UzbekAI

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ВАЗИРЛАР МАҲКАМАСИ ҲУЗУРИДАГИ САНОАТ, РАДИАЦИЯ ВА ЯДРО ХАВФСИЗЛИГИ ҚЎМИТАСИНИНГ

ҚАРОРИ

ҚОИДАЛАРИ

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикасининг «Атом энергиясидан тинчлик мақсадларида фойдаланиш тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги ва Фанлар академияси билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг 2026 йил 30 мартдаги 45-сон қарорига ИЛОВА

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик

Мазкур Қоидалар атом энергиясидан фойдаланиш объектларида (бундан буён матнда объект деб юритилади) радиоактив материалларни ташишда хавфсизликка қўйиладиган талабларни белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш натижасида ходимлар (персонал), аҳоли, атроф-муҳитга кўрсатиладиган радиациявий таъсир ҳамда атмосфера ҳавосига чиқариладиган ва сув объектларига ташланадиган радиоактив моддаларнинг миқдори СанҚваМ 0193-06-сон «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006)» ва «Радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)»да белгиланган нормалардан ошмаслиги лозим.

2. Радиоактив материалларни объект ҳудуди доирасида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўпламлари уларни дезактивация қилиш имкониятини таъминлайдиган тарзда лойиҳалаштирилиши ва тайёрланиши зарур.

Қадоқлаш тўпламларини лойиҳалаштиришда радиоактив материаллар билан қадоқлаш тўплами материалларининг нурланиш шароитидаги ўзаро таъсири, шунингдек нурланиш таъсири остида уларнинг хусусиятлари (физик, кимёвий ва эксплуатация) ўзгариши мумкинлиги инобатга олиниши лозим.

3. Таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материалларни объект ичида ташишда мазкур Қоидаларнинг 4 — 6 ва 17-бандларига мувофиқ ядровий хавфсизлик таъминланиши зарур.

Бунда ушбу бандларда келтирилган ядровий хавфсизликни таъминлашга оид талаблар қуйидагилардан камида биттаси бажарилганда уран ва плутонийни объект ичида ташишга нисбатан қўлланилмаслиги лозим:

объект ичида ташиш жараёнининг исталган вақтида ҳамда транспорт воситасидаги уран-233, уран-235 ва плутонийнинг умумий массаси 300 граммдан ошмаса;

ядровий бўлинувчи материал урандан иборат бўлиб, ундаги уран-235 изотопи бўйича бойитиш даражаси 1 фоиздан ошмаса.

4. Таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материалларни объект ичида ташишда нейтронларнинг самарали кўпайиш коэффициенти ( k eff ) нормал эксплуатация шароитида 0,95 дан, нормал эксплуатация бузилганда (лойиҳавий авариялар вақтида) эса 0,98 дан ошмаслиги лозим.

5. Таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўплами конструкциясида мазкур конструкцияда назарда тутилмаган водород сақловчи моддаларнинг унинг ичига кириб боришига йўл қўйилмаслиги шарт.

6. Қадоқлаш тўпламлари конструкциясида нейтронларни ютувчи нуклидларни ўз ичига олган элементлар қўлланилса, ушбу элементларнинг минимал ютиш қобилияти механик, кимёвий ва радиациявий таъсирларни ҳисобга олган ҳолда асослантирилиши, бунда қадоқлаш тўпламларидан фойдаланиш жараёнида мазкур элементларнинг техник ҳолати эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан назорат қилиниши лозим.

7. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситаларининг хизмат (эксплуатация) ресурси эксплуатация даврида эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан назорат қилиниши, бунда назоратни амалга ошириш тартиби эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан белгиланиши керак.

8. Эксплуатация қилувчи ташкилот ёки объект ичида ташиш бўйича ишларни бажарувчи ва хизматлар кўрсатувчи ташкилот томонидан ушбу Қоидаларнинг 1-иловасига асосан радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжати ишлаб чиқилиши лозим.

Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжати алоҳида ҳужжат сифатида расмийлаштирилиши ёки атом энергиясидан фойдаланиш объекти хавфсизлигини асослаш ҳисоботига киритилиши мумкин.

9. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан ишлаб чиқилган йўриқномага мувофиқ амалга оширилиши зарур.

10. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини таъминлаш бўйича техник ва ташкилий чора-тадбирларга оид радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжати маълумотлари билан объект ичида ташиш йўриқномаси ўртасида тафовут бўлмаслиги лозим.

11. Эксплуатация қилувчи ташкилот қуйидаги эксплуатация ҳужжатларни ишлаб чиқиши керак:

радиоактив материалларни объект ичида ташиш йўриқномасини;

радиоактив материалларни объект ичида ташиш жараёнида авария юзага келганда ходимларнинг ҳаракатлари бўйича йўриқномани;

радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўпламларининг ресурсини бошқариш дастурини.

Мазкур эксплуатация ҳужжатлари алоҳида ҳужжатлар сифатида расмийлаштирилиши ёки атом энергиясидан фойдаланиш объектининг эксплуатация ҳужжатларига илова (қисм) сифатида киритилиши мумкин.

Ушбу эксплуатация ҳужжатларининг таркиби ва мазмунига қўйиладиган талаблар мазкур Қоидаларнинг 2-иловасида келтирилган.

12. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш тартиби ўзгарганда, шунингдек янги қадоқлаш тўпламларидан фойдаланилганда ёки радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган мавжуд қадоқлаш тўпламларининг конструкциясига ташиш хавфсизлигига таъсир этувчи ўзгартиришлар киритилганда эксплуатация қилувчи ташкилот эксплуатация ва радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатларига тегишли ўзгартиришлар киритилишини таъминлаши зарур.

2-боб. Объект ичида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик

13. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда иштирок этувчи барча ходимлар (персонал) радиоактив материалларни объект ичида ташиш йўриқномасига риоя этишлари шарт.

14. Радиоактив материалларни ташишда бир транспорт воситасида бошқа хавфли юкларнинг бир вақтда ташилишига йўл қўйилмайди.

15. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда қадоқлаш тўпламлари, транспорт воситаларининг конструкцияси ва (ёки) транспорт воситасидаги қадоқларни маҳкамлаш тизимлари қадоқларнинг назоратсиз ҳамда ўз-ўзидан ҳаракатланишига йўл қўймаслиги лозим.

16. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда техник ва ташкилий чора-тадбирлар билан қадоқ ичига сув кириб кетишига йўл қўйилмаслиги зарур.

17. Таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материалларни объект ичида ташишда нормал эксплуатация шароитида, шунингдек нормал эксплуатация бузилганда, шу жумладан лойиҳавий авариялар шароитида, ядровий хавфсизликни таъминлаш мақсадида уларни жойлаштириш бўйича чекловлар белгиланиши лозим.

18. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда, нормал эксплуатация шароитида ҳамда нормал эксплуатация бузилганда радиациявий назорат қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

ходимларнинг индивидуал нурланиш дозаларини назорат қилишни;

қадоқлаш тўпламларининг ташқи юзаларида, шунингдек қадоқлаш тўпламларисиз ташилаётган радиоактив материалларга бевосита яқин жойларда ионлаштирувчи нурланишнинг эквивалент доза қувватини назорат қилишни;

радиоактив ифлосланиш даражасини назорат қилишни;

транспорт воситаларидан фойдаланилганда ҳайдовчи жойлашган жойда ионлаштирувчи нурланишнинг эквивалент доза қувватини назорат қилишни.

19. Радиоактив материалларнинг, қадоқлаш тўпламларининг хусусиятлари ҳамда радиациявий назорат натижаларини расмийлаштириш ва сақлаш тартиби эксплуатация қилувчи ташкилот томонидан белгиланиши лозим.

20. Эксплуатация қилувчи ташкилот радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўпламлари ёки транспорт воситаларида радиоактив ифлосланиш даражаси белгиланган назорат даражаларидан ошгани аниқланса, уларни дезактивация қилиш тартибини белгилаши зарур.

21. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш чоғида белгиланган йўналиш бўйлаб мазкур ташишга халақит берувчи ҳар қандай ишларни бажариш тақиқланади.

22. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда қадоқлаш тўплами ва (ёки) транспорт воситасининг ташқи юзасида радиациявий хавф белгиларининг ўрнатилиши эксплуатация қилувчи ташкилот ёки радиоактив материалларни объект ичида ташиш бўйича ишларни бажарувчи ҳамда хизматлар кўрсатувчи ташкилот томонидан таъминланиши керак.

23. Радиоактив материалларни ташиётган транспорт воситасининг юриш қисмида, уловчи мосламаларида ёки қадоқнинг транспорт воситасига маҳкамланишида нуқсон аниқланганда транспорт воситасининг ҳаракати тўхтатилиши зарур.

24. Эксплуатация қилувчи ташкилот ёки радиоактив материалларни объект ичида ташиш бўйича ишларни бажарувчи ва хизматлар кўрсатувчи ташкилот радиоактив материалларни объект ичида ташишда фойдаланиладиган қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш ҳамда уларни дезактивация қилиш учун мўлжалланган жойлар, зарур техник воситалар ва ташкилий чора-тадбирлар мавжудлигини таъминлаши шарт.

3-боб. Якуний қоида

25. Мазкур Қоидаларнинг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик қоидаларига 1-ИЛОВА

Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатининг таркиби ва мазмунига қўйиладиган талаблар

1. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида атом энергиясидан фойдаланиш объектига (бундан буён матнда объект деб юритилади) ташиладиган радиоактив материалнинг тавсифи (миқдори, фаоллиги, изотоп таркиби, физик ва кимёвий хоссалари) кўрсатилиши керак.

2. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив материалларни объект ичида ташишда фойдаланиладиган қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситалари (улар қўлланилганда) тавсифи келтирилиши лозим.

Фақат объект ичида ташиш учун мўлжалланган ҳамда хавфсизлик учун муҳим элементлар тоифасига мансуб қадоқлаш тўпламлари учун конструкция тавсифи, чизмалар (расмлар, схемалар) ва асосий конструкция материаллар тўғрисидаги маълумотлар кўрсатилиши зарур.

3. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида қуйидагилар келтирилиши лозим:

қадоқлаш тўпламларининг мустаҳкамлиги ва улардан фойдаланиш жараёнида юзага келадиган рухсат этилган юкламалар;

радиоактив материалларни объект ичида ташишда радиациявий хавфсизликни таъминлаш бўйича асослантириш;

қадоқлашнинг ҳарорат режимлари;

таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материаллар ташилганда қадоқлаш тўпламларининг ядровий хавфсизлиги.

4. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситаларининг ташқи юзаларида (улар қўлланилганда), шунингдек қадоқлаш тўпламларисиз ташилаётган радиоактив материаллар юзасида ионлаштирувчи нурланишнинг эквивалент доза қувватининг максимал қийматлари ҳамда радиоактив материалларни объект ичида ташишда ходимларга тўғри келадиган доза юкламалари келтирилиши зарур.

5. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив моддаларнинг қадоқдан рухсат этилган чиқиб кетиш миқдори асосланган бўлиши керак.

6. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида қадоқни радиациявий назорат қилиш ҳажми ва усуллари асослантирилиши, шунингдек қадоқни радиациявий назорат қилиш тартиби келтирилиши лозим.

7. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида лойиҳавий аварияларнинг бошланғич ҳодисалари рўйхати ҳамда объект ичида ташишда юзага келиши мумкин бўлган лойиҳадан ташқари авариялар рўйхати асослантирилиши, шунингдек авариялар ривожланишининг олдини олиш ва уларнинг оқибатларини бартараф этишга қаратилган чора-тадбирлар асослаб берилиши лозим.

8. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситалари ресурсини (улардан фойдаланилган тақдирда) бошқариш бўйича чора-тадбирлар ҳажми асослаб берилиши ҳамда ресурсни бошқариш тартиби келтирилиши керак.

9. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив материалларни объект ичида ташиш амалга ошириладиган эксплуатация ҳужжатлари тўғрисидаги маълумотлар келтирилиши лозим.

10. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив материалларни объект ичида ташиш йўналишлари кўрсатилиши зарур.

11. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив материалларни объект ичида ташишда фойдаланиладиган қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситаларига техник хизмат кўрсатиш тартиби кўрсатилиши керак.

Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида радиоактив материалларни объект ичида ташишда жисман ҳимояни ташкил этишнинг умумий тавсифи келтирилиши зарур.

Жисман ҳимоя тизими тўғрисидаги маълумотлар фақат умумий кўринишда келтирилади.

Бунда жисман ҳимоя қилишнинг муҳандислик-техник воситалари мажмуаси воситаларининг жойлашув жойлари ва турлари, шунингдек жисман ҳимоя тизимининг ҳамда унинг алоҳида функционал тизимлари ва воситаларининг хусусиятларига доир аниқ маълумотлар ошкор этилмаслиги лозим.

Юқорида кўрсатилган маълумотлар бошқа ҳужжатларда мавжуд бўлганда радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида мазкур ҳужжатларга ҳаволалар келтирилиши керак.

Атом энергиясидан фойдаланиш объектларида радиоактив материалларни ташишда хавфсизлик қоидаларига 2-ИЛОВА

Радиоактив материалларни объект ичида ташиш бўйича эксплуатация ҳужжатларининг таркиби ва мазмунига қўйиладиган талаблар

1. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш хавфсизлигини асослаш ҳужжатида қуйидаги маълумотлар келтирилиши зарур:

атом энергиясидан фойдаланиш объектига ташиладиган радиоактив материалнинг тавсифи, шу жумладан унинг миқдори, фаоллиги, изотоп таркиби, физик ва кимёвий хоссалари;

ташиладиган радиоактив материалларнинг номенклатураси;

радиоактив материаллар ҳамда қадоқлаш тўпламларининг назорат қилинадиган хусусиятлари рўйхати, уларни назорат қилиш усуллари ва воситалари;

ядровий хавфсизликни таъминлаш заруратидан келиб чиқиб, ядровий бўлинувчи материалларнинг миқдори ва жойлаштирилишига нисбатан чекловлар (агар таркибида ядровий бўлинувчи материаллар мавжуд бўлган радиоактив материаллар ташилса);

радиоактив материалларни объект ичида ташишда қўлланиладиган қадоқлаш тўпламлари ва транспорт воситалари номенклатураси;

транспорт воситаларида қадоқларни ва (ёки) радиоактив материалларни жойлаштириш ҳамда маҳкамлаш схемалари;

атом энергиясидан фойдаланиш объекти ҳудуди бўйлаб радиоактив материалларни объект ичида ташиш йўналишлари;

транспорт-технологик жараёнларни бажаришда қадоқланган транспорт воситаларининг ҳаракатланиш тезлиги ва қадоқларни кўтариш баландлиги бўйича чекловлар;

қадоқлаш тўпламларига техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш даврийлиги ҳамда тартиби;

радиоактив материалларни объект ичида ташишни амалга оширишдан олдин транспорт воситаларининг техник ҳолатини назорат қилиш тартиби;

радиоактив материалларни объект ичида ташиш жараёнида қадоқлар билан ишлаш жараёнининг бажариш тартиби;

радиоактив материалларни объект ичида ташиш жараёнида хавфсизлик қоидалари;

радиоактив материалларни объект ичида ташишда радиациявий назорат ҳажми ва усуллари;

қўлланиладиган шахсий ҳимоя воситалари турларининг рўйхати;

радиоактив материалларни объект ичида ташишда белгиланган радиациявий фон чегараларидан ошмаслиги.

2. Радиоактив материалларни объект ичида ташишда авария ҳолатларида ходимларнинг ҳаракатлари бўйича йўриқнома қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

радиоактив материалларни объект ичида ташиш жараёнида юзага келиши мумкин бўлган авариялар рўйхати;

авариялар юзага келишининг белгилари;

авариялар содир бўлганда авариялар ривожланишининг олдини олиш ҳамда уларнинг оқибатларини бартараф этишга қаратилган ходимлар ҳаракатларининг рўйхати ва кетма-кетлиги (масъул шахслар кўрсатилган ҳолда);

авария оқибатларини бартараф этиш ишларини таъминлаш учун мўлжалланган моддий-техник воситалар рўйхати.

3. Радиоактив материалларни объект ичида ташиш учун мўлжалланган қадоқлаш тўпламлари ресурсини бошқариш дастури қуйидагиларни ўз ичига олиши зарур:

ресурси бошқариладиган қадоқлаш тўпламларининг номенклатураси;

назорат қилинадиган параметрлар рўйхати;

қадоқлаш тўпламларининг қолдиқ ресурсига таъсир кўрсатувчи шикастланишларнинг тўпланиш жараёнлари ва назорат қилинадиган параметрларни кузатиш усуллари;

зарар етказувчи омилларни бартараф этиш ёки камайтиришга қаратилган чора-тадбирларни қабул қилиш ва амалга ошириш тартиби;

қадоқлаш тўпламларининг ишлатилган ва қолдиқ ресурсини баҳолаш тартиби ҳамда усуллари;

қолдиқ ресурсни ўзгартириш ёки ўз хизмат ресурсини тугаллаган қадоқлаш тўпламларини алмаштириш тўғрисида қарор қабул қилиш мезонлари ва тартиби;

қадоқлаш тўпламларига техник хизмат кўрсатиш даврийлиги.

Раис А. РАФИҚОВ

Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги директори А. АХМЕДХАДЖАЕВ

Фанлар академияси президенти Ш. АЮПОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 30 март,

2026 йил 17 март

2026 йил 17 март

45-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 11.04.2026 й., 10/26/3811/0341-сон)

lex.uz

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI VAZIRLAR MAHKAMASI HUZURIDAGI SANOAT, RADIATSIYA VA YADRO XAVFSIZLIGI QOʻMITASINING

QARORI

QOIDALARI

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasining “Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi va Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasining 2026-yil 30-martdagi 45-son qaroriga ILOVA

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik

Mazkur Qoidalar atom energiyasidan foydalanish obyektlarida (bundan buyon matnda obyekt deb yuritiladi) radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlikka qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish natijasida xodimlar (personal), aholi, atrof-muhitga koʻrsatiladigan radiatsiyaviy taʼsir hamda atmosfera havosiga chiqariladigan va suv obyektlariga tashlanadigan radioaktiv moddalarning miqdori SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006)” va “Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”da belgilangan normalardan oshmasligi lozim.

2. Radioaktiv materiallarni obyekt hududi doirasida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari ularni dezaktivatsiya qilish imkoniyatini taʼminlaydigan tarzda loyihalashtirilishi va tayyorlanishi zarur.

Qadoqlash toʻplamlarini loyihalashtirishda radioaktiv materiallar bilan qadoqlash toʻplami materiallarining nurlanish sharoitidagi oʻzaro taʼsiri, shuningdek nurlanish taʼsiri ostida ularning xususiyatlari (fizik, kimyoviy va ekspluatatsiya) oʻzgarishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

3. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda mazkur Qoidalarning 4 — 6 va 17-bandlariga muvofiq yadroviy xavfsizlik taʼminlanishi zarur.

Bunda ushbu bandlarda keltirilgan yadroviy xavfsizlikni taʼminlashga oid talablar quyidagilardan kamida bittasi bajarilganda uran va plutoniyni obyekt ichida tashishga nisbatan qoʻllanilmasligi lozim:

obyekt ichida tashish jarayonining istalgan vaqtida hamda transport vositasidagi uran-233, uran-235 va plutoniyning umumiy massasi 300 grammdan oshmasa;

yadroviy boʻlinuvchi material urandan iborat boʻlib, undagi uran-235 izotopi boʻyicha boyitish darajasi 1 foizdan oshmasa.

4. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyenti ( k eff ) normal ekspluatatsiya sharoitida 0,95 dan, normal ekspluatatsiya buzilganda (loyihaviy avariyalar vaqtida) esa 0,98 dan oshmasligi lozim.

5. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplami konstruksiyasida mazkur konstruksiyada nazarda tutilmagan vodorod saqlovchi moddalarning uning ichiga kirib borishiga yoʻl qoʻyilmasligi shart.

6. Qadoqlash toʻplamlari konstruksiyasida neytronlarni yutuvchi nuklidlarni oʻz ichiga olgan elementlar qoʻllanilsa, ushbu elementlarning minimal yutish qobiliyati mexanik, kimyoviy va radiatsiyaviy taʼsirlarni hisobga olgan holda asoslantirilishi, bunda qadoqlash toʻplamlaridan foydalanish jarayonida mazkur elementlarning texnik holati ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan nazorat qilinishi lozim.

7. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalarining xizmat (ekspluatatsiya) resursi ekspluatatsiya davrida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan nazorat qilinishi, bunda nazoratni amalga oshirish tartibi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan belgilanishi kerak.

8. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi va xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot tomonidan ushbu Qoidalarning 1-ilovasiga asosan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati ishlab chiqilishi lozim.

Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati alohida hujjat sifatida rasmiylashtirilishi yoki atom energiyasidan foydalanish obyekti xavfsizligini asoslash hisobotiga kiritilishi mumkin.

9. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi zarur.

10. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini taʼminlash boʻyicha texnik va tashkiliy chora-tadbirlarga oid radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati maʼlumotlari bilan obyekt ichida tashish yoʻriqnomasi oʻrtasida tafovut boʻlmasligi lozim.

11. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagi ekspluatatsiya hujjatlarni ishlab chiqishi kerak:

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻriqnomasini;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish jarayonida avariya yuzaga kelganda xodimlarning harakatlari boʻyicha yoʻriqnomani;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlarining resursini boshqarish dasturini.

Mazkur ekspluatatsiya hujjatlari alohida hujjatlar sifatida rasmiylashtirilishi yoki atom energiyasidan foydalanish obyektining ekspluatatsiya hujjatlariga ilova (qism) sifatida kiritilishi mumkin.

Ushbu ekspluatatsiya hujjatlarining tarkibi va mazmuniga qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarning 2-ilovasida keltirilgan.

12. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish tartibi oʻzgarganda, shuningdek yangi qadoqlash toʻplamlaridan foydalanilganda yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan mavjud qadoqlash toʻplamlarining konstruksiyasiga tashish xavfsizligiga taʼsir etuvchi oʻzgartirishlar kiritilganda ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot ekspluatatsiya va radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatlariga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishini taʼminlashi zarur.

2-bob. Obyekt ichida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik

13. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda ishtirok etuvchi barcha xodimlar (personal) radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻriqnomasiga rioya etishlari shart.

14. Radioaktiv materiallarni tashishda bir transport vositasida boshqa xavfli yuklarning bir vaqtda tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

15. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda qadoqlash toʻplamlari, transport vositalarining konstruksiyasi va (yoki) transport vositasidagi qadoqlarni mahkamlash tizimlari qadoqlarning nazoratsiz hamda oʻz-oʻzidan harakatlanishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

16. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda texnik va tashkiliy chora-tadbirlar bilan qadoq ichiga suv kirib ketishiga yoʻl qoʻyilmasligi zarur.

17. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda normal ekspluatatsiya sharoitida, shuningdek normal ekspluatatsiya buzilganda, shu jumladan loyihaviy avariyalar sharoitida, yadroviy xavfsizlikni taʼminlash maqsadida ularni joylashtirish boʻyicha cheklovlar belgilanishi lozim.

18. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda, normal ekspluatatsiya sharoitida hamda normal ekspluatatsiya buzilganda radiatsiyaviy nazorat quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

xodimlarning individual nurlanish dozalarini nazorat qilishni;

qadoqlash toʻplamlarining tashqi yuzalarida, shuningdek qadoqlash toʻplamlarisiz tashilayotgan radioaktiv materiallarga bevosita yaqin joylarda ionlashtiruvchi nurlanishning ekvivalent doza quvvatini nazorat qilishni;

radioaktiv ifloslanish darajasini nazorat qilishni;

transport vositalaridan foydalanilganda haydovchi joylashgan joyda ionlashtiruvchi nurlanishning ekvivalent doza quvvatini nazorat qilishni.

19. Radioaktiv materiallarning, qadoqlash toʻplamlarining xususiyatlari hamda radiatsiyaviy nazorat natijalarini rasmiylashtirish va saqlash tartibi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan belgilanishi lozim.

20. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari yoki transport vositalarida radioaktiv ifloslanish darajasi belgilangan nazorat darajalaridan oshgani aniqlansa, ularni dezaktivatsiya qilish tartibini belgilashi zarur.

21. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish chogʻida belgilangan yoʻnalish boʻylab mazkur tashishga xalaqit beruvchi har qanday ishlarni bajarish taqiqlanadi.

22. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda qadoqlash toʻplami va (yoki) transport vositasining tashqi yuzasida radiatsiyaviy xavf belgilarining oʻrnatilishi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi hamda xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot tomonidan taʼminlanishi kerak.

23. Radioaktiv materiallarni tashiyotgan transport vositasining yurish qismida, ulovchi moslamalarida yoki qadoqning transport vositasiga mahkamlanishida nuqson aniqlanganda transport vositasining harakati toʻxtatilishi zarur.

24. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi va xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda foydalaniladigan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish hamda ularni dezaktivatsiya qilish uchun moʻljallangan joylar, zarur texnik vositalar va tashkiliy chora-tadbirlar mavjudligini taʼminlashi shart.

3-bob. Yakuniy qoida

25. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik qoidalariga 1-ILOVA

Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatining tarkibi va mazmuniga qoʻyiladigan talablar

1. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida atom energiyasidan foydalanish obyektiga (bundan buyon matnda obyekt deb yuritiladi) tashiladigan radioaktiv materialning tavsifi (miqdori, faolligi, izotop tarkibi, fizik va kimyoviy xossalari) koʻrsatilishi kerak.

2. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda foydalaniladigan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalari (ular qoʻllanilganda) tavsifi keltirilishi lozim.

Faqat obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan hamda xavfsizlik uchun muhim elementlar toifasiga mansub qadoqlash toʻplamlari uchun konstruksiya tavsifi, chizmalar (rasmlar, sxemalar) va asosiy konstruksiya materiallar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi zarur.

3. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida quyidagilar keltirilishi lozim:

qadoqlash toʻplamlarining mustahkamligi va ulardan foydalanish jarayonida yuzaga keladigan ruxsat etilgan yuklamalar;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlash boʻyicha asoslantirish;

qadoqlashning harorat rejimlari;

tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallar tashilganda qadoqlash toʻplamlarining yadroviy xavfsizligi.

4. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida qadoqlash toʻplamlari va transport vositalarining tashqi yuzalarida (ular qoʻllanilganda), shuningdek qadoqlash toʻplamlarisiz tashilayotgan radioaktiv materiallar yuzasida ionlashtiruvchi nurlanishning ekvivalent doza quvvatining maksimal qiymatlari hamda radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda xodimlarga toʻgʻri keladigan doza yuklamalari keltirilishi zarur.

5. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv moddalarning qadoqdan ruxsat etilgan chiqib ketish miqdori asoslangan boʻlishi kerak.

6. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida qadoqni radiatsiyaviy nazorat qilish hajmi va usullari asoslantirilishi, shuningdek qadoqni radiatsiyaviy nazorat qilish tartibi keltirilishi lozim.

7. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida loyihaviy avariyalarning boshlangʻich hodisalari roʻyxati hamda obyekt ichida tashishda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan loyihadan tashqari avariyalar roʻyxati asoslantirilishi, shuningdek avariyalar rivojlanishining oldini olish va ularning oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar asoslab berilishi lozim.

8. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida qadoqlash toʻplamlari va transport vositalari resursini (ulardan foydalanilgan taqdirda) boshqarish boʻyicha chora-tadbirlar hajmi asoslab berilishi hamda resursni boshqarish tartibi keltirilishi kerak.

9. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish amalga oshiriladigan ekspluatatsiya hujjatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar keltirilishi lozim.

10. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻnalishlari koʻrsatilishi zarur.

11. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda foydalaniladigan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish tartibi koʻrsatilishi kerak.

Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda jisman himoyani tashkil etishning umumiy tavsifi keltirilishi zarur.

Jisman himoya tizimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar faqat umumiy koʻrinishda keltiriladi.

Bunda jisman himoya qilishning muhandislik-texnik vositalari majmuasi vositalarining joylashuv joylari va turlari, shuningdek jisman himoya tizimining hamda uning alohida funksional tizimlari va vositalarining xususiyatlariga doir aniq maʼlumotlar oshkor etilmasligi lozim.

Yuqorida koʻrsatilgan maʼlumotlar boshqa hujjatlarda mavjud boʻlganda radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida mazkur hujjatlarga havolalar keltirilishi kerak.

Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik qoidalariga 2-ILOVA

Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish boʻyicha ekspluatatsiya hujjatlarining tarkibi va mazmuniga qoʻyiladigan talablar

1. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatida quyidagi maʼlumotlar keltirilishi zarur:

atom energiyasidan foydalanish obyektiga tashiladigan radioaktiv materialning tavsifi, shu jumladan uning miqdori, faolligi, izotop tarkibi, fizik va kimyoviy xossalari;

tashiladigan radioaktiv materiallarning nomenklaturasi;

radioaktiv materiallar hamda qadoqlash toʻplamlarining nazorat qilinadigan xususiyatlari roʻyxati, ularni nazorat qilish usullari va vositalari;

yadroviy xavfsizlikni taʼminlash zaruratidan kelib chiqib, yadroviy boʻlinuvchi materiallarning miqdori va joylashtirilishiga nisbatan cheklovlar (agar tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallar tashilsa);

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda qoʻllaniladigan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalari nomenklaturasi;

transport vositalarida qadoqlarni va (yoki) radioaktiv materiallarni joylashtirish hamda mahkamlash sxemalari;

atom energiyasidan foydalanish obyekti hududi boʻylab radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻnalishlari;

transport-texnologik jarayonlarni bajarishda qadoqlangan transport vositalarining harakatlanish tezligi va qadoqlarni koʻtarish balandligi boʻyicha cheklovlar;

qadoqlash toʻplamlariga texnik xizmat koʻrsatish va taʼmirlash davriyligi hamda tartibi;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishni amalga oshirishdan oldin transport vositalarining texnik holatini nazorat qilish tartibi;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish jarayonida qadoqlar bilan ishlash jarayonining bajarish tartibi;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish jarayonida xavfsizlik qoidalari;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda radiatsiyaviy nazorat hajmi va usullari;

qoʻllaniladigan shaxsiy himoya vositalari turlarining roʻyxati;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda belgilangan radiatsiyaviy fon chegaralaridan oshmasligi.

2. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda avariya holatlarida xodimlarning harakatlari boʻyicha yoʻriqnoma quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan avariyalar roʻyxati;

avariyalar yuzaga kelishining belgilari;

avariyalar sodir boʻlganda avariyalar rivojlanishining oldini olish hamda ularning oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan xodimlar harakatlarining roʻyxati va ketma-ketligi (masʼul shaxslar koʻrsatilgan holda);

avariya oqibatlarini bartaraf etish ishlarini taʼminlash uchun moʻljallangan moddiy-texnik vositalar roʻyxati.

3. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari resursini boshqarish dasturi quyidagilarni oʻz ichiga olishi zarur:

resursi boshqariladigan qadoqlash toʻplamlarining nomenklaturasi;

nazorat qilinadigan parametrlar roʻyxati;

qadoqlash toʻplamlarining qoldiq resursiga taʼsir koʻrsatuvchi shikastlanishlarning toʻplanish jarayonlari va nazorat qilinadigan parametrlarni kuzatish usullari;

zarar yetkazuvchi omillarni bartaraf etish yoki kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni qabul qilish va amalga oshirish tartibi;

qadoqlash toʻplamlarining ishlatilgan va qoldiq resursini baholash tartibi hamda usullari;

qoldiq resursni oʻzgartirish yoki oʻz xizmat resursini tugallagan qadoqlash toʻplamlarini almashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qilish mezonlari va tartibi;

qadoqlash toʻplamlariga texnik xizmat koʻrsatish davriyligi.

Rais A. RAFIQOV

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi direktori A. AXMEDXADJAYEV

Fanlar akademiyasi prezidenti SH. AYUPOV

Toshkent sh.,

2026-yil 30-mart,

2026-yil 17-mart

2026-yil 17-mart

45-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 11.04.2026 y., 10/26/3811/0341-son)

lex.uz