanganda, nomzodga 2 oy oʻtgach yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasining bir martalik residivi kuzatilganda, oddiy yoki belgilangan parhezga rioya qilingan holda kasallik simptomlari mavjud boʻlmasa hamda klinik sogʻayish belgilari aniqlansa, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi.

Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasining qon ketish bilan kechgan bir martalik asoratida 2 oy davomida kuzatuv natijasida kasallik simptomlari aniqlanmasa, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyoj boʻlmasa hamda endoskopik tekshiruvda sogʻayish belgilari tasdiqlansa, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi.

Bunda 3 yil davomida tibbiy xulosa muddati 6 oy etib belgilanadi. Har bir navbatdagi tibbiy xulosa davolovchi jarrohning xulosasi asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi) tibbiy ekspertlari tomonidan ekspert baholovidan oʻtkaziladi.

Aviatsiya xodimi fuqaro aviatsiya tashkilotining shifokori tomonidan 3 oyda bir marta dispanser kuzatuviga olinishi hamda yilda bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkazilishi zarur.

105. Bittadan koʻp residiv yoki asorat bilan kechgan holatlar mavjud boʻlganda, uchuvchi tarkibining yaroqlilik masalasi chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar asosida, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda koʻrib chiqiladi va tibbiy xulosa chiqariladi.

Gastrit va kolitlarda, davolash toʻliq yakunlanganda, laborator-instrumental tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda klinika-simptomlar mavjud boʻlmaganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

106. Oshqozon va 12 ikki barmoqli ichak yarasiga oid jarrohlik amaliyotlaridan soʻng aviatsiya xodimining sogʻligi toʻliq tiklangan boʻlsa, jarrohlik amaliyoti va kasallik bilan bogʻliq asoratlar uchun xavf omillari bartaraf etilgan boʻlsa hamda qayd etilgan remissiya davrida asoratlarsiz yara jarayoni tasdiqlansa, endoskopik va boshqa klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

12 barmoqli ichakda birinchi marta chandiqli deformatsiya aniqlanganda va klinik belgilar kuzatilmagan taqdirda, nomzodlar kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatilmaydi.

107. Oshqozon-ichak kasalliklari mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa chiqarishda aviatsiya xodimlarining ish jadvali va ovqatlanish tartibining nomuntazamligi, kasallikni ogʻirlashtiruvchi boshqa tashqi omillar hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar hisobga olinadi.

Nomzodlarda surunkali gastrit va gastroduodenitda residivlar kuzatilmaganda, umumiy ahvoli qoniqarli boʻlganda, ish qobiliyati saqlanganda hamda meʼda sekretsiyasida aniq ifodalangan salbiy oʻzgarishlar aniqlanmagan taqdirda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

108. Pankreatit va gepatitlarning organ funksiyasining yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichida, jigar sirrozida, tez-tez xuruj qiluvchi (yiliga 2-martadan ortiq) surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagi funksiyasi saqlangan holda koʻp sonli toshlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Faol boʻlmagan hamda organ funksiyasining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, davolanish natijalari ijobiy boʻlganda va kam xurujlar bilan kechuvchi surunkali xolesistitda, oʻt pufagining xolesterozida, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyada hamda ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

109. Asoratlarsiz oʻtkazilgan laparoskopik xolesistektomiya yoki litotripsiyadan soʻng 2-3 oy oʻtgach, shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, klinik belgilar aniqlanmaganda hamda ish qobiliyati saqlanganda, aviatsiya xodimlari ishga yaroqli deb topiladi.

Surunkali, faol boʻlmagan, klinik alomatlarsiz kechuvchi B va C virusli gepatit tashuvchilik holatida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb topiladi.

B yoki C virusli gepatitni oʻtkazgan aviatsiya xodimlarida turgʻun remissiya holati tasdiqlangandan soʻng 6 oy oʻtgach, klinik, laborator va instrumental tekshiruv natijalari normada boʻlsa, uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

110. Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi yirik, yakka tosh aniqlanganda aviatsiya xodimlarga individual tartibda TML cheklovini qoʻllangan holda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda reja asosida jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi hamda jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

111. Aʼzo faoliyati buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, shuningdek ularning asoratlarida (siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi, jarrohlik amaliyotidan keyingi boshqa organik buzilishlar, ogʻriq sindromi mavjud boʻlgan hollar) nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

112. Buyrak va siydik yoʻllarining infeksion-yalligʻlanish kasalliklarida, kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgach (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno) quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda nomzodlarning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi:

urodinamik va gemodinamik turgʻunlik toʻliq tiklangan boʻlsa;

klinik simptomlar, infeksiya belgilari, qayta yalligʻlanish epizodlari toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa;

siydik, qon va boshqa laborator tahlillar normada boʻlsa;

nefrolog (urolog) xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlsa.

Mazkur holatlarda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda yoki TUK tomonidan chiqariladi.

113. Oʻtkir glomerulonefrit bilan kasallangan nomzodlar 6 oygacha muddatga vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi.

Keyingi tibbiy xulosa yalligʻlanish jarayonining kechishi, arterial qon bosimi koʻrsatkichlari, klinik tekshiruv natijalari hamda buyrak funksiyasining saqlanganligi hisobga olingan holda chiqariladi.

Ushbu davrda har 3 oyda arterial qon bosimi, siydik tahlili va qondagi kreatinin koʻrsatkichlari nazorat qilinadi.

Gemodializga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

114. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan aviatsiya xodimlariga 2 yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Ushbu davrda har 3 oyda qon, siydik va biokimyoviy (mochevina, kreatinin) tahlillari oʻtkaziladi hamda zaruriyatga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar amalga oshiriladi.

Agar tekshirish davomida bakteriuriya va piuriya bir vaqtda aniqlansa, ushbu holatning sabablarini aniqlash maqsadida sil kasalligi, siydik yoʻllaridagi konkrementlar (toshlar) mavjudligini aniqlash hamda buyrak va siydik yoʻllarining xavfli oʻsmalarga tekshiruvlar oʻtkaziladi.

115. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va boshqa organlar funksiyasi buzilishi bilan kechganda, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek surunkali kasalliklar 1 yil davomida 2-martadan ortiq zoʻrayganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda kasallikning ogʻirlashish darajasi, rivojlanish surʼati, mushak-suyak va tayanch-harakat tizimi funksiyalarining saqlanganligi, boʻgʻimlar harakatchanligining cheklanganlik darajasi, uzoq muddatli davolanishning salbiy oqibatlari, xurujlar ehtimoli hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar hisobga olinadi.

Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya choralari oʻtkazilgandan soʻng sogʻayish tasdiqlanganda, organlar funksiyalari saqlangan boʻlsa va turgʻun remissiya qayd etilsa, nomzodlarga individual tartibda uchish ishiga hamda ishga, shuningdek oʻqishga va parvozga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda uchish ishiga va kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur nomzodlarga fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

4-bob. Jarrohlik kasalliklari

116. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarini bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmagan taqdirda ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlarning boʻyi va tana vazniga qoʻyiladigan talablar ish beruvchi tomonidan belgilanadi.

Boʻgʻimlar harakatchanligi mazkur Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanadi. Nomzodlarda tananing mutanosib rivojlanganligi yetarli deb hisoblanadi.

20 yoshgacha boʻlgan fuqaro aviatsiyasi uchish ishiga oʻqishga kiruvchi (uchuvchilar tarkibiga) nomzodlarda tana vaznining 25 foizgacha kamligi, boshqa jismoniy koʻrsatkichlar yaxshi boʻlganda (tana tuzilishining mutanosibligi, mushak tizimining rivojlanganligi, spirometriya va dinamometriya koʻrsatkichlari) jismoniy rivojlanish yetishmovchiligi sifatida baholanmaydi. Bunda organizm rivojlanishining intensiv davrida tana vazni boʻy oʻsishidan ortda qolishi mumkinligi hisobga olinadi.

Nomzod tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻlgan oʻtirgan holdagi boʻy uzunligiga, qoʻl va oyoq uzunligiga hamda mushak kuchiga ega boʻlishi lozim.

Munozarali hollarda uchish trenajyorida sinov tekshiruvi oʻtkaziladi va trenajyor instruktori xulosasi asosida tibbiy xulosa chiqariladi.

Infantilizm aniqlangan hollarda yaroqlilik masalasi endokrinolog maslahati xulosasi asosida belgilanadi.

117. Nomzodlarda bosh jarohatlari, bosh suyagi va bosh miya sohasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlarining asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, ularning uchish ishiga yaroqliligi toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa nevrolog tomonidan klinik va instrumental tekshiruvlar natijalariga asoslanib chiqariladi.

118. Nomzodlardagi jismoniy rivojlanish nuqsonlari, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻaylarning surunkali kasalliklari, jarohatlar va jarrohlik amaliyotlarining asoratlari, kuyish va muzlash oqibatidagi chandiqlar mushak-suyak tizimining funksional holati hisobga olingan holda baholanadi.

Bunda harakatlar hajmi, mushak kuchi, qoʻl va oyoqlar funksiyasining cheklanish darajasi, uchuvchining oʻzlashtirgan havo kemasi turi hamda boshqa funksional mezonlar inobatga olinadi.

Kiyim va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki unga toʻsqinlik qiluvchi deformatsiyalar mavjud boʻlsa, ogʻriq sindromi kuzatilsa yoki funksional buzilishlar sezilarli darajada ifodalangan boʻlsa, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

119. Nomzodlarda kasallikning spesifik (sil) etiologiyasi aniqlanganda, faoliyatining buzilish darajasidan qatʼiy nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjudligida, osteomielit negizida oqma yaralarda, son suyagi boshchasi osteoxondropatiyasida, yirik boʻgʻimlarning yaqqol deformatsiyalanuvchi osteoartroz kasalliklarida faoliyatining yaqqol va moʻtadil ifodalangan buzilishida ularga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Davolashning ijobiy natijalarida (oqma yaraning yopilishi, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlarning yoʻqligida) va 6 oy kam boʻlmagan remissiyada nomzodlarning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

Bunda kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

120. Osteomielit bilan kasallangan barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullari bilan davolanadi.

Remissiya davrida xurujlar kuzatilmasa, sekvestral boʻshliqlar aniqlanmasa hamda funksional buzilishlar ahamiyatsiz boʻlsa, kasallikning joylashuvi va kasbiy faoliyatga taʼsiri hisobga olinib, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi.

121. Osteoxondroz va spondiloartroz kabi umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik jarayonlari ogʻriq sindromisiz va funksional buzilishlar ahamiyatsiz darajada boʻlsa, nomzodlar yaroqli deb topiladi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi. Ildizchali sindrom mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi.

Umurtqa pogʻonasi sil kasalligida, jarayon fazasidan qatʼi nazar, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishida 6 oy oʻtgach, teri osti vertebroplastikasidan keyin esa 2 oy oʻtgach, davolash natijalari ijobiy boʻlsa va funksiyalar toʻliq tiklansa, nomzodlarning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Umurtqaning oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishida funksiyalar toʻliq tiklanib, ogʻriq sindromi boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga ruxsat berilishi mumkin. Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar esa yaroqsiz deb topiladi.

Umurtqa pogʻonasi shaklining oʻzgarishida (egrilik, qiyshayish) etiologiyasi, funksional holati va kasbiy faoliyatni bajarish imkoniyati hisobga olinib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

Laminektomiyadan keyin funksiyalar tiklanganda va ogʻriq sindromi boʻlmaganda, nomzodlarga uchish ishiga 3 oydan keyin ruxsat berilishi mumkin.

Nomzodlarda umurtqa rentgenogrammasida morfologik oʻzgarishlar aniqlanganda, biroq klinik belgilar kuzatilmasa, u yaroqli deb topiladi.

Nomzodlarda osteoxondroz aniqlanganda, ularga jarroh va nevrolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi va jarroh kuzatuvida boʻladi.

II darajada uchuvchilar esa faqat oʻzlari boshqarayotgan havo kemasi turiga yaroqli deb topiladi.

Ogʻriqsiz kechuvchi, tomir va organlar funksiyasini buzmaydigan I darajali skoliozda, shuningdek umurtqa pogʻonasining ayrim tugʻma anomaliyalarida nomzodlar yaroqli deb topiladi, biroq kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Nomzodlarda shmorl churralarida ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa, nevrolog tomonidan unga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tos suyaklarining konsolidatsiyalangan sinishida, jarohatdan 6 oy oʻtgach, funksiyalar toʻliq tiklangan va ogʻriq sindromi kuzatilmasa nomzod yaroqli deb topilishi mumkin.

Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, paylar va boʻgʻimlarda jarrohlik amaliyotlaridan soʻng yaroqlilik organ funksiyalari tiklangandan keyin aniqlanadi.

Qoʻl yoki oyoq uzunligining jarrohlik amaliyoti yoki jarohat natijasida 2 sm dan kam qisqarishi yaroqlilikka toʻsqinlik qilmaydi (bortkuzatuvchilikka nomzodlar bundan mustasno).

Munozarali hollarda uchish trenajyorida sinov oʻtkazilib, trenajyor instruktorining xulosasi asosida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatma mavjud boʻlsa va nomzod davolanishdan bosh tortsa, u yaroqsiz deb topiladi.

Osteosintez yoki protezlash amaliyotidan keyin funksiyalar saqlanganda va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, travmatolog-ortoped xulosasi asosida individual tartibda nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanishi mumkin. Biroq, kabina ekipaji aʼzoligiga nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Boʻgʻim kasalliklari va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida turgʻun remissiya kuzatilsa va organ funksiyalari saqlangan boʻlsa, nomzodning yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi.

Qoʻl yoki oyoq nuqsonlari mavjud boʻlgan nomzodlarda yaroqlilik funksional holat va kasbiy vazifalarni bajarish imkoniyatiga koʻra aniqlanadi.

Oyoq panjasi yoʻqligida yoki yurishni va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi deformatsiyalar mavjud boʻlsa, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

122. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, ishga, parvozga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada davolanish (jarrohlik usuli, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi) yakunlangandan keyin residiv kuzatilmaganda, bosh miyada metastazlar aniqlanmaganda, oʻsma jarayonining organizm boʻylab tarqalishi mavjud boʻlmaganda hamda organizmning funksional holati toʻliq va turgʻun saqlanganda, ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq oʻzgarishlar mavjud boʻlishi mumkinligini hisobga olib, kamida 6 oy oʻtgach nomzodning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Xavfli oʻsmalar sababli davolangan nomzodlarga individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga (samolyot, vertolyot) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda cheklovlar qoʻllanilmaydi.

Mazkur hollarda nomzodlarga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

123. Xavfli oʻsmalarda tibbiy xulosa chiqarishda davolash kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi, patomorfologik xulosa mavjudligi (oʻsmaning anatomik turi va morfologik tavsifi, regionar limfa tugunlarining holati), davolashdan keyingi klinik holat dinamikasining ijobiyligi, jumladan tana vazni, laborator va boshqa tekshiruvlar natijalari, davolash asoratlari hamda residivlarning mavjud emasligi, oʻsma jarayonining rivojlanish xususiyatlari, gematologik koʻrsatkichlarning normadaligi, organlar funksiyasi buzilishining darajasi, mehnatga layoqatning tiklanish muddatlari, kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyati hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish xavfi hisobga olingan holda baholanadi.

124. Patomorfologik xulosaga koʻra rak in situ aniqlanganda, oʻsmaning joylashgan oʻrnidan qatʼi nazar, oʻtkazilgan davolash turi va jarrohlik aralashuvining xususiyati hisobga olingan holda, onkologning xulosasi va prognozi asosida tegishli cheklovlar (“tropik mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz”, “faqat oʻzlashtirgan havo kemasida uchish ishiga yaroqli”, “aviakimyoviy ishlarda ishlashga yaroqsiz”) qoʻllanib, nomzodning oʻqishga hamda uchish ishiga (samolyot, vertolyot) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda cheklovlar qoʻllanilmaydi.

Mazkur hollarda nomzodlarga jarroh va onkolog tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

125. Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoqda va tugunli mastopatiyada onkolog maslahatiga koʻra komissiya oraligi davrida jarrohlik usuli bilan davolanish lozim.

Nomzodlarda xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlgan hollarda, oʻsma toʻliq olib tashlanganda, uning xavfsiz xususiyati laborator tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organlar funksiyasi saqlanganda hamda jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ishga yaroqlilik masalasi esa individual tartibda koʻrib chiqiladi.

126. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlangandan keyin jarrohlik amaliyoti hajmi va uning natijalari hisobga olingan holda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat berish muddati jarroh tomonidan belgilanadi.

Maxsus liboslar, anjomlar va oyoq kiyimdan foydalanishga monelik qilmaydigan, kichik hajmli, oʻsishga moyilligi boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, shu jumladan lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar hamda boshqa shunga oʻxshash holatlar aniqlanganda, nomzodlarga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

127. Jarrohlik usulida davolangan xavfsiz oʻsmalari mavjud boʻlgan uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) qabul qilinayotgan barcha nomzodlar jarrohga oʻsmaning gistologik tekshiruvi natijalari hamda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotining xususiyati koʻrsatilgan tibbiy koʻchirmani (maʼlumotnoma) TUKga taqdim etishi lozim.

128. Oshqozon-ichak yoʻlida (poliplar), shuningdek nafas olish organlarida xavfsiz oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga) mineral oʻgʻitlar bilan ishlashga yaroqlili, zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda davolash oʻsmaning joylashuviga koʻra onkolog yoki proktolog tomonidan belgilanadi.

Lipoma va teriosti yogʻ qavatining boshqa xavfsiz oʻsmalari olib tashlangandan keyin, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat berish masalasi jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida hal etiladi.

129. Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda, klinik belgilarning (ogʻriq, arterial bosim oshishi, siydik tahlillarida oʻzgarishlar) mavjud emasligida nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladilar.

Ular jarroh va urologning dispanser kuzatuviga olinadi, yilda 1-marta buyraklarning UZT tekshiruvi oʻtkaziladi.

Katta hajmli buyrak kistalarida ixtisoslashtirilgan muassasada kistaning punksion davolash usuli qoʻllanadi.

Asoratlar kuzatilmaganda nomzodga 2-3 haftadan keyin uchish ishiga ruxsat beriladi.

Punksiya uchun koʻrsatmalar boʻlmagan hollarda, nomzod urologning tavsiyasi asosida dispanser kuzatuviga olinadi.

130. Qalqonsimon bezda birinchi marta 1 sm dan katta tugunlar aniqlanganda, shuningdek 6 oy davomida tugun hajmi 0,5 sm ga kattalashganda, punksiya biopsiya oʻtkazilishi lozim.

Rak, adenoma yoki diametri 3 sm dan katta tugunlar aniqlanganda, jarrohlik usulida davolash oʻtkazilishi kerak.

Tugunli buqoq olib tashlangandan keyin nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi jarroh tomonidan terapevt va endokrinolog maslahati hamda prognozi asosida aniqlanadi.

131. Oʻsmaning yaxshi sifatli ekanligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarur boʻlmaganda, shuningdek oʻsma bilan bogʻliq anatomik defektlar mavjud boʻlmasa, qalqonsimon bez funksiyasi buzilmagan boʻlsa, oʻsmaning oʻsishga moyilligi boʻlmasa, maxsus aviatsiya anjomlarini (kislorod niqobi) yoki oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtirmasa nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

132. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasi mavjud boʻlgan hollarda, oʻrtacha yoki kuchli ifodalangan simptomatik obstruksiya aniqlanganda, aviatsiya xodimlari uchish ishidan chetlatilishi, bunda ularga quyidagi tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim:

transabdominal va transrektal exografiya;

qon zardobida prostata spesifik antigeni (PSA) darajasini aniqlash;

urolog tavsiyasiga koʻra qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar.

Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar boʻlganda va operativ davolashga koʻrsatma mavjud boʻlmaganda, urologning shaxsiy koʻrigi va xulosasi asosida aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

133. Prostata bezining transuretral rezeksiyasi (TURP) oʻtkazilgan hollarda, jarrohlik amaliyotidan 6 oy oʻtgach obstruktiv simptomlar toʻliq va asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar funksiyasi saqlangan boʻlsa, urolog xulosasi asosida individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Tashqi jinsiy aʼzolarning oʻsmalari aniqlanganda, ularni jarrohlik yoʻli bilan olib tashlash masalasi urolog yoki ginekologning tavsiyasi asosida hal etiladi.

134. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi.

Miomaning oʻsishi, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromi mavjudligi yoki boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi.

Jarrohlik amaliyotidan keyin yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi.

Uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklash masalasi hal etilganda jarrohlik amaliyotining turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliq holatining tiklanganligi, aʼzolar funksiyasining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish chogʻida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

135. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronx ichidagi va bronxdan tashqari joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolanganidan keyin 6 oy oʻtgach, nomzodning umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi mavjud boʻlmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar aniqlanmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda spirografiya hamda koʻkrak qafasi aʼzolarining rentgenografiyasidan oʻtkaziladi.

136. Nomzodda tashqi nafas olish funksiyasining yaqqol buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari yoki jarohatlar sababli koʻkrak qafasi aʼzolarida yirik jarrohlik amaliyotlari oʻtkazilganda, shu jumladan pulmonektomiya holatlarida, u uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Nomzodda jarrohlik yoʻli bilan davolash oʻtkazilganda, u toʻliq davolanib, sogʻligʻi tiklangandan soʻng tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklanganda, Tiffno indeksi kamida 60 foizni tashkil etganda hamda tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, jarroh va terapevt xulosalari asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

137. Jarrohlik usulida davolashni talab etuvchi patologiyalar (nuqsonlar) mavjud boʻlganda, oʻpkaning qoldiq funksional hajmi, yurak-qon tomir tizimining funksional holati, koʻkrak qafasi organlarining siljish ehtimoli, parvoz vaqtida bosim tafovuti taʼsirida ogʻir asoratlar kelib chiqish xavfi hamda umumiy prognoz hisobga olingan holda nomzodning sogʻligʻi holati baholanadi va tibbiy xulosa chiqariladi.

138. Nomzodda koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmasa va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari qoniqarli boʻlsa, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Spontan pnevmotoraks holatlarida tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda residiv xavfi ham inobatga olinadi.

Nomzodda birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilgandan keyin klinik sogʻayish holati qayd etilib, tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish aʼzolari funksiyasining boshqa buzilishlari aniqlanmaganda, unga nisbatan individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

139. Nomzodlarda spontan pnevmotoraksning qayta xuruji kuzatilganda, jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish qayd etilgan hamda har tomonlama oʻtkazilgan maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga (parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Ichki organlar shikastlanishi bilan kechmagan koʻkrak qafasining ichiga kirib borgan yaralanishlarda, toʻliq sogʻayishdan keyin tibbiy tekshiruvlar natijalari asosida nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi aniqlanadi.

140. OʻSOK remissiya turgʻunligida tashqi nafas olish funksiyasi saqlanganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tashqi nafas olish funksiyasining yengil darajadagi buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda hamda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar (TML) qoʻllangan holda samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin. Bunda nomzod jarroh dispanser kuzatuviga olinishi hamda har bir navbatdagi koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari qayta tekshirilishi kerak.

Boshqa tarkibdagi nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

141. Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach hamda oshqozon faoliyatida funksional buzilishlarni keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragmal churralar mavjud boʻlganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik yoʻli bilan davolash ijobiy natija berganda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, nomzodda toʻliq sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, uning uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

142. Divertikul jarrohlik yoʻli bilan davolangan va davolash ijobiy natija berganda, nomzodning kasbiy yaroqliligi masalasi koʻrib chiqiladi.

Qiziloʻngachning chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlari, shu jumladan ezofagoskopiya va boshqa zarur tekshiruvlar, shuningdek tashqi nafas olish organlari hamda yurak-qon tomir tizimi funksional holatini baholash natijasida organlar funksiyasining buzilishlari va divertikulning residivi aniqlanmaganda, nomzodga samolyot va vertolyot uchish ishiga individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Boshqa tarkibdagi nomzodlarga tibbiy xulosa ularning kasbiy majburiyatlarini bajarish qobiliyati hisobga olingan holda chiqariladi.

143. Operativ davolashni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullari mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi aniqlanganda, etiologiyasi va klinik koʻrinishidan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi hamda ular qayta oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga tiklanmaydi.

144. Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli oʻtkazilgan qiziloʻngach plastikasi, shuningdek funksional kasalliklar munosabati bilan bajarilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin tekshiruvlar natijalari, nomzodning kasbiy faoliyatini xavfsiz bajarish qobiliyati hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, jarrohning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi hal etiladi.

Reflyuks-ezofagit mavjud boʻlmaganda va diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmaganda qiziloʻngach-oshqozon birikmasi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli hisoblanadilar.

145. Qorin boʻshligʻi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgan sana, uning toʻliq bayonnomasi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, jarrohlik amaliyotining preparatning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda boshqa tegishli maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani TUKga taqdim etadi.

146. Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda, nomzod toʻliq sogʻayganda, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, kasbiy majburiyatlarni bajarish jarayonida xavf omillari aniqlanmaganda, aʼzolar funksiyasi saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislarning xulosasi va prognozi asosida uning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik aniqlanadi.

Jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya yoki tromboflebit) mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻi aʼzolarining koʻp sonli shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik muddati individual tartibda aniqlanadi.

Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

147. Oshqozon va 12 barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (residiv, qon ketishi, perforatsiya, penetratsiya) davolangandan soʻng endoskopik tekshiruv natijasida yaraning bitgani tasdiqlanib, dori vositalarini qabul qilish zaruriyati boʻlmaganda, 8 hafta oʻtgach nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ishga yaroqlilik masalasi esa individual tartibda aniqlanadi.

Mazkur shaxslarga har 6 oyda ezofagogastroduodenoskopiya (EFGDS), qonda gemoglobin miqdorini aniqlash boʻyicha tahlil hamda gastroenterolog maslahati belgilanadi.

148. Tizimli kasalliklar sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya yoki splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, tegishli parhezga rioya qilinganda simptomlarning mavjud emasligi, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyojning yoʻqligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi, kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid tugʻdiruvchi omillarning mavjud emasligi hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olinadi.

Tibbiy xulosa chiqarishda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfi, parhezga rioya qilingan taqdirda simptomlarning yoʻqligi, jarrohlik amaliyotidan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolash zaruriyatining mavjud emasligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi hamda kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi omillarning yoʻqligi hisobga olinadi. Tibbiy xulosaning amal qilish muddatiga cheklovlar qoʻyiladi.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarga 3 yil muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

149. Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari aniqlanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlsa yoki churraning qisilish xavfi mavjud boʻlsa, jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

Jarrohlik amaliyoti ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodning uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

Churraning qisilish xavfi mavjud boʻlmaganda va ogʻriq sindromi kuzatilmagan hollarda, komissiyalar oraligʻi davrida rejali jarrohlik davolash tavsiya etiladi.

Bunda nomzodga cheklovlar qoʻllangan holda samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Boshqa tarkibdagi nomzodlar esa oʻqishga, parvozga va ishga yaroqli deb topiladi, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno.

Jarrohlik yoʻli bilan davolanishdan bosh tortgan nomzod uchish ishiga yoki (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

150. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin parda oldi lipomasi hamda jismoniy zoʻriqish yoki kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasi kengayishi aniqlanganda, nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli hisoblanadi.

Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy dori vositalarini qabul qilish zaruriyati mavjud boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmaganda hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlganda, nomzodga oʻqishga va uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda samolyot va vertolyot uchuvchilari uchun 3 yil muddatga TML cheklovi qoʻllanadi.

151. Kron kasalligi, yarali kolit hamda qorin parda bitishmalarining yaqqol ifodalangan klinik koʻrinishlar bilan kechuvchi shakllarida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Klinik belgilar bilan namoyon boʻlmagan dolixosigma mavjud boʻlsa, nomzodga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Ayollarning kichik chanoq aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi.

152. Radikal jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodga 2 oydan 3 oygacha muddatga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlari boʻlmagan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holati normada boʻlgan hamda aʼzolar funksiyasi saqlangan taqdirda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

153. Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik amaliyotlaridan keyin 1 yarim oydan 2 oygacha muddat oʻtgach nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

Nomzodning sogʻligi toʻliq tiklanganda, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassislarning ijobiy prognozi mavjud boʻlganda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari yaroqsizlik muddatlarini individual tartibda qisqartirishiga yoʻl qoʻyiladi.

154. Toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari tez-tez xurujlar bilan kechganda, yaqqol ifodalangan klinik belgilar mavjud boʻlganda, anus torayishi, aʼzolar funksiyalarining buzilishi, oqma yaralar yoki boshqa patologik holatlar aniqlanganda, nomzodni terapevtik yoki jarrohlik yoʻli bilan davolash tavsiya etiladi.

Tavsiya etilgan davolash usullaridan bosh tortgan nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ichak faoliyati meʼyorlashgan hamda organ funksiyalari tiklanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kabina ekipaji aʼzolariga nisbatan esa ishga va oʻqishga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi.

Bunda nomzodlarga 2 yil davomida har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi.

Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakllarida nomzodning samolyot va vertolyotda uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Chot sohasining kondilomatozida nomzodning uchish ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi.

155. Aorta anevrizmasi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoki magnit-rezonans angiografiya oʻtkaziladi, zarur hollarda aortografiya ham amalga oshiriladi.

Aortaning ichki diametri 4,0 sm dan katta, biroq 5,0 sm dan kichik boʻlgan hollarda, nomzodlarga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oy muddatga tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Aortaning ichki diametri 5,0 sm dan katta boʻlganda, nomzodga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik amaliyotidan keyin prognoz, operativ davolash natijalarining ijobiyligi, xavf darajasining minimal ekanligi hamda koronar arteriyalar kasalliklari mavjud boʻlmaganda, nomzodlarga uchish ishiga TML cheklovi qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarga doimiy ravishda har 3 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi. Tegishli mutaxassislar maslahati hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar zaruratga koʻra oʻtkaziladi.

156. Nomzodda periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi boʻyicha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida, farmakologik yuklama sinovi hamda talliy yordamida miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish tekshiruvi oʻtkazilishi mumkin.

157. Endarterit va obliteratsiyalovchi aterosklerozda nomzodlarning yaroqliligi kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari hisobga olingan holda aniqlanadi.

Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

158. Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, rivaroksaban (Ksarelto), dabigatran (Pradaksa) bilan davolash 3 — 6 oygacha davom etishi mumkinligini hisobga olib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin kamida 1 hafta oʻtgach, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

159. Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalari boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin ushbu amaliyot natijalari ijobiy boʻlganda, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari aniqlanmaganda hamda qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, nomzodlarga tegishli cheklovlar qoʻllangan holda samolyot va vertolyot uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Boshqa tarkibdagi nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari mavjud boʻlmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi normada emasligi aniqlangan hollarda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi.

Davolanish yakunlangandan keyin yaroqlilik masalasi angiojarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda aniqlanadi. Zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

160. Magistral va periferik tomirlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin agar funksiyaning vaqtincha buzilishi kuzatilsa hamda reabilitatsiya va mehnat qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilsa, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi.

Venalarning varikoz kengayishida qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, tugunlar ustidagi terining yupqalashishi hamda tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi.

Oyoq venalarining varikoz kengayishi jarrohlik yoʻli bilan davolanganda va davolash asoratlarsiz ijobiy natija berganda 3 hafta oʻtgach, angiojarrohning xulosasi va prognozi inobatga olingan holda nomzodning uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqliligi aniqlanadi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

161. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlar bundan mustasno) venalarning varikoz kengayishining faqat kompensatsiyalangan A va B darajalari mavjud boʻlganda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

162. Surunkali venoz yetishmovchilik kuzatilmaydigan teri osti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebiti, shuningdek Mondor kasalligi aniqlanganda, nomzod vaqtincha uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Kasallikning oʻtkir belgilari yoʻqolganda, vena boʻylab infiltrat soʻrilganda, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari normada boʻlganda, angiojarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan nomzodga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi hamda dispanser kuzatuvi belgilanadi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

Limfa tugunlari shikastlanganda aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar koʻrigidan oʻtkazilishi zarur.

Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish kuzatilganda va tuberkulyozga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgandan keyin yoki uchinchi guruhga oʻtkazilganda, aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi.

163. Limfa tugunlari tuberkulyozi va aktinomikozini oʻtkazgan uchuvchilar aviatsiya kimyoviy ishlarida uchish ishiga yaroqsiz hisoblanadi.

Nomzodda varikotsele boʻyicha jarrohlik amaliyoti oʻtkazilgandan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida unga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi.

164. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsiz deb topiladi.

165. Urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining (varikotsele) klinik ahamiyatga ega shaklida, shu jumladan ogʻriq sindromi, spermogramma koʻrsatkichlaridagi oʻzgarishlar yoki moyak hajmining kamayishi kuzatilganda, nomzodlarga jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi.

Urugʻ tizimchasi venalari varikoz kengayishining II-III darajalarida, bunda varikoz kengaygan venalar moyak sohasida shaxs tinch holatda boʻlganida palpatsiya yoʻli bilan va vizual tarzda aniqlanadigan hollarda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

166. Nomzodlarda siydik-tanosil tizimi kasalliklari, rivojlanish anomaliyalari yoki shikastlanishlari bilan bogʻliq boʻlganda, tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

167. Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi.

Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan I va II darajali nefroptozda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi, biroq samolyot va vertolyot uchuvchiligi hamda bortkuzatuvchilik boʻyicha oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nefroptozning III darajasida barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

168. Birlamchi gidronefroz aniqlanganda, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik yoʻli bilan muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilganda va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlanganda, ular uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiyani keltirib chiqargan sabablar bartaraf etilganda, uning qayta rivojlanishi kuzatilmaganda hamda buyraklar funksiyasining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmaganda, uchuvchilar (samolyot, vertolyot) va bortmuhandislarga cheklovlar qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

169. Tugʻma ravishda bitta buyrak mavjud boʻlmaganda yoki nefrektomiyadan keyin saqlanib qolgan buyrakning funksional holati hisobga olingan holda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi (kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno).

170. Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik amaliyotini, jumladan moyakning qorin boʻshligʻida ushlanib qolishi yoki ektopiyasi sababli oʻtkazganda, shuningdek boshcha gipospadiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi.

Moyak va urugʻ naychasi istisqosi, urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishi hamda kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotlaridan keyin ushbu amaliyotning turi va qoʻllanilgan zamonaviy tibbiy texnologiyalar hisobga olingan holda, davolash natijalari ijobiy boʻlsa kamida 3 hafta oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi.

171. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasida, jarrohlik usulida davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmaganda hamda funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasining simptomatik obstruksiya bilan kechuvchi shakllarida nomzodlar vaqtincha yaroqsiz deb topiladi.

Prostata bezining transuretral rezeksiyasini boshdan kechirganda, shuningdek alfa-adrenoretseptor antagonistlari, shu jumladan terazozin, prazozin, doksazozin va tamsulozin yoki 5-alfa-reduktaza ingibitorlari bilan davolanayotgan nomzodlar 3 oydan 6 oygacha muddatga yaroqsiz deb topiladi.

Jarrohlik usulida yoki dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlangandan keyin buyraklar va siydik yoʻllari funksiyalarida buzilishlar mavjud emasligi laborator hamda boshqa tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, siydik tahlili natijalari normada boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi.

Mazkur nomzodlarga jarrohning doimiy dispanser kuzatuvi belgilanadi va u har 6 oyda oʻtkaziladi.

172. Urologik kasalliklar yoki ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin nomzodning xizmatga (yoki faoliyatga) yaroqliligi quyidagi shartlar bajarilganda aniqlanadi:

tegishli mutaxassis tomonidan individual tartibda ishlab chiqilgan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiyaning mavjud emasligi;

aktiv davolash bosqichi boshlanganidan keyin gemodinamik holatning toʻliq barqarorlashganligi;

kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash kursi oʻtkazilganligi (ayollarda uchraydigan oddiy sistit holatlari bundan mustasno);

takroriy oʻtkazilgan bakteriologik ekmalar natijalarida patogen mikroorganizmlar aniqlanmaganligi;

infeksiya asoratlar mavjud emasligi;

urologik tekshiruvlar natijasida anatomik yoki boshqa patologik oʻzgarishlarning aniqlanmaganligi;

siydik chiqarish tizimi organlari funksiyalarining saqlanganligi.

Mazkur shartlar bajarilganda nomzodning yaroqliligi urolog shifokorining xulosasi va tibbiy prognozi asosida belgilanadi.

Residiv ehtimoli yuqori boʻlganda, simptomlari tez rivojlanadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklar aniqlanganda nomzodlar uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi.

Toʻliq davolanish oʻtkazilib, klinik va laborator tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi tibbiy xulosa asosida qayta koʻrib chiqiladi.

Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistit aniqlanganda ayollar 5 kun muddatga uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) vaqtincha chetlatiladi.

173. Buyraklar va siydik-tanosil tizimi organlarining sil kasalligining faol shaklida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kasallik toʻliq davolanib, klinik sogʻayish kuzatilganda hamda organlar funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

174. Siydik tutolmaslik holatlarida uning turi, shu jumladan doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi bilan bogʻliq shakli boʻyicha yakuniy tashxis aniqlanadi hamda aviatsiya xodimlari toʻliq davolanish davrida uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi.

Nomzod kasallikdan sogʻaygan soʻng hamda uni keltirib chiqargan sabablar toʻliq bartaraf etilgan taqdirda, yaroqlilik aniqlanadi.

Buyrak va siydik yoʻllarining sil kasalligida, kasallik toʻliq davolangandan keyin ixtisoslashtirilgan dispanser mutaxassis shifokorining xulosasi va prognozi asosida uchish ishiga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

175. Oʻtkir glomerulonefrit va pielonefritlarda nomzodlar 3 — 6 oy muddatga uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi.

Toʻliq sogʻayish kuzatilgandan keyin kasallik simptomlarining ifodalanish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hisobga olingan holda uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi va tibbiy xulosa chiqarishda tegishli cheklovlar qoʻllaniladi.

Mazkur nomzodlarga har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, siydik tahlili hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Kasalliklarning remissiya davrida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, proteinuriya 2 — 3 g/l ga yetganda, buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlganda yoki qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l dan yuqori boʻlganda, nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

176. Buyrakdan yakka tosh mustaqil ravishda chiqqanda, jarrohlik usuli bilan olib tashlanganda yoki konkrementning koʻchishi sabablar tufayli buyrak sanchigʻi kuzatilganda, davolash yakunlanib, toʻliq sogʻayish qayd etilgandan soʻng nomzodlar navbatdan tashqari tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik va tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, siydik va sutkalik siydik tahlillari, shuningdek boshqa zarur tekshiruvlar koʻrsatkichlari normada boʻlsa, siydik ekmasida mikroorganizmlar aniqlanmasa, konkrementning turi maʼlum boʻlsa, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmasa hamda buyraklar funksiyasi yetarli darajada saqlangan taqdirda, ikki tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilariga 3 yil muddatga OML cheklovi qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqariladi.

Buyrak tosh kasalligi retsidivida tijorat aviatsiyasi uchuvchilariga “faqat ikkinchi uchuvchi” yoki “faqat ikkinchi uchuvchi mavjud boʻlganda” degan ekspluatatsiya cheklovlar qoʻllanishi mumkin. Bunda nomzodlarga doimiy muddatga har 6 oyda urologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Bir tomonlama boshqariladigan havo kemalari uchuvchilari toʻliq davolanib, sogʻaygandan keyin davolash va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Mazkur nomzodlarga ham doimiy muddatga har 6 oyda urologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

177. Buyrak va siydik chiqarish yoʻllarida mikrolitlarning aniqlanishi siydik-tosh kasalligi tashxisini qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

Buyrak va siydik chiqarish yoʻllarida morfologik hamda funksional oʻzgarishlar aniqlanmaganda, nomzodlar yaroqli deb topiladi.

Asoratlarsiz oʻtkazilgan ekstrakorporal litotripsiya yoki teri orqali litotomiya amaliyotidan keyin kamida 1 oy oʻtgach nomzodlarning yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

178. Klinik belgilari mavjud boʻlmaganda hamda ish qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan buyrak kosachasi divertikulida, shuningdek buyrak parenximasi yoki kista ichida joylashgan toshlar mavjud boʻlganda, uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda aniqlanadi.

5-bob. Teri-tanosil kasalliklari

179. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi teri-tanosil kasalliklari mavjud boʻlmaganda, ularga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

180. Surunkali va qaytalanuvchi ekzema aniqlangan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Ekzemaning yengil shakllarida, terining zamburugʻli shikastlanishlarida, parazitar kasalliklarda, shu jumladan leyshmanioz va qoʻtirda, piodermiyalarda hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir davrida nomzodlar majburiy tartibda davolanadi.

Davolash va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, toʻliq sogʻayishdan keyin, dermatologning xulosasi va prognozi asosida uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

181. Ixtioz va tangachali temiratkining chegaralangan yengil shakllarida, nomzodning umumiy ahvoli qoniqarli boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklarining keng tarqalgan, davolash natijalari salbiy boʻlgan yoki surunkali ogʻir kechuvchi shakllarida barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

182. Virusli gepatit va gemorragik bezgak boshdan kechirilgandan keyin 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, organlar funksiyalari saqlanganda, tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda va sogʻliq holati tiklangan taqdirda, tegishli mutaxassis shifokorning xulosasi va prognozi asosida nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

Aviatsiya kimyoviy ishlari bilan bogʻliq uchuvchilik faoliyatiga esa 12 oy oʻtgach ruxsat etiladi (mineral oʻgʻitlar bilan ishlash bundan mustasno).

183. OITS tashxisi aniqlanganda barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar hamda yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoki ularga shubha qilinganda, nomzodlar teri-tanosil kasalliklari dispanserida tekshiruvdan oʻtishi va davolanishi shart.

Tashxis tasdiqlanganda, kasallik toʻliq davolangandan keyin tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, dermatovenerologning xulosasi va prognozi asosida yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

6-bob. Ginekologik kasalliklar va homiladorlik

184. Quyidagi holatlar aniqlanganda barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik defektlarning asoratlari mavjud boʻlgan surunkali ginekologik kasalliklarda;

yalligʻlanish jarayonlarining yilda 3-martadan ortiq retsidivlarida;

qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida;

siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida;

orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chotning yirtilishida;

bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligida;

ikki shoxli bachadon mavjud boʻlib, funksional buzilishlar (bachadondan qon ketishi, ogʻriq) kuzatilganda.

185. Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir bosqichida nomzodlar davolanishi lozim.

Davolash natijalari ijobiy boʻlib, sogʻayish qayd etilgandan keyin uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) ruxsat beriladi.

Davolanish natijalari ijobiy boʻlganda, sogʻayish tasdiqlangandan keyin nomzodlar uchish ishiga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ularga 2 hayz davri davomida ginekolog mutaxassisining tibbiy kuzatuvi belgilanadi.

186. Quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi:

kichik tos sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar;

funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon yoki fallopiy naylarining tugʻma yoʻqligi;

qinning atreziyasi;

bepushtlik.

Bachadon boʻyni kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi), shuningdek trixomonad kolpiti va trixomoniaz aniqlanganda nomzodlar 3 haftagacha muddatga davolanish uchun uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi.

187. Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishi aniqlanganda aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqli deb topiladi kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga nomzodlar bundan mustasno) hamda ularga ginekolog mutaxassisining dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari jarrohlik usuli bilan davolangandan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aviatsiya xodimlari uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi.

188. Ayollar jinsiy aʼzolarida oʻtkazilgan, asoratlar bilan kechmagan va organlar funksiyalarining buzilishiga olib kelmagan jarrohlik amaliyotlaridan keyin laparotomiya oʻtkazilganda 2 oy oʻtgach, laparoskopik amaliyotidan keyin 4 — 6 hafta oʻtgach, total gisterektomiyadan keyin esa 6 oy oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) qayta tiklanish masalasi aniqlanadi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur hollarda tibbiy xulosa chiqarishda postovariektomik, klimakterik va premenstrual sindromlar, shuningdek ruhiy-emotsional buzilishlar hamda vegetativ disfunksiya mavjudligi va ularning ifodalanish darajasi hisobga olinadi.

189. Ayollar jinsiy aʼzolarida diametri 5 sm dan katta boʻlgan kistasimon oʻsmalar aniqlanganda, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Aviatsiya xodimlari esa jarrohlik usulida davolanish uchun uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatiladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, ginekolog va jarrohning xulosasi asosida yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

190. Simptomlarsiz kechuvchi, klinik belgilari va funksional buzilishlari mavjud boʻlmaganda, kichik hajmdagi bachadon miomasida, endometriozda, shuningdek diametri 5 sm dan oshmaydigan endometriy va follikulyar kistalarda aviatsiya xodimlar uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqli deb topiladi.

Tuxumdonlar disfunksiyasida aviatsiya xodimlari ishdan chetlatilmagan holda tekshiruvdan oʻtkazilishi va davolanishi mumkin.

Mazkur hollarda tibbiy xulosa endokrinolog hamda ginekolog-endokrinologning xulosalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda chiqariladi.

191. Bachadondan disfunksional qon ketishlarida aviatsiya xodimlari majburiy tartibda davolanishi shart.

Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada tibbiy xulosa klinik belgilarining ifodalanish darajasi, ularning davomiyligi, aviatsiya xodimining oʻz funksional majburiyatlarini yetarli darajada bajara olish qobiliyati hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, ginekolog maslahati asosida individual tartibda chiqariladi.

Ikkilamchi dismenoreyada aviatsiya xodimining yaroqliligi tekshiruvlar natijalari, tegishli mutaxassis xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aniqlanadi.

Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi va uchish ishidan 3 kungacha chetlatiladi.

192. Homiladorlikning 12 haftasiga teng yoki undan katta hajmdagi bachadon miomasida, shuningdek mioma tugunining shilliq ostida joylashuvi, tugunning sentripetal oʻsishi, tugunning qin sohasida joylashuvi kabi holatlar mavjud boʻlganda, klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, bachadondan qon ketishi, tugunda modda almashinuvi buzilishi, ikkilamchi anemiya, yondosh aʼzolar funksiyasining buzilishi, siydik ajralishining obstruksiyasi yoki oʻtkir siydik tutilishi xavfi mavjud boʻlsa, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida davolanadi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, aʼzolar funksiyalari saqlanganda hamda tegishli tekshiruvlar natijalari normada boʻlganda, ginekolog-jarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi.

Ichki endometrioz klinik belgilar bilan kechganda hamda anemiya rivojlanganda, barcha nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ogʻriq sindromisiz, simptomlarsiz yoki kam ifodalangan simptomlar bilan kechuvchi tashqi genital endometriozda uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi.

Tuxumdonlarning funksional kistalarining retsidivga moyil shakllarida, shuningdek follikulyar yoki lyuteinli kistalar 1 yil davomida 2-martadan ortiq qayta paydo boʻlganda, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

193. Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi nomzodni uchish ishidan (oʻqishdan, parvozdan, ishdan) chetlatish uchun asos boʻlmaydi.

Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial raki boʻlganda, organ saqlovchi jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa hamda onkologning xulosasi va kasallik prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimlariga uchish ishiga yaroqlilik individual tartibda belgilanadi.

Kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

194. Homiladorlik aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Aviatsiya xodimlarini homiladorlik sababli uchish ishidan chetlatish hamda tugʻruqdan keyin uchish ishiga ruxsat berish akusher-ginekologning xulosasiga asosan jarroh tomonidan amalga oshiriladi.

Asoratlarsiz kechgan tugʻruqdan keyingi davrda va sogʻliq holati toʻliq tiklangan taqdirda, tugʻruqdan keyin 4 — 6 hafta oʻtgach, ishga qayta tiklash masalasi koʻrib chiqiladi (bortkuzatuvchilikka ishga va oʻqishga nomzodlar bundan mustasno).

195. Sunʼiy abort (homilani vakuum-aspiratsiya yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) hamda kyuretaj oʻtkazilgandan keyin kamida 2 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda va aviatsiya xodimlarining umumiy sogʻliq holati normada boʻlganda, shuningdek homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos aʼzolarining yalligʻlanish kasalliklari, peritonit va septik holatlar) mavjud emasligi yoki ularning rivojlanish xavfi baholangandan soʻng akusher-ginekologning xulosasi va prognozi asosida jarroh tomonidan ularga uchish ishiga ruxsat beriladi.

Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari homila tushishi holatlarida uchish ishiga yaroqlilik masalasi abortdan keyingi ruhiy holat, umumiy klinik ahvol, oʻtkazilgan davolash natijalari hamda akusher-ginekologning xulosasi hisobga olingan holda individual tartibda aniqlanadi.

7-bob. Oftalmologik kasalliklar

196. Nomzodlarda guvohnoma hamda malaka belgilari bilan bogʻliq huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, rivojlanish anomaliyalari, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, koʻz va uning qoʻshimcha apparati jarohatlari, shuningdek ularda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasining buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak.

Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichi bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi hamda ranglarni ajratish qobiliyati normada boʻlishi yoki kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart.

Nomzodlar koʻzga har qanday jarrohlik aralashuvi oʻtkazilishidan oldin oftalmolog maslahatidan oʻtishi lozim.

Mazkur maslahat davomida jarrohlik amaliyotining ehtimoliy asoratlari, uchish ishiga yaroqsizlikka olib kelishi mumkin boʻlgan omillar hamda uchish ishiga qayta tiklanish muddatlari tushuntiriladi.

197. Nomzodlarda guvohnoma hamda malaka belgilari bilan bogʻliq huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi koʻz va uning qoʻshimcha apparatining tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, rivojlanish anomaliyalari, oʻtkir yoki surunkali kasalliklari, jarohatlari, shuningdek oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari va koʻrish funksiyasining buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak.

198. Nomzodning kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga toʻsqinlik qiluvchi koʻrish tizimi kasalliklari, nuqsonlari, jarohatlari va ularning asoratlari mavjud boʻlganda, uchish ishiga (oʻqishga, parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunday holatlarga quyidagilar kiradi:

koʻz himoyasini yomonlashtiruvchi qovoqlar funksiyasi buzilishlari;

qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi;

koʻrish maydonining buzilishiga olib keluvchi ptoz;

qovoq va koʻz mushaklarining falaji, shu jumladan ektropion va entropion;

qovoqlar funksiyasini buzuvchi katta hajmli va yoyilgan oʻsmalar;

koʻrish funksiyasini buzuvchi retsidivli keratitlar;

shox pardaning yaralari, degeneratsiyasi, chandiqlari, yalligʻlanishlari, vaskulyarizatsiyasi va funksional buzilishlari;

turli etiologiyali keratitlar;

keratokonus;

rangdor parda yoki tomir pardasining kolobomasi;

asoratlar bilan kechuvchi uveitlar;

koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi;

koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi;

koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi va jarohatlari;

pigmentli retinopatiyalar bilan birga kechuvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyasi;

toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis;

har qanday etiologiyali sariq dogʻ sohasidagi buzilishlar;

har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit;

patologik nistagm;

koʻrik nervining atrofiyasi;

koʻz qorachigʻining normativ reflekslari yoʻqolishi;

koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir koʻrsatib, koʻrlikka olib keluvchi katarakta;

bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya;

koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi;

koʻz, uning qoʻshimcha apparati hamda koʻz kosasining xavfli oʻsmalari;

koʻz olmasi harakatini cheklovchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik munosabatini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari;

koʻz ichidagi yot jismlar;

tungi koʻrlik (niktalopiya);

koʻrish tizimi faoliyatini buzuvchi boshqa kasalliklar va jarohatlar.

Koʻz kasalliklari va jarohatlarining davolash natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari normada boʻlsa, koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmaganda hamda koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklangan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

199. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilmaganda, tugʻma ptoz, nevrolog maslahati olingandan keyin kichik hajmli, simptomlarsiz va oʻsishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, qovoqlardagi ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlar, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlar, shuningdek retsidivlari kuzatilmaydigan va koʻrish organlari funksiyalarini buzmaydigan koʻz kasalliklarida nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Mazkur kasalliklar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) ruxsat beriladi.

200. Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik usulida davolangandan keyin asoratlar, metastazlar va oʻsmaning residivi aniqlanmaganda hamda onkologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Uveitlar, uzoq muddat davom etuvchi va retsidivlanuvchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasining jarohatlarida nomzodlar majburiy tartibda davolanadi.

Toʻliq klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, koʻrish tizimi funksiyalari yetarli darajada saqlangan boʻlsa hamda mutaxassisning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlsa, nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

201. Markaziy serozli retinopatiyada, shuningdek toʻr pardaning ajralishi yoki yorilishida nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kasallik davolangandan keyin koʻrish funksiyalari kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqliligi aniqlanadi.

Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usulida ijobiy davolanganda, koʻrish funksiyasi va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmologning xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, cheklovlar qoʻllangan holda nomzodga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

202. Koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, progressiyaga moyil boʻlmagan boshlangʻich qarilik kataraktasida, koʻz gavhari xiralashishining chegaralangan shakllarida, makulodistrofiyada, koʻrish nervining boshlangʻich va progressiv boʻlmagan atrofiyasida, shuningdek shishasimon tana shikastlanishlarida nomzodlarga uchish ishiga (parvozga, ishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

Mazkur nomzodga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

203. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgandan keyin 6 — 8 hafta oʻtgach, jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyasi tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodning uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Aviatsiya faoliyatida uchish ishiga yaroqlilik faqat bir yoki ikki koʻzga monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda aniqlanadi (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno).

204. Lazerli jarrohlik aralashuvlaridan, shu jumladan toʻr pardaning lazerli koagulyatsiyasidan keyin 2 hafta oʻtgach, lazerli in situ keratomilezdan keyin esa 4 — 6 hafta oʻtgach, koʻrish funksiyasining saqlanganlik darajasi hisobga olingan holda nomzodning yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

205. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolangandan keyin jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlar mavjud boʻlmaganda, koʻrish funksiyasi va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, muguz parda xiralashuvi aniqlanmaganda, fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlgan hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, oftalmolog-jarrohning xulosasi va prognozi hisobga olingan holda nomzodning yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlarda refraksiya jarrohlik usullari qoʻllanilganda, operatsiyadan oldingi refraksiya koʻrsatkichlari sfera boʻyicha +4,0 D yoki −3,0 D dan, silindr boʻyicha esa ±1,5 D dan oshmaganda, ularga oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

206. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, qoʻllanilgan usulning turi, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, residiv ehtimoli, prognoz hamda boshqa ahamiyatli holatlar hisobga olingan holda, uchish ishiga qayta tiklanish muddati vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda 3 oydan 6 oygacha muddatda belgilanadi.

Mazkur nomzodlarga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda u har 6 oyda doimiy asosda oʻtkaziladi.

207. Koʻz olmasining yalligʻlanish va degenerativ kasalliklarida, shuningdek koʻz tomirlari funksiyasining buzilishlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Koʻz gavhari kapsulasidagi bir yoki ikki mayda pigmentli oʻzgarishlar, shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari, toʻr pardadagi mielin tolalari kabi tugʻma xususiyatlar mavjud boʻlganda, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga kiruvchi nomzodlar yaroqli deb topiladi.

208. Har bir navbatdagi tibbiy koʻrikda nomzodlarning qorongʻilikka adaptatsiya koʻrsatkichi tekshiriladi.

Organik kasallik bilan bogʻliq funksional xusutsiyatdagi qorongʻilikka adaptatsiya pasayishi aniqlanganda, qayta tekshiruv oʻtkaziladi.

Bunda olingan koʻrsatkichlar qoʻllanilayotgan diagnostik qurilma yoʻriqnomasida belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga mos boʻlishi lozim.

Koʻrsatkichlar normada boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi va davolanadi. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yaroqlilik masalasi qayta koʻrib chiqiladi.

209. Koʻz gavhari va koʻz rangdor pardasining kolobomalari, polikyoriya, tugʻma katarakta hamda koʻrish nervi diskining kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda, fuqaro aviatsiyasi tashkilotlariga uchuvchilikka (samolyot, vertolyot), bortmuhandislikka va shturmanlikka oʻqishga nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

210. Nomzodda shikoyatlar va tibbiy tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumon qilinganda, tashxisni aniqlashtirish va kasallik prognozini baholash uchun u ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Impression tonometriya natijalariga koʻra Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichi bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda yoki ikkala koʻzdagi koʻz ichi bosimi oʻrtasidagi farq 5 mm simob ustuniga teng boʻlganda, nomzodlarga gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqa zarur qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi. Zarur hollarda nomzod davolanadi.

211. Koʻrish nervi shikastlanmagan va koʻrish maydoni saqlangan koʻz ichi bosimining yaxshi sifatli normadan yuqori holatida (koʻz ichi gipertenziyasi), shuningdek koʻz ichi bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukoma mavjud boʻlganda, koʻz ichi bosimi normalashgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari yaroqli deb topiladi.

Mazkur hollarda ularga doimiy mahalliy gipotenziv terapiya qoʻllaniladi.

212. Glaukoma tashxisi aniqlanganda, uning turiga koʻra tegishli davolash oʻtkaziladi. Glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlsa, asosiy kasallik davolanadi.

Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash natijalari ijobiy boʻlganda, klinik sogʻayish kuzatilgandan keyin koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni normada boʻlsa, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutami nuqsonlari aniqlanmasa hamda koʻz funksiyalarini baholovchi boshqa tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi.

213. Glaukoma mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarida muntazam ravishda koʻz ichi bosimini tonometriya qilish, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydonini tekshirish oʻtkaziladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsiri doimiy baholab boriladi.

Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin kamida 3 oy oʻtgach, shuningdek lazer yoki boshqa usullar bilan davolashdan keyin koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan boʻlsa, oftalmolog-jarrohning operatsiya va tekshiruvlar boʻyicha tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi hisobga olingan holda aviatsiya xodimining uchish ishiga yaroqliligi belgilanadi.

214. Barcha nomzodlar kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun ranglarni toʻgʻri ajratish qobiliyatiga ega boʻlishi shart.

Rang ajratish qobiliyati buzilgan hollarda, buzilishning turi, shakli va darajasiga muvofiq qabul qilingan tasnif asosida tashxis qoʻyiladi hamda VSL cheklovi qoʻllaniladi.

215. Nomzodning rang ajratish qobiliyati quyidagi usullar yordamida aniqlanadi:

Ishixara rangli testi;

Rabkinning polixromatik jadvallari;

FALANT-testi;

anomaloskop yoki kompyuterlashtirilgan anomaloskopik tekshiruv.

Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan tegishli normativ koʻrsatkichlarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi.

216. Dori vositalarini qabul qilish yoki kasalliklar asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlari mavjud boʻlganda, koʻrish funksiyalari yetarli darajada saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruvlar natijalari, shuningdek kasallik prognozi hisobga olingan holda, nomzodning uchish ishiga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi. Bunda zarur hollarda tegishli cheklovlar qoʻllanilishi mumkin.

Mazkur hollarda tashxisni aniqlashtirish maqsadida anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida qoʻshimcha tekshiruv oʻtkazilishi lozim.

217. Nomzodlarda “C” va “B” turdagi deyteranomaliya, shuningdek “C” va “B” turdagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifliklarining mavjudligi ularga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos hisoblanmaydi.

Nomzodlarda anomal trixromaziyaning “A” turi, jumladan protanomaliya, deyteranomaliya va tritanomaliya, shuningdek dixromaziya, jumladan protanopiya, deyteranopiya va tritanopiya, yoki monoxromaziya kabi rang ajratish buzilishlari aniqlangan taqdirda, ularga uchish ishiga va oʻqishga, shuningdek kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga va ishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

218. Nomzodlarning oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishi uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari, shuningdek diplopiya mavjud boʻlmasligi kerak.

Koʻz olmasi muskullari balansi va binokulyar koʻrish holatini baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya hamda boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi bilan tekshiruv, tegishli korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamida koʻzni yopish testi, koʻzni navbatma-navbat yopish, koʻzni yopib-ochish, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi yordamida tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Zaruratga koʻra, mutaxassis oftalmolog tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

219. Normal holatda manfiy fuzion zaxiralar 5 — 8 gradusni, musbat fuzion zaxiralar esa 15 — 20 gradusni tashkil etadi.

Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda nomzodlar oftalmolog mutaxassis tomonidan qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi:

ezoforiya — 10 prizmatik dioptriy (D);

ekzoforiya — 5 prizmatik D;

giperforiya yoki gipoforiya — 2 prizmatik D;

sikloforiya — 1 prizmatik D.

220. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda ular uchish ishidan vaqtincha chetlatiladi hamda diplopiya sabablari (haddan tashqari ish yuklamasi, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa omillar) aniqlanadi va tegishli davolash choralari koʻriladi.

Monokulyar diplopiya aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Yuqoriga yoki chetga qarashda nigohning eng chekka zonasida diplopiya paydo boʻlganda tegishli cheklovlar qoʻllanib nomzodning kasbiy yaroqlilik aniqlanadi.

Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

221. Quyidagi holatlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

koʻz mushaklari falaji yoki turgʻun parezi;

qovoq mushaklari falaji;

paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylik;

koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari (nistagm);

koʻz kosasi jarohatlari natijasida koʻz mushaklari shikastlanishi bilan kechuvchi turgʻun diplopiya;

fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiya;

geterotropiya;

noturgʻun fiksatsiya sindromi;

binokulyar koʻrish buzilishlari.

222. Quyidagi koʻrsatkichlardan yuqori boʻlgan holatlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

a) 6 metr masofada:

vertikal boʻyicha — 2,0 prizmatik D (1 gradus) dan yuqori;

ezoforiya — 10 prizmatik D (5 gradus) dan yuqori;

ekzoforiya — 8,0 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori;

b) 33 sm masofada:

vertikal boʻyicha — 1,0 prizmatik D dan yuqori;

ezoforiya — 8 prizmatik D (4 gradus) dan yuqori;

ekzoforiya — 12 prizmatik D (6 gradus) dan yuqori.

GEteroforiya jarrohlik usulida davolangan hollarda, jarrohlik amaliyotidan keyin 3 oydan 6 oygacha boʻlgan muddat oʻtgach, binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydonida buzilishlar mavjud boʻlmasa, diplopiya aniqlanmasa hamda oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, oftalmolog-jarrohning xulosasi va kasallik prognozi asosida nomzodning kasbiy yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

223. Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda, nomzod nevrolog va otorinolaringolog mutaxassislar maslahatidan oʻtkaziladi. Binokulyar koʻrish buzilmagan taqdirda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Tekshiruv natijasida geteroforiyaning turi, darajasi va fuzion zaxiralari aniqlanadi. Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi.

Fuzion zaxiralari pasayganda, ortoptik davolash mashqlari oʻtkaziladi.

224. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi xonada 5-6 metr masofadan, korreksiyasiz hamda korreksiya bilan tekshiriladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi har bir koʻzda alohida kamida 0,7 boʻlishi, binokulyar koʻrishda esa korreksiyasiz va korreksiya bilan 1,0 boʻlishi kerak.

225. 2-klass nomzodlarida kontakt linzalari va (yoki) tegishli korreksiyalovchi linzali koʻzoynaklar yordamida binokulyar koʻz oʻtkirligi 1,0 ga yetkazilganda hamda koʻrish maydoni normada boʻlgan taqdirda, ularga korreksiyalanmagan koʻz oʻtkirligi boʻyicha cheklovlar qoʻyilmaydi.

Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent boʻlgan jadvalni 30 — 50 sm masofadan, koʻz oʻtkirligi 0,6 darajasida, shuningdek 14 raqamli yoki 8 raqamli yoki ularga ekvivalent boʻlgan jadvalni 100 sm masofadan, koʻz oʻtkirligi 0,3 darajasida oʻqiy olishi kerak.

Zarur hollarda tegishli korreksiya qoʻllaniladi.

Nomzodlarda koʻz oʻtkirligi korreksiya bilan har bir koʻzda 0.8 yuqori boʻlishida va koʻrish maydoni normadaligida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga talablar qoʻyilmaydi.

Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz (qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham) 0.7 va undan yuqori boʻlganda uzoqni korreksiyalash (koʻzoynak yoki linzalar) talab qilinmaydi.

Agar refraksiya xatosi tufayli korreksiya qilinmagan koʻrish oʻtkirligi ikki koʻzda 0.7 dan past boʻlsa yoki astenopiya simptomlari paydo boʻlsa refraksiya korreksiya qilinadi.

Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi kerak.

Nomzod uchun qulay boʻlganda multifokal linzalar (koʻzoynaklar) yordamidagi korreksiyaning barcha turlari qoʻllanilishi mumkin.

226. Nomzodlarda koʻz oʻtkirligi korreksiya bilan har bir koʻzda alohida 0,8 va undan yuqori boʻlgan hamda koʻrish maydoni normada boʻlgan hollarda, korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga nisbatan talablar qoʻyilmaydi.

Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham, 0,7 va undan yuqori boʻlgan taqdirda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash, jumladan koʻzoynak yoki kontakt linzalaridan foydalanish talab etilmaydi.

Refraksiya xatosi tufayli korreksiya qilinmagan koʻrish oʻtkirligi har ikkala koʻzda 0,7 dan past boʻlgan yoki astenopiya simptomlari kuzatilgan hollarda, refraksiya korreksiyasi qoʻllaniladi.

Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi kerak.

Nomzod uchun qulay boʻlgan hollarda, multifokal linzalar yoki multifokal koʻzoynaklar yordamidagi korreksiyaning barcha turlarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

227. Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, qulay, aviatsiyadagi ish faoliyatiga mos hamda umumiy foydalanish uchun yaroqli zaxira koʻzoynak boʻlishi kerak.

Nomzodlar uzoq masofani koʻrishni taʼminlovchi, monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishi lozim.

Yetarli darajadagi refraksiyaga ega boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishi kerak.

Koʻrishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan shartlarga muvofiq faqat bitta turdagi koʻzoynak taqiladi.

Koʻrish qobiliyati pasaygan va presbiopiya mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar korreksiyalovchi bifokal koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishlarini bajarishi, shuningdek yonida zaxira koʻzoynak toʻplamini olib yurishi shart. Bunda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi.

Nomzodlarda koʻzoynaklar yoki linzalarning mavjudligi hamda ularning sifati tibbiy koʻriklar davomida nazorat qilinadi.

228. Yaqin masofaga koʻrishni unifokal korreksiyasi (oʻqish uchun qoʻllaniladigan bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklar) uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligini pasaytirishi sababli qoʻllashga ruxsat etilmaydi.

229. Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi, shu jumladan markaziy koʻrishning pasayishi aniqlangan hollarda, binokulyar koʻrish saqlanganda, ikkinchi koʻzning uzoqqa koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlganda hamda yaqin va oʻrta masofadagi koʻrish oʻtkirligi yetarli darajada taʼminlanganda, asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholansa, shuningdek ikkinchi koʻzda ahamiyatga ega kasalliklar mavjud boʻlmasa, nomzodlarga uchish ishiga, oʻqishga, parvozga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Refraksiya anomaliyasi mavjud boʻlgan nomzodlar uchun koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmasligi kerak.

230. Miopiyaning 0,5 D darajasida, gipermetropiyaning 1,0 D darajasida, astigmatizmning 0,5 D darajasida hamda koʻz oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 boʻlgan hollarda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi. Bunda “refraksiya” qatorida tegishli yozuv VNL cheklovi bilan qayd etiladi.

Refraksiya gipermetropiyada +5,0 D dan, miopiyada -6,0 D dan, astigmatizmda 2,0 D dan va anizometropiyada 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda hamda optimal korreksiyaga erishilgan hollarda, nomzodlarga tashxisda refraksiyaning turi va xatolik darajasi koʻrsatilgan holda uchish ishiga, oʻqishga, parvozga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Anizometropiya 2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan hollarda kontakt linzalaridan foydalanish talab etiladi.

231. Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskopiya (avtomatik refraktometriya hamda sikloplegik preparatlar) qoʻllangan holda oʻtkaziladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda refraksiya sikloplegiya sharoitida tekshiriladi. Tekshiruv jarayonida 1 foiz siklopentolat yoki 1 foiz atropin qoʻllanilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka oʻqishga nomzodlarda quyidagi refraksiya koʻrsatkichlari mavjud boʻlganda, har bir koʻzda optimal korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 1,0 ga erishilganda, ularga uchuvchilikka oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

miopiya — 3,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

gipermetropiya — 4,0 D dan yuqori boʻlmaganda;

astigmatizm — ±1,5 D dan yuqori boʻlmaganda;

anizometropiya — 2,0 D dan yuqori boʻlmaganda.

Aviatsiya kimyoviy ishlarni bajarishda uchuvchilarga koʻrishni kontakt linzalar yordamida korreksiyalashga ruxsat etilmaydi.

232. Presbiopiya darajasi va akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi (60 — 80 sm) hisobga olingan holda sferik linzaning optik kuchi boʻyicha aniqlanadi.

Akkomodatsiya buzilishlari aniqlanganda, shuningdek 3,5 D dan yuqori darajadagi presbiopiya mavjud boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Presbiopiya mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlar kontakt linzalar ustidan oʻqish uchun koʻzoynak taqishlari mumkin.

8-bob. Otorinolaringologik kasalliklar

233. Nomzodlarda guvohnoma bilan nazarda tutilgan kasbiy vazifa va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlari, kasalliklari, obstruksiyalari, jarohatlari, funksional buzilishlari va jarrohlik amaliyotidan keyingi asoratlari mavjud boʻlmasligi lozim.

Radioaloqani olib borishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari va duduqlanish aniqlanganda nomzodlar uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Nutq buzilishi yoki duduqlanish yengil darajada ifodalangan hollarda, tijorat aviatsiyasi uchuvchisi, jumladan samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi uchuvchisi sifatida yaroqlilik masalasi ijobiy hal etilishi mumkin.

Aniq va ravon soʻzlashuv nutqi saqlanganda, ayrim tovushlar talaffuzida buzilishlar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar yaroqli deb topiladi.

234. Koʻplab tishlarning yoʻqligi oqibatida chaynash funksiyasi kam darajada buzilgan hollarda, komissiyalar oraligʻidagi davrda protezlash tavsiya etiladi.

Allergeni maʼlum boʻlgan va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom kabi allergik holatlarda, nomzodning yaroqliligi allergologning xulosasi hamda kasallik prognozi asosida aniqlanadi.

Maxsus anjomlardan, shu jumladan kislorod niqobidan foydalanishda qiyinchilik tugʻdiruvchi, LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari bilan kechuvchi, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarini buzuvchi quyidagi holatlar aniqlanganda nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari;

yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning kasalliklari;

jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar;

jarohatlar;

koʻplab tishlarning yoʻqligi;

yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari;

kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi boshqa klinik ahamiyatga ega funksional buzilishlar.

Mazkur kasalliklar va nuqsonlar jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllanilganidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlgan hamda organ funksiyasi tiklangan hollarda, nomzodga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik belgilanadi.

Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlangan hollarda, nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi.

Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin 2 hafta oʻtgach, burun orqali nafas olish funksiyasi toʻliq tiklanganda, nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi.

Shamollash belgilari, jumladan yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun patologiyalarida, nomzodlar majburiy tartibda davolanishi kerak.

Surunkali kompensatsiyalangan tonzillit mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi.

235. Uchish ishiga toʻsqinlik qilmaydigan peshona boʻshliqlari osteomalari mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

Yaxshi sifatli oʻsmalar (fibroma, polip, gemangioma va boshqalar) aniqlanganda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari natijalari ijobiy boʻlsa, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq va bosh aylanishi mavjud boʻlmaganda, shuningdek tibbiy tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodlarning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Rinoplastikadan keyin burun orqali nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan hollarda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga ruxsat etiladi.

Xavfli oʻsmalar sababli davolanish oʻtkazilgandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda onkolog xulosasi va prognozi inobatga olinganda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik belgilanadi.

236. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi va oddiy mastoidektomiyadan keyin bosh aylanishi kuzatilmasa hamda eshitish oʻtkirligi qoniqarli boʻlsa, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

Radikal mastoidektomiyadan keyin monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi, infeksiya, bosh aylanishi hamda bosh chanogʻi ichida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlar inobatga olingan holda, toʻliq otologik tekshiruv oʻtkazilgandan soʻng nomzodning uchish ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlanganda hamda bosh aylanishi kuzatilmagan hollarda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda nomzod otorinolaringologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib keluvchi yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi amalga oshiriladi.

237. Nomzodlarning vestibyulyar funksiyasi, statokinetik taʼsirchanligi, vestibyulyar anamnez hamda vestibyulometriya natijalari asosida aniqlanadi.

Yengil vestibyulovegetativ reaksiyalar mavjud boʻlgan hollarda tashxis qoʻyilmaydi.

Mener kasalligi, konservativ yoki jarrohlik usullar bilan davolash qiyin boʻlgan yoxud davolab boʻlmaydigan vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalari, surunkali vestibyulyar buzilishlar, shuningdek statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasi aniqlangan taqdirda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nogʻora pardaning yaxshi harakatlanishida, eshitish funksiyasini meʼyordaligi audiogramma bilan tasdiqlanganda va barofunksiya saqlanganligida, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlarni mavjudligida, quruq perforatsiya, nogʻora pardada kalsifikatlar borligi tashxis qoʻyishga asos boʻlmaydi.

Radikal jarrohlik amaliyotidan keyin, quloq funksiyasi toʻliq tiklanganida va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, nomzod uchish ishiga (parvozga, ishga, oʻqishga) yaroqliligi aniqlanadi.

238. Surunkali epitimpanit va mezotimpanitlarda davolash natijalari ijobiy boʻlganda, eshitish funksiyasi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Yaroqli deb topilgan nomzodlarga otorinolaringologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Havo bosimining oʻzgarishi sharoitida Yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi buzilishi yoki quloqning baroakkomodatsion mexanizmlari yetishmovchiligi sababli quloq barofunksiyasi buzilganda, davolash oʻtkazilgandan keyin barofunksiya buzilishining organik yoki funksional shakliga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi.

Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlsa, eshitish funksiyasi audiogramma bilan tasdiqlangan normada hamda barofunksiya saqlangan boʻlsa, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlar, quruq perforatsiya yoki nogʻora pardada kalsifikatlar mavjudligi tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

Radikal jarrohlik amaliyotidan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklanganda va tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi.

239. Nomzodlar oʻz guvohnomasi va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan kasbiy majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun ularning eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi, bunda eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhdagi soʻzlarni shivirlab talaffuz qilish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tonal audiometriya yordamida aniqlanadi.

240. Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizni tashkil etganda, eshitish qobiliyati normada deb hisoblanadi.

Mazkur koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlgan hollarda, nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Audiometriyada tovushni qabul qilish intensivligi -20 dB dan +100 dB gacha, chastota diapazoni esa 125 Gs dan 8000 Gs gacha boʻlgan oraliqda qayd etiladi.

Kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada nomzodlarda har bir quloq alohida baholanadi hamda 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan birida eshitish chegarasi 35 dB dan, 3000 Gs chastotada esa 50 dB dan oshmasligi kerak.

Tinch xonada 2 metr masofada, nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini har ikkala qulogʻi bilan eshita olmasa, unga uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

241. Eshitish qobiliyatini tiklashga qaratilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan, jumladan timpanoplastika va stapedoplastikadan keyin, operatsion boʻshliqning toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlangan, eshitish funksiyasi tiklangan, maxsus moslamadan foydalanish qoniqarli boʻlgan hamda unda eshitish qobiliyati saqlangan taqdirda, nomzodning uchish ishiga, parvozga, ishga va oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi.

242. Uchuvchining, jumladan samolyot yoki vertolyot uchuvchisining, eshitish qobiliyati ushbu bobda belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq havo kemasi kabinasidagi soʻzlashuv va radiomayak signallariga mos oddiy shovqin fonida, shu jumladan imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin fonida eshitish qobiliyati normada boʻlgan hollarda, OAL cheklovi qoʻllangan holda uchish ishiga yaroqli deb topilishi mumkin.

Bunda qoʻllaniladigan shovqin foni nomzodning guvohnomasi va malaka belgilari bilan ruxsat etilgan havo kemasi turining shovqin sharoitiga mos boʻlishi kerak.

Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya faoliyati bilan bogʻliq boʻlishi hamda fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan holda tanlanishi lozim.

Zaruratga koʻra, bunday tekshiruvlar trenajyorda oʻtkaziladi.

Eshitishning neyrosensor yoʻqolishi aniqlangan hollarda, u eshitish organining boshqa kasalliklaridan differensial tashxis qilinishi, shuningdek nevritning etiologiyasi, jumladan zaharlanish, jarohatdan keyingi asoratlar, ateroskleroz, gipertoniya, infeksiya, shovqin taʼsiri va boshqa omillar aniqlanib, tashxisda koʻrsatilishi kerak.

4000 — 8000 Gs chastotalarda ayrim eshitish chegaralarining 30 — 40 dB gacha boʻlishi oʻz-oʻzicha klinik tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

243. Eshitish qobiliyatining pasayishi aniqlangan hollarda, koʻrikdan oʻtayotgan uchuvchi, jumladan samolyot yoki vertolyot uchuvchisi, ikki tomonlama radioaloqani olib borish boʻyicha maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan uchish faoliyatiga doir tavsifnomani otorinolaringologga taqdim etishi kerak.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 3-ILOVA

3-klass tibbiy xulosasini olishga nomzodlarning sogʻliq holatiga qoʻyilgan tibbiy talablar

1-bob. Umumiy talablar

1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim:

nomzodda nevrologik kasallikning mavjudligi yoki mavjud emasligi;

mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli;

nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi;

nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi;

aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli.

2. Nomzodda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda yoki gumon qilinganda yoxud boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, ular oʻqishdan yoxud oʻz kasbiy funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi.

Mazkur nomzodning ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi.

Psixiatrik tibbiy koʻrik yoki tekshiruvlar koʻrikdan oʻtuvchining roziligi bilan amalga oshiriladi.

Nomzodning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi.

3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi.

4. Nomzodning ruhiy holati buzilishining tekshirishda quyidagilar aniqlanadi:

tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatini buzilishiga boʻlgan moyilligi;

ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti ham muhim genetik komponentga egaligi;

ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi;

bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishni pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatni buzilganligi alomatlarining mavjudligi.

5. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

6. Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

2-bob. Ruhiy holatning buzilishi va asab kasalliklari

7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasada oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi.

Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi:

ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi;

jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi;

ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi.

9. Aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlganidan soʻng uchuvchi ekipaj aʼzolarida kuzatilishi mumkin boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishini baholashda quyidagi omillar inobatga olinadi:

hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati;

koʻrikdan oʻtayotgan nomzodning birlamchi emotsional taʼsiri;

komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi;

mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi;

hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar.

10. Aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy tushkunlik va depressiv holatlarning havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) faoliyatini davom ettirishga salbiy taʼsiri, shuningdek uzoq davom etuvchi tekshiruv, qidiruv va surishtiruv jarayonlarining turgʻun ruhiy holat buzilishlarga olib kelishi ehtimoli hisobga olinib, yaroqlilik toʻgʻrisidagi xulosa chiqarilishi lozim.

Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak.

Tekshiruv jarayonida aviatsiya xodimining kasbiy majburiyatlarini bajarish chogʻida qiyinchilik tugʻdirgan omillar, shaxsiy omillar va inson omiliga bogʻliq xato harakatlar, tashkiliy omillar, uning kasb faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, surishtiruv jarayonida sogʻligʻida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushib qolishi yoki vafot etishi bilan bogʻliq holatlar, shuningdek mazkur voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirchanligining sabablari aniqlanishi lozim.

11. Yengil darajada ifodalangan ruhiy holat oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va tavsiyalarni qoʻllash zarurati boʻlmasa nevrolog koʻrigi oʻtkazilib HHB dispetcherligi ishini davom ettirishga ruxsat beriladi.

12. Aviatsiya xodimlarida aviatsiya hodisalaridan keyin yuzaga kelgan ruhiy holat buzilishlari va nevrozlarda, ularning davomiyligi, shaxsning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda yaroqlilik aniqlanadi.

Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv holatlari va kasbiy faoliyatni davom ettirishga qiyinchilik tugʻdiruvchi boshqa psixologik reaksiyalarga moyillik aniqlangan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda aviatsiya xodimiga nisbatan oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlari ijobiy natija bergan taqdirda, u ish faoliyatiga tiklanishi mumkin.

13. Psixopatiyalar (shakli va klinik ifodalanish darajasidan qatʼi nazar), shuningdek nomzodning psixotik boʻlmagan buzilishlari (paranoyal, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) aniqlangan hollarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

14. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha uchuvchi tarkibi va kursantlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi:

a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10):

ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43);

b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10):

uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2);

bosinqirashlar (F51.5);

organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52);

tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53);

boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54);

aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59).

Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi.

Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

15. Anamnezida suitsidal xatti-harakatlar yoki suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi hamda ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi.

Bunda nomzodning ruhiy holati, individual va oilaviy anamnezi, shuningdek mazkur holatning kelib chiqishiga sabab boʻlgan omillar oʻrganiladi. Zarur hollarda psixiatrik ekspertiza oʻtkaziladi va psixiatr xulosasi olinadi.

16. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindromlarda 4 — 6 oydan keyin, ushbu holatni yuzaga keltirgan omillar va klinik belgilar bartaraf etilganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar hamda nevrolog dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzod qayta koʻrikdan oʻtkaziladi.

Somatogen kasalliklar sababli yuzaga kelgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini oʻtkazgan nomzodlar, asosiy kasallikdan sogʻaygach, asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiyalangan va doimiy quvvatlovchi davolash zarurati boʻlmagan hollarda, ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

17. Shaxs buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda shaxsning hissiy, intellektual va ijtimoiy moslashuvchanligi pasayadi hamda uning HHB dispetcheri sifatida xavfsiz, barqaror va samarali faoliyat yuritishiga toʻsqinlik qilishi mumkin.

Bunda nomzodlarda atrofdagilar bilan ziddiyatli munosabatlarga moyillik, jamiyatda qabul qilingan xulq-atvor qoidalariga rioya etmaslik qoʻshimcha stress omili sifatida namoyon boʻlib, aviatsiya faoliyatida talab etiladigan kasbiy vazifalarni bajarishda diqqatni jamlashning pasayishiga hamda eʼtiborsizlikka olib kelishi mumkin.

Shaxs buzilishlarining koʻrinishlarini aniqlash va ekspert baholash maqsadida nevrolog tomonidan tibbiy kuzatuv olib boriladi, soʻrov oʻtkaziladi, ekipaj aʼzolari bilan suhbat tashkil etiladi, oilaviy va shaxsiy anamnez oʻrganiladi, psixologik testlar oʻtkaziladi hamda jamoadagi psixologik muhit baholanadi.

Tekshirish oʻtkazishda yomon moslashuvga va ziddiyatli holatlarga olib keluvchi shaxs buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodni, xulq-atvor modeli atrofdagilar tomonidan maqbul deb topilmaydigan, biroq tibbiy mezonlarga koʻra shaxs buzilishi sifatida baholanmaydigan shaxsdan farqlash lozim.

Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi

Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

18. Nomzodning ahamiyatsiz darajadagi buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, kasbiy fazilatlar, jumladan ish staji, tajribasi, malakasi, bajarilayotgan vazifalarning sifati va boshqa tegishli koʻrsatkichlar inobatga olingan holda, unga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

19. Ayrim, kam ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlgan hamda asab-ruhiy faoliyati ijtimoiy va kasbiy jihatdan maqbul kompensatsiyalangan nomzodlardagi shaxs aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi.

Nomzodning xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat reaksiyalar paydo boʻlgan hollarda, psixolog va psixiatr tekshiruvi oʻtkaziladi. Bunda tashxis tasdiqlanmagan taqdirda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

20. Psixolog tomonidan nomzodning individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi.

Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa, uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, dissoniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi.

Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki dissoniya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

21. Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi.

Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi.

22. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi.

Oʻtkir (oʻtkirosti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyusinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi.

Ruhiy holatni oʻzgartirish maqsadida sedativ preparatlar, trankvilizatorlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning prekursorlarini notibbiy maqsadda qabul qilish dori vositasiga qaramlik yoki uni isteʼmol qilish sifatida baholanadi.

23. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda, alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi.

Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin.

24. Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va alkogolga qaramlik nomzodning ratsional fikrlashi, idrok etishi, kognitiv hamda boshqa psixofiziologik faoliyati va reaksiyalarini zaiflashtiradi, shuningdek jiddiy kasbiy, tibbiy, ijtimoiy va huquqiy oqibatlarni yuzaga keltiradi.

Mazkur holatlar aviatsiya bilan bogʻliq oʻqish va mehnat faoliyatini bajarish uchun mutlaqo nomuvofiq deb baholanadi.

25. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv nomzodning yozma arizasi, siydik, qon va boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida amalga oshiriladi.

Bunday maʼlumotlarga mazkur moddalarning mavjudligi, klinik belgilar va simptomlar, shuningdek uchinchi shaxslardan olingan xabardor maʼlumotlar kiradi.

Tekshiruv uchun maʼlumotlar bir necha mustaqil manbadan olinishi kerak.

Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni identifikatsiya qiluvchi, shuningdek nomzodning mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqin oʻtmishda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini aniqlashga imkon beruvchi obyektiv laboratoriya tahlillari muhim dalil sifatida qabul qilinadi.

26. Nomzodning alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon tugʻilganda yoxud bu haqda maʼlumot kelib tushganda, shifokor uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilishga oid dalillar, mazkur holatning ehtimoliy sabablari hamda boshqa ahamiyatga ega maʼlumotlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi.

Tashxisni aniqlash uchun nomzod tibbiy xodim kuzatuvi ostida, tegishli tibbiy hujjatlar va ashyoviy dalillar bilan birga narkolog koʻrigiga yuborilishi lozim.

Alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruvlardan bosh tortish tibbiy xulosa bermaslikka yoxud amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos hisoblanadi.

Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki alkogolizm mavjud boʻlgan nomzodlarni, ular ishdan yoki oʻqishdan qaysi muddatga chetlatilganidan qatʼi nazar, ishga yoki oʻqishga qayta tiklashga yoʻl qoʻyilmaydi.

27. Epilepsiya kasalligi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va ular ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi.

Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tekshiruvga yuboriladi.

Bunda nomzodni yuborishdan oldin tutqanoq holatining xususiyatlari bayon etilgan, guvohlar imzosi bilan tasdiqlangan hamda tibbiy xodim tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi.

Tashxis kasallik tarixini oʻrganish, toʻliq nevrologik tekshiruv, elektroensefalografiya, (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi), kompyuter tomografiyasi, (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi), magnit-rezonans tomografiya, (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi) shuningdek psixiatr va epileptolog xulosalari asosida qoʻyiladi.

EEGda epileptoid faollik aniqlanishi epilepsiya tashxisini tasdiqlovchi talablardan biri hisoblanadi, biroq uning aniqlanmaganligi mazkur tashxisni inkor etish uchun asos boʻlmaydi.

Tekshiruv oʻtkazishda EEGdagi epileptiform koʻrsatkichlar hech qachon epileptik tutqanoq kuzatilmagan nomzodlarda ham uchrashi mumkinligi inobatga olinishi, biroq mazkur holat asossiz tibbiy xulosa chiqarilishiga olib kelishi mumkin.

Simptomatik epilepsiya aniqlangan hollarda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Tekshiruv oʻtkazishda bosh miya oʻsmalari, tomir patologiyalari, ekzogen zaharlanishlar, gijja invaziyalari va boshqa ehtimoliy sabablar mavjud boʻlmasligi lozim.

EEGda birinchi marta paroksizmal aktivlik aniqlangan nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak.

EEGda birinchi marta epileptoid faollik, jumladan “choʻqqi — sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar aniqlanganda, biroq epilepsiyaning boshqa klinik belgilari yoki markaziy asab tizimining organik kasalliklari mavjud boʻlmagan hollarda ham nomzod ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida tekshiruvdan oʻtkaziladi.

EEGdagi mazkur oʻzgarishlarning turgʻunligi 3 oydan 6 oygacha boʻlgan muddat davomida takroriy chuqurlashtirilgan tekshiruvda tasdiqlangan taqdirda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

EEGda paroksizmal va epileptoid faollik, shuningdek klinik ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, barcha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Ongning paroksizmal buzilishlari kuzatilgan nomzodlarning tibbiy hujjatlari nazorat uchun tibbiy-uchish komissiyasining (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tibbiy ekspertlariga taqdim etiladi.

28. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, shuningdek bosh va orqa miyaning birlamchi tomir kasalliklari, jumladan vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz va boshqa holatlar, shuningdek somatogen, vertebrogen hamda boshqa etiologiyali ikkilamchi tomir kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan xavf omillari (birinchi xuruj, kriz, qaytalanish yoki insult rivojlanish ehtimoli) aniqlanishi lozim.

Bunda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa kasallikning etiologiyasi va kechishi, nevrologik, ruhiy, funksional hamda boshqa buzilishlarning darajasi, yuklama sinovlarini bajarish natijalari, psixologik tekshiruv xulosalari, kasbiy funksional majburiyatlarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar, shuningdek yondosh kardiologik kasalliklar, jumladan gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari, diabet, giperlipidemiya, chekish va kasallik prognozini yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari inobatga olingan holda chiqariladi.

29. Gemorragik yoki ishemik genezli miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka, subaraxnoidal qon quyilishi yoxud tomir krizini oʻtkazgan, shuningdek miya qon aylanishining surunkali buzilishi aniqlangan nomzodlar HHB ishiga va oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Bosh yoki orqa miya tomirlarining aterosklerotik zararlanishi mavjud boʻlganda, klinik belgilari yengil darajada ifodalanganda, markaziy nerv tizimining nevrologik hamda ruhiy funksiyalari saqlanganligi klinik va instrumental tekshiruvlar bilan tasdiqlangan hollarda, HHB ishiga va oʻqishga yaroqlilik masalasi hal etiladi.

30. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagicha chiqariladi:

shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, BMA DSda arteriya intimasi qalinligining 1 mm dan ortishi va UTDGda qon oqimining chiziqli tezligida chegaraviy assimetriyalar aniqlanganda, shuningdek qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar, jumladan koʻz qorachiqlarining yorugʻlikka sust reaksiyasi, kaft-engak refleksining sustligi, psixologik jihatdan yengil kognitiv oʻzgarishlar hamda EEGda klinik jihatdan kam ahamiyatli oʻzgarishlar mavjud boʻlgan hollarda, “Boshlangʻich belgilari mavjud boʻlgan, asab-ruhiy funksiyalari yetarli darajada saqlangan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi va ular yaroqli deb topiladi (mazkur shaxslarga ateroskleroz rivojlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi);

BMA DSda bitta arteriyaning klinik jihatdan yashirin kechuvchi 50 foiz va undan ortiq stenozi yoki bir yoxud bir necha tomirlarda turgʻun boʻlmagan embologen aterosklerotik blyashka aniqlangan hollarda, nomzod ixtisoslashtirilgan qoʻshimcha tibbiy tekshiruvdan oʻtkaziladi hamda tegishli mutaxassislarning maslahati olinadi, mazkur maʼlumotlar tasdiqlangan taqdirda, “Bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilishi xavfi yuqori boʻlgan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi va nomzodlar yaroqsiz deb topiladi;

aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida keltirilgan holatda boʻlganda, BMAning gemodinamik jihatdan kam ahamiyatga ega stenozlari, turgʻun aterosklerotik blyashkalar, shuningdek klinik xavf tugʻdirmaydigan psixologik, biokimyoviy va EEG koʻrsatkichlaridagi oʻzgarishlar aniqlanganda, “Asab-ruhiy funksiyalari yetarli darajada saqlangan bosh miya tomirlarining aterosklerozi” tashxisi qoʻyiladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, transkranial dupleks skanerlash va MRT-angiografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Mazkur holatda arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni va boshqa xavf omillari mavjudligi, nevrologik hamda ruhiy funksiyalarning saqlanganlik darajasi, shuningdek nomzodning yoshi inobatga olingan holda tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarga nevrologning dispanser kuzatuvi har 6 oyda bir marta belgilanadi hamda tibbiy koʻrsatmalarga koʻra nazorat tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Bosh miya qon aylanishining tranzitor ishemik atakasini oʻtkazganda turli genezli behushlik holatlari bilan differensial diagnostika oʻtkazilishi lozim.

Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi boʻlgan nomzodlarda tibbiy tekshiruvlar va tibbiy baholash natijasida, oʻz guvohnomalari va malaka belgilari orqali beriladigan vazifalarini xavfsiz bajarishga monelik aniqlanmaganda, ularga individual tartibda yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Turli genezli vaskulitlarni oʻtkazgan nomzodlarga, davolanish yakunlangandan soʻng, kasallik turi, darajasi, remissiyasi, kasbiga doir bajaradigan ishini hisobga olib tibbiy xulosa chiqariladi.

31. MRT natijalarida tomir genezli glioz oʻchoqlari yoki 2-3 mm gacha boʻlgan mayda kistoz oʻzgarishlar aniqlanganda, tegishli mutaxassislar (kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh) maslahati oʻtkaziladi.

Mazkur holat kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi klinik, organik yoki funksional belgilar bilan kechmasa, nomzod ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

32. Kuchli zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya yoki qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish holatlarida, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Miya faoliyati buzilishiga olib keluvchi, miya toʻqimasining tuzilmaviy buzilishlari qaytmas xususiyatga ega boʻlgan nerv tizimining organik kasalliklarida aviatsiya xodimlar mutlaqo yaroqsiz deb topiladi.

Aviatsiya xodimlarda nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, ular nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi hamda KT va MRT tekshiruvlari amalga oshiriladi.

Nerv tizimining yuqumli kasalliklari va zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga toʻliq sogʻayish kuzatilganidan keyin asab-ruhiy funksiyalari toʻliq tiklanganda yoki funksional buzilishlar bilan kechmaydigan organik mikrosimptomlar koʻrinishidagi yengil qoldiq belgilar mavjud boʻlganda hamda miya zararlanishi belgilari aniqlanmaganda, yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kasbiy muhim funksiyalari yetarli saqlanganda, nerv-mushak apparati va nerv tizimining sust progrediyent kechuvchi boshlangʻich irsiy-degenerativ kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Grippli ensefalitdan keyin 1-2 yil oʻtgach, oʻtkir ensefalomielitdan keyin 2 yil oʻtgach, oʻtkir kana ensefalitidan keyin esa 3 yil oʻtgach, nomzod uchish ishiga tiklanish yuzasidan tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

Epidemik serebrospinal meningitdan keyin 1 yil oʻtgach, dispetcherlik ishiga yoki oʻqishga yaroqlilikni aniqlash uchun tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Meningokokkli rinit, faringit hamda kam ifodalangan meningokokk infeksiyasini oʻtkazgan nomzodlar terapevt koʻrigidan oʻtkaziladi.

33. Bosh miya jarohatini oʻtkazgan nomzodlar toʻliq davolanish yakunlangach va nevrologik nuqsonlar aniqlanmagan hollarda, chuqurlashtirilgan klinik tekshiruv natijalariga koʻra tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

Jarohatning mexanizmi va yuz berish sharoitlarini baholashda, kontaktsiz bosh miya jarohati, jumladan miya siljishi va qon tomirlar yorilishi, shuningdek jarohat oqibatida atlant-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim.

Jarohatning turi va ogʻirlik darajasidan tashqari, keyingi bosqichlarda posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi hamda boshqa ahamiyatli xavf omillari ham inobatga olinadi.

Tibbiy xulosa anamnestik maʼlumotlar, EEGdagi oʻzgarishlar dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiya darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari va psixologik tekshiruv xulosalari asosida chiqariladi.

Asab-ruhiy funksiyalari toʻliq tiklanganda yoki yetarli darajada saqlangan nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asab-ruhiy funksiyalarining turgʻun kompensatsiya holati mavjud boʻlganda, jumladan posttravmatik holatlardan keyingi yengil vegetativ disfunksiya, yengil nevrologik simptomatika va boshqa shunga oʻxshash buzilishlari boʻlgan nomzodlarga nisbatan, kasbiy faoliyatiga tiklanganidan keyin 5 yilgacha boʻlgan davrda nevrologning dispanser kuzatuvi oʻtkaziladi.

Tekshiruv oʻtkazishda bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miya lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi va subdural gematomalarda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi xavfi hisobga olinishi lozim.

Oddiy asoratsiz, bosh miya parenximasiga qon quyilishi bilan kechmagan epidural gematomada 1-2 yildan keyin intraparenximatoz gematomada esa 2 yildan keyin tibbiy koʻrik oʻtkazilishi mumkin.

Bosh suyagi gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoxud subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechgan bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishidan keyin 1-2 yil oʻtgach, tibbiy kuzatuv va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda prognoz maqbul deb baholangan taqdirda, nomzod kasbiy faoliyatiga qayta tiklanish masalasini hal etish uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi mumkin.

Parenximaga qon quyilmagan va oddiy asoratlarsiz kechgan epidural gematomadan keyin 1-2 yil oʻtgach, subdural gematoma bilan kechgan bosh miya lat yeyishidan keyin 2 yil oʻtgach, bosh miya chayqalishidan keyin 1,5 — 3 oy oʻtgach, bosh miyaning yengil darajada lat yeyishidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlaridan keyin 6 — 24 oy oʻtgach, shuningdek postkommotsion sindromdan keyin kamida 3 oy oʻtgach, nevrologik va kognitiv funksiyalar saqlanganda hamda yuklama sinovlariga chidamlilik ijobiy baholangan taqdirda, nomzod psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigidan oʻtkaziladi.

Tashxisni rasmiylashtirishda bosh miya jarohatining klinik koʻrinishi, yuz bergan sanasi, tekshiruv oʻtkazilayotgan paytdagi davri, posttravmatik sindromning klinik tavsifi hamda asab-ruhiy funksiyalar holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatiladi.

34. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal koʻrinishda kechgan, tez-tez takrorlanuvchi zoʻrayishlar va kriz reaksiyalar, jumladan vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xususiyatdagi, adrenal hamda diensefal turlari bilan namoyon boʻluvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

35. Migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindrom, angionevrozlar, jumladan angiotrofonevrozlar va Reyno kasalligi, qaytalanuvchi angionevrotik shish, shuningdek ortostatik essensial gipotoniya holatlarida aniqlashtiruvchi maʼlumotlar olish maqsadida, umurtqa pogʻonasining KT tekshiruvi, orqa miya va uning ildizlari holatini baholash uchun esa umurtqa pogʻonasining MRT tekshiruvi oʻtkaziladi.

Rotatsion sinamalarni oʻtkazish vaqtida paydo boʻladigan yoki kuchayadigan vertebro-bazilyar basseyndagi qon oqimi pasayishini aniqlash maqsadida bosh miya tomirlarining dupleks skanerlashi va ultratovush dopplerografiyasi (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) oʻtkaziladi.

Serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlarning xususiyatini aniqlash uchun bosh miya MRT tekshiruvi oʻtkaziladi.

Viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, audiometriya, kalorik sinama hamda boshqa tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi.

36. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi:

vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi;

klinik tekshiruv natijalari;

ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi;

psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi;

kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi.

Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda, yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi.

37. Umurtqalararo disk churrasi olib tashlanganidan keyin asoratlar kuzatilmaganda, kasallik dinamikasi ijobiy boʻlganda va reabilitatsiya davri yakunlangan taqdirda, 3 — 6 oy oʻtgach nomzod tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Umurtqa pogʻonasining orqa miya ildizchalari, nerv stvollari, nerv chigallari va gangliylarining surunkali kasalliklari hamda jarohatlarida, shuningdek periferik neyrovaskulyar sindromlar va ildizcha kompressiyalari bilan kechuvchi holatlarda, ular boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan, klinik jihatdan ahamiyatsiz buzilishlar mavjud boʻlgan taqdirda, nomzodlar oʻqishga yaroqsiz, biroq aviatsiya xodimlari ishiga yaroqli deb topiladi.

Surunkali radikulitda tibbiy xulosa mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan muhim omillar, jumladan toʻsatdan va oldindan aniqlab boʻlmaydigan oʻtkir ogʻriq xurujlari, kasallikning qaytalanish xavfi, funksional tiklanish darajasi, shuningdek uzoq muddat analgetiklar va mushak relaksantlarini qabul qilish oqibatlari inobatga olingan holda chiqariladi.

Asab ildizchalari funksiyalarining buzilishi belgilari mavjud boʻlmaganda, umurtqa pogʻonasining harakatchanligi buzilgan hollarda, umurtqa pogʻonasi kasalliklari boʻyicha nomzodga tibbiy xulosa jarroh tomonidan chiqariladi.

38. Sinkopal holatlarni oʻtkazgan nomzodlar oʻqishdan hamda ishdan chetlatiladi va terapevt-ekspert hamda nevrolog-ekspert tibbiy koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvga yuboriladi.

Sinkopal holat toʻgʻrisidagi dalolatnoma mazkur nomzod yonida boʻlgan birinchi shifokor tomonidan rasmiylashtiriladi va tekshirish uchun taqdim etiladi.

Dalolatnomada behushlik holatining klinik koʻrinishi, belgilari va yuzaga kelgan vaziyatlar toʻliq hamda batafsil bayon etiladi, shuningdek guvohlar, nomzodning oʻzi va shifokorning imzolari qoʻyiladi.

Dalolatnomani rasmiylashtirish, sinkopal holatlarni klassifikatsiyalash, differensial diagnostika oʻtkazish, zarur tekshiruvlar hajmini belgilash hamda yaroqlilikni aniqlash amalga oshiriladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolash, ongning paroksizmal buzilishlari bilan differensial diagnostika oʻtkazish, behushlikning sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash hamda ong buzilishining takrorlanish ehtimolini belgilash inobatga olinadi.

Sinkopal holatni yuzaga keltirgan sabab aniqlangan taqdirda, behushlikning takrorlanish ehtimoli hisobga olingan holda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Sogʻlom nomzodda hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiya taʼsirchanligi bilan bogʻliq bir martalik sinkopal holat kuzatilganda, mazkur holatning yashirin klinik ahamiyatga ega sabablari mavjud boʻlganda hamda uning kelib chiqishi xavfsiz deb topilgan taqdirda, nomzodga ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

39. Sogʻlom aviatsiya xodimida muayyan vaziyatda yuzaga kelgan, xavfsiz xususiyatga ega deb baholangan behushlik holati 2-marta takrorlangan taqdirda, u 3 oydan 12 oygacha boʻlgan muddatga davolanish yoki dam olish maqsadida ishdan chetlatiladi hamda nevrologning dispanser kuzatuvida boʻladi.

Mazkur davrda ish faoliyatini bajarishga faqat maʼlum muddatga cheklangan tarzda, ikkinchi dispetcher tarkibida yoki faoliyati parvozlar xavfsizligiga bevosita bogʻliq boʻlmagan hollarda ruxsat etiladi.

Behushlik holatlari koʻp marotaba (3 va undan ortiq) takrorlangan taqdirda, aviatsiya xodimalari ishga yaroqsiz deb topiladi.

Bunda ish faoliyatini bajarishga faqat muayyan muddat davomida cheklangan tartibda, ikkinchi dispetcher tarkibida yoki faoliyati parvozlar xavfsizligiga bevosita bogʻliq boʻlmagan sharoitlarda ruxsat etiladi.

2 yil oʻtgach, vegetativ-tomir labilligi, arterial gipotenziya va yuklama sinamalariga chidamsizlik aniqlanmagan hollarda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holatlarida nomzodga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

3-bob. Ichki kasalliklar

40. Aviatsiya xodimlari infeksiya va parazitar kasalliklardan davolanib sogʻayganidan keyin infeksionistning ijobiy prognozi hamda chuqurlashtirilgan tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Virusli gepatit va gemorragik bezgakni boshdan kechirgan HHB dispetcherlariga kasallik varaqasi yopilgandan keyin ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

41. Klinik prognozi salbiy boʻlganda qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari aniqlangan nomzodlar oʻqishga yoki kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi.

Mazkur kasalliklar mavjud boʻlgan hollarda, shu jumladan gemoglobin konsentratsiyasi 105 g/l dan past boʻlganda, ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada oʻtkazilgan chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari va davolash yakunlari ijobiy boʻlsa, gematolog xulosasi hamda prognozi, kasallikning aniqlangan sababi, laborator-klinik tekshiruv koʻrsatkichlarining normallashgani, kasallikning remissiya holati hamda turi, jumladan postgemorragik, temir tanqisligi anemiyasi va boshqa turlari inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur kasalliklarda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa chiqarishda, organizmning yerda, tinch holatda, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun qonning kislorodni yetarli darajada tashish va yetkazib berish xususiyati inobatga olinadi.

42. Sogʻlom aviatsiya xodimlarida qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normativ darajasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/lni tashkil etadi.

Mazkur koʻrsatkichlar normadan past boʻlgan hollarda, zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkazish va davolanish uchun aviatsiya xodimi ishdan chetlatiladi.

Gemoglobinopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda, kasallik xurujsiz kechsa va aviatsiya xodimining funksional qobiliyatlari toʻliq hajmda saqlangan boʻlsa, yaroqlilik toʻgʻrisida ijobiy tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalarda (temir tanqisligi bilan bogʻliq anemiya yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyati pasaygan hollarda), trombotsitlar miqdori hamda boshqa laborator koʻrsatkichlar meʼyoriy darajaga tiklangandan keyin yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Trombotsitlar miqdori 75×10 9 /l dan past boʻlgan trombotsitopeniyada nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida, trombotsitlar miqdori 6 oy davomida normada saqlangan taqdirda, yaroqlilik masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Aviatsiya xodimi yaroqli deb topilgan hollarda, undagi trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi.

43. Antikoagulyantlar (kumarin, varfarin va shunga oʻxshash preparatlar), shuningdek antitrombotsitar dori vositalari (klopidogrel va shunga oʻxshash preparatlar) faqat terapevt tavsiyasiga koʻra qoʻllaniladi.

Kompensatsiyalangan, organlar funksiyasi saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezlarda, retsidivlar kuzatilmagan taqdirda, nomzod ishga yaroqli deb topiladi.

Oʻroqsimon hujayrali kasallik aniqlangan hollarda, nomzodlar kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb hisoblanadi.

Oʻroqsimon hujayra belgisini tashuvchilik holatida esa, yaroqlilik masalasi ijobiy hal etilishi mumkin.

Haqiqiy politsitemiyada asoratlar rivojlanish xavfi mavjudligi sababli, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Ikkilamchi politsitemiyada eritrotsitlar miqdorining oshish sababi, jumladan nafas olish organlari kasalliklari, balandlik sharoitidagi gipoksiya va boshqa omillar aniqlangandan keyin nomzodga tibbiy xulosa chiqariladi.

44. Allergologik anamnez, fizik tekshiruv, klinik-laborator maʼlumotlar hamda allergologik sinamalar natijalari asosida, allergolog xulosasi inobatga olingan holda allergik kasallik tashxisi aniqlanadi.

Tashxis qoʻyishda allergiyaga oʻxshash simptomlarni yuzaga keltiruvchi boshqa kasalliklar turli tekshiruv usullarini qoʻllash orqali istisno qilinadi.

Allergiyaning ogʻir shakllari mavjud boʻlganda, kasallik yil davomida 2-martadan ortiq qaytalangan yoki allergen aniqlanmagan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

45. Turgʻun terapevtik taʼsir kuzatilgan allergiyalarda, allergen aniqlangan va bartaraf etilgan, 3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda hamda ish joyida allergen bilan aloqa mavjud boʻlmagan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

46. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi.

Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m 2 ) formulasi boʻyicha hisoblanadi:

Tana vazni indeksining baholash

Tana vazni darajalari TVI Yondosh kasalliklar xavfi Tana vazni defitsiti <18,5 Past (boshqa kasalliklar xavfi yuqori) Normal tana vazni 18,5-24,9 Odatdagi (minimal) Ortiqcha tana vazni 25,0-29,9 Oʻrtacha yuqori Semizlikning I darajasi 30,0-34,9 Yuqori Semizlikning II darajasi 35,0-39,9 Juda yuqori Semizlikning III darajasi ≥40 Haddan ziyod yuqori

47. Ortiqcha tana vazni mavjud boʻlgan shaxslarda semizlikning xususiyatini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Simptomatik, ikkilamchi endokrin yoki serebral genezli semizlik aniqlangan hollarda, tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Tana vaznini baholashda mushak va yogʻ toʻqimalarining oʻzaro nisbati hamda organizmdagi yogʻ toʻqimasining foizdagi hajmi aniqlanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan hollarda, endokrinolog va zaruratga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar maslahati olinadi hamda arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, yosh, dislipidemiya, zararli odatlar va boshqa kardiovaskulyar xavf omillari mavjudligi, metabolik sindrom rivojlanish xavfi, psixologik va kardiovaskulyar rezerv koʻrsatkichlari, shuningdek boshqa tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

48. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalarini doimiy ravishda qoʻllashni talab qiluvchi diabet shakllari hamda tireotoksikozning barcha shakllari mavjud boʻlgan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qandli diabetning II turida, uglevod almashinuvi toʻliq kompensatsiyalangan, EKGning yuklama sinamalariga chidamlilik ijobiy baholanganda, koronar arteriyalar MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan usullar bilan tekshirilgan va natijalari, shuningdek diabetolog yoki endokrinolog xulosasi ijobiy boʻlgan taqdirda, diabet bilan bogʻliq xavf omillari, jumladan 60 yoshdan katta yosh, buyrak funksiyasining buzilishi, notoʻgʻri ovqatlanish, koʻp komponentli dori terapiyasiga ehtiyoj va boshqa omillar inobatga olingan holda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qandli diabetning II turida, agar monoterapiya sifatida alfa-glukozidaza ingibitori, jumladan Glyukobay yoki tiazolidindion yoxud metformin qabul qilish talab etilsa va parhezga rioya qilinsa, ikkinchi HHB dispetcheri mavjud boʻlgan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

49. Insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalarini qabul qilishni talab qilmaydigan qandli diabetning II turida, kardiorespirator tizim va boshqa organlar funksiyalari saqlanganda, parhezga rioya etilgan hamda ikkinchi HHB dispetcheri mavjud boʻlgan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda aviatsiya xodimlariga EKG, terapevt hamda diabetolog, endokrinolog, tomonidan nazorat koʻriklari har 6 oyda belgilanadi.

Navbatdagi tibbiy koʻrikda esa yuklama EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan usullar yordamida koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkaziladi.

50. Aviatsiya faoliyatida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar, metformindan tashqari, shuningdek turli gipoglikemik preparatlarni birgalikda qoʻllash maqbul deb topilmaydi.

Tireotoksikozda aviatsiya xodimining ishga qayta tiklanish muddati kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, davolash turi, kasallik oqibatlari hamda biokimyoviy koʻrsatkichlar natijalari inobatga olingan holda belgilanadi.

Diffuz-toksik buqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligi hisobga olinib, dori vositalarini qabul qilish bekor qilingan sharoitda kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holat saqlanganda, ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

51. Ogʻirligi yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqda jarrohlik usuli yoki radioaktiv yod bilan davolashdan keyin 6 oy oʻtgach, ogʻir darajadagi toksik buqoqda esa qalqonsimon bez funksiyasi turgʻun meʼyoriy holatga kelganda, boshqa organlar va tizimlarda asoratlar aniqlanmagan taqdirda, 12 oy oʻtgach, endokrinologning ijobiy prognozi hamda xulosasi asosida nomzodning ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Tireotoksik adenoma boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyin 6 oy oʻtgach, aviatsiya xodimining ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

52. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni boshdan kechirgan nomzodlarda, qalqonsimon bez funksiyasi normada boʻlganda, kasallik sababi aniqlanganda hamda tekshiruv natijalari va endokrinolog xulosasi ijobiy boʻlganda, individual tartibda 3 oy oʻtgach ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilganda, endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda doimiy ravishda qabul qilinadigan antitireoid preparatlar nazoratga olinadi.

Tireoidit kasalligi zoʻrayganidan keyin davolash natijalari ijobiy boʻlganda, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi.

53. Eutireoid holati saqlangan endemik buqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlar bilan profilaktik terapiya oʻtkazilayotgan hollarda, qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashuvi hamda uglevodlarga tolerantlikning buzilishi mavjud boʻlgan nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shakllarida, T3 va T4 koʻrsatkichlari meʼyorida boʻlib, TTG mos ravishda pasaygan yoki oshgan taqdirda, aviatsiya xodimlari endokrinologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda har 3 oyda bir marta TTG va tireoid gormonlar boʻyicha nazorat tekshiruvi oʻtkaziladi.

54. Sil kasalligining faol shakli aniqlangan nomzodlarda HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oʻpka sili bilan kasallangan nomzodlarda tegishli davolash kursi toʻliq yakunlangandan keyin kamida 3 oy oʻtgach, klinik simptomlar aniqlanmaganda, oʻpkaning zararlangan qismida faol jarayon mavjud boʻlmaganda, nafas olish tizimi funksiyasi saqlanganda hamda rentgenologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda, ishga yoki oʻqishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilgan hollarda, 2 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi, ftiziatr maslahati olinadi hamda koʻkrak qafasining rentgenologik yoki boshqa nazorat tekshiruvlari oʻtkaziladi.

55. Aktiv boʻlmagan yoki davolangan sil kasalligi, shuningdek kasallikdan keyingi qoldiq belgilar, jumladan cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo va plevral bitishmalar mavjud boʻlganda, koʻks oraligʻi organlari siljimagan hamda tashqi nafas funksiyasi buzilmagan nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Sil kasalligini boshdan kechirgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan, toʻliq sogʻayganligi haqidagi ftiziatr xulosasini TUKga taqdim etishi shart.

Tashqi nafas funksiyasini baholash maqsadida ularda kardiorespirator tizimning funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjudligini aniqlashga qaratilgan tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari funksiyalari kasbiy faoliyatni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, sil kasalligini davolashda qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmaganda, nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Sil kasalligining oʻpkadan tashqari shakllarida, ftiziatr xulosasi va ijobiy prognozi, shuningdek organlar funksiyasining saqlanganlik darajasi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur nomzodlarga 2 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

56. Mehnat qobiliyatining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan OʻSOK bronxial astma, bronxoektatik kasallik, sarkoidoz, diffuz pnevmoskleroz, oʻpka emfizemasi, turli etiologiyali zotiljam, surunkali bronxit hamda boshqa oʻpka kasalliklarining tez-tez zoʻrayishi, kasalliklarning faol davri yoki nafas olish organlari funksiyalarining yaqqol buzilishlari aniqlangan hollarda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

57. Nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq saqlanganda, kardiorespirator funksiyalar yetarli darajada saqlanganda, reyestriktiv va obstruktiv buzilishlar aniqlanmaganda yoki ularning darajasi hisobga olinib qoniqarli deb baholanganda, laborator tekshiruvlar natijalari ijobiy, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi normada boʻlganda, klinik simptomlari mavjud boʻlmaganda yoki kam ifodalanganda, chekmaydigan normalarda, OʻSOKning boshlangʻich davrida, surunkali bronxitning remissiya bosqichida, chegaralangan pnevmosklerozda, shuningdek koʻkrak qafasi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin uzoq davom etuvchi va murakkab parvozlar jarayonida kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

58. Koʻkrak qafasi aʼzolarida oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin 4 — 6 oy oʻtgach, spontan pnevmotoraksdan keyin esa 3 oy oʻtgach, chuqurlashtirilgan tekshiruvlar natijalari asosida ishga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqilishi mumkin.

Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi.

Faol yalligʻlanish jarayoni bartaraf etilib, toʻliq davolanish va sogʻayishdan keyin tashqi nafas funksiyasi tekshiruvlari natijalari normada boʻlganda, nomzodga ishga ruxsat beriladi.

Yiringli va obstruktiv bronxitda, shuningdek takroriy pnevmotoraksda HHB dispetcherlariga nisbatan, nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimlarining chuqurlashtirilgan tekshiruvlari natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

59. Yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining aniq ifodalanganda, asoratli buzilishlari, sinus tugunining zaiflik sindromi, yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlari (ikki va undan ortiq qisqarishning tushib qolishi), mersal aritmiya xurujlari, yurak boʻlmachalarining hilpillashi, supraventrikulyar taxikardiya, daqiqasiga 120 zarba va undan yuqori, toʻrtta va undan ortiq kompleks bilan, qorinchalar ekstrasistoliyasining bi- va trigeminiya davrlarining takrorlanishi, juftlashgan qorinchalar ekstrasistolalarining takroriy epizodlari, qorinchalar taxikardiyasi epizodlari, daqiqasiga 120 zarba va undan yuqori, uchta va undan ortiq kompleks bilan, spontan supraventrikulyar taxikardiya bilan kechuvchi Volf-Parkinson-Uayt sindromi, miokard infarkti, stenokardiya, yurak kasalliklarining sust kechuvchi oʻtkir davri va kasallik oqibatlari bilan bogʻliq aniq ifodalangan ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari, yurak yetishmovchiligi va ogʻriq sindromi, moʻtadil va aniq ifodalangan kombinatsiyalangan yurak nuqsonlari, mitral klapan prolapsining 6 mm dan ortiq boʻlishi, shuningdek dilyatatsion, gipertrofik va reyestriktiv kardiomiopatiyalar mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

60. Yurak kasalliklarining klinik alomatlari mavjud boʻlgan hollarda, kasallik anamnezi oʻrganilib, har tomonlama oʻtkazilgan klinik va kardiologik tekshiruvlarning ijobiy natijalari, kasallikning rivojlanish xususiyati va prognozi, yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, xavf omillari hamda boshqa ahamiyatli holatlar inobatga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi.

Revmatizmning faol fazasi boshdan kechirilganidan keyin faol revmatik jarayon va yurak nuqsonlari aniqlanmaganda, 1 yil oʻtgach ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

61. Miokardit oʻtkazilgandan keyin toʻliq sogʻayish kuzatilgan yoki miokarditik kardioskleroz rivojlangan hollarda, 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarining kam ifodalangan oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, laboratoriya tekshiruvlari hamda EKGda yalligʻlanish belgilari aniqlanmaganda, aviatsiya xodimiga ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

62. Miokardiodistrofiya aniqlangan hollarda, asosiy kasallik belgilangan, yurak funksiyasi saqlangan, klinik simptomlar kam ifodalangan hamda kasallikni ogʻirlashtiruvchi zararli omillar mavjud boʻlmaganda, aviatsiya xodimiga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va 3 yil muddatga terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

3 yil davomida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlganda va yuklama sinamalari natijalari ijobiy baholanganda, nomzoddan tashxis olib tashlanadi.

63. Mitral klapan prolapsining 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan holatlarida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmagan, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, oqim yoʻllarida obstruksiya belgilari kuzatilmaydigan qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida, shuningdek gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Yurakning yalligʻlanish kasalliklarini boshdan kechirgan aviatsiya xodimlarga mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgandan keyin terapevt tibbiy koʻrigi oʻtkaziladi va uning natijalariga koʻra ishga ruxsat beriladi.

64. Kuchli ifodalangan supraventrikulyar ritm buzilishlarida elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi.

Mazkur tekshiruv davomida ritm buzilishlari sunʼiy ravishda chaqirilganda, uning natijalari salbiy deb baholanadi.

Ritm buzilishlarining ifodalanish darajasini baholash uchun sutkalik EKG monitoringi oʻtkaziladi.

Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolangan hollarda, nomzodlar qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlarida, EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismi, ST va T segmentlaridagi beqaror oʻzgarishlar beta-blokatorlar yordamida meʼyorlashgan hamda sogʻliq holati yuzasidan shikoyatlar mavjud boʻlmagan taqdirda, aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

65. B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 1 gradatsiyasida, EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 tadan kam hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 tadan kam ekstrasistoliya aniqlanganda, kardiologik tekshiruv oʻtkazilmaydi va yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 2, 3 va 4a-gradatsiyalarida nomzodlar kardiologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

B. Lown va M. Wolf boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra, simptomlarsiz qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5 gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlgan hollarda, kardiologik tekshiruv natijalari asosida tashxis aniqlansa, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

66. Kardiologik tekshiruvlar natijalariga koʻra, simptomatik boʻlmagan sinusli bradikardiya hamda 3,0 sekunddan kam davom etuvchi simptomlarsiz sinusli pauzalar mavjud boʻlganda, yurakning aniq ifodalangan tuzilmaviy kasalliklari va klinik belgilar aniqlanmagan taqdirda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Yurak-qon tomir tizimining funksional buzilishlarida ularning kelib chiqish sabablari hamda kasbiy faoliyat bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliqqa taʼsiri aniqlanadi, neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechuvchi yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va boshqa ekstrakardial patologiyalar mavjud boʻlmaganda tibbiy xulosa chiqariladi.

Sutka davomida kuzatiladigan ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy belgilaridan biri ekanligi inobatga olinib, EKGning sutkalik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi.

Zaruratga koʻra EKG-sinovlari, VEM, miokard ssintigrafiyasi, yuklama sinovlari va koronarografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi.

67. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyasi, miokarditik kardioskleroz, turgʻun kompensatsiyalangan, chegaralangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlari, shuningdek gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shakli mavjud boʻlgan hollarda, individual tartibda HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

68. Toj tomirlar va (yoki) umumiy qon aylanishi yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari, perikard va yurak mushagining organik kasalliklarida, shuningdek davolashga boʻysunmaydigan hamda yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining turgʻun buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda, HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

69. Aviatsiya xodimida Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marta aniqlanganda, quyidagi talablar bajarilganda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin:

individual tartibda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda chap qorincha funksiyasi normada boʻlganda;

ExoKGda otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan yuqori boʻlishganda;

yuklama EKGda Bryus protokolining IV bosqichi bajarilganda miokard ishemiyasi, yaqqol ritm buzilishlari va klinik simptomlar aniqlanmaganda (Xolter monitoringida ritm buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki kam ifodalangan boʻlishi lozim).

Zaruratga koʻra koronar angiografiya oʻtkaziladi.

Bunda uning natijalariga koʻra yirik tomirlarda stenoz 50 foizdan, proksimal tomirlarda esa 30 foizdan kam boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur hollarda aviatsiya xodimlariga yiliga 1-marta kardiolog maslahati belgilanadi.

Yuklama EKG testida ST segmentining 2 mm gacha gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin.

Shu bois, baholashda yurish davomiyligi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda oʻzgarishlarning xususiyati asosiy mezon sifatida inobatga olinadi.

70. Nomzodlar (FA oʻquv yurtlariga oʻqishga nomzodlar va oʻquvchilar bundan mustasno) mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, yoxud aorta-koronar shuntlash kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin, shuningdek anamnezida miokard infarkti yoki boshqa shunga oʻxshash kardiologik kasalliklar mavjud boʻlgan hollarda, 6 oydan 12 oygacha muddat oʻtgach, jarrohlik amaliyoti muvaffaqiyatli oʻtkazilgan, jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz kechgan yoki asoratlar klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlganda, chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziyaning xurujli kechishi kabi yurak-qon tomir kasalliklari xavf omillari baholanganda, klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda, antianginal dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj kuzatilmaganda hamda kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda ExoKG, kardiolog xulosasi, IKAO talablariga muvofiq Bryus protokoli boʻyicha yuklama EKGning IV bosqichi natijalari hamda koronar angiografiya maʼlumotlari inobatga olinadi.

Mazkur nomzodlarga har 6 oyda bir marta terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanadi, shuningdek qondagi glukoza miqdori va tana vazni nazorat qilinadi.

Navbatdagi tibbiy xulosa chiqarishda kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda kardiolog maslahati olinadi.

71. Aviatsiya xodimi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni boshdan kechirganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, kasallik simptomlari aniqlanmaganda, ExoKG koʻrsatkichlari normada boʻlganda, ritm buzilishlarini aniqlash maqsadida oʻtkazilgan 24 soatlik EKG monitoringi hamda yuklama EKG natijalari ijobiy boʻlganda, qoʻshimcha chuqurlashtirilgan tekshiruvlar oʻtkazilib, individual tartibda tegishli cheklovlar qoʻllangan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Mazkur hollarda 2 yil davomida terapevt va kardiologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra tegishli tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Kasallik qaytalangan yoki ogʻriq sindromi saqlanganda, HHB ishiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va qayta HHB ishiga tiklashga yoʻl qoʻyilmaydi.

72. Aviatsiya xodimi miokarditni boshdan kechirganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi bartaraf etilganda va kasallik simptomlari aniqlanmaganda, qorinchalarning murakkab ritm buzilishlari, oʻtkazuvchanlik buzilishlari va (yoki) boʻlmachalar fibrillyatsiyasi mavjudligini aniqlash maqsadida 24 soatlik EKG monitoringi, yuklama EKG hamda ExoKG tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Zaruratga koʻra MRT tekshiruvi va Xolter monitoringi ham oʻtkazilishi mumkin.

Tekshiruv natijalari normada boʻlganda, shuningdek ExoKGda chap va oʻng qorinchalar funksiyalarining buzilish belgilari aniqlanmaganda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Mazkur hollarda ExoKG tekshiruvi doimiy ravishda yiliga bir marta oʻtkaziladi.

73. Aorta ildizi diametri 5,0 sm dan ortiq boʻlganda, chap qorinchaning yakuniy diastolik oʻlchami (bundan buyon matnda KDR LJ deb yuritiladi) 6,5 sm dan ortiq boʻlganda, chap qorinchaning yakuniy sistolik oʻlchami, (bundan buyon matnda KSR LJ deb yuritiladi) 4,4 sm dan ortiq boʻlganda, shuningdek yurak qorinchalari orasidagi pardaning qalinligi 1,4 sm dan ortiq boʻlgan hollarda, aviatsiya xodimlariga yurakning tuzilmaviy kasalliklari hamda kasbiy-funksional majburiyatlarini bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

74. Qon aylanishi buzilishi kuzatilmaydigan umumiy va toj tomirlar, shuningdek yurak mushagi kasalliklarida, aviatsiya xodimlariga yuklama EKG tekshiruvi, zaruratga koʻra chuqurlashtirilgan sharoitda oʻtkaziladi va yurak-qon tomir tizimi funksiyalarining saqlanganlik darajasi asosida kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

75. Miokard distrofiyasi va miokarditdan keyingi kardiosklerozlarda, yurakdagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatga salbiy taʼsiri aniqlanmaganda, yurak mushagi funksiyasi saqlanganda, kasbiy yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

76. Aortadagi kam ifodalangan aterosklerotik oʻzgarishlar, shuningdek aorta devorlarining qalinlashuvi aniqlangan hollarda, yurak-qon tomir tizimi funksiyalari saqlangan taqdirda, nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

77. Asoratlarsiz miokard infarktini oʻtkazgan aviatsiya xodimlari 12 oy oʻtgach, yurak-qon tomir tizimining funksional holati yaxshi saqlanganda, shikoyatlari mavjud boʻlmaganda, kasallik kechishini ogʻirlashtiruvchi xavf omillari aniqlanmaganda, yurak ishemik kasalligini davolashga ehtiyoj boʻlmaganda (profilaktik maqsadda qabul qilinadigan aspirin, kichik dozadagi beta-blokatorlar va ayrim hollarda APF ingibitorlari bundan mustasno) yuklama sinamalarida jismoniy ish qobiliyati saqlangan, ExoKGda yurak boʻshliqlari kengaymagan va chiqarib yuborish fraksiyasi 50 foizdan kam boʻlmaganda, sutkalik EKG monitoringida klinik jihatdan ahamiyatli oʻzgarishlar aniqlanmaganda, koronaroangiografiyada esa miokard infarkti zonasidan tashqaridagi toj tomirlarida, jumladan oldingi qorinchalararo arteriya, aylanma arteriya, orqa qorinchalararo arteriya va oʻng koronar arteriyada stenoz 50 foizdan ortiq boʻlmagan taqdirda, nomzod individual tartibda ishga yaroqli deb topilishi mumkin.

78. EKGda patologik Q tishchasi aniqlanganda, biroq miokard infarkti klinik jihatdan tasdiqlanmagan hollarda, anamnez soʻrov yoʻli bilan oʻrganiladi hamda ExoKG va ssintigrafiya tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda va yurak funksiyasi yaxshi saqlanganda, nomzodlar ishga yaroqli deb topiladi.

79. Gipertoniya kasalligida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori darajada turgʻun saqlanganda, kasallik xurujli kechganda (bir martalik asoratlarsiz xuruj bundan mustasno) shuningdek yurak-qon tomir tizimining 3 va 4-darajali asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda statsionar tekshiruvlar oʻtkazilib, yurak-qon tomir tizimi funksiyalari saqlangan hamda davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda, tegishli cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa berilishi mumkin.

Tekshiruv natijalari bilan tasdiqlangan “oq xalat” arterial gipertenziyasida HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

80. Dori vositalarisiz arterial qon bosimi normalashgan yoki aviatsiyada qoʻllashga ruxsat etilgan dori vositalari yordamida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustunidan yuqori boʻlmaganda nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

Zaruratga koʻra sutkalik qon bosimi monitoringi hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

81. Ekspert xulosasini chiqarishda, gipertoniya kasalligi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari yurak-qon tomir asoratlari xavfi darajasiga koʻra (“nishon aʼzolar”ning zararlanishi, semizlik, chekish, spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, kamharakat turmush tarzi va boshqa omillar) hisobga olingan holda guruhlarga ajratiladi.

Xavf darajasi past yoki oʻrta boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy faoliyatini bajarishga yaroqli deb topiladi.

Xavf darajasi yuqori boʻlgan aviatsiya xodimiga nisbatan, davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlarini qoʻllash orqali xavf darajasini past yoki oʻrta darajaga tushirish imkoniyati mavjud boʻlsa, bir oygacha muddatga etapli tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda aviatsiya xodimi bir oy muddatga kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda unda davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari bilan bir qatorda kardiolog maslahati oʻtkaziladi.

Mazkur tadbirlar samarali va barqaror boʻlib, xavf omillari kamaygan yoki bartaraf etilgan taqdirda, kardiologning ijobiy xulosasi asosida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

82. HHB dispetcherligiga oʻqishga nomzodlarda arterial qon bosimi 140/90 mm simob ustunidan yuqori boʻlmasligi kerak.

83. Kasalliklarning oʻtkir davrida, ogʻriq sindromi, klinik belgilar hamda mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan asoratlar mavjud boʻlganda, nomzodlarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlarsiz kechgan oshqozon yarasi kasalligini boshdan kechirgan nomzodlarga davolash natijalari ijobiy boʻlganda, 2 oydan soʻng, N. pylori infeksiyasi va klinik belgilar bartaraf etilganda, endoskopik tekshiruvda yaraning bitgani tasdiqlangan hamda xavfli oʻsmalar boʻlmaganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

84. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasining bir martalik retsidivi kuzatilgan hollarda, oddiy yoki tegishli parhezga rioya qilingan, kasallik simptomlari mavjud boʻlmaganda hamda klinik sogʻayish belgilari aniqlanganda, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi.

Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasida qon ketish bilan bogʻliq bir martalik asorat kuzatilgan hollarda, 2 oy davom etgan kuzatuv davrida kasallik simptomlari aniqlanmaganda, dori vositalari bilan davolanishga ehtiyoj boʻlmaganda va endoskopik tekshiruvda sogʻayish belgilari tasdiqlanganda, aviatsiya xodimi ishga yaroqli deb topiladi.

Mazkur hollarda 3 yil davomida tibbiy xulosaning amal qilish muddati 6 oy etib belgilanadi hamda har safargi TUK tibbiy xulosasi davolovchi jarroh xulosasi asosida vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan ekspert baholashdan oʻtkaziladi.

Bunda aviatsiya xodimiga nisbatan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi har 3 oyda bir marta belgilanadi va yiliga bir marta endoskopik tekshiruv oʻtkaziladi.

85. Bittadan ortiq retsidivlar yoki asoratli holatlar mavjud boʻlganda, tibbiy xulosa tibbiy tekshiruvlar natijalari asosida, individual tartibda, vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan chiqariladi.

Gastrit va kolitlarda davolash natijalari hamda tegishli tibbiy tekshiruvlar koʻrsatkichlari ijobiy boʻlganda, klinik simptomlar aniqlanmaganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

86. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak yarasi boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin aviatsiya xodimi toʻliq sogʻayganda, asoratlar bilan bogʻliq xavf bartaraf etilganda, keyingi remissiya davrida yara kasalligi asoratlarsiz kechayotgan deb baholanganda hamda endoskopik va boshqa tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Oʻn ikki barmoqli ichakda birinchi marta chandiqli deformatsiya aniqlanganda, biroq klinik belgilar mavjud boʻlmagan hollarda, aviatsiya xodimi kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatilmaydi.

87. Oshqozon-ichak kasalliklarida tibbiy xulosa chiqarishda aviatsiya xodimlarining ish jadvali va ovqatlanish tartibining nomuntazamligi, kasallik kechishini ogʻirlashtiruvchi boshqa tashqi omillar hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar inobatga olinadi.

Surunkali gastrit va gastroduodenitda retsidivlar kuzatilmaganda, umumiy ahvol qoniqarli boʻlganda, ish qobiliyati saqlangan hamda meʼda sekretsiyasida aniq ifodalangan salbiy oʻzgarishlar aniqlanmaganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

88. Pankreatit va gepatitlarning organ funksiyasining yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi bilan kechuvchi faol bosqichida, jigar sirrozida, tez-tez xuruj qiluvchi (yiliga ikki martadan ortiq) qaytalanuvchi surunkali xolesistitda, shuningdek oʻt pufagi funksiyasi saqlangan holda koʻp miqdorda toshlar aniqlanganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Faol boʻlmagan, organ funksiyasining kam ifodalangan buzilishi bilan kechuvchi surunkali gepatit va pankreatitlarda, davolash natijalari ijobiy boʻlganda, kam xuruj qiluvchi surunkali xolesistitda, oʻt pufagining xolesterozida, yaxshi sifatli funksional bilirubinemiyalarda hamda ogʻriqsiz kechuvchi oʻt chiqarish yoʻllari diskineziyasida nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlar bilan kechmagan laparoskopik xolesistektomiya yoki litotripsiyadan keyin 2-3 oy oʻtgach, shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, klinik belgilar aniqlanmaganda va ish qobiliyati saqlanganda aviatsiya xodimlari ishga yaroqli deb topiladi.

89. Surunkali, klinik alomatlarsiz va faol boʻlmagan gepatitning B va C turlarida virus tashuvchilik holati mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishga yaroqli deb hisoblanadi.

Gepatitning B va C turlarini boshdan kechirgan aviatsiya xodimlari turgʻun remissiya kuzatilganidan keyin 6 oy oʻtgach ishga yaroqli deb topiladi.

Oʻt pufagida simptomsiz kechuvchi, yirik va yakka tosh aniqlangan taqdirda, aviatsiya xodimlariga individual tartibda ODL cheklovi qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, komissiyalar oraligʻidagi davrda reja asosida jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi hamda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

90. Aʼzo funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi buyrak va siydik yoʻllari kasalliklarining faol davrida, ularning asoratlari mavjud boʻlgan hollarda, shuningdek jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlar, jumladan siydik yoʻllarining torayishi, siqilishi va boshqa holatlar hamda ogʻriq sindromi aniqlanganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

91. Buyrak va siydik yoʻllarining infeksiya-yalligʻlanish kasalliklarida (ayollardagi oddiy sistitni davolash bundan mustasno) kamida 14 kun davomida individual antibakterial terapiya oʻtkazilgandan keyin urodinamik va gemodinamik barqarorlik toʻliq saqlangan, klinik simptomlar, infeksiya, qayta yalligʻlanish va boshqa xavf omillari bartaraf etilgan, siydik, qon va boshqa tegishli laborator tahlillar koʻrsatkichlari normada boʻlgan, nefrolog yoki urologning xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa individual tartibda vakolatli organning tibbiy ekspertlari bilan birgalikda chiqariladi yoki TUK mazkur vakolatni tibbiy ekspertlarga beradi.

92. Oʻtkir glomerulonefrit bilan kasallangan shaxslar vaqtincha mehnatga yaroqsiz deb topiladi.

Tibbiy xulosa yalligʻlanish jarayonining kechishi, arterial qon bosimi koʻrsatkichlari, klinik tekshiruv natijalari hamda buyraklar funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda chiqariladi.

Mazkur shaxslarda har 6 oyda bir marta arterial qon bosimi, siydik tahlili va qondagi kreatinin koʻrsatkichlari nazorat qilinadi.

Gemodializ oʻtkazish uchun tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, shaxslarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

93. Surunkali pielonefrit yoki glomerulonefrit bilan kasallangan aviatsiya xodimlariga bir yil davomida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi, har 6 oyda bir marta qon va siydikning biokimyoviy tahlillari, jumladan mochevina va kreatinin koʻrsatkichlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Bir vaqtning oʻzida bakteriuriya va piuriya aniqlanganda, tuberkulyoz, konkrementlar va xavfli oʻsmalarni istisno etish maqsadida qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

94. Kasalliklarning faol davrida, boʻgʻimlar va boshqa aʼzolar funksiyalarining buzilishi bilan kechganda, ogʻriq sindromi va boshqa klinik simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek surunkali kasalliklar yil davomida ikki martadan ortiq xuruj qilganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosa chiqarishda kasallikning ogʻirlik darajasi va rivojlanish xususiyati, mushak-skelet va tayanch-harakat tizimi funksiyalarining saqlanganlik darajasi, boʻgʻimlardagi harakatchanlikning cheklanishi, uzoq muddatli davolanishning salbiy oqibatlari, xurujlar va toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan omillar inobatga olinadi.

Toʻliq davolash kursi va reabilitatsiya muolajalari yakunlangandan keyin sogʻayish kuzatilganda, organlar funksiyalari saqlanganda va turgʻun remissiya mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarga ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Oʻqishga nomzodlarga nisbatan esa tibbiy xulosa individual tartibda chiqariladi.

Aviatsiya xodimlariga fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

4-bob. Jarrohlik kasalliklari

95. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma va orttirilgan buzilishlari mavjud emasligida, ularga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Boʻgʻimlar harakatchanligi Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq aniqlanadi. Nomzodlarda tananing proporsional rivojlanganligi yetarli hisoblanadi.

Nomzod guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻy uzunligiga, qoʻl va oyoqlar uzunligiga ega boʻlishi lozim.

Infantilizmda endokrinolog maslahati xulosasiga koʻra yaroqlilik aniqlanadi.

96. Nomzodlarda tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni bajarishga toʻsqinlik qilmaydigan suyak-mushak tizimining tugʻma yoki orttirilgan buzilishlari mavjud boʻlmaganda, ularga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Boʻgʻimlar harakatchanligi Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq aniqlanadi.

Nomzodlarda tananing proporsional rivojlanganligi yetarli deb hisoblanadi.

Nomzod tegishli guvohnoma bilan belgilanadigan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli boʻy uzunligi, shuningdek qoʻl va oyoqlar uzunligiga ega boʻlishi lozim.

97. Bosh jarohatlarida, shuningdek bosh suyagi va bosh miyada oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlari asoratlarida tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi.

98. Nomzodlardagi jismoniy rivojlanish nuqsonlari, suyak, mushak, boʻgʻim, pay va togʻaylarning surunkali kasalliklari, jarohatlar hamda jarrohlik amaliyotlari asoratlari, kuyish va muzlash oqibatidagi chandiqlar ularning kuchayish dinamikasi, harakat hajmi, mushak kuchi, qoʻl va oyoqlar funksiyasining cheklanish darajasi hamda funksional buzilishlar ogʻirligiga koʻra baholanadi.

Kiyim va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki bunga toʻsqinlik qiluvchi, ogʻriq sindromi bilan kechuvchi, progressiv xususiyatga ega boʻlgan va funksional buzilishlar klinik jihatdan ahamiyatli darajada ifodalangan hollarda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

99. Nomzodlarda kasallikning spetsifik, jumladan tuberkulyoz etiologiyasi aniqlanganda, funksional buzilish darajasidan qatʼi nazar sekvestral boʻshliqlarda bitmaydigan va davriy ravishda ochilib turadigan oqma yaralar mavjud boʻlganda, osteomielit negizidagi oqma yaralar, son suyagi boshchasining osteoxondropatiyasi, yirik boʻgʻimlarning yaqqol deformatsiyalovchi osteoartrozi hamda funksiyaning yaqqol yoki moʻtadil darajada buzilishi kuzatilganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, jumladan oqma yara yopilgan, rentgenologik tekshiruvda sekvestrlar aniqlanmaganda va kamida 6 oy davomida remissiya saqlangan hollarda, aviatsiya xodimining ishga yaroqlilik masalasi koʻrib chiqiladi.

100. Osteomielitda barcha nomzodlar terapevtik yoki jarrohlik usullari bilan davolanadi.

Remissiya davrida xurujlar kuzatilmaganda, sekvestral boʻshliqlar va sekvestrlar aniqlanmaganda, kasallikning xususiyati, joylashishi, funksional buzilish darajasi, nomzodning kasbiy mahorati va ish tajribasi inobatga olingan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

101. Osteoxondroz, spondiloartroz va shu kabi umurtqa pogʻonasining degenerativ-distrofik kasalliklarida, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va funksional cheklanishlar klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlganda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ildizcha sindromi mavjud boʻlgan hollarda esa tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi.

Boʻgʻim chiqishi bilan kechuvchi umurtqa pogʻonasi tanalari sinishlarida, shuningdek jarayon bosqichi va funksional holatidan qatʼi nazar umurtqa tuberkulyozida, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Umurtqa pogʻonasi tanalarining kompressiya sinishlarida 6 oy oʻtgach, teri osti vertebroplastikasidan keyin esa 2 oy oʻtgach, jarrohlik davolash natijalari ijobiy boʻlganda va funksiyalar toʻliq tiklangan taqdirda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

102. Umurtqa pogʻonasining oʻtkir va koʻndalang oʻsimtalari sinishlarida, funksiyalar toʻliq tiklangan va ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, oʻqishga va ishga ruxsat beriladi.

Umurtqa shaklining oʻzgarishlarida, shu jumladan egrilik va qiyshayishlarda, deformatsiyaning ifodalanish darajasi va etiologiyasi, umurtqa funksiyalarining saqlanganlik darajasi, shuningdek uchuvchining kasbiy faoliyatni bajarish qobiliyati inobatga olingan holda, oʻqishga va ishga yaroqliligi aniqlanadi.

103. Laminektomiyadan keyin funksiyalar toʻliq tiklanganda, ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Umurtqa rentgenogrammasida umurtqalar ventral qirgʻogʻining oʻtkirlashuvi, qalinlashuvi, yakka bigizsimon oʻsimtalar hamda boshqa morfologik oʻzgarishlar aniqlanib, klinik belgilar mavjud boʻlmagan hollarda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb hisoblanadi.

104. Nomzodlarda osteoxondroz aniqlangan hollarda, ularga jarroh va nevrologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi.

Dyupyuitren kontrakturasining I darajasida nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi, ularga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda konservativ davolash usullari qoʻllaniladi.

Kasallikning II darajasida esa davolashning jarrohlik usullari tavsiya etiladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlgan va funksiyalar saqlangan taqdirda, ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

105. Ogʻriq sindromi mavjud boʻlmaganda, qon tomirlar va aʼzolar funksiyalarida buzilishlar aniqlanmaganda, oʻspirinlik davriga xos I darajali skolioz mavjud boʻlganda va jismoniy rivojlanish normada boʻlganda, shuningdek V bel umurtqasining sakralizatsiyasi, I dumgʻaza umurtqasining lyumbalizatsiyasi hamda koʻrsatilgan umurtqalar yoylarining bitmay qolishi aniqlangan taqdirda, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi.

106. Shmorl churralari ogʻriq sindromi bilan kechgan hollarda, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa nevrolog tomonidan chiqariladi.

Tos suyaklarining birlashgan (konsolidatsiyalangan) sinishlarida, jarohatdan keyin 6 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish kuzatilganda, ogʻriq sindromi va aʼzolar funksiyalarining buzilishlari aniqlanmaganda, oʻqishga va ishga yaroqlilik masalasi hal etiladi.

Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib bitishida, chanoq halqasining shakli deformatsiyalanmagan boʻlsa, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi.

Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklari kasalliklari hamda jarohatlarida yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa jarroh tomonidan nevrolog bilan birgalikda chiqariladi.

107. Tos chanogʻi sohasida alohida suyaklarning chegaralangan sinib bitishida, chanoq halqasi shaklining deformatsiyasi aniqlanmagan taqdirda, nomzodlar oʻqishga va ishga yaroqli deb topiladi.

Umurtqa pogʻonasi va tos suyaklari kasalliklari hamda jarohatlarida yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa jarroh tomonidan nevrolog bilan birgalikda chiqariladi.

Infeksion-allergik genezli spondiloartritlarda, jumladan Bexterev va Reyter kasalliklarida, yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa terapevt tomonidan chiqariladi.

108. Suyaklar, togʻaylar, mushaklar, paylar va boʻgʻimlarda oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin oʻqishga va ishga yaroqlilik organlar funksiyalari tiklanganidan soʻng aniqlanadi.

Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatida qoʻl yoki oyoqning 2 sm dan kam qisqarishi aniqlanganda, nomzodlar yaroqli deb hisoblanadi.

Jarrohlik amaliyotlari yoki jarohatlar oqibatidagi yaqqol ifodalangan defektlarda aʼzolarning funksional holati trenajyor tekshiruvi oʻtkazilgan holda, trenajyor instruktori xulosasi asosida baholanadi.

109. Jarrohlik amaliyotiga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzod mazkur davolanishdan bosh tortsa, unga oʻqishga yoki ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Osteosintezda turli fiksatsiyalovchi moslamalarni oʻrnatish yoki protezlash bilan bogʻliq jarrohlik usullari qoʻllanilgan hollarda, operatsiyadan keyingi holat ijobiy boʻlganda, funksiyalar saqlanganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlar natijalari ijobiy baholanganda, travmatolog-ortoped xulosasi hamda prognozi inobatga olingan holda, nomzodlarga individual tartibda oʻqishga va ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

110. Boʻgʻimlar kasalliklarida va biriktiruvchi toʻqimaning tizimli kasalliklarida, remissiya turgʻun boʻlganda, aʼzolar funksiyalari saqlangan hamda boʻgʻimlar va aʼzolarning funksional holati qoniqarli deb baholanganda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

111. Turli sabablarga koʻra qoʻl va oyoq nuqsonlari mavjud boʻlganda, yaroqlilik ularning funksional saqlanganlik darajasi va kasbiy majburiyatlarni bajarish qobiliyatidan kelib chiqib aniqlanadi.

Munozarali hollarda trenajyor tekshiruvi oʻtkaziladi hamda tibbiy xulosa trenajyor instruktori tomonidan berilgan xulosa asosida chiqariladi.

Oyoq panjasi mavjud boʻlmagan hollarda, shuningdek oyoq panjasining funksional buzilish bilan kechuvchi, yurishni va oyoq kiyim kiyishni qiyinlashtiruvchi yoki bunga toʻsqinlik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan deformatsiyalarida, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

112. Xavfli oʻsmalar aniqlanganda, nomzodlarga oʻqishga va ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nomzodlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasada jarrohlik, kimyoterapiya, nur terapiyasi yoki ularning kombinatsiyasi qoʻllanilgan holda davolangandan keyin retsidiv kuzatilmaganda, bosh miyada metastazlar aniqlanmaganda, oʻsma jarayonining organizm boʻylab umumlashuvi mavjud boʻlmaganda hamda organizmning funksional holati toʻliq va turgʻun saqlanganda (ahamiyatga ega boʻlmagan oʻzgarishlar bundan mustasno) kamida 6 oy oʻtgach tibbiy xulosa berish masalasi koʻrib chiqiladi.

Xavfli oʻsmalar sababli davolangan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa individual tartibda, zaruratga koʻra tegishli cheklovlar qoʻllangan holda chiqariladi hamda ularga jarroh va onkologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

113. Xavfli oʻsmalarda tibbiy xulosa chiqarishda davolashning kasallikning ilk bosqichida oʻtkazilganligi, keng qamrovli patomorfologik xulosa (oʻsmaning anatomik turi va morfologik tavsifi, regionar limfa tugunlarining holati) davolashdan keyingi klinik holat dinamikasining ijobiyligi (tana vazni, laborator va boshqa tekshiruv natijalari, davolash asoratlari va retsidivning mavjud emasligi, oʻsma jarayonining rivojlanish xususiyati, gematologik koʻrsatkichlarning meʼyoriyligi, aʼzolar funksiyalarining buzilish darajasi, mehnat qobiliyatining tiklanish muddati, kasbiy majburiyatlarni bajarish imkoniyati hamda toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish xavfi kabi omillar inobatga olinadi.

114. Rak in situ patomorfologik xulosasida, oʻsmaning joylashuvidan qatʼiy nazar, oʻtkazilgan davolash turi (operatsiyasi) xususiyatidan kelib chiqib, onkolog xulosasi va prognozi asosida cheklovlar qoʻllanilib oʻqishga va HHB ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

115. Yomon sifatli eutireoid tugunli buqoqda hamda tugunli mastopatiyada, onkolog maslahati asosida, komissiyalararo davrda jarrohlik usuli bilan davolash amalga oshirilishi lozim.

Xavfsiz oʻsmalarda, oʻsma toʻliq bartaraf etilganda, uning xavfsiz xususiyati laborator tekshiruvlar bilan tasdiqlanganda, organ va tizimlar funksiyalari saqlanganda, shuningdek jismoniy va ruhiy sogʻliq holati normada boʻlgan taqdirda, oʻqishga va mehnat faoliyatini bajarishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

116. Xavfsiz oʻsmalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanganidan keyin, operatsiya hajmi hamda uning natijalari inobatga olingan holda, ishga yoki oʻqishga ruxsat berish muddati jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida belgilanadi.

Maxsus liboslar, anjomlar va oyoq kiyimlardan foydalanishga monelik qilmaydigan, kichik hajmli, oʻsishga moyilligi boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, shu jumladan lipomatoz, soʻgalli va pigmentli nevuslar, dermoid kistalar, xondromalar hamda boshqa shunga oʻxshash holatlar mavjud boʻlganda, nomzodlar uchun jarroh tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Jarrohlik usulida davolangan xavfsiz oʻsmalarda ishga yoki oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlar jarrohga oʻsmaning gistologik tekshiruvi natijalari toʻgʻrisidagi maʼlumotni hamda oʻtkazilgan operatsiyaning xususiyati tavsiflangan koʻchirmani (tibbiy maʼlumotnomani) taqdim etishi shart.

117. Lipoma va teriosti yogʻ qatlami boshqa xavfsiz oʻsmalari olib tashlangandan keyin, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, ishga yoki oʻqishga ruxsat berish jarrohning shaxsiy koʻrigi asosida amalga oshiriladi.

Buyrakning kichik va oʻrtacha hajmdagi oddiy kistalarida, shuningdek bir tomonlama yoki ikki tomonlama joylashgan sinusli kistalarda klinik belgilar, jumladan ogʻriq, arterial bosimning oshishi hamda siydik tahlilidagi oʻzgarishlar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Bunda shaxslarga jarroh, zaruratga koʻra esa urologning dispanser kuzatuviga olinadi hamda yiliga bir marta buyraklarning ultratovush tekshiruvidan oʻtkaziladi.

Buyrakning katta hajmdagi kistalarida ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasasida kista punksiyasi oʻtkaziladi va asoratlar kuzatilmagan taqdirda, ikki-uch hafta oʻtgach ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi.

Kista punksiyasini oʻtkazish uchun koʻrsatmalar mavjud boʻlmagan hollarda, urolog tavsiyasiga asosan dispanser kuzatuvi belgilanadi.

118. Qalqonsimon bezda 1 sm.dan kichik tugunlar aniqlanganda, jarroh-endokrinolog maslahati olinishi, har 6 oyda ultratovush tekshiruvi oʻtkazilishi hamda dispanser kuzatuvi yoʻlga qoʻyilishi lozim.

Qalqonsimon bezda birinchi marta 1 sm.dan katta tugunlar aniqlanganda, shuningdek ularning 6 oy davomida 0,5 sm.ga kattalashishi qayd etilganda, punksion biopsiya oʻtkazilishi shart.

Rak, adenoma hamda 3 sm.dan katta tugunlar aniqlanganda, operativ jarrohlik usuli bilan davolash amalga oshirilishi lozim.

Tugunli buqoq olib tashlangandan keyin, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik masalasi jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda, endokrinolog maslahati hamda kasallik prognozi asosida aniqlanadi.

Oʻsmaning yaxshi sifatli xususiyatga egaligi tasdiqlanganda, operativ davolash zarurati mavjud boʻlmaganda, oʻsma bilan bogʻliq anatomik nuqsonlar yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, oʻsishga moyillik kuzatilmaganda hamda uning kiyim va oyoq kiyim kiyishga toʻsqinlik qilmaydigan hollarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

119. Prostata bezining yaxshi sifatli giperplaziyasida oʻrtacha darajada yoki yaqqol ifodalangan simptomatik obstruksiya mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari xizmat vazifalarini bajarishdan chetlatiladi.

Bunda ularda transabdominal va transrektal exografiya, qon zardobida prostata spesifik antigeni miqdorini aniqlash hamda urolog tavsiyasiga koʻra tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim.

Kam ifodalangan yoki yengil simptomlar mavjud boʻlganda, shuningdek operativ davolash uchun koʻrsatmalar boʻlmagan taqdirda, urolog xulosasi asosida ishlarni bajarishga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

120. Prostataning transuretral rezeksiyasidan keyin 6 oy oʻtgach, obstruktiv simptomlar asoratlarsiz bartaraf etilganda, organlar faoliyati buzilishlari aniqlanmaganda, urolog xulosasi asosida individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Tashqi jinsiy organlarning yaxshi sifatli oʻsmalarini jarrohlik usuli bilan olib tashlash toʻgʻrisidagi qaror ginekolog yoki urolog maslahati asosida qabul qilinadi.

121. Simptomlarsiz kechuvchi bachadon miomasi mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlari dispanser kuzatuviga olinadi.

Miomaning oʻsishi, qoʻshni joylashgan organlar faoliyatining buzilishi, bachadondan qon ketishi, ogʻriq sindromining mavjudligi, shuningdek boshqa tibbiy koʻrsatmalar aniqlanganda, aviatsiya xodimlari operativ davolanishga yuboriladi.

Operatsiyadan keyingi yaroqsizlik muddati 4 oygacha etib belgilanadi.

Ishga yoki oʻqishga tiklash masalasi operatsiya turi, asoratlarning mavjud emasligi, sogʻliqning tiklanganligi, organlar funksiyalarining saqlanganligi, kasbiy vazifalarni bajarish jarayonida mehnat qobiliyatining toʻsatdan yoʻqolishiga olib keluvchi omillarning mavjud emasligi, tekshiruv natijalarining normada ekanligi hamda ginekolog xulosasi inobatga olingan holda hal etiladi va shu asosda tibbiy xulosa chiqariladi.

122. Nomzodlarda koʻkrak oraligʻi, plevra, bronxlar ichidagi, shuningdek bronxlardan tashqarida joylashgan oʻpkaning yaxshi sifatli oʻsmalari operativ davolangandan keyin, 6 oy oʻtgach, umumiy sogʻligʻi tiklanganda, torakotomiyadan keyingi koʻkrak qafasi deformatsiyasi aniqlanmaganda, rentgenologik va boshqa tekshiruvlarda qoʻpol anatomik nuqsonlar mavjud boʻlmaganda, tashqi nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarida buzilishlar kuzatilmaganda, HHB ishiga yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda nomzodlar har navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtkazilganda spirografiya hamda koʻkrak qafasi organlarining rentgenografiyasi tekshiruvlaridan oʻtkaziladi.

123. Tashqi nafas olish funksiyasining kuchli ifodalangan buzilishlari, uyqudagi obstruktiv apnoe sindromi mavjud boʻlganda, shuningdek kasalliklar, rivojlanish nuqsonlari va jarohatlar sababli koʻkrak qafasi organlarida yirik jarrohlik operatsiyalari oʻtkazilgan hollarda, shu jumladan pulmonektomiyadan keyin nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik usuli bilan davolangan shaxslarda toʻliq davolanish va sogʻliq holati tiklanganidan keyin, tashqi nafas olish funksiyasi yetarli darajada tiklangan, bunda Tiffno indeksi 60 foizdan kam boʻlmagan, shuningdek tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, jarroh terapevt bilan birgalikda ishga yaroqlilik masalasini aniqlaydi.

124. Koʻkrak devori va oʻpka toʻqimasida yirik tomirlar hamda yurakdan uzoqda joylashgan yot jismlar mavjud boʻlganda, klinik belgilar aniqlanmaganda va tashqi nafas olish funksiyasi koʻrsatkichlari yaxshi boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Spontan pnevmotoraksda tibbiy xulosa chiqarishda klinik sogʻayish bilan bir qatorda retsidiv xavfi ham inobatga olinadi.

Birinchi marta spontan pnevmotoraks kuzatilganidan keyin klinik sogʻayish holati mavjud boʻlsa hamda tibbiy tekshiruvlar natijasida bullez emfizema yoki nafas olish organlari funksiyalarining boshqa buzilishlari aniqlanmasa, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Spontan pnevmotoraks qayta xuruj qilgan hollarda, operatsiyadan keyin 3 oy oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda va maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlsa, nomzodga individual tartibdagi cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

125. Ichki organlar shikastlanmagan holda koʻkrak qafasiga kirib borgan yaralanishlarda, toʻliq sogʻaygandan keyin, tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

OʻSOK, remissiya turgʻun boʻlgan va nafas olish funksiyasi saqlangan hollarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Nafas olish funksiyasining kam ifodalangan buzilishlarida, OFV1 va JEL koʻrsatkichlari 70 foizdan kam boʻlmaganda, shuningdek nafas olish hamda yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruv natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodga individual tartibda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda har galgi tibbiy koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

126. Sarkoidozning oʻtkir fazasida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kasallik boshlanganidan 6 oy oʻtgach, remissiya turgʻun boʻlganda, nafas olish funksiyasi saqlanganda, dori vositalari va boshqa davolash usullari toʻliq toʻxtatilgan taqdirda, nomzodga individual tartibda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda har navbatdagi tibbiy koʻrikda nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari boʻyicha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Qisilishga moyil boʻlgan yoki qiziloʻngach va oshqozonning funksional buzilishlarini keltirib chiqaruvchi, shuningdek reflyuks-ezofagit asorati bilan kechuvchi diafragma churralarida ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan taqdirda, 3 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda, tibbiy tekshiruvlar natijalariga koʻra ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

127. Divertikulni jarrohlik usuli bilan davolash ijobiy natija bergan taqdirda, nomzodning kasbiy yaroqliligi aniqlanadi.

Qiziloʻngachni ezofagoskopiya va boshqa usullar bilan, shuningdek tashqi nafas olish organlari hamda yurak-qon tomir tizimi funksiyalarini chuqurlashtirilgan tibbiy tekshiruvlar natijasida organlar funksiyalarida buzilishlar va divertikul residivi aniqlanmagan hollarda, nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Operativ davolashni talab qilmaydigan qiziloʻngach divertikullari mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qiziloʻngach venalarining varikoz kengayishi mavjud boʻlganda, uning etiologiyasi va klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi va ular ishga yoki oʻqishga qayta tiklanmaydi.

128. Qiziloʻngachning chandiqli stenozi sababli bajarilgan qiziloʻngach plastikasi hamda funksional kasalliklar tufayli oʻtkazilgan plastikali ezofagokardiomiotomiya kabi jarrohlik amaliyotlaridan keyin har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari, kasbiy faoliyatni xavfsiz bajarish imkoniyati va boshqa tibbiy ahamiyatga ega holatlar inobatga olingan holda, jarroh maslahati hamda prognozi asosida individual tartibda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Reflyuks-ezofagit bilan kechmaydigan hamda diafragmaning qiziloʻngach teshigi churrasi bilan bogʻliq boʻlmagan qiziloʻngach-oshqozon yoʻlagi yetishmovchiligi mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

129. Qorin boʻshligʻidagi jarrohlik operatsiyalaridan keyin nomzodlar jarrohga tashxis, operatsiya oʻtkazilgan sana, operatsiyaning toʻliq bayoni, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, operatsiya materialning patomorfologik tekshiruvi natijalari hamda shunga oid boshqa maʼlumotlar koʻrsatilgan kasallik tarixidan koʻchirmani taqdim etishi shart.

130. Jarrohlik operatsiyalari ijobiy natija berganda, toʻliq sogʻayish kuzatilganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganidan keyin kasbiy majburiyatlarni bajarishda xavf omillari mavjud boʻlmaganda, organlar funksiyalari saqlanganda, gastroenterologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, tegishli mutaxassislar maslahati hamda prognozi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar (pnevmoniya, tromboflebit va boshqa shu kabi holatlar mavjud boʻlganda), shuningdek splenektomiya oʻtkazilganda yoki qorin boʻshligʻidagi bir nechta organlarning shikastlanishi sababli laparotomiya bajarilganda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik muddati individual tartibda belgilanadi.

Simptomlarsiz kechuvchi, bitta yirik konkrement mavjud boʻlgan xolesistolitiaz holatlarida, komissiyalararo davrda rejali tartibda jarrohlik usuli bilan davolanish tavsiya etiladi.

131. Oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichakning yara kasalligi hamda uning asoratlari (retsidiv, qon ketishi, perforatsiya va penetratsiya) davolangandan keyin endoskopik tekshiruv orqali yaraning bitgani tasdiqlangan va dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj qolmagan taqdirda, 8 hafta oʻtgach ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunday shaxslarga har 6 oyda EFGDS, gemoglobin miqdorini aniqlash uchun qon tahlili hamda gastroenterolog maslahati belgilanadi.

Tizimli kasallik sababli oʻtkazilgan xolesistektomiya va splenektomiyadan keyin tibbiy xulosa jarroh tomonidan terapevt bilan birgalikda chiqariladi.

Bunda kasallik bilan bogʻliq asoratlar xavfining mavjudligi yoki mavjud emasligi, belgilangan parhezga rioya qilinganda simptomlarning kuzatilmasligi, operatsiyadan keyingi davrning kechishi, dori vositalari bilan davolashga ehtiyojning yoʻqligi, endoskopik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligi, kasbiy majburiyatlarni bajarishda parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdiruvchi omillarning mavjud emasligi hamda boshqa tibbiy ahamiyatga ega holatlar inobatga olinadi.

Mazkur holatlar asosida amal qilish muddatiga cheklovlar belgilangan holda tibbiy xulosa chiqariladi.

Yaroqli deb topilgan aviatsiya xodimlariga 3 yil muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

132. Chov, son, diafragma, kindik va qorin oq chizigʻi churralari mavjud boʻlganda, ogʻriq sindromi hamda qisilish xavfi aniqlansa, jarrohlik usuli bilan davolash tavsiya etiladi.

Jarrohlik operatsiyasi ijobiy natija berganda va mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilganidan keyin ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Churraning qisilish xavfi mavjud boʻlmaganda va ogʻriq sindromi kuzatilmagan hollarda, tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, komissiyalararo davrda rejali tartibda jarrohlik usuli bilan davolash tavsiya etiladi.

Bunda nomzodga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik usulida davolanishdan bosh tortgan nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

133. Katta boʻlmagan, fiziologik halqa chegarasidagi kindik churrasi, qorin pardasi oldi lipomasi, shuningdek jismoniy zoʻriqish va kuchanish vaqtida churra chiqishi kuzatilmaydigan chov halqasining kengayishi mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Surunkali kolitlarda remissiya turgʻun boʻlganda, doimiy ravishda dori vositalarini qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda, asoratlar kuzatilmagan hamda sogʻliq holati barqaror ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

134. Kron kasalligi va yarali kolitlar mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kuchli ifodalangan klinik belgilar bilan kechuvchi qorin parda bitishmalarida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Klinik belgilarsiz kechuvchi dolixosigma mavjud boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

135. Ayollarning kichik chanoq organlarida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin tibbiy xulosa ginekolog maslahati asosida jarroh tomonidan chiqariladi.

Radikal jarrohlik operatsiyalaridan keyin nomzodlarga 3 oydan 6 oygacha muddatga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Asoratlarsiz oʻtgan gisterektomiyadan keyin 3 oy oʻtgach, jismoniy va ruhiy holat normada boʻlganda, organlar funksiyalari saqlangan taqdirda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi.

Endoskopik, shu jumladan laparoskopik jarrohlik operatsiyalaridan keyin bir yarim oydan ikki oygacha muddat oʻtgach HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

136. Nomzodning sogʻligʻi toʻliq tiklangan, kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi kasallik asoratlari mavjud boʻlmaganda hamda mutaxassis xulosasidagi ijobiy prognoz inobatga olingan taqdirda, vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan individual tartibda yaroqsizlik muddati qisqartirilishi mumkin.

137. Tez-tez xuruj qiluvchi, kuchli ifodalangan klinik belgilar bilan kechuvchi toʻgʻri ichak va pararektal biriktiruvchi toʻqimalar kasalliklari, anus stenozi, organlar funksiyalarining buzilishlari, oqma yaralar hamda boshqa patologik holatlar aniqlanganda, terapevtik yoki jarrohlik usulida davolash tavsiya etiladi.

138. Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, shikoyatlar va klinik belgilar aniqlanmaganda, turgʻun remissiya holati kuzatilganda, jarrohlik yarasi asoratlarsiz toʻliq bitganda, tibbiy tekshiruvlar natijalari norma doirasida boʻlganda, ich kelishi meʼyorlashgan hamda organ funksiyalari tiklanganda, nomzodlarga ishga, oʻqishga esa individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur shaxslarga 2 yil muddatga, har 6 oyda jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda zaruratga koʻra proktolog maslahati oʻtkaziladi.

Kasallik zoʻrayishi va funksional buzilishlar kuzatilmaganda, toʻgʻri ichak tushishining boshlangʻich shakli mavjud boʻlgan hollarda, nomzodlarning ishga yaroqliligi individual tartibda aniqlanadi.

Chotning kondilomatozida nomzodlarning HHB ishiga yaroqliligi dermatovenerolog maslahati asosida aniqlanadi.

139. Aortaning ichki diametri 4,0 sm.dan katta, biroq 5,0 sm.dan kichik boʻlganda, nomzodlarga TML cheklovi qoʻllangan holda 6 oy muddatga tibbiy xulosa berilishi mumkin.

Aortaning ichki diametri 5,0 sm.dan katta boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik operatsiyalaridan keyin prognoz inobatga olingan holda, operativ davolash ijobiy natija berganda, xavf darajasi eng kam boʻlganda va koronar arteriya kasalliklari mavjud boʻlmaganda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqarilishi mumkin.

Yaroqli deb topilgan shaxslarga doimiy muddatga jarrohning dispanser kuzatuvi belgilanadi va har 3 oyda kuzatuv oʻtkaziladi.

Tegishli mutaxassislar maslahati hamda boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar zaruratga koʻra oʻtkaziladi.

Aorta anevrizmi tashxisini aniqlash maqsadida aviatsiya xodimlarida transtorakal exokardiografiya, magnit-rezonans tomografiya yoxud magnit-rezonans angiografiya (bundan buyon matnda MRA deb yuritiladi), shuningdek zaruratga koʻra aortografiya tekshiruvlari oʻtkaziladi.

140. Periferik tomirlar kasalliklari aniqlanganda, bosh miya hamda yurak-qon tomir tizimi boʻyicha tibbiy tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Koronar tomirlar bilan bogʻliq patologiyalarni aniqlash maqsadida, zaruratga koʻra farmakologik yuklama ostida talliy qoʻllanilgan holda miokard perfuziyasini vizualizatsiya qilish testi oʻtkazilishi mumkin.

Endarterit va obliteratsiyalovchi aterosklerozda kasallikning bosqichi, klinik simptomlarning mavjudligi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalari inobatga olingan holda nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi.

Arteriyalarning obliteratsiyalovchi kasalliklarida trofik buzilishlar va ogʻriq sindromi mavjud boʻlganda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

141. Chuqur venalar trombozida antikoagulyant dori vositalari (varfarin, ksarelto va pradaksa) bilan davolash 3 oydan 6 oygacha davom etishi mumkinligi inobatga olinib, mazkur dori vositalarini qabul qilish toʻliq toʻxtatilganidan keyin bir hafta oʻtgach ishga yaroqlilik aniqlanadi.

Oyoq va qoʻllarning magistral arteriyalari hamda arteriovenoz anevrizmalarida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin operatsiya natijasi ijobiy boʻlganda, qoʻl-oyoqlarda qon aylanishi buzilishlari kuzatilmagan va qon aylanishining kompensatsiyalanganligi funksional tekshiruvlar bilan tasdiqlangan taqdirda, nomzodlarga cheklovlar qoʻllangan holda ishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qon aylanishi buzilishining klinik belgilari aniqlanmaganda, biroq funksional tekshiruvlar natijalariga koʻra qon aylanishi norma darajasida boʻlmagan hollarda, nomzodga davolanish tavsiya etiladi.

Davolanish yakunlangandan keyin angiojarroh xulosasi va prognozi inobatga olingan holda ishga yaroqlilik aniqlanadi, zaruratga koʻra esa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Magistral va periferik tomirlarda vaqtinchalik funksional buzilishlar bilan kechgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin reabilitatsiya hamda ish qobiliyatini tiklash uchun 1 oydan ortiq muddat talab etilganda, nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

142. Venalarning varikoz kengayishini kompensatsiyalangan darajalarida FA taʼlim tashkilotlarida oʻqishga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Qon aylanishining dekompensatsiyasi, trofik buzilishlar, shuningdek tugunlar ustidagi terining yupqalashuvi va tomir yorilishi xavfi mavjud boʻlgan venalarning varikoz kengayishida nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oyoq venalarining varikoz kengayishini jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan va asoratlar kuzatilmagan hollarda, 3 hafta oʻtgach, angiojarroh xulosasi hamda prognozi inobatga olingan holda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi. Zaruratga koʻra qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga venalarning varikoz kengayishining kompensatsiyalangan darajalarida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

143. Surunkali venalar yetishmovchiligi bilan kechmaydigan teriosti yoki chuqur venalarning oʻtkir tromboflebitida, shuningdek Mondor kasalligida, nomzodlar vaqtincha uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Kasallikning oʻtkir belgilari bartaraf etilgan, vena yoʻli boʻylab infiltrat soʻrilgan, qonning umumiy tahlili hamda koagulogramma koʻrsatkichlari norma doirasida boʻlgan taqdirda, angiojarroh xulosasi asosida jarroh tomonidan uchish ishiga ruxsat beriladi va dispanser kuzatuvi belgilanadi.

144. Limfa tugunlarining shikastlanishlari aniqlanganda, aviatsiya xodimlari tegishli mutaxassislar tomonidan tekshiruvdan oʻtkazilishi shart.

Limfa tugunlari tuberkulyozida, toʻliq klinik sogʻayish holati kuzatilganda, silga qarshi dispanser nazoratidan chiqarilgan yoki III guruhga oʻtkazilgan taqdirda, aviatsiya xodimlarining kasbiy faoliyatga qayta tiklanishi masalasi ftiziatr bilan birgalikda koʻrib chiqiladi.

Varikotsele boʻyicha oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyasidan keyin mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, jarroh koʻrigi asosida ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi.

145. Oyoq-qoʻl tomirlarining trombangiiti va aortoarteriitida, obliteratsiyalovchi aterosklerozning III-IV bosqichlarida, surunkali venoz yetishmovchilik bilan kechuvchi posttrombotik va varikoz kasalliklarida, fil oyoqlilikning II — IV darajalarida, angiotrofonevrozlarning II-III bosqichlarida, shuningdek urugʻ tizimchasi venalarining varikoz kengayishining III darajasida barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Urugʻ tizimchasi venalari varikozining (varikotsele) klinik ahamiyatga ega shakllarida, jumladan ogʻriq sindromi, urugʻ tahlilidagi oʻzgarishlar yoki moyak hajmining kamayishi kuzatilganda, nomzodlarga jarrohlik usulida davolanish tavsiya etiladi.

Davolash ijobiy natija bergan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Urugʻ tizimchasi venalari varikozining I darajasida, varikoz kengaygan venalar moyakda faqat Valsalva sinamasi vaqtida aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

146. Urugʻ tizimchasi venalari varikozining II-III darajalarida, varikoz kengaygan venalar moyak sohasida shaxsning tinch holatida palpatsiya va vizual tekshiruvda aniqlanganda, FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

147. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi siydik-tanosil tizimi kasalliklari va anomaliyalari, shuningdek ushbu tizimga oid organik hamda funksional buzilishlar yoki shikastlanishlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Funksional buzilishlar bilan kechmaydigan nefroptozning I va II darajalarida nomzodlar ishga yaroqli deb topiladi. Biroq, HHB dispetcherligiga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

148. Birlamchi gidronefroz aniqlanganda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jarrohlik usulida muvaffaqiyatli davolangan aviatsiya xodimlari gidronefrotik transformatsiya toʻliq bartaraf etilgan va buyraklar funksiyasi yaxshi saqlangan taqdirda ishga yaroqli deb topiladi.

Ikkilamchi gidronefrozda gidronefrotik transformatsiyaning sabablari bartaraf etilgan, uning qayta rivojlanishi kuzatilmagan hamda buyraklar funksiyalarining oʻrtacha yoki ogʻir darajadagi buzilishlari aniqlanmagan hollarda, aviatsiya xodimlariga cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

149. Tugʻma bir buyrakni yoʻqligida yoki nefrektomiyadan keyin buyrak funksiyasini saqlanganlik darajasini hisobga olib nomzodlarga individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Moyakni olib tashlash boʻyicha jarrohlik operatsiyasini (qorinda ushlanib qolishi, ektopiya) oʻtkazganlar va boshcha gipospadiyasida nomzodlar HHB ishiga (oʻqishga) yaroqli deb hisoblanadi.

Kriptorxizmda moyakni tushirish bilan bogʻliq jarrohlik amaliyotidan keyin davolash natijalari ijobiyligida kamida 3 haftadan keyin HHB ishiga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

150. Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasida, jarrohlik usulida davolashga koʻrsatmalar mavjud boʻlmagan va funksional buzilishlar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Prostata bezining xavfsiz giperplaziyasi simptomatik obstruksiya bilan kechganda, nomzodlar vaqtincha HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

151. Urologik kasalliklar va ular sababli oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin tegishli holat boʻyicha individual ravishda tanlangan antibakterial terapiyaga idiotsinkratik reaksiya mavjud boʻlmaganda, faol davolash boshlanganidan keyin toʻliq gemodinamik turgʻunlikka erishilganda (ayollardagi oddiy sistit bundan mustasno), kamida 14 kun davomida individual antibakterial davolash oʻtkazilganda, takroriy bakteriologik ekmalar natijalarida mikroorganizmlar aniqlanmaganda, infeksiya asoratlari kuzatilmaganda, urologik tekshiruvlar bilan barcha anatomik yoki boshqa nuqsonlar toʻliq aniqlanganda hamda organlar funksiyalari saqlanganda, urolog xulosasi va prognozi asosida yaroqlilik aniqlanadi.

152. Residiv rivojlanish xavfi yuqori boʻlganda, simptomlari tez surʼatda kuchayadigan hamda siydik yoʻllari infeksiyasi bilan kechuvchi urologik kasalliklarda nomzodlar ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi.

Toʻliq davolanishga erishilib, davolash natijalari ijobiy deb topilgandan keyin parvozga, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi.

Asoratlarsiz kechuvchi oddiy sistitda ayollar 5 kun muddatga parvozdan, ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi.

153. Buyraklar va siydik-tanosil organlaridagi sil kasalligini faol shaklida yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi, toʻliq davolanib, sogʻaygandan keyin organlar faoliyati yaxshi saqlanganligida yaroqlilik aniqlanadi.

154. Siydik tutolmaslikda uning turi (doimiy, stress bilan bogʻliq, urgent yoki siydik pufagining toʻlib ketishi) bilan bogʻliq shakllari boʻyicha yakuniy tashxis aniqlanadi hamda toʻliq davolanish maqsadida aviatsiya xodimlari ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi.

Sogʻaygandan keyin, kasallikni keltirib chiqargan sabablar toʻliq bartaraf etilgan taqdirda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Buyrak va siydik yoʻllarining sil kasalligida, toʻliq davolanishga erishilgandan keyin, mutaxassis shifokorining xulosasi hamda prognozi asosida ishga yaroqlilik aniqlanadi.

155. Oʻtkir glomerulonefrit va pielonefritlarda aviatsiya xodimlari 3 oydan 6 oygacha muddatga ishdan chetlatiladi.

Toʻliq sogʻayish holati kuzatilgandan keyin kasallik simptomlarining ifodalanish darajasi, remissiyaning turgʻunligi, infeksiyaning bartaraf etilganligi hamda boshqa tibbiy mezonlar inobatga olingan holda ishga yaroqlilik aniqlanadi va tibbiy xulosa chiqarishda tegishli cheklovlar qoʻllaniladi.

Mazkur shaxslarga har 3 oyda qondagi kreatinin miqdori, siydik tahlili hamda zaruratga koʻra boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Kasalliklarning remissiya davrida arterial qon bosimi 160/95 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda, proteinuriya 2-3 g/l gacha yoki undan ortiq boʻlganda, buyrak yetishmovchiligining klinik belgilari mavjud boʻlganda yoxud qondagi kreatinin miqdori 150 — 200 mkmol/l.dan yuqori boʻlganda, nomzodlarga ishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

156. Buyrakdan yakka tosh chiqqanida, jarrohlik yoʻli bilan tosh olinganda, konkrementlarni koʻchishi yoki boshqa sabablarga koʻra buyrak sanchigʻi paydo boʻlganda, davolanib, toʻliq sogʻaygandan soʻng, nomzodlarga navbatdan tashqari tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik va tekshiruvlar natijalarining meʼyordaligida, peshob va sutka davomida yigʻilgan peshob tahlillari va boshqa tekshiruv natijalari normada boʻlganda, peshob ekmasida mikroorganizmlarning yoʻqligida, konkrement turi maʼlum ekanligida, ogʻriq sindromi boʻlmaganda, buyraklar faoliyati yaxshi saqlanganligida tibbiy xulosa chiqariladi. Buyrakdagi tosh kasalligini retsidivida, cheklovlar qoʻllanib, nomzodlarga har 6 oyda urolog dispanser kuzatuvi doimiy muddatga belgilanadi.

Buyrak va peshob chiqarish yoʻllarda mikrolitlar aniqlanishi peshob tosh kasalligi tashxisini qoʻyishga asos boʻlmaydi.

Buyrak va peshob yoʻllarida morfologik va funksional oʻzgarishlar boʻlmasa, nomzodlar yaroqli deb topiladilar.

Asoratlarsiz ekstrakorporal litotripsiya va teri orqali litotomiyada, mehnatga yaroqsizlik varaqasi yopilgandan keyin nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi.

Klinik koʻrinishlari boʻlmagan, ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqolishiga olib kelmaydigan buyrak kosachasi divertikulida yoki buyrak parenximasi yoki kista ichida joylashgan toshlarda ishga (oʻqishga) yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi.

5-bob. Teri-tanosil kasalliklari

157. Nomzodlarda tegishli guvohnomada nazarda tutilgan kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga monelik qiluvchi teri-tanosil kasalliklari mavjud boʻlmagan taqdirda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Surunkali, qaytalanuvchi ekzema mavjud boʻlganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Ekzemaning yengil shakllarida, terining zamburugʻli shikastlanishlari, parazitar kasalliklari, jumladan leyshmanioz va qoʻtir, piodermiyalar hamda boshqa teri-tanosil kasalliklarining oʻtkir davrida nomzodlar davolanishi shart.

158. Ixtioz va tangachali temiratkining joylashuvi chegaralangan yengil shakllarida, nomzodning umumiy ahvoli yaxshi boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Teri va teri osti biriktiruvchi toʻqima kasalliklari badanda keng tarqalgan, davolash natijalari salbiy boʻlgan yoki kasallik surunkali ogʻir shaklda kechgan hollarda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Virusli gepatit va gemorragik bezgak oʻtkazilgandan keyin, mehnatga layoqatsizlik varaqasi yopilgach, organlar funksiyalari saqlangan, tekshiruvlar natijalari meʼyor doirasida boʻlgan, sogʻliq holati tiklangan hamda tegishli mutaxassis shifokor xulosasi va prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarning ishga yoki oʻqishga yaroqliligi aniqlanadi.

159. OITS kasalligi tashxisi aniqlanganda, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar hamda yuqumli teri kasalliklari aniqlanganda yoki ulardan gumon qilinganda, nomzodlar teri-tanosil kasalliklari dispanserida tekshiruvdan oʻtishi va davolanishi shart.

Tashxis tasdiqlangan, kasallik toʻliq davolanganda, tekshiruvlar natijalari norma doirasida boʻlgan taqdirda, dermatovenerolog xulosasi hamda prognozi asosida ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

6-bob. Ginekologik kasalliklar va homiladorlik

160. Funksional buzilishlar va ogʻriq sindromi bilan kechuvchi anatomik nuqsonlar hamda asoratlar bilan namoyon boʻladigan surunkali ginekologik kasalliklarda, yalligʻlanish jarayoni yil davomida uch martadan ortiq residiv qilganda, qin devori va bachadonning III darajali pastga tushishida, siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralari mavjud boʻlganda, orqa chiqaruv yoʻli sfinkteri funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi chot yirtilishlarida, bachadonning notoʻgʻri joylashuvi yoki yetilmaganligi holatlarida, shuningdek ikki shoxli bachadonda bachadondan qon ketishi va ogʻriq kabi funksional buzilishlar mavjud boʻlsa, barcha nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Surunkali ginekologik kasalliklarning oʻtkir davrida nomzodlar davolanishi shart.

Davolash natijalari ijobiy boʻlib, sogʻayish holati tasdiqlanganda, ishga ruxsat etiladi hamda remissiyaning turgʻunligini aniqlash maqsadida ikki hayz sikli davomida ginekolog kuzatuvi belgilanadi.

161. Kichik chanoq sohasida ogʻriq sindromisiz kechuvchi chandiqli bitishmalar mavjud boʻlganda, shuningdek funksional buzilishlarsiz bachadon, tuxumdon va fallopiy naylarining tugʻma mavjud emasligi, qin atreziyasi hamda bepushtlik holatlarida, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Bachadon boʻyni va qin kasalliklarida (endotservitsit, eroziya, ektropion eroziyasi, trixomonad kolpiti va trixomoniazda) nomzodlar uch haftagacha muddatga davolanish uchun ishdan yoki oʻqishdan chetlatiladi.

Funksional buzilishlarsiz qin devori va bachadonning I-II darajali pastga tushishida aviatsiya xodimlari ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi hamda ularga ginekologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

Siydik-tanosil va ichak-tanosil oqma yaralarida yaroqlilik masalasi faqat jarrohlik usulida davolash ijobiy natija bergan taqdirda koʻrib chiqiladi.

Ayollar jinsiy organlarida oʻtkazilgan, asoratlarsiz kechgan va organlar funksiyalarining buzilishi bilan kechmagan jarrohlik operatsiyalaridan keyin, laparotomiyadan soʻng 2 oy oʻtgach, laparoskopik operatsiyalardan keyin 4 haftadan 6 haftagacha muddat oʻtgach, total gisterektomiyadan keyin esa 6 oy oʻtgach ishga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Mazkur hollarda postovariektomik, klimakterik va predmenstrual sindromlarning, ruhiy-emotsional buzilishlar hamda vegetativ disfunksiyaning mavjudligi va ularning ifodalanish darajasi inobatga olingan holda tibbiy xulosa chiqariladi.

Ayollar jinsiy organlarida 5 sm.dan katta kistasimon oʻsmalar mavjud boʻlganda, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida davolanish uchun uchish ishidan chetlatiladi.

Davolash natijasi ijobiy boʻlgan taqdirda ginekolog va jarroh xulosasi asosida yaroqlilik aniqlanadi.

162. Simptomlarsiz, klinik koʻrinishlari va funksional buzilishlar boʻlmagan kichik hajmdagi bachadon miomasida, endometriozda, 5 sm.dan katta boʻlmagan endometriy va follikullyar kistalarda aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

Tuxumdonlar disfunksiyasida, aviatsiya xodimlari ishdan chetlatilmagan holda tekshiruvlardan oʻtishlari va davolanishlari mumkin, endokrinolog va ginekolog-endokrinolog maslahatlari va kasallik prognozini hisobga olib aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosa chiqariladi.

Bachadondan disfunksional qon ketishida aviatsiya xodimlari davolanishi shart.

Birlamchi algomenoreya va dismenoreyada klinik belgilarning ifodalanish darajasi, ularning davomiyligi, oʻz funksional majburiyatlarini yetarli darajada bajara olishi va boshqalarni hisobga olib, ginekolog maslahatiga koʻra, aviatsiya xodimlariga individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Ikkilamchi dismenoreyada, har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruv natijalari, mutaxassis maslahati va kasallik prognozini hisobga olib aviatsiya xodimlarining yaroqliligi aniqlanadi.

Hayz koʻrish davrida aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtkazilmaydi.

163. Bachadon miomasi 12 haftadan ortiq hajmga yetganda, mioma shilliq ostida joylashganda, tugunning sentripetal oʻsishi yoki qin sohasida joylashuvi aniqlanganda, shuningdek bachadondan qon ketish, tugunda modda almashinuvining buzilishi, ikkilamchi anemiya, yondosh organlar funksiyalarining buzilishi, siydik ajralishining obstruksiyasi yoki oʻtkir siydik tutilishi xavfi mavjud boʻlgan hollarda, klinik koʻrinishlaridan qatʼi nazar, aviatsiya xodimlari jarrohlik usulida operativ davolanishga yuboriladi.

Davolash natijalari ijobiy boʻlganda, organlar funksiyalari saqlanganda, tegishli tekshiruvlar natijalari qoniqarli boʻlgan taqdirda, ginekolog va jarroh xulosasi hamda prognozi asosida tibbiy xulosa chiqariladi.

164. Ichki endometriozda klinik belgilar mavjud boʻlganda hamda anemiya rivojlanganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ogʻriqsiz, simptomlarsiz yoki kam ifodalangan simptomlar bilan kechuvchi tashqi genital endometriozda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik individual tartibda aniqlanadi.

Tuxumdonlarning funksional kistalari retsidivga moyil shaklda kechganda, shuningdek follikulyar yoki lyutein kistalar bir yil davomida 2-martadan ortiq paydo boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bachadon boʻynining tugʻma eroziyasi, ektropioni yoki ektopiyasi ishdan yoki oʻqishdan chetlatish uchun asos boʻlmaydi.

Bachadon boʻynining IA darajali intraepitelial raki aniqlanganda, organni saqlovchi operatsiyadan keyin, onkolog xulosasi va prognozi, shuningdek tekshiruv natijalarining ijobiyligi inobatga olingan holda, aviatsiya xodimlariga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

165. Xavf-xatarga mayl boʻlmagan asoratlarsiz normal homiladorlikda homiladorlikning 34 haftasigacha aviatsiya xodimlari HHB ishiga yaroqli hisoblanadi.

Homiladorlik sababli ishdan chetlatish va tugʻruqdan soʻng ishga ruxsat berish, akusher-ginekolog xulosasiga koʻra jarroh tomonidan amalga oshiriladi.

Asoratlari boʻlmagan tugʻruqdan keyingi davrda va toʻliq sogʻligi tiklangandan keyin tugʻruqdan 4 — 6 haftadan keyin ishga tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Sunʼiy abortda (homilani vakuum yordamida yoki dilatatsiya yoʻli bilan chiqarib tashlash) va kyuretajda, 2 haftadan soʻng, operatsiya asoratlari boʻlmaganda va umumiy sogʻligi meʼyordaligida, homiladorlik muddati bilan bogʻliq asoratlar (qon ketishi, kichik tos organlarini yalligʻlanishi, peritonit va septik holatlar) mavjudligini yoki paydo boʻlish xavfini hisobga olib, akusher-ginekolog xulosasi va prognozi asosida, jarroh tomonidan ishga (oʻqishga) ruxsat beriladi.

Istalgan homiladorlikda vaqtidan ilgari bolani tushishida, nomzodning abortdan keyingi ruhiy holatini hisobga olib yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

7-bob. Oftalmologik kasalliklar

166. Nomzodlarda guvohnoma va malaka belgilari bilan nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshirishga monelik qiluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, anomaliyalar, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, koʻz va uning yordamchi apparati shikastlanishlari, shuningdek ularda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlar hamda koʻrish funksiyasi buzilishlari mavjud boʻlmasligi kerak.

Nomzodlarning koʻrish maydoni, koʻz ichki bosimi, binokulyar koʻrish funksiyasi va rang ajratish qobiliyati norma doirasida boʻlishi yoki kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart.

Nomzodlar koʻzda har qanday jarrohlik usulida davolanishdan oldin, operatsiyadan keyingi ehtimoliy asoratlar, HHB ishiga yaroqsizlikka olib kelishi mumkin boʻlgan xavf omillari hamda HHB ishiga qayta tiklanish muddatlari toʻgʻrisida oftalmolog bilan maslahatdan oʻtishi lozim.

167. Koʻzning himoya funksiyasini yomonlashtiruvchi qovoqlar funksiyasi buzilishlari, qovoqlarning oʻzaro yoki koʻz olmasi bilan bitishib qolishi, koʻrish maydonining buzilishiga olib keluvchi ptoz, qovoqlar va koʻz muskullarining falaji (ektropion va entropion), qovoqlar funksiyasini buzuvchi katta hajmdagi tarqalgan oʻsmalar, koʻrish funksiyasining buzilishiga sabab boʻluvchi residivlovchi keratitlar, shox pardaning yaralari, degenerativ oʻzgarishlari, chandiqlari, yalligʻlanishlari va vaskulyarizatsiyasi, funksional buzilishlar bilan kechuvchi turli etiologiyali keratitlar, keratokonus, koʻzning rangdor pardasi yoki tomir pardasining kolobomasi, asoratlar bilan kechuvchi uveitlar, koʻzning doimiy yoshlanishiga sabab boʻluvchi koʻz yoshi nuqtalarining notoʻgʻri joylashuvi, koʻz yoshi yoʻllarining torayishi yoki obstruksiyasi, koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi, uning jarohatli shikastlanishlari, pigmentli retinopatiyalar bilan birga kechuvchi toʻr pardaning barcha turdagi tapetoretinal degeneratsiyasi, toʻr pardaning koʻchishi yoki retinoshizis, har qanday sababli sariq dogʻ sohasidagi buzilishlar, har qanday etiologiyali retrobulbar nevrit, patologik nistagm, koʻrish nervi atrofiyasi, koʻz qorachigʻining normativ reflekslari yoʻqolishi, koʻrish oʻtkirligi yoki koʻrish maydoniga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi hamda koʻrlikka olib keluvchi katarakta, bir tomonlama yoki ikki tomonlama afakiya, koʻz gavharining toʻliq yoki qisman siljishi, koʻz va uning yordamchi apparati hamda koʻz kosasining xavfli oʻsmalari, koʻz olmasi harakatini qiyinlashtiruvchi yoki koʻz kosasining burun yondosh boʻshliqlari yoxud bosh chanogʻi boʻshligʻi bilan anatomik bogʻliqligini buzuvchi koʻz kosasi sinishlari, koʻz ichidagi yot jismlar, tungi koʻrlik (niktalopiya) hamda nomzodning oʻz kasbiy vazifa va majburiyatlarini xavfsiz bajarishiga monelik qiluvchi koʻrish tizimi buzilishiga olib keluvchi boshqa har qanday jarohatlar va kasalliklar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Koʻz kasalliklari va jarohatlari davolanishining natijalari ijobiy boʻlganda, atroflicha hamda puxta oʻtkazilgan oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy deb topilganda, koʻrish funksiyasi yetarli darajada saqlanganda, koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmaganda va koʻz yoshi apparati funksiyasi tiklangan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

168. Oddiy blefaritlar, koʻrish funksiyasi buzilishi bilan kechmaydigan tugʻma ptoz, nevrolog maslahati olinganidan keyin, kichik hajmdagi, simptomlarsiz va rivojlanishga moyil boʻlmagan xavfsiz oʻsmalar, qovoqlardagi klinik ahamiyatga ega boʻlmagan chandiqli oʻzgarishlar, kuchli ifodalanmagan konyunktivitlar, shuningdek retsidivlari kuzatilmaydigan va koʻrish organlari funksiyalarini buzmaydigan koʻz kasalliklarida yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

Mazkur kasalliklar davolanib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga ruxsat beriladi.

169. Qovoqlardagi oʻsmalar jarrohlik usulida davolangandan keyin asoratlar, metastazlar va oʻsmaning residivi aniqlanmaganda, shuningdek onkolog xulosasi hamda prognozi ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Uveitlar, uzoq davom etuvchi residivlovchi iridotsiklitlar, keratitlar, xorioretinitlar, nevritlar hamda koʻz olmasi jarohatlarida nomzodlar davolanishi shart.

Toʻliq klinik sogʻayishdan keyin har tomonlama oʻtkazilgan maxsus tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, koʻrish tizimi funksiyalari yetarli darajada saqlangan taqdirda, mutaxassis xulosasi va prognozi inobatga olingan holda, HHB ishiga ruxsat berish toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

170. Markaziy seroz retinopatiyada hamda toʻr pardaning ajralishi yoki yorilishi holatlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Kasallik davolangandan keyin koʻrish funksiyasi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmolog xulosasi va prognozi ijobiy deb topilgan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

Toʻr pardaning ajralishi yoki periferik yorilishi lazer usulida ijobiy davolanganda, koʻrish funksiyasi va periferik koʻrish maydoni kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, tekshiruv natijalari ijobiy boʻlganda hamda oftalmolog xulosasi va prognozi asosli deb topilgan taqdirda, cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

171. Koʻrish funksiyasi yetarlicha saqlangan kuchayib bormaydigan boshlangʻich qarilik kataraktasida, koʻz gavhari xiralashishini chegaralanganligida, makulodistrofiyada, koʻrish nervining boshlangʻich kuchayib bormaydigan atrofiyasida, shishasimon tananing shikastlanishida nomzodlarga individual tartibda HHB ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ularga oftalmologning dispanser kuzatuvi belgilanadi.

172. Monofokal intraokulyar linza implantatsiyasidan keyin davolanishdan 6 haftadan 8 haftagacha muddat oʻtgach, operatsiya asoratlari aniqlanmaganda, koʻrish funksiyasi tiklanganda, dori vositalari bilan davolash toʻliq yakunlanganda hamda har tomonlama oʻtkazilgan tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, individual tartibda uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

Aviatsiya faoliyatida bir yoki ikki koʻzga faqat monofokal intraokulyar linza implantatsiyasi oʻtkazilgan hollarda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanishi mumkin (multifokal sunʼiy koʻz gavhari implantatsiyasi bundan mustasno).

173. Lazer qoʻllanilgan jarrohlik amaliyotlaridan keyin (toʻr pardaning lazer koagulyatsiyasida) 2 hafta oʻtgach, lazerli in situ keratomilezdan keyin esa 4 haftadan 6 haftagacha muddat oʻtgach, koʻrish funksiyasining saqlanganlik darajasi inobatga olingan holda yaroqlilik aniqlanadi.

174. Refraksiya jarrohlik usullari bilan davolangandan keyin operatsiyadan keyingi asoratlar aniqlanmaganda, koʻrish funksiyasi va koʻrish oʻtkirligi kasbiy majburiyatlarni bajarish uchun yetarli darajada saqlanganda, muguz parda xiralashuvi kuzatilmaganda, fotopsiya, oreol effekti, siljib yuruvchi tasvirlar va boshqa shunga oʻxshash shikoyatlar mavjud boʻlmaganda, qorongʻilikka adaptatsiya qoniqarli boʻlgan hamda tekshiruvlar natijalari ijobiy deb topilgan taqdirda, oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida individual tartibda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda refraksiya jarrohlik usullari qoʻllanilgan hollarda, faqat operatsiyadan oldingi refraksiya koʻrsatkichlari sfera boʻyicha +4,0 D dan va -3,0 D dan, silindr boʻyicha esa ±1,5 D dan oshmagan taqdirdagina oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

175. Refraksion jarrohlik usullari qoʻllanilganda, qoʻllanilgan usulning xususiyati, koʻz funksiyalarining tiklanish darajasi, retsidiv ehtimoli, prognoz hamda boshqa tibbiy ahamiyatga ega omillar inobatga olingan holda, ishga qayta tiklanish muddati individual tartibda 3 oydan 6 oygacha etib belgilanadi.

Mazkur shaxslarga oftalmologning har 6 oyda oʻtkaziladigan dispanser kuzatuvi belgilanadi va u doimiy muddatga amal qiladi.

176. Koʻz olmasining yalligʻlanuvchi-degenerativ kasalliklarida hamda koʻz tomirlari funksiyalarining buzilishlarida nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Koʻz gavhari kapsulasidagi mayda bir yoki ikki pigment dogʻlari, shishasimon tanadagi arteriya qoldiqlari, toʻr pardadagi mielin tolalari kabi tugʻma xususiyatlarda FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqli deb topiladi.

177. Har navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishda nomzodlarda qorongʻilikka adaptatsiya tekshiriladi.

Organik kasallik sababli qorongʻilikka adaptatsiyaning funksional pasayishi aniqlanganda, qayta tekshiruv oʻtkaziladi.

Bunda koʻrsatkichlar qoʻllanilgan uskunaning yoʻriqnomasida belgilangan normativ talablarga mos boʻlishi kerak.

Koʻrsatkichlar norma doirasida boʻlmaganda, asosiy kasallik aniqlanadi, davolanadi va davolash natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda yaroqlilik aniqlanadi.

Koʻz gavhari va koʻz rangdor pardasining kolobomalari, polikyoriya, tugʻma katarakta hamda koʻrish nervi diski kasalliklari mavjud boʻlganda, FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

178. Shikoyatlar hamda tekshiruv natijalari asosida glaukoma gumoni yuzaga kelganda, ixtisoslashtirilgan tibbiyot muassasasida nomzodning tashxisi va kasallik prognozi aniqlanadi.

Impression tonometriyada Fridenvald jadvali boʻyicha koʻz ichki bosimining turgʻun koʻrsatkichi 24 mm simob ustuniga teng yoki undan yuqori boʻlganda yoxud ikkala koʻz ichki bosimi koʻrsatkichlari orasidagi farq 5 mm simob ustuniga teng boʻlganda, nomzodlarga gonioskopiya, fundoskopiya, koʻrish maydonini aniqlash va boshqa qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda davolash belgilanadi.

Koʻrish nervi shikastlanmagan va koʻrish maydoni saqlangan koʻz ichki gipertenziyasida koʻz ichki bosimining yaxshi sifatli meʼyordan yuqori holatida, shuningdek koʻz ichki bosimi kompensatsiyalangan birlamchi ochiq burchakli glaukomada, koʻz ichki bosimi norma darajasiga keltirilgan paytdan boshlab aviatsiya xodimlari yaroqli deb topiladi hamda ularga doimiy mahalliy gipotenziv terapiya qoʻllaniladi.

Mazkur tashxis birinchi marta aniqlanganda, tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy ekspertlari tomonidan chiqariladi.

179. Glaukoma tashxisi aniqlanganda, uning turi va klinik kechishidan kelib chiqib davolash belgilanadi.

Glaukoma asosiy kasallikning ikkilamchi koʻrinishi boʻlsa, asosiy kasallik davolanadi.

Dori vositalari yoki lazer usuli bilan davolash ijobiy natija berganda, klinik sogʻayish holati kuzatilganda, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni norma doirasida boʻlganda, parasentral skotoma koʻrinishidagi nerv tolalari tutami nuqsonlari aniqlanmaganda hamda koʻz funksiyalarini tekshirish natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi.

Glaukoma mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlarida koʻz ichki bosimining tonometriyasi, koʻrish oʻtkirligi va koʻrish maydoni koʻrsatkichlari muntazam ravishda tekshiriladi, shuningdek koʻrish nervi diskining holati hamda qabul qilinayotgan dori vositalarining nojoʻya taʼsirlari baholab boriladi.

Trabekulektomiya yoki drenaj tizimlari qoʻllanilgan antiglaukomatoz jarrohlik amaliyotidan keyin uch oy oʻtgach, lazer yoki boshqa usullar qoʻllanilgan hollarda esa koʻrish organi funksiyalari toʻliq tiklangan taqdirda, oftalmolog-jarrohning operatsiya va oʻtkazilgan tekshiruvlar haqidagi tibbiy maʼlumotlari, xulosasi hamda prognozi asosida aviatsiya xodimining yaroqliligi aniqlanadi.

180. Barcha nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ranglarni toʻgʻri ajrata olish qobiliyatiga ega boʻlishi shart.

Rang ajratish buzilishlari mavjud boʻlganda, ularning turi, shakli va darajasiga koʻra qabul qilingan tasnif asosida tashxis qoʻyiladi.

Rang ajratish qobiliyati Ishixara rangli testi, Rabkinning polixromatik jadvallari, FALANT-testi hamda anomaloskop yordamidagi kompyuter tekshiruvlari orqali aniqlanadi.

Tibbiy tekshiruv natijalari qoʻllanilgan usul yoki uskunaning yoʻriqnomasida nazarda tutilgan tegishli normalarga muvofiq maxsus blankalarda baholanadi.

Dori vositalarini qabul qilish yoki kasallik asoratlari oqibatida yuzaga kelgan orttirilgan rang koʻrish buzilishlarida, koʻrish funksiyasi saqlanganda, koʻrish organining shikastlanish darajasi, davolash va tekshiruv natijalari hamda kasallik prognozi inobatga olingan taqdirda, individual tartibda cheklovlar qoʻllangan holda HHB ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

Bunda tashxisni aniqlashtirish uchun anomaloskop yoki FALANT-testi yordamida tekshiruv oʻtkazish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Nomzodlarda “C” va “B” turdagi deyteranomaliya, shuningdek “C” va “B” turdagi protanomaliya kabi rang ajratish zaifliklari mavjudligi ularga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos boʻlmaydi.

Nomzodlarda anomal trixromaziyaning “A” turi (protanomaliya, deyteranomaliya va tritanomaliya), shuningdek dixromaziya, protanopiya, deyteranopiya va tritanopiya, yoxud monoxromaziya kabi rang ajratish buzilishlari mavjud boʻlganda, ularga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

181. Nomzodlar oʻz kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarishlari uchun ularda binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari, shuningdek diplopiya mavjud boʻlmasligi kerak.

Koʻz olmasi muskullari muvozanatini hamda binokulyar koʻrishni baholashda foriya va tropiyani farqlash, koʻrish markazidan ogʻish darajasini, ortoforiya va boshqa holatlarni aniqlash maqsadida Meddoks tayoqchasi bilan tekshiruv, tegishli korreksiyalovchi koʻzoynak yoki kontakt linzalari yordamida koʻzni yopish testi, koʻzni navbatma-navbat yopish, koʻzni yopib-ochish sinamalari, sinoptofor hamda Uordning toʻrt nuqtali testi qoʻllaniladi.

Zaruratga koʻra mutaxassis oftalmolog tomonidan fuziya amplitudasi aniqlanadi va ortoptik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

182. Normada manfiy fuzion zaxiralar 5 gradusdan 8 gradusgacha, musbat fuzion zaxiralar esa 15 gradusdan 20 gradusgacha boʻlishi kerak.

Ezoforiya 10 prizmatik dioptriydan (bundan buyon matnda D deb yuritiladi), ekzoforiya 5 Ddan, giperforiya yoki gipoforiya 2 Ddan, sikloforiya esa 1 Ddan yuqori boʻlgan normadan ogʻishlar aniqlanganda, nomzodlar tegishli mutaxassis oftalmolog tekshiruvidan oʻtkazilishi shart.

183. Nomzodlarda diplopiya aniqlanganda, ular uchish ishidan chetlatiladi hamda diplopiyaning sabablari, jumladan ortiqcha zoʻriqish, charchoq, stress, sedativ dori vositalarini qabul qilish, kasalliklar va boshqa holatlar aniqlanadi hamda tegishli chora-tadbirlar amalga oshiriladi.

Monokulyar diplopiya aniqlanganda, uning kelib chiqish sababidan qatʼi nazar, barcha nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Yuqoriga va chetga qaraganda nigohning eng chekka zonasida diplopiya yuzaga kelganda, cheklovlar qoʻllangan holda kasbiy yaroqlilik aniqlanadi.

Koʻz mushaklari muvozanatini va binokulyar koʻrishni tekshirishda kam ifodalangan oʻzgarishlar aniqlangan hollarda, nomzodlar uchish ishiga yaroqli deb topiladi.

Koʻz soqqasi falaji yoki turgʻun parezida, qovoq muskullarini falajida, paralitik va birgalikdagi gʻilaylikda, 10 gradusdan oshgan hamkor gʻilaylikda, koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari borligida, koʻz kosasini jarohatida koʻz muskullarini shikastlanishi sababli yuzaga kelgan turgʻun diplopiyada, fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiyada, geterotropiyada, noturgʻun (oʻzgaruvchanlik) fiksatsiya sindromida, binokulyar koʻrishni buzilishida nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

6 metr masofada — vertikal boʻyicha 2,0 prizmatik D (1 gradus), ezoforiyada 10 prizmatik D (5 gradus), ekzoforiyada 8,0 prizmatik D (4 gradus) va 33 sm. masofada — vertikal boʻyicha 1,0 prizmatik D (0 gradus), ezoforiyada 8 prizmatik D (4 gradus), ekzoforiyada 12 prizmatik D (6 gradus)dan yuqori koʻrsatkichlarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Gʻilaylik jarrohlik usuli bilan davolanganda, operatsiyadan 3 oydan keyin, binokulyar koʻrish funksiyasini va koʻrish maydonining buzilishlari boʻlmaganda, diplopiya mavjud emasligida, oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiyligida oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida kasbiga yaroqliligi aniqlanadi.

Koʻzni chetga burishda nistagm bor boʻlganda, nevrolog va otorinolaringolog maslahati olinadi, binokulyar koʻrish buzilmaganda tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Nomzodlardagi gʻilaylikni (geteroforiya) aniqlash uchun, davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlarini tekshiruvlari oʻtkaziladi. Geteroforiyani turi, darajasi va fuzion zaxiralar aniqlanadi, fuzion zaxiralarni kamayishida davolash mashqlari oʻtkaziladi.

184. Koʻz soqqasi falaji yoki turgʻun parezida, qovoq muskullari falajida, paralitik yoki birgalikdagi gʻilaylikda, 10 gradusdan ortiq hamkor gʻilaylikda, koʻz soqqalarining yaqqol ifodalangan ixtiyorsiz tebranuvchi harakatlari mavjud boʻlganda, koʻz kosasi jarohati oqibatida koʻz muskullarining shikastlanishi sababli yuzaga kelgan turgʻun diplopiyada, fuzion zaxiralari pasaygan geteroforiyada, geterotropiyada, noturgʻun fiksatsiya sindromida hamda binokulyar koʻrish buzilishlarida nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Olti metr masofada vertikal boʻyicha 2,0 prizmatik Ddan, 1 gradusdan, ezoforiyada 10 prizmatik Ddan, yaʼni 5 gradusdan, ekzoforiyada 8,0 prizmatik Ddan, yaʼni 4 gradusdan, shuningdek 33 sm masofada vertikal boʻyicha 1,0 prizmatik Ddan, ezoforiyada 8 prizmatik Ddan va ekzoforiyada 12 prizmatik Ddan yuqori koʻrsatkichlar aniqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Gʻilaylik jarrohlik usulida davolanganda, operatsiyadan keyin uch oy oʻtgach, binokulyar koʻrish funksiyasi va koʻrish maydoni buzilishlari aniqlanmagan, diplopiya mavjud boʻlmaganda hamda oftalmologik tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, oftalmolog-jarroh xulosasi va prognozi asosida kasbiy yaroqlilik aniqlanadi.

Koʻzni chetga burishda nistagm aniqlanganda, nevrolog va otorinolaringolog maslahati olinadi.

Binokulyar koʻrish buzilmagan hollarda, tibbiy xulosa asosiy kasallik boʻyicha chiqariladi.

Nomzodlardagi gʻilaylikni, shu jumladan geteroforiyani aniqlash maqsadida, davriy tibbiy koʻriklarda sinoptofor yordamida koʻzlarning birgalikdagi harakatlari tekshiriladi.

Bunda geteroforiyaning turi va darajasi, shuningdek fuzion zaxiralar aniqlanadi. Fuzion zaxiralar pasayganda, davolovchi mashqlar belgilanadi.

185. Koʻrish oʻtkirligi yoritilish darajasi belgilangan talablarga javob beradigan xonada 5-6 metr masofadan turib, korreksiyasiz va korreksiya bilan tekshiriladi hamda haqiqiy koʻrish oʻtkirligi koʻrsatiladi.

3-klass nomzodlarida korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligiga nisbatan cheklovlar qoʻyilmaydi.

Har bir koʻzda korreksiya bilan koʻrish oʻtkirligi 0,8 va undan yuqori boʻlgan hamda koʻrish maydoni norma doirasida saqlangan taqdirda, ularga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda, abituriyentlarda, korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,1 dan kam boʻlmasligi kerak.

Bunda korreksiyalovchi kontakt linzalari yoki koʻzoynaklar yordamida koʻrish oʻtkirligi 0,8 va undan yuqori darajaga yetkazilishi hamda koʻrish maydoni norma doirasida boʻlishi shart.

Binokulyar koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham, 0,7 va undan yuqori boʻlganda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash uchun koʻzoynak yoki kontakt linzalari talab etilmaydi.

Refraksiya xatolari tufayli korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi ikki koʻzda 0,7 dan past boʻlganda yoki astenopiya simptomlari paydo boʻlganda, refraksiya korreksiya qilinadi.

186. Nomzod 5 raqamli yoki unga ekvivalent jadvalni 30 — 50 sm masofadan, bu koʻrish oʻtkirligi 0,6 ga toʻgʻri keladi, shuningdek 14 raqamli, 8 raqamli yoki ularga ekvivalent jadvalni 100 sm masofadan, bu koʻrish oʻtkirligi 0,3 ga toʻgʻri kelishi hamda nomzodlar oʻqiy olishi kerak.

Zaruratga koʻra koʻrish korreksiyasi qoʻllaniladi.

Nomzodlarda har bir koʻzning korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,7 va undan yuqori boʻlganda, shuningdek bir koʻzda korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi 0,7 dan past boʻlsada, binokulyar koʻrish oʻtkirligi, shu jumladan qorongʻilikka adaptatsiya sharoitida ham korreksiyasiz 1,0 ga yetganda, uzoq masofaga koʻrishni korreksiyalash talab etilmaydi.

Nomzodlarda turgʻun binokulyar koʻrish mavjud boʻlishi shart.

Nomzodlarda optimal koʻrish funksiyasini taʼminlaydigan, qulay, aviatsiya faoliyatiga mos hamda umumiy foydalanish uchun yaroqli zaxira koʻzoynak boʻlishi shart.

Ular uzoq masofaga koʻrishni taʼminlovchi, monofokal, rangsiz va qulay kontakt linzalardan foydalanishi lozim.

Refraksiya darajasi yetarli boʻlmagan nomzodlar sindirish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan kontakt linzalari yoki koʻzoynak linzalaridan foydalanishi kerak.

Koʻrishni taʼminlash zarur boʻlgan hollarda faqat bitta koʻzoynakdan foydalaniladi.

Koʻrish qobiliyati pasaygan va presbiopiya mavjud boʻlgan nomzodlar korreksiyalovchi bifokal koʻzoynaklar yoki kontakt linzalari bilan uchish ishlarini bajarishi hamda yonida zaxira koʻzoynak toʻplamini olib yurishi shart.

Bunda VDL, VML, VNL va CCL cheklovlari qoʻllaniladi.

Nomzodlarda koʻzoynaklar yoki linzalarning mavjudligi hamda ularning sifati har navbatdagi tibbiy koʻriklarda nazorat qilinadi.

187. Yaqin masofaga koʻrishni taʼminlovchi unifokal korreksiya, oʻqish uchun qoʻllaniladigan bir xil optik kuchga ega yaxlit linzali koʻzoynaklardan foydalanish katta masofaga koʻrish oʻtkirligini sezilarli darajada pasaytirishi sababli, ulardan foydalanishga ruxsat etilmaydi.

Nomzodlarda bir koʻzda koʻrishning patologik pasayishi, shu jumladan markaziy koʻrishning pasayishi mavjud boʻlganda, binokulyar koʻrish saqlanganda, ikkinchi koʻzning uzoq masofaga koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 1,0 boʻlgan, yaqin va oʻrta masofadagi koʻrish oʻtkirligi yetarli darajada taʼminlanganda, asosiy kasallik oftalmologik tekshiruv natijalariga koʻra ijobiy baholanganda, refraksiya anomaliyasi mavjud shaxslarda esa ikkinchi koʻzning koʻrish oʻtkirligi korreksiya bilan yoki korreksiyasiz 0,6 dan past boʻlmaganda hamda ikkinchi koʻzda klinik ahamiyatga ega kasalliklar aniqlanmagan taqdirda, nomzodlarga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Miopiya 0,5 D darajasida, gipermetropiya 1,0 D darajasida, astigmatizm 0,5 D darajasida boʻlib, koʻrish oʻtkirligi korreksiyasiz 1,0 ni tashkil etgan hollarda, tibbiy hujjatlarda tashxis “sogʻlom” deb koʻrsatiladi va “refraksiya” qatorida tegishli qayd VNL cheklovi bilan yoziladi.

Refraksiya koʻrsatkichlari +5,0 D dan yuqori boʻlmagan gipermetropiya, -6,0 D dan yuqori boʻlmagan miopiya, 2,0 D dan yuqori boʻlmagan astigmatizm hamda 2,0 D dan yuqori boʻlmagan anizometropiya doirasida boʻlib, optimal korreksiyaga erishilgan taqdirda, nomzodlarga tashxisda refraksiya turi va xatolik darajasi koʻrsatilgan holda ishga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Anizometropiya 2,0 D dan 3,0 D gacha boʻlgan hollarda kontakt linzalar taqilishi shart.

Refraksiyaning klinik tekshiruvi retinoskop, avtomatik refraktometr yoki sikloplegik dori vositalari yordamida oʻtkaziladi.

FA taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan nomzodlarda, abituriyentlarda, refraksiya turi va darajasini aniqlash maqsadida sikloplegiya sharoitida, shu jumladan 1 foizli siklopentolat yoki 1 foizli atropin qoʻllanilgan holda tekshiruv oʻtkaziladi.

188. Presbiopiya darajasi hamda akkomodatsiya buzilishlari professional faoliyatni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlash masofasi, 60 — 80 sm, inobatga olingan holda sferik linza kuchi asosida aniqlanadi.

Akkomodatsiya buzilishlari mavjud boʻlganda, shuningdek presbiopiya darajasi 3,5 D dan yuqori boʻlsa, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Presbiopiyasi mavjud boʻlganda va kontakt linzalardan foydalanuvchi nomzodlarga, zaruratga koʻra, linzalar ustidan oʻqish uchun moʻljallangan koʻzoynaklardan foydalanishga ruxsat etiladi.

8-bob. Otorinolaringologiya

189. Nomzodlarda guvohnomasiga muvofiq kasbiy vazifalar va majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi quloq, tomoq, burun, ogʻiz boʻshligʻi, tishlar hamda ular bilan bogʻliq aʼzolarning anomaliyalari, kasalliklari, obstruksiyalari, shikastlanishlari, jarohatlari, disfunksiyalari, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari va organlar funksiyalarining buzilishlari mavjud boʻlmasligi lozim.

190. Radioalmashuvni amalga oshirishga toʻsqinlik qiluvchi yaqqol ifodalangan nutq buzilishlari hamda duduqlanish mavjud boʻlganda, nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Aniq va tushunarli nutqqa ega boʻlgan, ayrim tovushlar talaffuzida nuqsonlari mavjud nomzodlar yaroqli deb topiladi.

Yechib qoʻyiladigan tish protezlari mavjud boʻlganda, nutq funksiyasi protezlar yechilgan holda baholanadi.

Koʻp sonli tishlarning yoʻqligi sababli chaynash funksiyasining kam ahamiyatli buzilishlari mavjud boʻlganda, komissiyalararo davrda protezlash tavsiya etiladi.

Allergeni maʼlum boʻlgan va uni bartaraf etish oson boʻlgan pollinoz, rinokonyunktival sindrom kabi allergik holatlarda, allergolog xulosasi va prognozi asosida nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

LOR aʼzolari funksiyalarining klinik ahamiyatga ega buzilishlari, jumladan nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishlari bilan kechuvchi yuqori nafas yoʻllari, ogʻiz boʻshligʻi va quloqlarning tugʻma yoki orttirilgan turgʻun nuqsonlari, kasalliklari, jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlari, jarohatlari, koʻp sonli tishlarning yoʻqligi hamda yuqori nafas yoʻllarining distrofik oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

191. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki toʻliq buzuvchi burun toʻsigʻi qiyshayishida, yuqori nafas yoʻllari shilliq qavatining distrofik oʻzgarishlarida, nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga olib keluvchi burun chigʻanoqlari gipertrofiyasi, adenoidlar hamda boshqa shunga oʻxshash kasalliklarda, jarrohlik yoki boshqa davolash usullari qoʻllanilib, davolash natijalari ijobiy boʻlgan va organlar funksiyalari tiklangan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

192. Burundan nafas olishni qiyinlashtiruvchi yoki burun orqali nafas olishning toʻliq buzilishiga olib keluvchi burun toʻsigʻi qiyshayishi, shuningdek nafas olish va nutq funksiyalarining buzilishiga sabab boʻluvchi kasalliklar mavjud boʻlganda, nomzodlarga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

193. Gaymor boʻshliqlari shilliq qavatining qalinlashishi aniqlanganda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

194. Burun boʻshligʻi va yondosh boʻshliqlarda oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyalaridan keyin burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan taqdirda, nomzodlarning yaroqliligi aniqlanadi.

Shamollash belgilari, jumladan yoʻtal, burun bitishi, burun yoki tomoqdan yiringli ajralma kelishi mavjud boʻlganda, shuningdek nafas olish funksiyasining buzilishi bilan kechuvchi burun patologiyalarida nomzodlar davolanishi shart.

Jarrohlik usulida davolangan surunkali dekompensatsiyalangan tonzillitda, asoratlar mavjud boʻlmagan taqdirda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Surunkali kompensatsiyalangan tonzillitda nomzodlarga davolash-profilaktika tadbirlari oʻtkaziladi.

195. Yaxshi sifatli oʻsmalarda (fibroma, polip va gemangioma), jarrohlik yoki boshqa davolash usullari ijobiy natija berganda, nafas olish va soʻzlash funksiyalari tiklanganda, shikoyatlar, ogʻriq hamda bosh aylanishi kuzatilmagan va tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, ishga yoki oʻqishga yaroqlilik aniqlanadi.

Rinoplastikadan keyin 2 hafta oʻtgach, burundan nafas olish funksiyasi toʻliq tiklangan hollarda, nomzodlar ishga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Organlar funksiyalarining yaqqol buzilishlari bilan kechuvchi xavfli yoki xavfsiz oʻsmalar mavjud boʻlganda, ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Xavfli oʻsmalar munosabati bilan davolanishdan keyin toʻliq sogʻayish holati kuzatilganda, organlar funksiyalari tiklanganda, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda hamda onkolog xulosasi va prognozi ijobiy deb topilgan taqdirda, uchish ishiga yaroqlilik aniqlanadi.

196. Quloq nogʻora pardasining oddiy punksiyasi va oddiy mastoidektomiyadan keyin bosh aylanishi kuzatilmagan hamda eshitish oʻtkirligi saqlangan taqdirda, nomzodlar HHB ishiga yaroqli deb topiladi.

Radikal mastoidektomiyadan keyin monaural eshitish funksiyasining yoʻqolishi, infeksiya, bosh aylanishi hamda bosh chanogʻi ichida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlar inobatga olingan holda, toʻliq otologik tekshiruvdan soʻng nomzodning HHB ishiga yaroqliligi aniqlanadi.

Oʻrta quloq uzangichasida oʻtkazilgan jarrohlik operatsiyasidan keyin uch oy oʻtgach, tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan, yevstaxiy nayining oʻtkazuvchanligi saqlangan va bosh aylanishi kuzatilmagan taqdirda, nomzodga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur nomzodga otorinolaringologning dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda oʻrta quloq ventilyatsiyasining buzilishiga olib keluvchi yuqori nafas yoʻllari infeksiyalarining profilaktikasi olib boriladi.

197. Mener kasalligida, konservativ yoki jarrohlik usullari bilan davolashga qiyin boʻysunuvchi vestibyulyar funksiyaning tugʻma yoki orttirilgan anomaliyalarida, surunkali vestibyulyar buzilishlarda hamda statokinetik taʼsirchanlikning yuqori darajasida nomzodlarga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

198. Poliplar, granulyatsiyalar, nogʻora boʻshligʻi devorlari kariyesi bilan kechuvchi surunkali yiringli epitimpanit va mezotimpanitlarda, shuningdek operatsion boʻshliq epidermizatsiyasi tugallanmagan (yiring, polip, granulyatsiya yoki xolesteatoma mavjudligi) boʻlgan jarrohlik amaliyotlaridan keyingi asoratlarda, nomzodlarga ishga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Granulyatsiyalarsiz, poliplarsiz, nogʻora boʻshligʻi devorlari kariyesisiz kechuvchi, labirintda yalligʻlanish belgilari kuzatilmaydigan, surunkali xavfsiz bir tomonlama epitimpanit va mezotimpanitlarda, davolash natijalari hamda eshitish qobiliyati ijobiy boʻlgan taqdirda, nomzodlarga HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Biroq dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

Nogʻora pardaning harakatchanligi yaxshi boʻlganda, eshitish funksiyasining meʼyoriyligi audiogramma bilan tasdiqlanganda va barofunksiya saqlangan taqdirda, perforatsiya joyida yupqalashmagan kichik chandiqlarning mavjudligi, quruq perforatsiya hamda nogʻora pardadagi kalsifikatlar mustaqil tashxis qoʻyish uchun asos boʻlmaydi.

Tashqi eshitish yoʻlining ekzostozlarida, quloq atrofi sohasidagi osteomalarda, shuningdek radikal operatsiyadan keyin quloq funksiyasi toʻliq tiklangan va tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlgan taqdirda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Biroq, dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

199. Nomzodlar oʻz guvohnomalari va malaka belgilarida nazarda tutilgan majburiyat hamda vazifalarni xavfsiz bajarishlari uchun eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlangan boʻlishi shart.

Eshitish qobiliyati kamida 6 metr masofadan bas va diskant guruhlarga mansub soʻzlarni shivirlab aytish usuli (akumetriya) hamda kalibrlangan tiniq tonal audiometriya yordamida aniqlanadi.

Eshitish funksiyasini baholashda, bas yoki diskant guruhdagi soʻzlarga mansubligidan qatʼi nazar, eshitish qobiliyatining eng noqulay koʻrsatkichlari asos qilib olinadi.

200. Nutq audiometriyasida nomzodning soʻzlarni toʻgʻri eshitishi va takrorlashi 95 — 100 foizni tashkil etganda, eshitish qobiliyati meʼyorida deb hisoblanadi.

Mazkur koʻrsatkich 80 foizdan kam boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻladi.

201. Audiometriyada shovqinni qabul qilish intensivligi minus 20 dBdan plyus 100 dBgacha hamda 125 Gsdan 8000 Gsgacha boʻlgan diapazonda qayd etiladi.

Nomzodlarda kalibrlangan (tiniq tonal) audiometriyada, har bir quloq alohida tekshirilganda, 500, 1000 yoki 2000 Gs chastotalardan kamida birida eshitish chegarasi 35 dBdan, 3000 Gs chastotada esa 50 dBdan oshmasligi kerak.

Tinch xonada 2 metr masofada nomzod tekshiruv oʻtkazayotgan shifokorga teskari turgan holda oʻrtacha balandlikdagi soʻzlashuv nutqini ikkala quloq bilan eshita olmasa, unga HHB ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

202. Eshitish qobiliyatini tiklash maqsadida oʻtkazilgan radikal jarrohlik amaliyotlaridan, jumladan timpanoplastika va stapedoplastikadan keyin operatsiya boʻshliqning toʻliq va turgʻun epidermizatsiyasi taʼminlanganda, eshitish funksiyasi tiklanganda hamda maxsus moslamani taqish qoniqarli boʻlganda, unda eshitish qobiliyati yetarli darajada saqlanganda, HHB ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Biroq dispetcherlikka oʻqishga kirayotgan nomzodlar yaroqsiz deb topiladi.

203. HHB dispetcherlarida eshitish qobiliyati yuqorida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq ish joyidagi odatiy shovqin fonida, jumladan imitatsiya qilingan yoki qayta tiklangan shovqin sharoitida, eshitish qobiliyati norma doirasida boʻlgan taqdirda, ular HHB ishiga yaroqli deb topiladi.

Shovqinli sharoitda oʻtkaziladigan tekshiruvlarda qoʻllaniladigan nutq materiallari aviatsiya faoliyatiga oid soʻzlashuvga mos va fonetik jihatdan muvofiqlashtirilgan boʻlishi lozim.

Zaruratga koʻra bunday tekshiruvlar trenajyorda oʻtkaziladi.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 4-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi Tibbiy xulosa olish uchun ariza

(koʻrikdan oʻtishdan avval nomzod tomonidan toʻldiriladi)

Konfidensial tibbiy maʼlumot 1. Familiya 2. Avvalgi familiyasi(lari) 3. Milliy identifikatsiya raqami (agar mavjud boʻlsa): 4. Ismi, otasining ismi 5. Tugʻilgan kun, oy, yili 6. Jinsi: Erkak  Ayol  7. Ariza: birinchi marta  uzaytirishga  8. Guvohnoma bergan davlat 9. Soʻralayotgan tibbiy xulosa klassi: 1-  2-  3-  10. Havodagi harakatni boshqarish dispetcherining operatorlik soati 11. Tugʻilgan joyi va mamlakati 12. Millati 13. Kasbi (asosiysi) 14. Yashash manzili: 15. Ish joyi (asosiysi) 16. Eng oxirgi tibbiy tekshiruvdan oʻtgan Pochta indeksi: sanasi: Mamlakat: joyi: Telefon raqami: uy: mobil: elektron pochta manzili: 17. Egalik qilayotgan aviatsiya xodimi guvohnomasining (turi): 18. Umumiy amaliyot shifokorining familiyasi ismi otasining ismi: 19. Guvohnoma / tibbiy xulosada cheklovlar mavjudmi: Yoʻq  Ha  Guvohnoma raqami: telefon raqami: “Ha” boʻlsa, Sababini koʻrsating (guvohnoma / tibbiy xulosadagi har qanday cheklov haqida maʼlumotni koʻrsating, masalan korreksiya linzalari yoki faqat koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida yoki qon bosimiga oid va boshqalar): Guvohnoma bergan davlat: 20. Tibbiy xulosa berish rad etilgan toʻxtatib turilgan yoki bekor qilingan holatlar mavjudmi (vaqtinchalik boʻlsa ham) Yoʻq  Ha  “Ha” boʻlsa, Kuni, sababi: 21. Umumiy uchish soati: 22. Yillik uchish soati: 23. Uchish (parvoz) turi, (masalan tijorat tashuvlari, oʻquv uchishlari, havaskor — uchuvchi): 24. Havo kemasi turi: 25. Uchish (parvoz) turi: Bir aʼzoli ekipaj  koʻp aʼzoli ekipaj  26. Yil davomida aviahodisa yoki insidentlar boʻlganmi: Yoʻq  Ha  “Ha” boʻlsa, Kuni: Joyi: Batafsil: 27. Spirtli ichimliklar isteʼmol qilasizmi? Yoʻq  Ha  “Ha” boʻlsa, bir hafta davomida isteʼmol qilishning oʻrtacha miqdorini grammlarda koʻrsating (pivo, vino yoki boshqalar): 28. Tamaki mahsulotlari isteʼmol qilasizmi (“Ha” boʻlsa, turi va bir kundagi miqdorini koʻrsating)? Yoʻq  Ha  29. Shifokor tomonidan belgilangan dori -darmon vositalarini (jumladan, retseptsiz beriladigan va dorivor oʻtlar asosidagi preparatlar ham) qabul qilasizmi? Yoʻq  Ha  “Ha” boʻlsa, dori -darmon nomi, miqdori, qachondan beri qabul qiladi va qabul qilish sababini koʻrsating: 30. Kasallik tarixi va umumiy maʼlumotlar: (“Ha” yoki “Yoʻq” soʻzlari grafasida “×” belgisini qoʻyib savollarga javob bering. “Ha” boʻlganda batafsil izoh bering va Tibbiy-uchish komissiyasi aʼzosi bilan muhokama qiling). Ha Yoʻq Ha Yoʻq Ha Yoʻq 31. Koʻrishning buzilishi, illyuziyalar / koʻz jarrohligi 32. Tomoq, burun kasalligi, nutqning buzilishi 33. Malyariya yoki boshqa tropik kasalliklar 34. Koʻzoynak va / yoki kontakt linzalar taqish 35. Bosh jarohati yoki miya chayqalishi 36. Anemiya / oʻroqsimon-hujayrali anemiya / qonning boshqa kasalliklari 37. Jinsiy yoʻl bilan oʻtuvchi kasalliklar 38. Tez-tez yoki kuchli bosh ogʻriqlari 39. Avvalgi koʻrikdan keyin oʻtgan vaqt ichida koʻzoynak va / yoki kontakt linzalar taqish retseptida oʻzgarishlar bormi? 40. Allergik reaksiya, allergiya turlari, allergen 41. Bosh aylanishi yoki turli sabablarga koʻra hushdan ketish 42. Shifoxonada tekshirilgani yoki davolangani haqida maʼlumot 43. Astma yoki oʻpka kasalliklari 44. Diabet, gormonal buzilishlar 45. Nevrologik buzilishlar, insult, epilepsiya, paralich, konvulsiya va boshqalar 46. Yurak va qon-tomir kasalliklari 47. Har qanday jarohatlar va kasalliklar 48. Umumiy amaliyot shifokori qabulida boʻlganligi (ambulator tekshiruv va davolanish) 49. Qon bosimi pasayishi yoki koʻtarilishi 50. Har qanday psixologik / psixiatrik muammolar 51. Qulogʻi ogʻirlik (karlik) yoki quloq kasalliklari 52. Buyrakda tosh mavjudligi yoki peshobda qon borligi 53. Alkogol / narkotik / giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar isteʼmol qilishi 54. Aviatsiya xodimi guvohnomasini berish rad etilganmi, bekor qilinganmi 55. Oʻz joniga qasd qilish 56. Oshqozon, jigar yoki ichak faoliyatini buzilishi 57. Harbiy xizmatga yaroqsizlik haqida tibbiy koʻrsatmalar mavjudmi? 58. Odam immuniteti tanqisligi tahlilining natijasi 59. Dori qabul qilishni talab qiluvchi chayqalishdan behuzurlik 60. Faqat ayollar uchun: Ginekologik kasalliklar (hayz koʻrishni buzilishi ham kiradi) 61. Siz homiladormisiz? Oilaviy anamnez: Ha Yoʻq Ha Yoʻq Ha Yoʻq 62. Yurak qon-tomir kasalliklari 63. Ruhiy holati buzilishlari 64. Irsiy kasalliklar 65. Qon bosimini oshishi, gipertoniya 66. Diabet 67. Glaukoma 68. Xolesterin miqdorini oshishi 69. Tuberkulyoz 70. Qoʻshimcha maʼlumotlar: 71. Epilepsiya 72. Allergiya / astma / ekzema Izoh. Agar yuqorida keltirilgan maʼlumotlar avval maʼlum qilingan boʻlsa va oʻzgarishsiz qolgan boʻlsa, koʻrsating. 73. Tibbiy maʼlumotlarni taqdim etish uchun roziligi: arizada bayon etilgan barcha maʼlumotlar va javoblarning toʻliqligi hamda ishonchliligini tasdiqlayman. Maʼlumotlarni yashirish, notoʻgʻri yoki yolgʻon maʼlumot taqdim etish tibbiy xulosa chiqarishda xatoliklarga sabab boʻlishi mumkinligi menga maʼlum. Tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni yashirganlik yoki yolgʻon maʼlumot berganlik holatlarida tibbiy xulosa berilmasligi va Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga muvofiq javobgarlik yuzaga kelishi haqida ogohlantirilganman. Shu bilan birga Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy uchish komissiyasi aʼzolariga va ekspertlariga mening tibbiy koʻrikdan oʻtishimga tegishli boʻlgan barcha maʼlumotlarni taqdim etilishiga rozilik bildiraman. Nomzodning ariza toʻldirgan sanasi _____________ imzosi ____________ Tibbiy uchish komissiyasi raisining F.I.O., imzosi _____________________ Izoh: tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligini saqlashga qatʼiy rioya qilinadi; nomzod turli laborator va boshqa tekshiruvlarni rad etish va Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligiga murojaat qilish huquqiga ega, biroq Tibbiy uchish komissiyasi tomonidan tibbiy xulosa berish vaqtincha toʻxtatib turiladi.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 5-ILOVA

______-sonli KASALLIK HAQIDA GUVOHNOMA

20___ y. “___” ____________________________________________ tibbiy uchish komissiyasi tomonidan Tibbiy-uchish komissiyasining toʻliq nomi F.I.O. ______________________________________________________________________ koʻrikdan oʻtdi (toʻliq yoziladi) Tugʻilgan yili, oy,sana ___________________ fuqaro aviatsiyasi tashkiloti _______________________ Lavozimi ______________ Havo kemasi turi ________________ umumiy uchgan vaqti _______________ Yashash manzili ___________________________________________________________________________ Qachondan beri fuqaro aviatsiyasida _________________________________________________________ Qachon va qaysi fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarini tugatgan ______________________________ Tibbiy uchish komissiyasining avvalgi tibbiy xulosasi va koʻrik sanasi __________________________ Boʻyi ______________ Tana vazni _________________ Koʻkrak aylanasi ___________________________ Shikoyatlar ______________________________________________________________________________ Anamnez ________________________________________________________________________________ (qanday sharoitda va qachon mazkur jarohat yoki kasallik orttirilganligi koʻrsatilsin) Oʻtkazgan kasalliklari ____________________________________________________________________ _____________________________________________________________ davolashda (tekshiruvda) boʻlgan (davolash muassasasi va unda boʻlgan muddati koʻrsatilsin) Qoʻllanilgan davolash chora-tadbirlari ______________________________________________________ Komissiya oraligʻi davrida sanatoriyda davolanganligi ________________________________________ ________________________________________________________________________________________ (qayerda, qachon va davolanish natijalari koʻrsatilsin) Komissiya oraligi davrida mehnatga layoqatsizlik varaqasida boʻlgan ____________________________ ________________________________________________________________________________________ (kasallik yoki jarohat tashxisi va kunlari soni koʻrsatilsin) Obyektiv tekshiruv maʼlumotlari (barcha aʼzolar va tizimlar boʻyicha) ___________________________ ________________________________________________________________________________________ (aviatsiya xodimini koʻrikdan oʻtishida yaroqlilik darajasini oʻzgartirgan shifokor tomonidan toʻldiriladi) Tahliliy, uskunaviy, rentgenologik va boshqa tekshiruvlar natijalari __________________________ ________________________________________________________________________________________ Asosiy va yondosh tashxis (asoslash lozim) _________________________________________________ Tibbiy uchish komissiyaning xulosasi: “Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari asosida ______________________________________ (Tibbiy-uchish komissiyasining xulosasi toʻliq koʻrsatilsin) Tibbiy-uchish komissiyasining davolash-profilaktika va boshqa tavsiyalari _______________________ ________________________________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ M.Oʻ. Tibbiy-uchish komissiyasining raisi __________________________________ (F.I.O. imzo) Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining manzili __________ Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy ekspertlari xulosasi va tavsiyalari: ________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ M.Oʻ. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy eksperti __________________________________________

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 6-ILOVA

“Oʻzaviatsiya” agentligi CAA of Uzbekistan TIBBIY SERTIFIKAT MEDICAL CERTIFICATE № 0000000 Klass / class □1 □2 □3 Ismi va familiyasi First and Last name Tugʻilgan sanasi, oy, yil: Date of birth: Fuqaroligi: Nationality: Kasbi: Occupation: Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan talablarga javob beradi Meets the requirements of the legislation of the Republic of Uzbekistan Cheklovlar / Limitations: Berilgan sana / Date of issue: Amal qilish muddati / Expire date: Xulosa beruvchining ismi va familiyasi: Name of medical examiner: Imzo, muhr / signature, stamp

orqa tomoni Davriy tekshiruvlar Periodical check Keyingi tekshiruv sanasi Date of next check Oraliq tibbiy nazorat intermediate medical check-up Tashkilot shifokorining imzosi Signature of the organization's doctor Sertifikat egasi faoliyatni amalga oshirish vaqtida ushbu sertifikatni aviatsiya xodimi guvohnomasi bilan birga olib yurishi shart. Holder must carry this certificate with license when carrying out activities. Sertifikat egasining imzosi Signature of holder:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 7-ILOVA

Ekspluatatsiya cheklov kodlari va ularning tavsiflari

1. Ekspluatatsiya cheklov kodlari:

TXCh/TML — tibbiy xulosa amal qilish muddatining cheklanishi / restriction of the period of validity of the medical certificate;

UMK/VDL — uzoqdan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective distant vision;

UOʻYaK/VML — uzoq, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective distant, intermediate and near vision;

YaKK/VNL — yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash / correction for defective near vision;

IUK/VXL — ish sharoitidan kelib chiqqan holda uzoqni koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash (faqat 3-klass tibbiy xulosasi uchun, havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi dispetcherlar uchun) / correction for defective distant vision depending on the working environment (for 3 class only, ATCOs);

KFKK/CCL — faqat kontakt linzalaridan foydalangan holda koʻrish qobiliyatini korreksiyalash / correction by means of contact lenses only;

KU/VCL — faqat kunduzgi vaqtdagi parvozlar (kunduzgi parvozlar) uchun haqiqiy / valid by day only;

IMU/OML — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida yoki malakali ikkinchi uchuvchi bilan haqiqiy / valid only as or with qualified co pilot;

IUYa/OCL — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida haqiqiy / valid only as co pilot;

YU/OPL — faqat yoʻlovchilarsiz uchish uchun haqiqiy / valid only with out passengers;

YaIX/OSL — faqat xavfsiz uchuvchi bilan birgalikda va kabina ekipaji yagona boʻlmagan, ikki tomonlama boshqaruvga ega boʻlgan havo kemasi uchun haqiqiy / valid only with safety pilot and in aircraft with dual controls, not for solo cabin crew;

KNK/OAL — koʻrsatilgan turdagi havo kemasi uchun yaroqli / restricted to demonstrated aircraft type;

TQB/ANL — faqat tasdiqlangan qoʻlda boshqaruv uchun haqiqiy / valid only with approved hand controls;

SIA/ODL — smenada ikkinchi aviadispetcher boʻlganda haqiqiy / valid only with second ATCOs.

2. Ekspluatatsiya cheklov kodlarining tavsiflari:

TML — tibbiy xulosa amal qilish muddatining cheklanishi (tibbiy xulosaning amal qilish muddati xulosada koʻrsatilgan muddat bilan cheklanadi, mazkur muddat tibbiy koʻrikdan oʻtilgan kundan eʼtiboran hisoblanadi, ilgari berilgan tibbiy xulosaning amal qilish muddatidan qolgan qismi haqiqiy emas deb topiladi, tibbiy xulosa egasi belgilangan tartibda navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishi hamda barcha tibbiy tavsiyalarga rioya qilishi shart);

VDL — korreksiyalovchi linzalar taqish va zaxira juft koʻzoynakning mavjud boʻlishi;

a) uzoqdan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash:

guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va Tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan uzoqdan koʻrishni korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalar taqadi;

kontakt linzalaridan foydalanishga TUK oftalmologi tomonidan ruxsat beriladi;

kontakt linzalaridan foydalanganda TUK oftalmologi tomonidan tavsiya etilgan zaxira juft koʻzoynak mavjud boʻlishi kerak;

VML — multifokal koʻzoynak taqish va zaxira juft koʻzoynakning mavjud boʻlishi;

b) uzoq, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash:

guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan uzoqdan, oʻrta va yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi koʻzoynaklar yoki kontakt linzalar taqadi;

faqat yaqindan koʻrishni korreksiyalovchi kontakt linzalari va toʻliq gardishli koʻzoynaklardan foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi;

VNL — yonida koʻrish qobiliyatini korreksiyalovchi koʻzoynak va zaxira juft koʻzoynaklar mavjud boʻlishi;

v) yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash:

guvohnoma egasi guvohnoma orqali berilgan huquq va majburiyatlarini amalga oshirishda tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi tomonidan foydalanish uchun ruxsat berilgan yaqindan koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi koʻzoynaklardan bevosita foydalanish imkoniyatiga ega boʻlishi kerak;

faqat yaqindan koʻrishni korreksiyalovchi kontakt linzalari va toʻliq gardishli koʻzoynaklardan foydalanilishiga yoʻl qoʻyilmaydi;

VXL — ish sharoiti bilan bogʻliq zaruriyatga koʻra uzoqni koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalash (agar havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi dispetcherning ish maydoni 100 sm gacha boʻlgan masofada boʻlsa, uzoq masofani koʻrish qobiliyati buzilishini korreksiyalovchi linzalardan foydalanilmaydi, uzoq masofaga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi belgilangan talablarga muvofiq boʻlmaganda, biroq oʻrta va yaqin masofaga korreksiyasiz koʻrish oʻtkirligi belgilangan talablarga javob beradigan talabgorlar, agar ularning ish faoliyati sohasi koʻrish maydoni doirasida oʻrta va yaqin masofada (100 sm gacha) joylashgan boʻlsa, korreksiyalovchi linzalarsiz ishlashi mumkin, mazkur cheklov faqat 3-klass tibbiy xulosaga ega boʻlgan havo harakatiga xizmat koʻrsatish dispetcherlariga nisbatan qoʻllaniladi);

CCL — faqat kontakt linzalaridan foydalangan holda koʻrish qobiliyatini korreksiyalash (tibbiy koʻrik natijalari bilan tasdiqlangan va TUK oftalmologi bilan kelishilgan koʻrish qobiliyati buzilishini barcha masofalar uchun korreksiyalash, bunda TUK oftalmologi tomonidan tayinlangan zaxira juft koʻzoynaklari mavjud boʻladi, cheklov faqat kabina ekipajining tibbiy xulosalari uchun qoʻllaniladi);

VCL — faqat kunduzgi vaqtdagi parvozlar uchun haqiqiy (cheklov turli darajadagi ranglarni idrok etish qobiliyati buzilgan xususiy uchuvchilarga, ularning guvohnomasi orqali berilgan huquq va majburiyatlarni faqat kunduzgi vaqtda amalga oshirishga ruxsat beradi);

OML — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida yoki malakali ikkinchi uchuvchi bilan haqiqiy (bir ekipajli havo kemalarini boshqaruvchi uchuvchilar uchun belgilangan talablarga javob bermaydigan, biroq koʻp ekipajli havo kemalarini boshqaruvchi uchuvchilar uchun belgilangan talablarga javob beradigan uchish ekipaji aʼzolariga nisbatan qoʻllaniladi);

OCL — faqat ikkinchi uchuvchi sifatida haqiqiy.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 8-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotiga oʻqishga kiruvchi nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtkazish VARAQASI Fotosurat 3×4 1. Familiyasi, ismi, otasining ismi (toʻliq) __________________________________________________ 2. Tugʻilgan sanasi ___________________________ 3. Millati __________________________________ 4. Maʼlumoti _______________________________ 5. Asosiy kasbi ______________________________ 6. Yashash joyi (shahar, tuman, viloyat) ________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 7. Jismoniy va jarrohlik tekshiruvlar natijalari: 8. Shikoyatlari: ___________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 9. Anamnez (oʻtkazgan kasalliklari, jarohatlar va operatsiyalar): ________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 10. Tana vazni ________________ 11. Boʻyi ____________________ 12. Boʻyi oʻtirgan holda ________ 13. Qoʻl uzunligi _____________________________ 14. Oyoq uzunligi _____________________________ 15. Koʻkrak qafasini aylanasi tinch holda _______ nafas olganda _______ nafas chiqarganda _________ 16. Stenli kuchi ________________ 17. Dinamometriya chap qoʻl _____________ oʻng qoʻl ______________ 18. Spirometriya __________________________________________________________________________ 19. Limfa tugunlari _______________________________________________________________________ 20. Qalqonsimon bez _______________________________________________________________________ 21. Teri qoplamlari _______________________________________________________________________ 22. Ovqatlanishi: _________________________________________________________________________ 23. Mushak tizimining rivojlanganligi _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Suyaklar, mushak tizimi nuqsonlari, churra, venalar varikoz kengayishi mavjudligi va boshqalar _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 25. Tanosil aʼzolari ______________________________________________________________________ 26. Anus va yoʻgʻon ichak _____________________________________________________________________ 27. Tashxis: ______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 28. Sana: __________________ jarroh xulosasi, F.I.O., imzo: __________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 29. Ichki aʼzolar tekshiruvi natijalari: 30. Shikoyatlari: __________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 31. Yurak chegaralari: ______________________________________________________________________ yurak tonlari: _________________________________ puls xususiyati _____________________________ 32. Periferik tomirlar: ___________________________________________________________________ 33. Funksional sinovlar: __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 34. Arterial qon bosimi: ___________________________________________________________________ 35. Endokrin tizimi: ______________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 36. Oʻpka perkussiya va auskultatsiyasi tekshiruvlari: ___________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 37. Oshqozon-ichak tizimi: ishtahasi: ____________ til: _____________ ich kelishi: ________________ qorin auskultatsiyasi va palpatsiyasi: _______________________________________________________ 38. Jigar: _______________________________________________________________________________ 39. Qorataloq: ____________________________________________________________________________ 40. Buyraklar: _________________________________ siydik chiqarish: ___________________________ 41. Qon tekshiruvi ________ sanasi ________ meʼyorda; oʻzgarishlar mavjud boʻlsa koʻrsating _________ 42. Siydik tekshiruvi ________ sanasi _______ meʼyorda; oʻzgarishlar mavjud boʻlsa koʻrsating _______ 43. Koʻkrak qafasini rentgeni (flyurografiyasi): ______________________________________________ 44. Elektrokardiogramma va qoʻshimcha laborator tekshiruvlar natijalari: ________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 45. Tashxis: ______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 46. Sana: ___________ terapevt xulosasi, F.I.O., imzo: ________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 47. Asab tizimi tekshiruvi natijalari: Shikoyatlari: bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, hushdan ketish, tutqanoq, koʻp terlash, serzardalik, uyqu buzilishlari va hokazo (mavjud boʻlsa tagiga chizing va tavsiflang) ______________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 48. Irsiy kasalliklar _____________________________________________________________________ 49. Anamnez: a) bolalikdagi nevrotik (nevroz) alomatlar, tutqanoqlar: ___________________________ _________________________________________________________________________________________ b) jarohatlar va ruhiy jarohatlar: _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ v) oʻtkazgan yuqumli kasalliklari sanalari bilan: _____________________________________________ _________________________________________________________________________________________ g) oʻtkazgan asab kasalliklari sanalari bilan: ________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 50. Vazomotor buzilishlar: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 51. Dermografizm (qizil, oq, oʻzgaruvchan, shish bilan, urtikar) turgʻun: ___________________________ _________________________________________________________________________________________ 52. Ashner simptomi _______________________ 53. Pilomotor refleksi _________________________ 54. Terlash _____________ 55. Qovoq titrashi ______________ 56. Barmoqlar titrashi ______________ 57. Oyoq-qoʻllar: quruq, nam, sianotik (tagiga chizing, tavsiflang) ________________________________ _________________________________________________________________________________________ 58. Psixolog xulosasi: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 59. Markaziy va periferik nerv tizimi: koʻz qorachigʻi __________________________________________ 60. Chanoq nervlari: _______________________________________________________________________ ________________________________________ 61. Xvostek simptomi _____________________________ 62. Harakatlantiruvchi soha: _______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 63. Mushak qoʻzgʻaluvchanligi: _______________________________________________________________ 64. Reflektor sohalari: qoʻllar: oʻng: ________________________ chap: ____________________________ tizza: oʻng: _____________ chap: _____________ axilles toʻpigʻi: oʻng: _____________ chap: ____________ patologik: __________________________________ 65. Romberg: ________________________________ 66. Koordinatsiya: ___________________________ 67. Teri reflekslari: ________________________ 68. Periferik nervlar: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 69. Sezgi sohasi: _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 70. Psixologik tekshiruvlar : Ruhiy holati: a) emotsional soha _________________________________ _________________________________________________________________________________________ b) feʼl-atvori: ___________________________________________________________________________ v) psixofiziologik chidamlilik (tez charchash) _________________________________________________ 71. Maxsus tekshiruvlar: kasbiy psixologik tanlov: ballar yigʻindisi ___________________________ 72. Kasbiy psixologik fazilatlari (KPF), asab psixikasini turgʻunligi (APT), asab psixikasini oʻzgaruvchanligi (APO') aniqlandi; aniqlanmadi (tagiga chiziladi); KPF yetuklik darajasini baholash, mazkur mutaxassislikka oʻqitishning muvaffaqiyatliligini prognozi ____________________________ _________________________________________________________________________________________ I guruh KPF — yuqori, prognoz ijobiy □ II guruh KPF — oʻrtacha, prognoz noaniq □ III guruh KPF — past, prognoz salbiy □ 73. Psixolog xulosasi: ____________________________________________________________________ ________________________________________________________________________________________ (mutaxassislikka) tavsiya etiladi; tavsiya etilmaydi, __________________________________________________________ sana ____________ Psixolog F.I.O., imzo: __________________________ 74. Sana: __________ nevrolog xulosasi, F.I.O., imzo: _________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 75. Lor-aʼzolari tekshiruvlari natijalari: shikoyatlari va lor-aʼzolarini holati, nutqi, Yevstaxiev naychasini oʻtkazish qobiliyati: _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 76. Burun yoʻli: chap tomon: __________________________ oʻng tomon: _____________________________ hid bilish (I, II, III, IV darajalar): chap tomon: ________________________________________________ oʻng tomon: ____________________________________________________ 77. Akusticheskaya impedansometriya (timpanometriya): “A”, “S”, “B, “D”, “E” turlari _______________ _________________________________________________________________________________________ 78. Barofunksiya (darajalarda): BF 1, 2, 3, 4 dar. 1 daraja — oddiy yutinishda YEN oʻtkazish qobiliyati BF 1, 2, 3, 4 dar. 2 daraja — Toynbi sinovida YEN oʻtkazish qobiliyati 3 daraja — Valsalva sinovida YEN oʻtkazish qobiliyati 4 daraja — Valsalva sinovida YEN oʻtkazish qobiliyati yoʻqligi 79. Eshitish oʻtkirligi: m. __________________ m. diskant guruhidagi soʻzlarga eshit. oʻtkir. m. __________________ m. m. __________________ m. bas guruhidagi soʻzlarga eshit. oʻtkir. m. __________________ m. m. __________________ m. soʻzlashuv nutqidagi eshit. oʻtkir. m. __________________ m. 80. Vestibyulyar faoliyatning tekshiruvlari: ______________________ Aylanishga qarshi illyuziyani his qilish davomiyligi ________________ ___________________________ Nistagmga qarshi davomiylik ___________________________ Oʻngga aylantirishdan soʻng Chapga aylantirishdan soʻng 0, I, II, III darajalar 0, I, II, III darajalar Vegetativ reaksiya: a) yurak urishining tezlashuvi a) yurak urishining tezlashuvi rangining oqarishi rangining oqarishi ter chiqishi ter chiqishi b) koʻngil aynishi b) koʻngil aynishi qayt qilish qayt qilish 81. Ovoz xususiyati ________________________________________________________________________ 82. Qoʻshimcha tekshiruvlar (burun yondosh boʻshliqlari rentgenografiyasi va boshqalar): ______________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 83. Tashxis: ______________________________________________________________________________ 84. Sana: __________ otorinolaringolog xulosasi, F.I.O., imzo: ________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 85. Koʻrish aʼzolari tekshiruvlari natijalari: shikoyatlari va koʻrish aʼzolarining holati: _____ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 86. Rang ajratish (Rabkin jadvali, XFAT (IKAO) standartlari asosidagi polixromatik jadvallar, anomaloskop tekshiruvi): __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 87. Koʻrish oʻtkirligi: korreksiyasiz: chap koʻz: ___________________ oʻng koʻz: ______________________ 88. Koʻrish oʻtkirligi: korreksiya bilan: chap koʻz: ___________________ oʻng koʻz: ____________________ 89. Refraksiya (skiaskopiya): chap koʻz: ____________________ oʻng koʻz: ____________________________ 90. Tungi koʻrish: _________________________________________________________________________ 91. Koʻz qorachiqlari: chap koʻz: ________ oʻng koʻz: ________ Qovoqlar: chap: _________ oʻng: _________ Koʻz qorachiqlarining reflektor reaksiyasi ___________________________________________________ Konyuktiva: ______________________________________________________________________________ Muguz parda: chap koʻz: ________ oʻng koʻz: _______ Koʻz yosh apparati: chap koʻz: _______ oʻng koʻz: ________ 92. Aniq gʻilaylik (geterotropiya): hamkor: ____________________ paralitik: ____________________ Meddoks shkalasi boʻyicha: yaqindan: gorizontal ____________________ vertikal: ___________________ uzoqdan: gorizontal ___________________ vertikal: _____________________ Yoʻnaltirish harakati: yaqindan: gorizontal _____________________ vertikal: _____________________ uzoqdan: gorizontal __________________ vertikal: ______________________ Koʻz olmasining harakatchanligi: chap koʻz: ____________________ oʻng koʻz: ________________________ Birgalikda harakatda konvergensiya yaqin nuqtasi ____________ birlashgan (assotsiyalangan) ________ 93. Yaqqol koʻrishning turgʻunligi: __________________________ yetakchi koʻz: ______________________ 94. Koʻrish maydoni: perimetriya, obyekt-5mm: chap koʻz: ______________ oʻng koʻz: __________________ 95. Koʻz tubi: chap koʻz: _____________________________ oʻng koʻz: ______________________________ 96. Binokulyar koʻrish: _____________________________________________________________________ 97. Stereoskopik koʻrish (fazoni idrok qilish) ________________________________________________ 98. Qoʻshimcha tekshiruvlar: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 99. Tashxis: _______________________________________________________________________________ 100. Sana: _______________ oftalmolog xulosasi, F.I.O., imzo: _________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 101. Tishlar va ogʻiz boʻshligʻining tekshiruv natijalari: shikoyatlari va anamnez: ______________ _________________________________________________________________________________________ Tishlam (tish qisishi) : __________________________ Milklar: _________________________________ Ogʻiz boʻshligʻining shilliq qavati ___________________________________________________________ 102. Tishlar ______________________________________________________________________________ 103. Tashxis: _____________________________________________________________________________ Sana: ____________ stomatolog F.I.O., imzo: _________________________________________________ 104. Teri-tanosil tekshiruv natijalari: __________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 105. Tashxis: _____________________________________________________________________________ Sana: _____________ dermatovenerolog F.I.O., imzo: __________________________________________ 106. Tashxis (asosiysidan boshlab): _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ “Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari”ga asosan ____________________________________ _____________________________ fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishga yaroqli (yaroqsiz). (mutaxassislik koʻrsatilsin) Sana: ______________ Tibbiy-uchish komissiyasi raisi , F.I.O., imzo: ____________________________ M.Oʻ.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 9-ILOVA

NEVROLOGIK TEKSHIRUV HISOBOTI

(konfidensial tibbiy maʼlumot)

Nevrologik tekshiruv natijalari: 1. Shikoyatlar (bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, asabiylashish, terlash, hushidan ketish, talvasalar, tirishish, uyqu buzilishi va boshqalar — tagini chizish, tavsiflash), sanasi va koʻrikdan oʻtuvchining imzosi _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Irsiy kasalliklari _____________________________________________________________________ 3. Nevrologik anamnez (bolalikdagi nevrotik hodisalar, konvulsiyalar travmalar va psixotravmalar) nerv tizimining oʻtmishdagi kasalliklari ____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 4. Vazomotor buzilishlar __________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 5. Dermografizm (qizil, oq, oʻzgaruvchan, shish), turgʻun __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 6. Ashner simptomi __________________________ 7. Terlash ___________________________________ 8. Pilomotor refleks _____________________________________________________________________ 9. Qovoqlar titrashi _________________________ Barmoqlar titrashi __________________________ 10. Oyoq-qoʻllarning quruqligi, namligi, koʻkarganligi __________________________________________ 11. Koʻz qorachigʻi __________________________________________________________________________ 12. Bosh miya nervlari ______________________________________________________________________ 13. Xvostek simptomi ______________________________________________________________________ 14. Harakatlanish aʼzolari _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 15. Mushaklar qoʻzgʻaluvchanligi _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Reflektor sohalar: qoʻllar — chap _________________________ oʻng ___________________________ Tizzalar refleksi: — chap ______________________________ oʻng _______________________________ Axill refleksi — chap _______________________________ oʻng _________________________________ Patologik reflekslar _____________________________________________________________________ 17. Romberg pozasi — oddiy ________________________ murakkablashgani _______________________ 18. Koordinatssiya ____________________________ 19. Teri reflekslari _________________________ 20. Periferik nervlar _____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 21. Sezgi sohasi __________________________________________________________________________ 22. Tekshiruv natijalarini tahlil qilish ___________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 23. Boshqa tekshiruvlar ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Psixologik tekshiruvlar _______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 25. Tashxis _______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 26. Nevrolog shifokor tavsiyalari ___________________________________________________________ 27. Nevrolog shifokorning bayonoti: Men ushbu ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan nevrologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman. 28. Joy va sana: __________________________________________________________________________ Nevrologning F.I.O. _____________________________________________________________________ ___________________________________________ imzosi _____________________________________ manzili: _________________________________________________________________________________ telefon/faks: __________________________________________________________________ shaxsiy muhri:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 10-ILOVA

JARROH TEKSHIRUVINING HISOBOTI

Jarrohlik va jismoniy tekshiruv natijalari: 1. Shikoyatlar, sanasi va koʻrikdan oʻtuvchining imzosi __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Tana vazni _________________ 3. Boʻyi _____________________ 4. Oyoq uzunligi _______________ 5. Koʻkrak qafasi aylanasi: tinch holda _________, nafas olish _________, nafas chiqarish ___________ 6. Teri va teri osti yogʻ qatlami _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 7. Mushaklar tizimini rivojlanishi ________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 8. Suyak tizimi nuqsonlari, muskullar, tomirlarning varikoz kengayishi, churralar mavjudligi, qomati, yurish-turish va boshqalar. __________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 9. Tashqi jinsiy aʼzolar holati ____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 10. Limfa tugunlari ______________________________________________________________________ 11. Qalqonsimon bez ______________________________________________________________________ 12. Qorin boʻshligʻi aʼzolari ________________________________________________________________ 13. Tekshiruv natijalarini tahlil qilish (rentgenografiya, spirometriya va boshqalar) _____________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Tashxis: _______________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 15. Tavsiyalar: ____________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Jarroh shifokorning bayonoti: Men ushbu ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan jarrohlik koʻrigidan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman. 17. Joy va sana: __________________________________________________________________________ Jarrohning F.I.O.________________________________________________________________________ ___________________________________________ imzosi _____________________________________ manzili: _________________________________________________________________________________ telefon: ____________________________________________________________________________ shaxsiy muhri:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 11-ILOVA

OFTALMOLOGIK TEKSHIRUV HISOBOTI

(konfidensial tibbiy maʼlumot)

1. Ariza topshirilgan davlat: OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI 2. Murojaat qilingan tibbiy xulosa klassi: 1; 2; 3. 3. Familiyasi, ismi, otasining ismi: ________________________________________________________ 4. Birlamchi ariza □ Uzaytirish uchun □ Qaytadan tiklash □ Tibbiy koʻrik 5. Tugʻilgan sana: __________________________________________________________________________ 6. Jinsi: Erkak □ Ayol □ 7. Roʻyxatdan oʻtish raqami: _________________________________________________________________ 8. Tugʻilgan joyi va mamlakati: _____________________________________________________________ 9. Fuqaroligi ____________________________________________________________________________ 10. Soʻralgan guvohnoma turi ________________________________________________________________ 11. Tibbiy maʼlumotlarning berilishiga rozilik: Men ushbu hisobotda mavjud boʻlgan barcha maʼlumotlar, shuningdek har qanday yoki barcha ilova qilingan hujjatlar vakolatli organning tibbiy eksperti, aviatsiya inspektoriga taqdim etilishini tasdiqlayman. Ushbu hujjatlar va elektron shaklda saqlanadigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun foydalaniladigan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining aviatsiya inspektori va tibbiy ekspertining egalik mulki boʻlib qoladi, men shuningdek ularga mening shaxsiy maʼlumotlarimni, shu jumladan sogʻligʻimga tegishli maʼlumotlarni jamlashga va tahlil qilishga rozilik beraman. Sana ______________________________________ Arizachining imzosi: _________________________ Oftalmolog shifokorning imzosi _______________________ 12. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan tekshiruv. 13. Oftalmologik anamnez: _________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Klinik tekshiruv: koʻrish oʻtkirligi har bir koʻz uchun belgilang: normal; buzilishlar: ___________ _________________________________________________________________________________________ 15. Uzoq masofadan koʻrish 5m/6m koʻzoynak kontaktli linzalar oʻng koʻz korreksiya bilan. Chap koʻz korreksiya bilan. Ikkala koʻz korr. bilan. _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 16. Koʻzlarning tashqi tekshiruvi ____________________________________________________________ 17. Koʻzining tashqi koʻrinishi (yoriqli lampa (chiroq) bilan) _____________________________________ 18. Koʻz olmasining holati __________________________________________________________________ 19. Oʻrta masofada koʻrish — 1 m Oʻng koʻz korreksiya bilan. Chap koʻz korreksiya bilan. Ikkala koʻz korreksiya bilan __________________________________________________________________________ 20. Koʻrish maydonlari _____________________________________________________________________ 21. Koʻz qorachigʻi reflekslari _______________________________________________________________ 22. Koʻz tubi ______________________________________________________________________________ 23. Konvergensiya sm _______________________________________________________________________ 24. Akkomodatsiya D _______________________________________________________________________ 25. Koʻz mushaklarining muvozanati (prizmatik D): Uzoq masofa 5 — 6 m Orto Ichki Tashqi Giper Siklo Tropiya Ha Yoʻq; 30 — 50 sm masofada Orto Ichki Tashqi Giper Siklo Foriya Ha Yoʻq. 26. Qisqa masofani koʻrish 30 — 50 sm Oʻng koʻz korr. bilan. Chap koʻz korr bilan. Ikkala koʻz korr. bilan. ___________________________________________________________________________________ 27. Fuzion zaxirasi sinovdan oʻtkazilmagan oʻng koʻz ___________________ chap koʻz _________________ 28. Refraksiya: Sferalar Silind Oʻqi Yaqin chap koʻz ___________________ oʻng koʻz __________________ Haqiqiy refraksiya ________________________________________________________________________ 29. Rangni koʻrish Rabkinning psevdoizoxromatik jadvali Jadvallar soni: _______________________ Xatolar soni __________________ Rang koʻrish qobiliyatining kuchayishi Rang XAVFLI Ha Yoʻq Turi: ________________________________________________________________ Rang XAVFSIZ Ha Yoʻq Turi: _______________________________________________________________ 30. Koʻzoynak _______________________________ 31. Kontakt linzalar _________________________ 32. Koʻz ichki bosimi (mm.rt.st.) Uslub ________________ oʻng koʻz ___________ chap koʻz ____________ 33. Oftalmolog izohlari va maslahatlari: ____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 34. Oftalmolog shifokorning bayonoti: Men ushbu oftalmologik ekspertiza hisobotida ismi-sharifi koʻrsatilgan arizachini shaxsan oftalmologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman. 35. Joy va sana: ___________________________________________________________________________ Oftalmologning F.I.O. ____________________________________________________________________ ___________________________________________ imzosi _____________________________________ manzili: _________________________________________________________________________________ telefon: _____________________________________________________________________ shaxsiy muhri:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 12-ILOVA

OTORINOLARINGOLOGIK TEKSHIRUV HISOBOTI

(konfidensial tibbiy maʼlumot)

1. Ariza topshirilgan davlat: OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI 2. Murojaat qilingan tibbiy xulosa klassi: 1; 2; 3. 3. Familiyasi, ismi, otasining ismi: _________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 4. Birlamchi ariza □ Uzaytirish uchun □ Qaytadan tiklash □ Tibbiy koʻrik 5. Tugʻilgan sana, oy, yil: ___________________________________________________________________ 6. Jinsi: Erkak □ Ayol □ 7. Roʻyxatdan oʻtish raqami: __________________________________________________________________ 8. Tugʻilgan joyi va mamlakati: _____________________________________________________________ 9. Fuqaroligi ____________________________________________________________________________ 10. Soʻralgan guvohnoma turi ________________________________________________________________ 11. Tibbiy maʼlumotlarning berilishiga rozilik: Men ushbu hisobotda mavjud boʻlgan barcha maʼlumotlar, shuningdek har qanday yoki barcha ilova qilingan hujjatlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining tibbiy eksperti, aviatsiya inspektoriga taqdim etilishini tasdiqlayman. Ushbu hujjatlar va elektron shaklda saqlanadigan tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun foydalaniladigan maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining aviatsiya inspektorini va tibbiy ekspertining egalik mulki boʻlib qoladi, men shuningdek ularga mening shaxsiy maʼlumotlarimni, shu jumladan sogʻligʻimga tegishli maʼlumotlarni jamlashga va tahlil qilishga rozilik beraman. Sana ______________________________________ Arizachining imzosi: _________________________ Otorinolaringolog shifokorning imzosi _______________________ 12. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan tekshiruv. 13. Otorinolaringologik anamnez: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Klinik tekshiruv, har bir aʼzo tekshiriladi: T/r Tana aʼzolari Normal Buzilishlar 15. Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi 16. Ogʻiz boʻshligʻi, tishlar 17. Tomoq (halqum) 18. Burun yoʻllari va burunhalqum qismi (shu jumladan oldingi rinoskopiya) 19. Vestibyulyar tizim, shu jumladan Romberg testi 20. Nutq 21. Sinuslar 22. Tashqi eshitish yoʻllari, quloq pardasi 23. Pnevmatik otoskopiya 24. Impedanstimpanometriya, Valsalva sinovi (faqat birlamchi tekshiruvda) 25. Qoʻshimcha testlar (tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida) Qoʻllanilmadi 26. Nutq audiometriyasi 27. Orqa rinoskopiya 28. Spontan va kalorik sinovlar 29. Differensial kalorik sinovi yoki aylanish vestibyulyar sinovi 30. Bilvosita yoki fibrooptik laringoskopiya 31. Tonal audiometriya va audiogramma, A4 shaklidagi audiometr qurilmasida oʻtkazilgan tekshiruv hisoboti biriktirilgan 32. Otorinolaringolog shifokorning izohlari va tavsiyalari: ___________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 33. Otorinolaringolog shifokorning bayonoti: Men ushbu otorinolaringologik ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan otorinolaringologik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman. 34. Joy va sana: ___________________________________________________________________________ Otorinolaringolog shifokorning F.I.O. _____________________________________________________ ___________________________________________ imzosi _____________________________________ manzili: __________________________________________________________________________________ Telefon: ________________________________________________________________ Otorinolaringolog shifokorning muhri:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 13-ILOVA

TERAPEVTIK TEKSHIRUV HISOBOTI

(konfidensial tibbiy maʼlumot)

1. Ismi, familiyasi va otasini ismi, tugʻilgan yili ___________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan yoʻnalish _______________________________________________________________ 3. Boʻyi (sm) ________________________________ 4. Tana vazni (kg) ____________________________ 5. Koʻz rangi ________________________________ 6. Soch rangi _________________________________ 7. Qon bosimi (mm. sim.ust.) sistolik _______________________ diastolik _______________________ 8. Tin holda puls ________________ Chastotasi (daqiqada) ________________ Ritm ________________ Klinik tekshiruv: _________________________________________________________________________ T/r Tana sohasi Norma Buzilishlar 1. Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi 2. Ogʻiz boʻshligʻi, tomoq, tishlar 3. Burun, burun boʻshliqlari 4. Quloqlar, oʻrta quloq, nogʻora pardaning harakatchanligi 5. Koʻzlar, shilliq parda 6. Oʻpka, koʻkrak qafasi, nafas olish chastotasi 7. Yurak 8. Qon tomir tizimi 9. Qorin, churra, jigar, qorataloq 10. Endokrin tizimi 11. Qoʻl-oyoqlar, boʻgʻimlar 12. Umurtqa pogʻonasi va harakat-tayanch tizimi 13. Teri va limfatik tugunlar 14. Qon bosimi 15. Puls, ritm xususiyatlari 16. Identifikatssiya belgilari, tatuirovka, chandiqlar va boshqalar 17. Buzilishlar va normadan ogʻishlarni tavsiflash, har bir izoh oldidan tegishli raqam koʻrsatiladi. _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 18. Umumiy terapevtik tekshiruv: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 19. Terapevt shifokorning izohlari va tavsiyalari: ____________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 20. Terapevt shifokorning bayonoti: Men ushbu terapevtik ekspertiza hisobotida ismi koʻrsatilgan arizachini shaxsan terapevtik koʻrikdan oʻtkazib, tekshirganimni va ushbu hisobotda barcha tekshiruv natijalari toʻliq va aniq etib belgilanganligini tasdiqlayman. 21. Joy va sana: ___________________________________________________________________________ Terapevt shifokorning F.I.O._______________________________________________________________ ___________________________________________ imzosi _____________________________________ manzili: __________________________________________________________________________________ Telefon/faks: __________________________________________________________________ Terapevt shifokorning muhri

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 14-ILOVA

AVIATSSIYA TIBBIY EKSPERTINING TIBBIY KOʻRIK HAQIDA HISOBOTI

(konfidensial tibbiy maʼlumot)

1. Ismi, familiyasi va otasining ismi, tugʻilgan yili __________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 2. Tekshiruv toifasi: birlamchi; kengaytirilgan; qayta tiklash uchun; uzaytirish uchun; ixtisoslashtirilgan yoʻnalish _______________________________________________________________ 3. Boʻyi (sm) ________________________________ 4. Tana vazni (kg) ____________________________ 5. Koʻz rangi ________________________________ 6. Soch rangi ________________________________ 7. Qon bosimi (mm. sim.ust.) sistolik _______________________ diastolik _______________________ 8. Tin holda puls _____________ Chastotasi (daqiqada) __________ Ritm ________________________ Klinik tekshiruv: _________________________________________________________________________ T/r Tana sohasi Norma Buzilishlar 1. Bosh, yuz, boʻyin, bosh terisi 2. Ogʻiz boʻshligʻi, tomoq, tishlar 3. Burun, burun boʻshliqlari 4. Quloqlar, oʻrta quloq, nogʻora pardaning harakatchanligi 5. Koʻzlar — koʻz kosasi va qoʻshimchalari: koʻrish maydoni 6. Koʻzlar — koʻz qorachigʻi, rangi, koʻz tubi 7. Koʻzlar — koʻz olmasining harakatchanligi, nistagm, koʻz mushaklarining muvozanati 8. Oʻpka, koʻkrak qafasi, sut bezlari 9. Yurak 10. Qon tomir tizimi 11. Qorin, churra, jigar, qorataloq 12. Anus, toʻgʻri ichak 13. Tanosil aʼzolari 14. Endokrin tizimi 15. Qoʻl-oyoqlar, boʻgʻimlar 16. Umurtqa pogʻonasi va harakat-tayanch tizimi 17. Nevrologiya — reflekslar va boshqalar 18. Ruhiy-asab tizimi 19. Teri va limfatik tugunlar 20. Identifikatsiya belgilari, tatuirovka, chandiqlar va boshqalar 21. Buzilishlar va normadan ogʻishlarni tavsiflash, har bir izoh oldidan tegishli raqam koʻrsatiladi. _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 22. Umumiy terapevtik tekshiruv: ___________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 23. Koʻrish oʻtkirligi 5 m/6m masofada Korreksiyasiz Korr. bilan Koʻzoynak Kontakt linzalar Oʻng koʻz Chap koʻz Ikkala koʻz 24. Oʻrta masofada koʻrish 4-sonli 100 sm ga Korreksiyasiz □ Korreksiya bilan □ Ha Yoʻq Ha Yoʻq Oʻng koʻz Chap koʻz Ikkala koʻz 25. Yaqin masofada koʻrish 5-sonli 30 — 50 sm ga Korreksiyasiz □ Korreksiya bilan □ Ha Yoʻq Ha Yoʻq Oʻng koʻz Chap koʻz Ikkala koʻz 26. Koʻzoynak 27. Kontakt linzalar Ha □ Yoʻq □ Turi: Ha □ Yoʻq □ Turi: 28. Rang koʻrish: Normada □ Anormal □ Psevdoizoxromatik jadvallar Turi Jadvallar soni Xatolar soni 29. Eshitish qobiliyati Oʻng quloq Chap quloq Tekshiruvchiga orqa oʻgirib 2 m masofada oddiy ovoz balandligi bilan suhbat Ha □ Yoʻq □ Ha □ Yoʻq □ 30. Audiometrik tekshiruv Gs 500 1000 2000 3000 Oʻng quloq Chap quloq 31. Peshob tahlili Norma □ Anormal □ Glukoza Oqsil Qon Boshqalar 32. Ruhiy salomatlik muammolari muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □ 33. Xulq-atvor bilan muammolar muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □ 34. Jismoniy sogʻliqni saqlashga qaratilgan tadbirlar muhokama qilindi Ha □ Yoʻq □ 35. Profilaktik va sogʻlomlashtirish tadbirlari ishlab chiqilgan Ha □ Yoʻq □ 36. Tekshiruvlar Normada Anormal/izohlar Bajarilmagan 37. EKG 38. Audiogramma 39. Boshqa tekshiruvlar 40. Tibbiy uchish komissiyasi aʼzolarining tavsiyalari: _________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 41. Nomzodning F.I.O.: ____________________________________________________________________ Tugʻilgan sanasi, oy, yil.: __________________________________________________________________ Yaroqli □ klass Quyida imzo chekuvchi tibbiy xulosani berdi (nusxasi ilova qilinadi) Yaroqsiz □ klass Asos: ____________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Qoʻshimcha tekshiruvlar belgilangan Ha □ Yoʻq □ Agar ha boʻlsa tekshiruvni asoslantiring, kim tomonidan va qachon oʻtkaziladi. _____________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 42. Cheklovlar, izohlar: ____________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 43. Aviatsiya tibbiy eksperti bayonoti: Tayinlangan tibbiy uchish komissiyasi aʼzolaridan iborat guruhimni ushbu hisobotda koʻrsatilgan nomzod (F.I.O). _____________________________________ ni shaxsan tibbiy koʻrikdan oʻtkazganligini va barcha tibbiy koʻrik va tibbiy tekshiruvlar natijalari ilovalari bilan toʻliq, toʻgʻri va aniq rasmiylashtirilganligini tasdiqlayman. Men, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi tomonidan belgilangan talablarning buzilishida Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligiga koʻra jazo choralari koʻrilishi bilan tanishman. 44. Joy va sana 46. Aviatsiya tibbiy eksperti (F.I.O., imzo) TUK nomi, muhri 45. Komissiya aʼzolarining F.I.O. va imzosi Adres: El. pochta: Telefon:

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 15-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi

__________________________ (fuqaro aviatsiyasi tashkiloti nomi) xodimlar boʻlimiga “Tibbiy xulosa” berish rad etilganligi toʻgʻrisida XABARNOMA _______-sonli Nomzod _________________________________________________________________________________ (F.I.O.) Aviatsiya qoidalariga asosan ___________________________________________________ga yaroqsiz deb (kasbi) topilgani sababli tibbiy xulosa (sertifikat) berish rad etildi. Tavsiyalar: qayta koʻrikdan oʻtish tavsiya etilmaydi ______________________________________________ keyin qayta koʻrikdan oʻtish tavsiya etiladi ____________________________________________ 20___ y. “____” _______________. ________________________________________________________________________________________ (tibbiy ekspert F.I.O., imzosi) M.Oʻ.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 16-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining Aviatsiya tibbiyoti boʻlimiga taqdim etish uchun Aviatsiya xodimlari orasida oʻlim yoki toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish holatlarini tahlil qilish uchun SOʻROVNOMA 1. Aviatsiya xodimining F.I.O.______________________________________________________________ 2. Tugʻilgan sanasi ___________________________ 3. Oilaviy holati: oilali; ajrashgan; yolgʻiz. 4. Mansabi: komandir; 2-uchuvchi; shturman; bortmuhandis; uchuvchi-instruktor; bortradist; bortmexanik; dispetcher, bortoperator; bortkuzatuvchi; planerchi. 5. Havo kemasi turi _________________________ 6. Mehnat staji _____________________________ 7. Uchuvchining klassi ________________________ 8. Umumiy uchish soati ________________________ 9. Mazkur turdagi havo kemasida uchgan soati __________________ 10. Holat sodir boʻlgan sana ____________________ 11. Kasallik (kasallanish)ning ilk belgilari paydo boʻlgan joy: aeroportda; aeroportdan tashqarida; uchish (parvoz, ish) vaqtida; uchish (parvoz, ish)dan keyin, noaniq. 12. Holat boʻyicha kimga, qachon, qayerda va kim orqali maʼlumot berilgan __________________________ _________________________________________________________________________________________ 13. Holat boʻyicha hududiy tibbiy muassasaga murojaat qilinganmi ______________________________ _________________________________________________________________________________________ 14. Holat yakuni: qisqa muddatli ish qobiliyatini yoʻqotish (1 sutkagacha); uzoq muddatli ish qobiliyatini yoʻqotish (1 sutkadan koʻp); oʻlim. 15. Holat yakuni sodir boʻlgan joy: havo kemasida, tibbiy punktda; boshqa joy (koʻrsating) _________________________________________________________________________________________ 16. Holatning havo xavfsizligiga taʼsiri: taʼsiri yoʻq; aerodromga majburiy qoʻnish; aerodromdan tashqariga majburiy qoʻnish; avariya; katastrofa. 17. Oxirgi yil davomida tibbiy muassasa shifokori qabulida boʻlgani ___________________________ 18. Anamneziga oid oʻtkazgan kasalliklari, operatsiya, jarohatlar va hokazo: _______________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 19. Oxirgi uchishdan oldingi tibbiy koʻrik ___________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 20. Ish qobiliyati yoʻqolishining yoki oʻlimning bevosita sabablari (taxmin qilinayotganlari + belgisi bilan belgilanadi, boshqa sabablar boʻlsa boʻsh ustunda koʻrsatiladi). Infeksiyalar Qon ketishi Intoksikatsiya Jarohatlar Yurak qon-tomir yetishmovchiligi Ovqat hazm qilish aʼzolari faoliyatining buzilishi Nafas faoliyatining buzilishi Miyada qon aylanishining buzilishi 21. Oxirgi 3 yil davomida tibbiy koʻrikdan oʻtish natijalari haqida maʼlumotlar: Yil 20____ y. 20____ y. 20____ y. Tana vazni Boʻyi Qon bosimi Yurak qisqarishlari soni EKG xulosasi Terapevt Nevrolog Jarroh Oftalmolog Otorinolaringolog Psixolog Tibbiy koʻrik sanasi, tashxis, tavsiyalar 22. Kasallikning (kasallanishning) xuruj davridagi klinik belgilari (tibbiy xodimlar, ekipaj aʼzolari, kasbdoshlar yoki oʻzining maʼlumotlari asosida) ( + belgisi bilan belgilanadi, boshqa sabablar boʻsh ustunlarda koʻrsatiladi): Keskin holsizlik Bachadondan qon ketishi Bosh aylanishi Gavdaning majburiy (noiloj) holati Ogʻriq Gemiparez Soʻlak oqishi Tutqanoq Koʻngil aynishi Yon-atrofning dezoriyentatsiyasi Qayt qilish Asablarning qoʻzgʻalishi Ich ketishi Hushdan ketish Tez-tez siyish Eshitishning yoʻqolishi (pasayishi) Betoʻxtov yoʻtal Koʻrishning yoʻqolishi (pasayishi) Bezgak holati Nafas siqishi (boʻgʻilish) Gematuriya Qon tuflash 23. Toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotishga olib kelgan kasallikning (kasallanishning) tekshiruvidan yoki davolashdan keyingi yakuniy tashxis: _____________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ 24. Patalogoanatom yoki sud-tibbiyot ekspertizasi xulosasi (oʻlikni yorib koʻrishga doir maʼlumotlar bilan birga): _____________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Sana _____________________ Biriktirilgan shifokor (F.I.O., imzo) ____________________________ 25. Oʻlim yoki toʻsatdan ish qobiliyatini yoʻqotish holatining tahlili boʻyicha tibbiy uchish komissiyasi bayonnomasi: _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ tibbiy uchish komissiyasi xulosasi: __________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ M.Oʻ. ___ Sana ______________ tibbiy uchish komissiyasi raisi (F.I.O., imzo) _____________________

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 17-ILOVA

20____ yilda Fuqaro aviatsiyasi xodimlariga komissiya oraligʻi davrida oʻtkazilgan tibbiy kuzatuv natijalari boʻyicha

Uchuvchilar otryadi (dispetcherlar, bortkuzatuvchilar xizmati) (keragini tagiga chizing) Jami shaxslar ___________________ Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokori F.I.O. ______________________ Ulardagi jami kasalliklar (XKK — A00-T98 shifri boʻyicha) _________ T/r Klasslar va kasalliklarning nomi XKK-X-shifri Hisobot yili boshlangunga qadar dispanser nazoratida boʻlgan Hisobot davrida Hisobot yili oxirida dispanser nazoratida boʻlgan Ulardan ayollar dispanser nazoratiga olindi dispanser nazoratidan chiqarildi jami ulardan birinchi marta tashxis qoʻyilganlar jami shu jumladan sogʻayishi bilan oʻlim bilan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 1. Baʼzi bir yuqumli va parazitar kasalliklar A00-V99 2. Oʻsmalar, ulardan: xavfsizi S00-D48 D10-D36 3. Endokrin tizimi kasalliklari, ovqatlanishning buzilishi, modda almashinuvining buzilishi, ulardan: tireotoksikoz qandli diabet E00-Ye90 Ye05 Ye10-Ye14 4. Asab tizimi kasalliklari, ulardan: epilepsiya periferik asab tizimi kasalliklari G00-G99 G 40-41 G50-73 5. Koʻz va uning yondosh apparati kasalliklari, ulardan: glaukoma uzoqni koʻra olmaslik N00-N59 N40-N42 N52.1 6. Quloq va soʻrgʻichsimon oʻsimta kasalliklari N60-N95 7. Qon aylanish tizimi kasalliklari, ulardan: qon bosimi koʻtarilishi bilan kasalliklar serebrovaskulyar kasalliklar I00-I99 I10-I13 I60-I69 8. Nafas olish aʼzolari kasalliklari, ulardan: surunkali faringit, nazofaringit, rinit, sinusit surunkali bodomsimon bezlar, adenoidlar kasalliklari, peritonzillyar abssessi allergik rinit surunkali va aniqlanmagan bronxit J00-J99 J31-J32 J35 J30 J40-43 9. Ovqat hazm qilish aʼzolari kasalliklari, ulardan: oshqozon va oʻn ikki barmoq ichak yara kasalligi gastrit, duodenit surunkali gepatit oʻt pufagini tosh kasalligi oʻt pufagi va oʻt chiqarish yoʻllari kasalliklari K00-K93 K25-26 K29 K73 K80 K81-83 10. Siydik tanosil tizimi kasalliklari, ulardan: glomerulyar, tubulointerstitsial va boshqa buyrak va siydik yoʻllari kasalliklari; buyrak tosh kasalligi; prostata bezi kasalliklari; salpingit, ooforit endometrioz; bachadon eroziyasi va ektropioni; hayz koʻrishning buzilishi N00-N 99 N00-N16 N25-28 N20-23 N40-42 N70 N80 N86 N91-94 11. Homiladorlik, tugʻish, tugʻishdan keyingi davr O00-O99 12. Teri va teri osti yogʻ qatlami kasalliklari L00-L99 13. Suyak-mushak tizimi va biriktiruvchi toʻqima kasalliklari M00-M99 14. Jarohatlar, zaharlanishlar va tashqi sabablar taʼsiridagi baʼzi bir oqibatlar S00-T98 15. Boshqa kasalliklar (X-XKK muvofiq koʻrsatilsin)

Hisobotga ilova qilinadi:

1) 30 kundan ortiq boʻlgan vaqtincha mehnat layoqatini yoʻqotgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., tugʻilgan sanasi, tashxis, mehnatga layoqatsiz boʻlgan kunlarining umumiy soni);

2) 55 yoshdan katta boʻlgan shaxslar roʻyxati;

3) oʻtkazilgan davolash-sogʻlomlashtirish tadbirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (sogʻlomlashtirish turi, har bir tur boʻyicha shaxslar soni);

4) hisobot davrida ishga yaroqsiz deb topilgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., lavozim, “yaroqsiz” deb topilgan tashxis koʻrsatilsin);

5) hisobot yilida oʻlgan shaxslar roʻyxati (F.I.O., tugʻilgan sanasi, lavozimi, oʻlim sanasi, tibbiy -sud ekspertizasi xulosasi, oʻlim sababi).

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 18-ILOVA

Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti nomi 20____ y. “_____” _________________ 20____ y. uchun fuqaro aviatsiyasi havo kemalari ekipaj aʼzolarini uchishdan oldin oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari toʻgʻrisida MAʼLUMOTLAR Koʻrsatkich nomi Uchuvchi rahbarlar tarkibi Samolyot Vertolyot Shturman Bortmuhandis, bortmexanik, bortradist Jami uchuvchilar tarkibi Bortkuzatuvchi Bortoperator HK komandiri 2-uchuvchi HK komandiri 2-uchuvchi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Jami koʻrikdan oʻtgan Jami koʻrikdan chetlatildi Ulardan quyidagi sabablarga koʻra: Oʻtkir kasallik Surunkali kasallikning xuruji Uchishdan oldingi dam olish tartibiga rioya qilmaganligi Davriy tibbiy koʻrikdan oʻtmaganligi Alkogol isteʼmol qilganligi Boshqa sabablar Fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokori (F.I.O., imzo)

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 19-ILOVA

Tibbiy uchish komissiyasi aʼzolari (shifokor — mutaxassislar)ning xonalarini jihozlash uchun kerakli tibbiy texnika va tibbiy buyumlar

1. Terapevt xonasi uchun: sfigmomanometr (tonometr), stetofonendoskop, shpatellar (bir martalik), termometrlar, tibbiy kushetka.

2. Jarroh xonasi uchun: boʻy oʻlchagich, tibbiy tarozi, qoʻl va oyoq kuchini oʻlchovchi dinamometrlar, santimetrli oʻlchov tasmasi, burchak oʻlchagich, stetofonendoskop, negataskop, spirometr, jarrohlik qoʻlqoplari, tibbiy kushetka, sfigmomanometr.

3. Nevrolog xonasi uchun: sfigmomanometr (tonometr), stetofonendoskop, sekundomer, nevrologik tekshiruv uchun bolgʻacha, tibbiy kushetka.

4. Otorinolaringolog xonasi uchun: egiluvchan shtativli stol chirogʻi, vestibyulyar analizatorni tekshirish uchun aylanadigan kreslo (Barani kreslosi), audiometr blanklari bilan, peshona reflektori, til uchun shpatellar (bir martalik), quloq voronkalari, burun oynalari, otoskoplar, qovurgʻasimon egik quloq pinsetlari, buyraksimon lotoklar, katta yigʻiluvchi lupa, kamertonlar yigʻmasi, tibbiy kushetka.

5. Oftalmolog xonasi uchun: jadvalni yoritish uchun uskuna (Rota), Golovin — Sivsev jadvallari, Rabkinning polixromatik jadvali (8, 9-nashrlar), optik oynalar toʻplami, refraktometr, skiaskopik chizgʻich, oftalmoskop (oynali), elektrik oftalmoskop, sharli perimetr (stol perimetri yoritgichi bilan), binokulyar koʻrishni aniqlash uchun asbob (svetotest PBI-1, sinoptofer kabi), tungi koʻrish oʻtkirligi va qorongʻilikka moslashuvchanlikni aniqlash uchun uskuna, egiluvchan shtativli stol lampasi, tirqishli chiroq transformator bilan, Maklakov tonometri, gonioskop, Meddoks shkalasi, ekzoftalmometr, akkomodograf, koʻz yosh yoʻllarini yuvish uchun toʻplam, kampimetr, tibbiy kushetka, anomaloskop.

6. Psixolog xonasi uchun: sekundomer, “Abituriyent” apparati, testlar (blanklar) toʻplami, kompyuterlar va psixologik tekshiruv uchun avtomatlashtirilgan dasturlar toʻplami.

7. Zamonaviy talablarga javob bermaydigan, eskirgan, yaroqsiz holga kelgan tibbiy texnika va tibbiy buyumlar mukammallashtirilgan, zamonaviylariga almashtiriladi.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 20-ILOVA

Tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun tekshiruvlar hajmi

1. Terapevt tekshiruvida: ogʻiz boʻshligʻi, halqum, teri qoplamlari, koʻrinarli shilliq qavatlar, limfa tugunlari va qalqonsimon bez, shaxsning yoshiga mos umumiy koʻrinishi hamda nafas olish, qon aylanish, ovqat hazm qilish va siydik ajratish organlari tekshiruvlari oʻtkaziladi va ularning funksional imkoniyatlari (qobiliyati) aniqlanadi va baholanadi.

2. Jarroh tekshiruvida: tana tuzilishi, mushaklar va teri osti yogʻ qatlamlarini rivojlanishi, qomati, yurishi tekshiriladi.

Teri, limfa tugunlari, periferik tomirlar, suyaklar, qalqonsimon bez, sut bezi, boʻgʻimlar, qorin boʻshligʻi organlari, tashqi jinsiy aʼzolar va orqa chiqaruv teshigi sohalarining holatlari sinchiklab tekshirib, baholanadi.

Toʻgʻri ichak va prostata bezlarining barmoq yordamida tekshiruvi shikoyatlari mavjud boʻlgan erkaklarda va 50 yoshdan boshlab hamma erkaklarda oʻtkaziladi.

Antropometriya (boʻyi, tana vazni, koʻkrak aylanasi, qoʻl dinamometriyasi, spirometriya) koʻrsatkichlari aniqlanadi.

3. Nevrolog tekshiruvida: tashqi koʻrikda teri chandiqlari, atrofiya, fibrillyar va fassikulyar titrashlar tekshiriladi.

Chanoq, miya nervlari, harakatlantiruvchi, reflektor va sezuvchanlik sohalari, statika va koordinatsiya, vegetativ-nerv tizimi (dermografizm, akrotsianoz, gipergidroz, tremor, ortoklinostatik sinov), emotsional-ruhiy holatlari tekshiruvlari oʻtkaziladi va baholanadi.

4. Otorinolaringolog tekshiruvida: tashqi koʻrik, endoskopiya, oldingi va ortki rinoskopiya, otoskopiya, faringoskopiya, laringoskopiya, quloq barofunksiyasi tekshiruvlari oʻtkaziladi, burun orqali nafas olish va hid sezish aniqlanadi.

Vestibyulometriya (statokinetik chidamlilikni aniqlash) Koriolis tezlanishining uzluksiz kumulyatsiyasi uslubida 3 daqiqa davomida yoki Koriolis tezlanishining uzlukli kumulyatsiyasi uslubida 2 daqiqa davomida oʻtkaziladi.

Vestibyulometriya fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan barcha nomzodlarga oʻtkaziladi (dispetcherlikka oʻqishga nomzodlar bundan mustasno), uchuvchilar tarkibi va kabina ekipaji aʼzolariga tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi.

Sof tonal audiometriyada 125 — 8000 Gs diapazondagi chastotalar qoʻllaniladi, tibbiy hujjatga faqat 500, 1000, 2000 i 3000 Gs chastota natijalariga tegishli maʼlumotlar kiritiladi.

Tonal audiometriya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga kirayotgan barcha nomzodlarda; fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining uchuvchilar tarkibiga kiruvchi bitiruvchilarida, 1-klass nomzodlarida — har 5 yilda, 40 yoshga toʻlganda har 2 yilda, eshitish qobiliyatini buzilishi bilan tashxis qoʻyilganda, yilda 1-marta oʻtkaziladi, 2-klass nomzodlar — 50 yoshga toʻlganda har 2 yilda, 3-klass nomzodlarga har 4 yilda, 40 yoshga toʻlganda har 2 yilda oʻtkaziladi.

Shivirlash va soʻzlashuv nutqi yordamida oʻtkaziladigan tekshiruv xonasida tashqi shovqin 35 dB (A) dan past boʻlishi lozim.

Eshitishni tekshirish maqsadida oʻtkaziladigan oʻrtacha soʻzlashuvda, soʻzlayotganning pastki labidan 1 m oraliqda ovoz intensivligi 60 dB(A), shivirlashda — 45 dB(A)ni tashkil qiladi, 2 m oraliqda ovoz intensivligi 6 dB(A)ga past.

5. Oftalmolog tekshiruvida: koʻrish oʻtkirligi, rangli koʻrish, binokulyar koʻrish, tunda koʻrish, konvergensiyaning eng yaqin nuqtasi, aniq koʻrishning eng yaqin nuqtasi, koʻrish aʼzosining anatomik holati hamda skioskopiya yoki refraktometriya natijalari aniqlanadi.

Koʻrish oʻtkirligi tekshiriladigan xona yorugʻligi 30 — 60 kd/m 2 boʻlishi lozim.

Koʻzining ichki bosimi, 1 va 3-klass nomzodlari 40 yoshga toʻlganda har 3 yilda 1-marta, 50 yoshga toʻlganda 2 yilda 1-marta, 2-klass nomzodlari esa 40 yoshda va 50 yoshda 1-marta, hamda tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻlchanadi.

Koʻz ichki bosimi tekshiruvi oʻtkazilgan nomzodlar bir kun mobaynida ishdan va boshqa tekshiruvlardan ozod qilinadi.

6. Psixologik tekshiruvlar:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlarda;

uchuvchi tarkibidagilar 50 yoshda, 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlar 55 yoshdan keyin har 2 yilda 1-marta, 60 yoshdan keyin har yili;

3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlar 50 yoshda, 55 yoshda, keyinchalik har 2 yilda;

bosh havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) va parvozlar rahbari lavozimlariga tavsiya etilganda hamda HHB dispetcheriga “instruktor”, uchuvchilarga “instruktor” yoki “havo kemasi komandiri” malaka belgilari berilishidan oldin;

1 va 3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarning kasbiy faoliyatidagi uzilish 4 oydan ortiqligida;

birinchi marta yoʻnalish boʻyicha uchuvchilikka guvohnoma olishdan avval (samolyot, vertolyot);

tibbiy ekspertlar yoki tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK dispetcheri deb yuritiladi) nevrologining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmasi mavjudligida oʻtkaziladi.

Psixologik tekshiruv, koʻz qorachigʻini kengaytiruvchi preparatlar tomizilgandan keyin 3 kun oʻtgandan soʻng oʻtkaziladi.

7. Stomatologik tekshiruvda: tibbiy koʻrikda tishlar, milklar va ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining holati, tishlar jipsligi, tish formulasi, qoplama tishlar, yasama tishlar yoki sunʼiy milklar mavjudligi tekshiriladi.

8. Dermatovenerolog koʻrigi: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda, kabina ekipaji aʼzolarida yilda 2-marta oʻtkaziladi.

9. Ginekolog koʻrigi — yilda 1-marta oʻtkaziladi.

10. Laborator-funksional tekshiruvlar:

barcha nomzodlarda kengaytirilgan umumiy qon tahlili, umumiy peshob tahlili, qondagi qand miqdori;

zaharli ximikatlar bilan aviatsiya kimyoviy ishlarini bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun: bilirubin va uning fraksiyalari, aspartataminotransferaza (AST), alaninaminotransferaza (ALT), gammaglutamiltranspeptidaza (GGTP), immunofermentlar tahlili;

ayollarda yilda 1-marta mazok (surtma)ning sitologik tekshiruvi;

barcha nomzodlarda tibbiy koʻrikdan oʻtishidan avval qonning orttirilgan immun tanqisligi tekshiruvi;

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga nomzodlarga va kabina ekipaji aʼzolarida qonning RW (Vasserman reaksiyasi) tahlili, najasning ichak infeksiyalari va gelmintlarga tekshiruvi yilda 1-marta oʻtkaziladi.

11. Rentgenologik tekshiruvlar:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan barcha nomzodlarda koʻkrak qafasining rentgenografiyasi;

aviatsiya xodimlarida 4 yilda 1-marta, kabina ekipaji aʼzolarida yilda 1-marta yirik kadrli flyurografiya;

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, kabina ekipaji aʼzoligiga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda burun yondosh boʻshliqlarining rentgenografiyasi oʻtkaziladi.

12. Elektroensefalografiya: fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda oʻtkaziladi. 1-klass va 3-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarda 50 yoshga toʻlganda va 55 yoshdan keyin har 3 yilda 1-marta oʻtkaziladi.

13. Bosh va boʻyin arteriyalarning ultratovush diagnostikasi, exokardiografiya, rektoromanoskopiya asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi.

14. Elektrokardiografiya:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarda;

1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarda yilda 1-marta;

HHB dispetcherlariga navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtishda;

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, bortkuzatuvchilar, bortoperatorlar, erkin aerostat uchuvchilari, havaskor-uchuvchilar, uchuvchi-planeristlar, oʻta yengil uchish apparatlarining uchuvchilarida 4 yilda 1-marta oʻtkaziladi.

15. Tredmiltest:

avval yaroqsiz deb topilgan 1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarga (samolyot, vertolyot) uchuvchilik ishiga qayta tiklanishida;

1-klass tibbiy xulosasiga nomzodlarga 40, 50, 55 va 60 yoshda;

tibbiy ekspertlar yoki TUK terapevtining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalari mavjud boʻlganda oʻtkaziladi.

Bryus standart yugurish yoʻlakchasidan foydalanish jadvali

Bosqich 1 2 3 4 5 6 7 mil/s 1,7 2,5 3,4 4,2 5,0 5,5 6,0 % 10,0 12,0 14,0 16,0 18,0 20,0 22,0

Test natijalarini toʻgʻri talqin qilish muhim hisoblanadi. Sekundiga 60 mm tezlikda yozilgan EKGda J nuqtasidan keyin S tishchasi bilan ST segmenti tutashgan sohada oʻlchanadigan ST segmentining pasayishi yoki koʻtarilishiga alohida eʼtibor qaratilishi lozim.

ST segmenti tinch holatda, jismoniy zoʻriqishning dastlabki bosqichida, yozuv jarayonida, ayniqsa tiklanishning ilk bosqichida sinchiklab oʻrganiladi, EKGning tiklanish bosqichi esa 10 daqiqa davomida qayd etib boriladi. ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi har doim ham “musbat natija”, yaʼni koronar arteriyalar kasalligi mavjudligini anglatmaydi. Bunda oʻzgarishlar koronar arteriyalar kasalligi boʻlmagan hollarda ham kuzatilishi mumkin.

Yozuvni talqin qilishda yuklamaning davomiyligi, mavjud boʻlsa klinik simptomlar hamda qayd etilgan oʻzgarishlarning xususiyati inobatga olinadi.

16. Glyukozotolerantli test: yurak qon-tomir kasalliklarida, semizlikda, qondagi qand miqdorining koʻtarilishida va boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi.

17. Ortostatik sinov: yurak qon-tomir va asab tizimlari holatining diagnostikasida oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida (gavda holatining keskin oʻzgarishi yoki qon bosimining pasayib ketishi tufayli fiziologik buzilishlarda, bosh aylanishi va hushdan ketish holatlari mavjudligida) oʻtkaziladi.

18. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarga, uchuvchi tarkibiga (samolyot, vertolyot) 45 yoshga toʻlganda va keyinchalik 3 yilda 1-marta; bortoperator, bortkuzatuvchi, HHB dispetcheri, uchuvchi-planeristlar 50 yoshga toʻlganda quyidagi tekshiruvlar oʻtkaziladi:

umumiy oqsil va bilirubin fraksiyalari bilan xolesterin, alfa-xolesterin, triglitseridlar, S-reaktiv oqsil, AST, ALT fermentlar;

ezofagogastroduodenoskopiyasi (EFGDS) yoki oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak rentgenoskopiyasi;

jigar, oʻt pufagi, oshqozon osti bezi, qora taloq, buyraklarning ultratovush tekshiruvlari.

19. Mammografiya ayollarga 40 yoshda va tibbiy koʻrsatmalar mavjudligida oʻtkaziladi.

20. Nomzodlarda giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar hamda ularning metabolitlari mavjudligini aniqlash maqsadida tibbiy koʻrik va skrining-test (biokimyoviy tahlil) tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda yoki asosli gumon tugʻilgan hollarda, shuningdek ishga qabul qilish chogʻida tanlov asosida oʻtkaziladi. Shuningdek aviatsiya xodimlari sogʻligʻi bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlgan hollarda, mazkur tekshiruv aviatsiya hodisasini tekshiruv boʻyicha komissiya raisining koʻrsatmasiga muvofiq amalga oshiriladi.

21. Tibbiy ekspertlar yoki TUK mutaxassislarining asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalari mavjudligida nomzodlarga qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi.

22. Kichik aviatsiya xodimlari va tashqi uchuvchilarga tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun tekshiruvlar hajmi:

a) laborator-funksional tekshiruvlar:

barcha nomzodlarga kengaytirilgan umumiy qon tahlili, umumiy peshob tahlili, qondagi qand miqdori;

barcha nomzodlarga tibbiy koʻrik oʻtishdan avval qonning orttirilgan immun tanqisligi tekshiruvi;

rentgenologik tekshiruvlar aviatsiya xodimlariga 4 yilda 1-marta;

b) elektroensefalografiya:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlarga;

barcha nomzodlarga tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi.

Bosh va boʻyin arteriyalarning ultratovush diagnostikasi, exokardiografiya, rektoromanoskopiya asoslantirilgan tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda oʻtkaziladi.

Elektrokardiografiya fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar va barcha nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtishidan avval oʻtkaziladi.

Ortostatik sinov yurak-qon tomir va asab tizimlari holatini diagnostika qilish maqsadida oʻtkaziladi.

Mazkur sinov tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, jumladan gavda holati keskin oʻzgarganda yoki arterial qon bosimi pasayishi bilan bogʻliq fiziologik buzilishlar, bosh aylanishi hamda hushdan ketish holatlari kuzatilganda oʻtkaziladi.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 21-ILOVA

Jurnalning ustki tomoni: Aeroport:________________________________________ Tashkilot:________________________________________ Tuzilmaviy boʻlinma:______________________________ Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzolarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish JURNALI Jurnal yuritish boshlangan sana ____________ Jurnal yuritish tugagan sana _____________ Jurnalning ichki tomoni: T/r Koʻrik sanasi va vaqti (soat, min.) F.I.O. Lavozimi Reys raqami, vaqti aviakorxona Uchib kelgan vaqti (ekipaj aʼzolarining soʻzlaridan) Shikoyatlar Ekipaj aʼzosining imzosi Puls maromi Koʻrinadigan va halqum shilliq qavatlarining holati Koʻrsatmalar mavjud boʻlganda aniqlanadi Xulosa Fuqaro aviatsiyasi tibbiy xodimining imzosi Burundan nafas olishi Tana harorati Arterial bosimi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Mazkur jurnal raqamlangan _______ varaq, tibbiyot tashkiloti rahbarining F.I.O., imzosi, muhri. 20 _____yil “__”_____________ __________ M.Oʻ.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 22-ILOVA

Jurnalning ustki tomoni: Aeroport: ________________________________________ Tashkilot: ________________________________________ Tuzilmaviy boʻlinma: ______________________________ Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzosini parvozlardan chetlatish JURNALI Jurnal yuritish boshlangan sana __________ Jurnal yuritish tugagan sana ___________ Jurnalning ichki tomoni: T/r Koʻrik sanasi va vaqti (soat, min.) F.I.O. Lavozimi Ishlash joyi Shikoyatlari, parvozdan chetlatish sabablari / tashxis Fuqaro aviatsiyasi tibbiy xodimining imzosi Chetlashtirgan shaxs qayerga yuborilgan Chetlatish toʻgʻrisida kimga va qachon xabar berilgan Uchish ishiga qachon va kim tomonidan ruxsat berilgan 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Mazkur jurnal raqamlangan _______varaq, tibbiyot tashkiloti rahbarining F.I.O., imzosi, muhri. 20 ____ yil “____”_____________ ________ M.Oʻ.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 23-ILOVA

Uchish ishidan chetlatilgani haqida

_______________________________________________________________________ (F.I.O., lavozimi, ish joyi) 20____ yil “__”___________ soat __________ daqiqada uchish ishidan / navbatchilikdan oldingi tibbiy koʻrikda, uchish ishidan / navbatchilikdan chetlatildi. (keragini tagiga chizing) Dastlabki tashxis _________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Qisqacha obyektiv maʼlumotlar ______________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ _________________________________________________________________________________________ Biriktirilgan shifokoriga uchrashish sanasi 20____ yil “____”_________ _________________________________________________________________________________________ (Koʻrik oʻtkazgan tibbiy xodim F.I.O., lavozimi, imzosi) 20____ yil “___”__________ M.Oʻ.

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 24-ILOVA

20_____ y. uchun Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari ekipaj aʼzolarining uchishidan oldin oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari toʻgʻrisida

Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining tibbiyot boʻlinmasi 20____ y. “__”___________________ Koʻrsatkich nomi Uchuvchi rahbarlar tarkibi Samolyot Vertolyot Shturman Bortmuhandis, bortmexanik, bortradist Jami uchuvchilar tarkibi Bortkuzatuvchi Bortoperator Havo kemasi komandiri 2-uchuvchi Havo kemasi komandiri 2-uchuvchi 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Jami koʻrikdan oʻtgan Jami koʻrikdan chetlatildi Ulardan quyidagi sabablarga koʻra: Oʻtkir kasallik Surunkali kasallikning xuruji Uchishdan oldingi dam olish tartibiga rioya qilmaganligi Davriy tibbiy koʻrikdan oʻtmaganligi Alkogol isteʼmol qilganligi Boshqa sabablar Boʻlinma rahbari __________________________________________________ (F.I.O., imzo)

Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga 25-ILOVA

Boʻgʻimlardagi harakatlar hajmini oʻlchash jadvali

Boʻgʻim nomi Harakatning yoʻnalishi Oʻlchash uchun dastlabki holat, hisoblash boshlanadigan burchak Harakat hajmi (burchak, gradus) Normada Kam ahamiyatga ega deb tavsiflanuvchi cheklov Yelka Bukish (oldinga harakat) yelka boʻgʻimi ishtirokida Tik turganda qoʻl tana boʻylab yonga tushirilgan, tekis turgan holda, supinatsiya va pronatsiya oʻrtasida (0) 175 — 180 120 gacha Yozish (harakat -orqaga) Tik turganda qoʻl tana boʻylab yonga tushirilgan, tekis turgan holda, supinatsiya va pronatsiya oʻrtasida (0) 45 — 50 20 gacha Uzoqlashtirish (yelka sohasi ishtirokida) Tik turganda, qoʻl toʻgʻrilangan, supinatsiyada (0) 180 120 gacha Tirsak Bukish Tik turganda, qoʻl tushirilgan, yozilgan, oʻrta holatda (180) 27 — 30 80 gacha Yozish Tik turganda, qoʻl tushirilgan, yozilgan, oʻrta holatda (180) 180 160 gacha Bilak-tirsak Pronatsiya Tik turganda yoki oʻtirgan holda, qoʻl 90° burchagi ostida bukilgan, bilak oʻrta holda, kaft va barmoqlar bilak bilan bir tekislikda (0) 90 60 gacha Supinatsiya Tik turganda yoki oʻtirgan holda, qoʻl 90° burchagi ostida bukilgan, bilak oʻrta holda, kaft va barmoqlar bilak bilan bir tekislikda (0) 90 60 gacha Bilak-kaft Bukish Tik turganda, qoʻl koʻkrak oldida, tirsak boʻgʻimida toʻgʻri burchak ostida bukilgan, bilak pronatsiyada (180) 80 30 gacha Yozish Tik turganda, qoʻl koʻkrak oldida, tirsak boʻgʻimida toʻgʻri burchak ostida bukilgan, bilak pronatsiyada (180) 70 15 gacha Uzoqlashtirish Bilak supinatsiya holatida, kaft bilak bilan bir qatorda (180) 160 — 135 175 gacha Yaqinlashtirish Bilak supinatsiya holatida, kaft bilak bilan bir qatorda (180) 140 165 gacha Tovon-panja- Bukish Oʻtirgan holda, tirsakka tayanib, bilak vertikal holatda, barmoqlar toʻgʻri yozilgan (180) I barmoqdan 135 gacha, qolgani 90 — 95 I barmoqdan 155 gacha, qolgani 60 gacha Yozish Oʻtirgan holda, tirsakka tayanib, bilak vertikal holatda, barmoqlar toʻgʻri yozilgan (180) 180 — 210 165 — 170 Panja boʻgʻimlarida harakatlar chegaralangan boʻlsa, panjalarning ushlab qolish funksiyasi va boshqa barmoqlarning I barmoqqa nisbatan qarama-qarshi turish holati saqlangan boʻlishi lozim. Chanoq-son Bukish Chalqancha yotganda, tizza bukiladi, tos — fiksatsiyada (0) 120 100 Yozish Qoringa yoki sogʻlom yonboshga yotganda, tizza yoziladi, tos — fiksatsiyada (0) 15 — 20 10 Uzoqlashtirish (yonga) Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0) 50 — 90 30 Yaqinlashtirish Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0) 20 — 30 10 Supinatsiya (tashqariga rotatsiya) Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0) tizza yozilgan (0) 60 40 Pronatsiya (ichkariga rotatsiya) Chalqancha yotganda, tos — fiksatsiyada, tovon boldirga 90° burchak ostida, oʻrta holatda (0) 40 20 gacha Tizza Bukish Chalqancha yotganda, tizza boʻgʻimi yozilgan, tana bilan bir tekislikda, tizza koʻzi oldinga qaraganda (180) 40 90 gacha Boldirni yozish Chalqancha yotganda, tizza boʻgʻimi yozilgan, tana bilan bir tekislikda, tizza koʻzi oldinga qaraganda (180) 180 170 Boldir-tovon Tovonni bukish Chalqancha yoki yonboshga yotganda, tovon boldirga 90° burchak ostida 130 110 Tovonni yozish Chalqancha yoki yonboshga yotganda, tovon boldirga 90° burchak ostida 70 80 Chakka-jagʻ Vertikal harakat Ogʻiz katta ochilganda, yuqori va pastki kurak tishlar orasidagi masofa sm. da oʻlchanadi normal ogʻiz ochilishi 3 dan 6 sm gacha 3 sm

Direktor T. NAZAROV

Kasaba uyushmalari federatsiyasi raisi K. RAFIKOV

Ichki ishlar vaziri A. TASHPULATOV

Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vaziri B. ZAXIDOV

Sogʻliqni saqlash vaziri A. XUDAYAROV

Transport vaziri I. MAXKAMOV

Toshkent sh.,

2026-yil 4-mart,

2026-yil 4-mart

2026-yil 17-fevral

2026-yil 12-fevral

2025-yil 24-noyabr

2026-yil 24-noyabr

3H-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 30.03.2026-y., 10/26/3800/0285-son)

lex.uz