📅 2026-yil 16-mart · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026-yil 16-mart · Vazirlik va idoralar hujjatlari · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026 йил 16 март · Вазирлик ва идоралар ҳужжатлари · Давлат активларини бошқариш агентлиги директори
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 16 марта 2026 г. · Документы министерств и ведомств · Директор агентствa по управлению государственными активам
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 16 March 2026 · Ministry and agency documents · Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ДАВЛАТ АКТИВЛАРИНИ БОШҚАРИШ АГЕНТЛИГИ ДИРЕКТОРИНИНГ
БУЙРУҒИ
МЕТОДИКАСИ
ШКАЛАСИ
Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига қўшимчалар киритиш тўғрисида
Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2024 йил 11 январдаги 23-сон «Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:
1. Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2023 йил 25 октябрдаги 01/11-14/29-сон буйруғи (рўйхат рақами 3487, 2023 йил 28 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.12.2023 й., 10/23/3487/0991-сон) билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига иловага мувофиқ қўшимчалар киритилсин.
2. Мазкур буйруқ Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси ҳамда Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти билан келишилган.
3. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.
Келишилди:
Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги директорининг 2026 йил 16 мартдаги 01/11-1-сон буйруғига ИЛОВА
Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимчалар
1. 5-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:
«16-сон МБС «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш».».
2. 306-банд қуйидаги мазмундаги хатбоши билан тўлдирилсин:
«маданий мерос объекти бўлган кўчмас мулкни баҳолашда баҳолаш объектининг тарихий, маданий ёки бадиий аҳамиятга эга эканлиги.».
3. Қуйидаги мазмундаги XV 2 бўлим билан тўлдирилсин:
« XV 2 бўлим. Маданий бойликлар қийматини баҳолаш (16-сон МБС)
1-боб. Умумий қоидалар
605 60 . «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (бундан буён матнда 16-сон МБС деб юритилади) маданий бойликлар қийматини баҳолаш жараёнига қўйиладиган асосий талабларни, шунингдек ушбу жараённинг хусусиятларини белгилайди.
605 61 . Маданий бойликлар қийматини баҳолаш 1 — 7-сон МБС талаблари асосида амалга оширилади. 16-сон МБС маданий бойликлар қийматини баҳолашга доир қўшимча талабларни белгилайди.
Маданий бойликларнинг қийматини баҳолашда баҳоловчилар мазкур ЙМБСнинг 11-иловасида келтирилган «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС) методикасидан фойдаланишлари мумкин.
2-боб. Асосий тушунчалар ва таърифлар
605 62 . Мазкур МБС мақсадларида қуйидаги тушунча ва таърифлар қўлланилади:
маданий бойликлар — моддий дунёнинг миллий, тарихий, бадиий, илмий-маърифий, маънавий-ахлоқий ва бошқа маданий аҳамиятга эга бўлган кўчар бойликлар объектлари, шу жумладан, музей ашёлари, коллекциялар, археологик ашёлар ва объектлар;
атрибуция — маданий бойликлар объектининг яратилиш жойи ва вақтини, шунингдек, ушбу объектни ёки у тегишли бўлган мактабни яратган устанинг номини аниқлаш;
маданий бойликлар экспертизаси — маданий бойликларнинг сифатини ўрганиш, ҳақиқийлигини (ёки аксини), шу жумладан, технологик восита ва услубларни қўллаган ҳолда баҳолаш объектининг маданий бойликларга тегишлилиги белгиларини, шунингдек, уларнинг сақланиш даражасини аниқлаш мақсадида санъатшунос-эксперт ёки бошқа тегишли соҳадаги эксперт томонидан амалга ошириладиган ўрганиш;
технологик экспертиза — фаолиятнинг археология, геммология, кимё, нумизматика, қурол иши ва бошқа йўналишлар бўйича экспертлар томонидан амалга ошириладиган маданий бойликлар объектининг материали, яратилиш вақти ва уни тайёрлаш техникаси таҳлили;
баҳолаш объектининг санъатшунослик экспертизаси (бундан буён матнда санъатшунослик экспертизаси деб юритилади) — тасвирий ва амалий санъат йўналишидаги маданий бойликларни уларнинг ҳақиқийлиги (ёки акси), муаллифлик, сақланиш даражаси, реставрация ишлари амалга оширилганлиги ёки амалга оширилмаганлиги, муайян бир даврга тегишлилиги, шунингдек, унинг маданий, тарихий, илмий, бадиий, археологик ёки бошқа аҳамиятга эга бўлган бойлик эканлигини аниқлаш санъатшунос-эксперт томонидан олиб бориладиган ўрганиш;
санъатшунос-эксперт — санъатшунослик экспертизасини амалга ошириш учун санъатшунослик соҳаси, жумладан тасвирий ва амалий санъат йўналишида олий маълумот ва санъатшунослик соҳасининг муайян йўналиши бўйича (тасвирий ёки амалий санъат) камида ўн йиллик иш стажига эга бўлган малакали мутахассис;
санъатшунос-эксперт хулосаси (бундан буён матнда хулоса деб юритилади) — санъатшунос-эксперт томонидан тузиладиган, баҳолаш (маданий бойликлар) объектининг санъатшунослик экспертизаси натижасини акс эттирувчи, шу жумладан ушбу объектнинг ҳақиқийлиги ёки ҳақиқий эмаслигини тасдиқловчи ҳужжат;
технологик экспертиза протоколи — ихтисослик бўйича эксперт томонидан тузиладиган, тадқиқот ўтказишнинг техник воситалари ва ўтказиш услублари кўрсатилган, баҳолаш (маданий бойликлар) объектининг технологик экспертизаси натижаларини ўз ичига олган ҳужжат;
ихтисослик бўйича эксперт — маданий бойликлар объектлари билан боғлиқ бўлган муайян соҳа бўйича билимларга эга бўлган мутахассис (кимёгар, физик, археолог, ҳайкалтарош, рассом, тарихчи, манбашунос, хаттот ва бошқалар);
провенанс — маданий бойликлар объектига эгалик қилиш тарихи;
антиквариат — савдо ва тўплаш объекти бўлган қадимий ва ноёб санъат асарлари ёки қимматбаҳо буюмлар. Бундай буюмларнинг асосий белгилари эскилиги, ноёблиги ёки ўзига хослиги, кам миқдорда чиқарилганлиги, тарихий давр ёки тарихий воқеалар билан боғлиқлиги, такрор ишлаб чиқаришнинг имкони йўқлиги, бадиий қийматга эгалиги ва бошқалардан иборат.
605 63 . Ушбу стандарт доирасига кирувчи баҳолаш объектлари қаторига қуйидаги маданий бойликлар объектлари ва улар билан боғлиқ бўлган мулкий ҳуқуқлар киради:
а) халқлар ҳаётидаги тарихий воқеалар, жамият ва давлат тараққиёти, фан ва техника тарихи, шунингдек, буюк шахслар (давлат, сиёсий, жамоат арбоблари, мутафаккирлар, илм-фан, адабиёт, санъат арбоблари)нинг ҳаёти ва ижоди билан боғлиқ бўлган тарихий қадриятлар;
б) археологик қазилмалар натижасида олинган объектлар ва уларнинг бўлаклари;
д) бадиий бойликлар, шу жумладан:
ҳар қандай асосда ва ҳар қандай материаллардан қўлда ишланган расмлар ва чизмалар;
ҳар қандай материаллардан ясалган ҳайкалтарошлик асарлари;
ҳар қандай материаллардан тайёрланган оригинал бадиий композициялар ва монтажлар;
босма графика асарлари, шу жумладан барча турдаги гравюралар, уларнинг кўчирма нусхалари ва оригинал босма шакллари, шунингдек фотосуратлар (босмалар, негативлар ва барча турдаги бошқа материаллар);
барча турдаги декоратив-амалий санъат асарлари, шу жумладан мебель, интерьер ва маиший объектлар, заргарлик ва қурол-яроғ санъати, анъанавий халқ бадиий ҳунармандчилиги, ёғоч, металл, тош, керамика, шиша, мато, суяк ва бошқа материаллардан тайёрланган буюмлар;
бадиий безатилган ибодат объектлари;
архитектура ва монументал санъат ёдгорликларининг бадиий аҳамиятга эга бўлган бўлаклари (қисмлари);
китоблар ва бошқа босма нашрлар, шу жумладан афишалар, реклама плакатлари, тарихий ва бадиий аҳамиятга эга бўлган ҳамда коллекция объекти ҳисобланувчи бошқа босма маҳсулотлар, алоҳида ва коллекцияларда;
нодир қўлёзмалар ва ҳужжатли ёдгорликлар;
хаттотлик асарлари ва намуналари;
архивлар, шу жумладан фото-, фоно-, кино- ва видеоархивлар;
ноёб ва камёб мусиқа асбоблари;
почта маркалари, бошқа филателия материаллари, алоҳида ёки коллекцияларда;
қадимий тангалар, орденлар, медаллар, муҳрлар ва бошқа коллекция объектлари;
ноёб коллекциялар, флора ҳамда фауна намуналари, минералогия, анатомия ва палеонтология сингари фан соҳаларини қизиқтирувчи объектлар;
э) бошқа кўчар объектлар, шу жумладан тарихий, бадиий, илмий ёки бошқа маданий аҳамиятга эга бўлган нусхалар, шунингдек, тарихий ва маданий ёдгорликлар сифатида давлат муҳофазасига олинган объектлар.
605 64 . Маданий бойликларга бўлган мулк ҳуқуқи ҳамда мулкий ҳуқуқдаги улушлар ҳам баҳолаш объекти бўлиши мумкин.
3-боб. Баҳолашга оид вазифа, ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш ҳамда фаразлар
605 65 . Баҳолашга оид вазифа ва баҳолаш учун зарур бўлган ахборотни тўплаш 2-сон МБС «Баҳолашга оид вазифа» ва 3-сон МБС «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар» талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.
605 66 . Баҳолаш вазифасини тузишда баҳоловчи малакали санъатшунос-экспертлар томонидан тузилган хулосанинг мавжудлиги маданий бойликлар қийматини баҳолашнинг энг муҳим шарти ҳисобланишини назарда тутиши лозим.
Бунда маданий бойликларни баҳолашда баҳолаш объектини қуйидаги ҳолларда технологик экспертизадан ўтказиш натижалари мавжуд бўлиши керак:
маданий бойликларни олиб чиқиш ва олиб кириш;
санъатшунос-экспертларда маданий бойликларнинг ҳақиқий ёки ҳақиқий эмаслиги бўйича шубҳа мавжуд бўлса;
баҳолаш давлат буюртмачилари ҳисобидан амалга оширилса ёки молиявий, гуманитар, хайрия ёрдами ва бошқа қайтариб берилмайдиган беғараз маблағлар ҳисобидан молиялаштирилса, агар молиявий, гуманитар, хайрия ёрдами ва бошқа беғараз (қайтариб берилмайдиган) молиялаштириш шартларида товарларни (ишлар, хизматлар) сотиб олишнинг бошқа тартиби белгиланмаган бўлса.
605 67 . Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш натижалари мавжуд бўлмаган тақдирда, баҳоловчи буюртмачига экспертиза ўтказиш зарурлиги тўғрисида хабар бериши керак. Акс ҳолда, бу маданий бойликлар бўйича баҳолаш ишлари олиб борилмайди.
605 68 . Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш бундай тадқиқотларни ўтказиш имконини берувчи тегишли ускуналар ва ходимларга эга бўлган ихтисослаштирилган ташкилотларда ёки малакали санъатшунос-экспертлар томонидан ўтказилиши шарт.
Маданий бойликлар объектларини экспертизадан ўтказиш унинг мулкдори ёки вакили томонидан амалга оширилади.
605 69 . Баҳолаш объекти ҳақида маълумот тўплашда, агар баҳолаш топшириғида бошқача қоида назарда тутилмаган бўлса, баҳоловчи баҳолаш санасига энг яқин ҳужжатларни ўрганади.
605 70 . Агар баҳолаш объекти бўйича малакали санъатшунос-экспертларнинг хулосалари ва бошқа тасдиқловчи ҳужжатлар мавжуд бўлса, баҳоловчи баҳолаш объектининг ҳақиқийлигини аниқлашнинг ишончлилиги, унинг маданий бойликларга мансублик белгилари, сақланиш даражаси, йўқотишлар миқдори, келиб чиқиши ҳамда провенансни аниқлаш билан боғлиқ масалалар бўйича жавобгар ҳисобланмайди.
605 71 . Баҳолашни амалга ошириш учун буюртмачи баҳоловчига қуйидагиларни тақдим этиши лозим:
баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг асл нусхалари ёки нусхаларини (агар мавжуд бўлса);
санъатшунос-эксперт хулосасининг нусхаси;
маданий бойликлар объектини технологик экспертизадан ўтказиш протоколи;
баҳолаш объекти билан боғлиқ ҳужжатлар ёки бошқа ахборот материаллари (кўргазмалар каталоглари, санъатшунослик соҳасига оид адабиётлар, музейлар ёки кўргазма галереяларининг веб-сайтлари ва бошқалар).
Заруратга кўра, баҳоловчи баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг нусхаларини (шартномалар, совғалар, васиятномалар ва бошқалар) талаб қилиши мумкин.
605 72 . Маданий бойликлар экспертизаси натижаларидан қатъи назар, баҳолашни амалга оширишдан аввал баҳоловчи баҳолаш объектини кўздан кечиради. Кўздан кечиришни ўтказиш баҳолаш объекти тўғрисидаги ҳисоботда келтирилган маълумотларни муҳокама қилиш учун зарурий шарт ҳисобланади.
605 73 . Баҳолаш объектини кўздан кечиришнинг мақсади баҳолаш объектининг миқдорий-сифат хусусиятлари ва сақланиш ҳолатини таққослаш ва таърифлашдан иборат.
605 74 . Қўшимча технологик ёки санъатшунослик тадқиқотларини амалга оширишда ёки қўшимча атрибуциялаш ишларини ўтказишда, шунингдек сақлаш ҳолатини аниқлаш ҳамда таъмирлаш-реставрация ишлари ҳажмини аниқлашда баҳолаш ташкилоти мустақил равишда тегишли йўналиш бўйича малакали санъатшунос-экспертларни ва ихтисослик бўйича экспертларни жалб қилиши мумкин.
Экспертлар шартнома асосида маданий бойликлар объектини технологик экспертизадан ўтказиш лабораторияси ёки баҳоловчи ташкилот томонидан жалб қилинади. Шартномада экспертиза шартлари, экспертнинг жавобгарлиги, меҳнат шароитлари, тўлов, эксперт хулосаси тақдим этиладиган вақт ва меҳнат муносабатлари билан боғлиқ бошқа масалалар кўрсатилади.
605 75 . Баҳоловчи томонидан қўлланадиган баҳолаш услублари бозорнинг ҳолати ва динамикаси тўғрисидаги, шунингдек баҳолаш объекти билан амалга оширилган битимлар (санаси, аукцион нархлари (эстимейт), нарх омиллари, маълумот манбаи ва бошқалар) тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишни талаб қиладиган ҳолларда, баҳоловчи баҳолаш объекти тегишли бўлган бозор сегменти ҳақида умумий маълумотларни тўплаши шарт.
605 76 . Маданий бойликлар объектини баҳолаш вазифасида 2-сон МБС «Баҳолашга оид вазифа»да кўрсатилган маълумотларга қўшимча тарзда қуйидаги маълумотлар бўлиши шарт:
баҳолаш объектининг таърифи (уни идентификациялашга имкон берувчи), баҳолаш объектининг маданий бойликларга мансублиги, асар муаллифи белгилари кўрсатилган ҳолда;
сақланиш даражаси, объектив хусусиятлари (вазни, ўлчами, тайёрлаш материаллари ва техникаси), яратилиш (ишлаб чиқариш) жойи ва вақти;
баҳолаш объектида мавжуд бўлган нуқсонлар, ёриқлар, дарз кетишлар ва синишлар ҳамда бошқа шикастланишлар (агар мавжуд бўлса);
қайта тиклаш-таъмирлаш (реставрация) ишларининг зарурлиги, шунингдек, провенанс ёки баҳоловчи олиши мумкин бўлган шундай хусусиятларни ўз ичига олган ҳужжатлар ёки ҳужжатларга ҳаволалар.
4-боб. Баҳолаш ёндашувлари ва усулларини танлаш, асослаш ва қўллаш
605 77 . Маданий бойликларни баҳолаш ёндашувлари 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» қоидаларини ҳисобга олган ҳолда қўлланилади.
605 78 . Агар баҳолаш объекти мулкий муаллифлик ҳуқуқига эга бўлса, у маданий мулкни баҳолаш ҳисоботида тўлиқ акс эттирилиши керак. Бир вақтнинг ўзида муаллифлик (ёки шериклик) ҳуқуқи объекти бўлган маданий бойлик объектига эгалик ҳуқуқи 11-сон МБС «Номоддий активлар ва интеллектуал мулк объектлари қийматини баҳолаш»га амал қилган ҳолда интеллектуал мулк ҳуқуқларига мувофиқ баҳоланиши керак.
1-§. Қиёсий ёндашув
605 79 . Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг (ўхшаш объектларнинг) бозор қийматлари тўғрисидаги ахборотга ва уларнинг қийматини қиёслаш элементлари бўйича тузатишга асосланган ҳисоблаш усуллари йиғиндисидан иборат.
Аналог-объектларнинг бозор қийматлари деганда аналог маданий бойликлар бўйича битимлар ва таклифлар нархлари тушунилади.
605 80 . Қиёслаш элементларига баҳолаш объектининг қийматига таъсир қилувчи омиллар ва маданий бойликлар объектлари билан боғлиқ битимларнинг хусусиятлари киради.
605 81 . Қиёсий ёндашув ёрдамида маданий бойликлар қийматини баҳолашда қуйидаги усуллардан фойдаланилади:
тўғридан-тўғри сотишни таққослаш усули;
рейтинг усули.
605 82 . Қиёсий ёндашувда сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усули айнан бир хил ёки аналог-объектлар нархига уларнинг баҳолаш объектидан фарқланишига қараб, тегишли тузатишлар (қиймат ва (ёки) фоиз) киритиш орқали қўлланилади.
605 83 . Қиёслашнинг ҳар бир элементи бўйича тузатиш киритиш ушбу элементнинг объект қийматига қўшган ҳиссаси принципига асосланади ва аналог-объектдан баҳолаш объектига томон амалга оширилади.
605 84 . Қиёсланадиган объектларнинг нархларини тузатиш пул бирликларида ёки фоизда амалга оширилиши мумкин. Агар аналог-объектлар нархига тузатишлар пул бирликларида ифодаланган бўлса, уларни киритиш ҳар қандай кетма-кетликда амалга оширилиши мумкин. Агар тузатишлар фоиз сифатида ифодаланган бўлса, унда биринчи тузатиш аналог-объектни сотиш нархига кўпайтирилади, кейинги тузатишлар кетма-кет занжирли ҳаракатлар шаклида амалга оширилади.
605 85 . Баҳолаш мақсадида маданий бойликларнинг аналог-объекти - бу унинг қийматини белгилайдиган асосий хусусиятларига кўра, баҳолаш объектига максимал даражада ўхшаш объект ҳисобланади. Маданий бойликлар соҳасидаги аналог-объектларнинг ўхшашлигини аниқлашда баҳоловчи экспертиза натижаларига асосланиши керак.
605 86 . Аналог-объектларни танлашда қуйидаги омиллар ҳисобга олиниши керак:
аналог-объектларнинг асосий миқдорий ва сифат (тавсиф) хусусиятларига кўра баҳолаш объекти билан ўхшашлиги;
танланган аналог-объектлар сони, улар билан баҳолаш объектини қиёслаш имконияти мавжудлиги ҳамда уларнинг миқдорий ва сифат хусусиятлари;
баҳолаш объекти муаллифининг муаллифлик асарлари (агар муаллиф оммага маълум бўлса).
Муаллифнинг машҳурлиги бўйича қуйидагилар тушунилади:
муаллифда фахрий ёки бошқа унвонлар мавжудлиги;
муаллифнинг кўргазмалар тарихи (қачон, қаерда ва қайси кўргазмаларда ишлари намойиш этилган);
муаллиф ишларининг жойлашган манзили (музейлар, галереялар, ижодий салонлар, хусусий коллекциялар, шу жумладан хорижда);
кенг оммага муаллиф ишларининг танишиш имконини берадиган бошқа омиллар.
605 87 . Бошқа муаллифнинг объекти, агар у баҳолаш объекти муаллифига яқин мақомга эга бўлса, шу жумладан машҳурлиги, асарларининг бадиий аҳамияти, рейтинги ва бошқа хусусиятлари билан ўхшаш бўлса, аналог-объект сифатида бўлиши мумкин.
605 88 . Бозорда мавжуд бўлган дастлабки маълумотларга кўра, маданий бойлик объектларини баҳолаш жараёнида миқдорий (миқдорий қиёслаш усули, жуфтлаштирилган сотиш усули ва бошқалар) ва сифат усулларидан (эксперт баҳолаш усули ва бошқалар), шунингдек уларнинг комбинацияларидан фойдаланиш мумкин.
2-§. Даромад ёндашуви
605 89 . Даромад ёндашуви келажакдаги пул оқимини жорий қийматга айлантириш орқали қиймат ўлчовини таъминлайди. Даромад ёндашувини қўллашда маданий бойликларнинг қиймати баҳолаш объекти томонидан ишлаб чиқарилган даромад пул оқими ёки харажатларни тежаш қийматига қараб белгиланади.
605 90 . Даромад ёндашуви маданий бойликлар қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида қуйидаги ҳолатларда қўлланиши лозим:
а) маданий бойликлар объектининг даромад олиш қобилияти, бозор иштирокчиси нуқтайи назаридан, унинг қийматига таъсир қилувчи энг муҳим омил ҳисобланса;
б) кўриб чиқилаётган маданий бойликларга нисбатан келажакдаги даромад миқдори ва муддатлари тўғрисида оқилона узоқ муддатли прогноз қилиш мумкин бўлса ҳамда бозорда фақат кам миқдорда аналог-объектлар мавжуд бўлса.
605 91 . Мазкур Стандартнинг 605 90 -бандида келтирилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда даромад ёндашуви натижасида олинган қиймат кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши керак:
а) баҳоланаётган маданий бойликлар объектининг даромад келтириш қобилияти унинг қийматига таъсир қилувчи омиллардан бири бўлса;
б) баҳоланаётган маданий бойлик объектига боғлиқ бўлган келажакдаги даромадлар миқдори ва муддати тўғрисида сезиларли ноаниқлик мавжуд бўлса;
д) баҳоланаётган маданий бойлик объекти ҳақидаги маълумотларни олиш имкони бўлмаганда;
э) баҳоланаётган маданий бойлик объекти ҳали даромад келтира бошламаган, аммо маълумотларга кўра, бу яқин келажакда содир бўлиши мумкин бўлса.
Шунингдек, баҳолаш жараёнида олинган натижаларни мувофиқлаштиришда даромад ёндашуви натижаси катта аҳамиятга эга бўлади.
3-§. Харажат ёндашуви
605 92 . Харажат ёндашуви қиймат кўрсаткичини олишга имкон беради, бунда харидор маданий бойлик объекти учун объектни тенг фойдалилик, вақт, ноқулайликлар, таваккалчилик ёки бошқа мураккаблаштирувчи омиллар мавжуд эмаслигида харид қилиш учун сарфланадиган миқдордан кўпроқ пул тўламайди деган иқтисодий принципдан фойдаланилади.
605 93 . Харажат ёндашуви маданий бойликлар объектини алмаштириш ёки кўпайтириш бўйича жорий харажатларни ҳисоблаш ва вақт ўтиши билан маданий бойликлар учун тегишли эскириш турлари ва нархларнинг ошиши учун тузатишлар киритиш орқали қиймат кўрсаткичини олиш имконини беради.
605 94 . Харажат ёндашуви қуйидаги ҳолатлар мавжуд бўлганда маданий бойликларнинг қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида қўлланилиши мумкин:
а) иштирокчилар баҳолаш объекти билан деярли бир хил фойдалилик хусусиятига эга бўлган маданий бойликлар объектини ҳеч қандай меъёрий ёки ҳуқуқий чекловларсиз қайта яратишга қодир бўлса ва бу маданий бойликлар объекти шу қадар тез яратилиши мумкинки, иштирокчи баҳоланаётган маданий бойликлар объектидан дарҳол фойдаланиш имконияти учун катта мукофот тўлашни хоҳламаса;
б) баҳоланаётган маданий бойлик объекти тўғридан-тўғри даромад келтирмаса ва унинг ўзига хос хусусияти даромад ва (ёки) қиёсий ёндашувлардан фойдаланишга имкон бермаса;
д) амалдаги қиймат тури асосан қайта ишлаш ёки алмаштириш харажатларига асосланса.
605 95 . Мазкур Стандартнинг 605 94 -бандида келтирилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда ҳам харажатлар ёндашуви натижасида олинган харажатлар кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши керак:
а) иштирокчилар маданий бойликлар объектини аналог-объектни қайта тиклаш имкониятини кўриб чиқишлари мумкин, аммо маданий бойликнинг бир хил объектини яратиш билан боғлиқ чекловлар мавжуд бўлса ёки кўп вақт талаб қилса;
б) маданий бойликлар объекти яқин вақт ичида яратилган ва харажатлар ёндашувида ишлатиладиган тахминлар юқори даражадаги ишончлиликка эга бўлса.
4-§. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш
605 96 . Турли хил ёндашувлар ва баҳолаш усулларидан фойдаланган ҳолда олинган маданий бойликларнинг қийматини баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва уни баҳолаш ҳисоботида акс эттириш 4-сон МБС «Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ва уни тузиш тартиби» ва 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари» талабларига мувофиқ амалга оширилади.
5-боб. Маданий бойликларни баҳолаш бўйича махсус қоидалар
605 97 . Маданий бойликларни бошқа усуллар ёрдамида ҳам баҳолаш мумкин.
Маданий бойликларни баҳолашда баҳоловчи баҳоланаётган маданий бойликларнинг хусусиятларини ҳисобга олиши ва маълумотларнинг мавжудлиги ва бозор конъюнктурасидан келиб чиққан ҳолда баҳолаш усулларини танлаши керак.
Бундай ҳолда, баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи томонидан танланган усул (усуллар) тавсифи кўрсатилиши керак, бу баҳолаш ҳисоботидан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёнининг мантиқийлиги ва танланган усул(лар)нинг мувофиқлигини тушунишга имкон беради.
Баҳолаш тўғрисидаги ҳисобот ҳар хил талқин қилинишига йўл қўймаслиги ва тушунмовчиликлар келтириб чиқармаслиги керак.
605 98 . Ҳисоблаш усулини танлашда баҳоловчи муҳимлик, асослилик, ноаниқлик, текширилувчанлик ва етарлилик тамойилларига таяниши керак. Бундай ҳолда, баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоловчи танланган усул(лар)нинг асосланиши ва тавсифини, маданий қадриятлар (тасвирий ёки амалий санъат) йўналишидан келиб чиққан ҳолда нархлаш мезонларини кўрсатиши керак.
605 99 . Маданий бойликларнинг қиймати уни яратиш учун молиялаштириш усулига боғлиқ эмас.
605 100 . Маданий бойликларни баҳолаш бўйича ишларни бажаришда баҳоловчи қуйидагиларга мажбурдир:
баҳоланган маданий бойлик объектида муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар билан боғлиқ мажбуриятлар мавжудлигини аниқлаш;
мавжуд манбалардан баҳолаш объектида қонуний чекловлар мавжудлиги тўғрисида маълумот олиш.
605 101 . Баҳоланаётган маданий бойликларга нисбатан учинчи шахсларнинг ҳужжатлаштирилган мулкий ҳуқуқлари ёки чекловлар бўлмаган тақдирда, объектни баҳолаш, агар баҳолаш топшириғида бошқача тартиб кўрсатилмаган бўлса, текшириш пайтида аниқланган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда бундай ҳуқуқ ва чекловлар йўқлиги ҳақидаги тахмин асосида амалга оширилади.
605 102 . Баҳоловчи баҳолаш усулини танлашда баҳоланаётган маданий бойликнинг хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, муҳимлик, ишончлилик, тўғрилик, текширилувчанлик ва мувофиқлик тамойилларига асосланиши керак.
605 103 . Молиявий ҳисоботлар учун белгиланган тартибда аниқланган маданий бойлик объектларининг қиймати мазкур Стандартда аниқланган қийматидан сезиларли даражада фарқ қилиши мумкин.».
4. Мазкур қўшимчаларнинг иловасига мувофиқ таҳрирдаги 11-илова билан тўлдирилсин.
Ўзбекистон Республикаси Ягона миллий баҳолаш стандартига киритилаётган қўшимчаларга ИЛОВА
«Ўзбекистон Республикасининг Ягона миллий баҳолаш стандартига 11-ИЛОВА
«Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС)
Мазкур Методика 16-сон МБС «Маданий бойликлар қийматини баҳолаш»ни қўллаш тартибини белгилайди.
1-боб. Умумий қоидалар
1. Мазкур Методика ЯМБСга мувофиқ маданий бойликлар объектлари (бундан буён матнда МБО деб юритилади) қийматини баҳолаш учун зарур бўлган минимал услубларни белгилайди. Баҳоловчилар Ўзбекистон Республикасининг баҳолаш фаолияти тўғрисидаги қонунчиликка, ЯМБСга ҳамда баҳолашнинг халқаро тажрибасига зид бўлмаган бошқа услублардан ҳам фойдаланишлари мумкин. Бунда баҳоловчи баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда танланган баҳолаш усулини кўрсатиши ва асослаши керак.
2-боб. МБОни идентификация қилиш
2. Баҳоланаётган МБОни идентификация қилиш унинг миқдорий ва сифат кўрсаткичлари ва параметрларини аниқлаш, шунингдек, баҳоланаётган МБОнинг қийматини аниқлаш имконини берувчи тегишли параметрлар ва тавсифларга аналог-объектларнинг нархни шакллантирувчи параметрлари мослигини қиёслаш асосида амалга оширилади.
3. Индентификация жараёнида МБОнинг экспертизаси ўтказилади. Экспертиза МБОни баҳолаш учун асос бўлиб хизмат қилади, бу эса баҳолаш объектининг маданий (бадиий) қийматини аниқлаш ва уларни аналог-объектни идентификациялаш имконини беради.
Баҳоланаётган МБОни экспертизадан ўтказишдан кўзланган асосий мақсад унинг ҳақиқий ёки ҳақиқий эмаслигини тасдиқлашдан иборат.
Маданий (бадиий) қийматни аниқлаш вазифаси аҳамиятли белгиларнинг энг катта ва энг аниқ миқдорини аниқлашдан иборатдир.
4. Баҳоланаётган маданий бойликлар объектининг ўзига хос хусусиятларига боғлиқ равишда баҳоловчи қуйидаги масалаларга алоҳида эътибор бериши лозим:
МБОни баҳолаш учун бошланғич маълумотлар;
санъатшунос-эксперт хулосасининг мавжудлиги;
МБОнинг технологик экспертизаси протоколи мавжудлиги (ихтисослик бўйича экспертлар хулосалари протоколда акс эттирилади);
МБО атрибуциясининг мавжудлиги (агар мавжуд бўлса);
МБО провенанси мавжудлиги (агар мавжуд бўлса);
МБОга нисбатан чекловлар мавжудлиги ёки мавжуд эмаслиги;
МБОнинг сақланиш даражаси ва реставрация қилиш зарурати;
МБО билан боғлиқ қўшимча маълумотларнинг мавжудлиги (кўргазмалар каталоглари, адабиётлар ва бошқалар);
баҳолаш учун тақдим этилган МБО аналоглари ҳақида маълумот.
5. МБОни баҳолаш учун бошланғич маълумотлар қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:
МБОнинг номи;
МБОнинг фотосурати;
МБО муаллифининг имзоси ёки шахсий тамғасининг мавжудлиги;
яратилган санаси;
МБОнинг мансублиги (тасвирий ёки амалий санъат);
санъатшунос-эксперт хулосаси;
МБОнинг савдо тарихи (сотувлар тарихи) (агар мавжуд бўлса).
6. МБО бўйича санъатшунос-экспертнинг хулосасида МБОнинг муаллифи, яратилган санаси, бадиий, илмий ва тарихий-маданий қиймати, муайян мактабга алоқадорлиги, ижро услуби, композицион ечими, кўргазма тарихи ва бошқалар акс эттирилади.
7. МБО экспертизага жалб этиладиган санъатшунос-эксперт баҳолаш объектининг тегишли соҳа йўналиши (тасвирий ёки декоратив-амалий санъат) бўйича малакага эга бўлиши керак.
Хулосада санъатшунос-эксперт ўзи ҳақидаги тўлиқ маълумотларни (фамилияси, исми, отасининг исми, илмий унвони ва даражаси (агар мавжуд бўлса), иш жойи (лавозими) (агар мавжуд бўлса) ҳамда ўзаро алоқа маълумотларини) кўрсатиши лозим.
Хулоса санъатшунос-экспертнинг ўзи томонидан имзоланади. Шунингдек, хулоса санъатшунос-экспертнинг штатида бўлган ташкилотнинг ёки у билан фуқаролик-ҳуқуқий шартнома тузган ташкилотнинг муҳри билан тасдиқланиши мумкин.
8. МБОни технологик экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги баённомада тадқиқот турлари, тадқиқотлар ўтказилган ускуналар рўйхати, ўлчов воситаларининг амалдаги метрологик сертификати, соҳа эксперти ҳақидаги маълумотлар (фамилияси, исми, отасининг исми, илмий унвони ва даражаси, иш жойи (лавозими) ва технологик экспертизани ўтказган ташкилот) кўрсатилиши керак.
9. МБО атрибуцияси унинг яратилган жойи ва вақти, шунингдек, ушбу объектни яратган уста ёки у тегишли бўлган мактабни ўз ичига олади. Шунингдек, экспертизада МБО атрибуцияси бўйича бадиий асарнинг ишончлилиги, ҳақиқийлиги, унинг муаллифи, яратилган жойи ва вақти аниқланади. Бунда экспертиза муайян санъат тури бўйича эксперт томонидан амалга оширилади. Экспертнинг атрибуциядаги асосий фаолияти объектнинг муаллифлиги, хронологик мансублиги, аутентлигини тасдиқлаш учун объект типологиясининг ҳужжатли ва информацион таъминотини аниқлашга йўналтирилади.
10. МБО провенанси — бу МБОнинг олдинги эгалари ҳақида ҳужжатли маълумотларнинг мавжудлигидир. Провенансни ўрганишда баҳоловчи охирги мулкдордан унинг баҳолаш объектига эгалик ҳуқуқининг қонунийлиги ҳақида ёзма маълумотларни олиши, шунингдек, агар МБО Ўзбекистон Республикасининг «Маданий бойликларни олиб чиқиш ва олиб кириш тўғрисида»ги Қонуни ва Ўзбекистон Республикаси томонидан 1996 йил 21 майда ратификация қилинган Қуролли можаро чиққан ҳолларда маданий бойликларнинг ҳимоя қилиниши тўғрисидаги Конвенцияни бузган ҳолда олинган бўлса, МБО эгасини жавобгарликка тортилиши мумкинлиги тўғрисида огоҳлантириши шарт.
11. МБОга нисбатан чекловлар мавжудлигини текширишда баҳоловчи буюртмачидан баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг асли ёки нусхаларини ва баҳоланаётган МБО бўйича чекловлар йўқлигини тасдиқловчи ҳужжатларни (агар мавжуд бўлса) олиши лозим.
12. Заруратга кўра, баҳоловчи тегишли ташкилотлардан баҳолаш объектига мулк ҳуқуқини тасдиқловчи ҳужжатларнинг (шартномалар, хайр-эҳсонлар, васиятномалар ва бошқалар) нусхаларини талаб қилишга ҳақли.
13. МБО экспертиза натижаларидан қатъи назар, баҳолашни амалга оширишдан олдин баҳоловчи баҳолаш объектини текширувдан ўтказади. Визуал текширувга қуйидагилар киради:
нуқсонлар, дарз кетишлар, бўлинишлар, синишлар ва бошқа шикастланишларнинг мавжудлиги;
сақланиш даражаси ва реставрация қилиш зарурати.
14. МБОнинг сақланиш даражаси бевосита баҳолаш нархига таъсир қилади. МБОни визуал текшириш вақтида нуқсонлар, моғор босиш ва деформация излари ёки бошқа камчиликлар аниқланган тақдирда, баҳоловчи баҳолаш объектини реставрация қилиш даражасини аниқлаш учун тегишли экспертни жалб қилиши лозим.
15. Текширув давомида МБОнинг қайси турга тегишлилиги ва типологик белгилари, муаллифи, мавзуси, сюжети, вақти, яратилиш жойи ва мавжудлиги, илмий аҳамияти, мемориаллиги, ижтимоий ва этник мансублиги, тайёрлаш материали ва усули, ўлчами, ранги, шакли, тузилиши, йўқотишлар рўйхати ва бошқа сифатлар ёки баҳолаш учун зарур бўлган алоҳида белгилар қайд этилади.
16. Текширувни ихтисослик бўйича эксперт жалб қилган ҳолда ўтказиш объектни баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда кўрсатилган маълумотларни исботлаш учун зарур шарт ҳисобланади.
17. МБО билан боғлиқ ҳужжатлар ёки бошқа ахборот материалларининг (кўргазмалар каталоглари, санъатшунослик соҳасидаги адабиётлар, музейлар ёки кўргазма галереяларининг веб-сайтлари ва бошқалар) мавжудлиги МБОнинг якуний баҳосига бевосита таъсир кўрсатади. Хусусан, республика миқёсидаги ёки халқаро кўргазмаларда МБОнинг кўргазмалар тарихи мавжудлиги баҳолаш объекти қийматини бир неча баробар ошириши мумкин.
3-боб. Ахборотни тўплаш ва таҳлил қилиш
18. Ахборотни тўплаш, ўрганиш ва таҳлил қилишда, шунингдек, баҳолаш объектини идентификация қилишда баҳоловчи 3-сон МБС «Баҳолаш жараёнида ўтказиладиган ўрганишлар ва таҳлиллар» талабларига амал қилиши керак.
19. Баҳолаш объектини таҳлил қилиш учун зарур бўлган маълумотларнинг тури ва миқдори баҳоловчи томонидан баҳолашдан кўзда тутилган мақсад, аниқланадиган қиймат тури, баҳолаш объектининг ўзига хос хусусиятлари, рухсатлар ва чекловчи шартларга қараб белгиланади.
20. МБОни баҳолаш ишлари сифатли бўлишини таъминлашнинг асосий шарти баҳолаш учун тақдим этилган МБО аналоглари борасидаги маълумотларни тўғри ва малакали танлашдан иборатдир. Аналогларни танлашда баҳоловчи муаллиф асарларининг маҳаллий бозорини ҳам, хорижий бозорини ҳам, шу жумладан аукцион савдоларини (агар мавжуд бўлса) ҳам ўрганиши керак. МБОнинг муаллифи бўлмаган ҳолатларда, баҳоланаётган МБО билан энг кўп ўхшаш тавсифларга эга бўлган объект аналог-объект сифатида олинади.
21. Баҳолаш объект бозорининг таҳлили қуйидаги изчилликда амалга оширилади:
аналог-объектлар бозорининг таҳлили;
баҳолаш объекти бозорига тегишли секторнинг жорий ҳолати, ривожланиш истиқболлари ва ривожланиш тенденциялари таҳлили;
баҳолаш объекти билан ёки аналог-объектлар билан тузилган битимлар таҳлили (агар мавжуд бўлса);
баҳолаш объекти билан қиёсланаётган аналогларга бўлган талаб, таклиф ва нархга таъсир қилувчи асосий омиллар таҳлили.
Маданий бойликлар бозорининг келажак тенденцияларини прогноз қилишда MeiMoses All Art Index, Artprice Global Index, ArtNet, Zurich Art and Antiques Index, Skateʼs Art Stocks Index (SASI), ARTIMX сингари машҳур индекслар, шунингдек, Christieʼs, Sothebyʼs, Heritage Auctions, Phillips de Pury & Company, Bonham с ва бошқа нуфузли аукцион уйлари ва санъат асарлари бозорини таҳлили қилишга ихтисослашган таҳлилий компаниялар маълумотларидан фойдаланиш мумкин.
22. Баҳоловчи томонидан қўлланилаётган баҳолаш услублари бозорнинг ҳолати ва динамикаси, шунингдек баҳолаш объекти билан тузилган битимлар (санаси, аукцион нархлари ( estimeyt ), нарх омиллари, маълумот манбаи ва бошқа) тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишни талаб қиладиган ҳолатларда, баҳоловчи баҳолаш объекти тегишли бўлган бозор сегменти ҳақида умумий маълумотларни тўплаши лозим.
23. Қуйидагилар МБОни баҳолашнинг мақсадлари бўлиши мумкин:
олди-сотди;
декларациялаш;
устав капитали (жамғармаси)га киритиш;
суғурталаш (суғурта хатарларининг барча ҳолатлари);
олиб чиқиладиган ва олиб кириладиган маданий бойликларга қўйиладиган божхона божи қийматини белгилаш;
ваколатли давлат органи томонидан МБОни олиб чиқиш ва вақтинча олиб чиқиш учун бериладиган сертификатни олиш;
ҳибсга олинган ёки мусодара қилинган МБОнинг бозор қийматини аниқлаш;
гаровга қўйиш;
бошқа давлатлардан ноқонуний тарзда олиб чиқилган, ўғирланган ёки бошқа давлатларда йўқотилган МБО қонуний эгасига қайтарилганида, уни ҳалол харид қилган инсон учун бериладиган компенсация миқдорини аниқлаш.
Бунда баҳоловчи баҳолашда қиймат турини танлаш бевосита баҳолаш мақсадига боғлиқлигини эътиборга олиши керак.
24. МБО қийматининг тури баҳолаш мақсади ва унинг натижаларидан фойдаланиш билан боғлиқ равишда 5-сон МБС «Қиймат турлари»га мувофиқ тарзда белгиланади.
4-боб. Баҳолаш ёндашувлари ва услубларини танлаш, асослаш ва қўллаш
25. МБОни баҳолаш қиёсий, даромад ва харажатларга асосланган ёндашувлардан фойдаланган ҳолда амалга оширилади. Баҳолаш тўғрисидаги ҳисоботда баҳоловчи у ёки бу ёндашувни қўллашнинг мақсадга мувофиқлигини асослаб бериши керак. Баҳоловчи баҳолаш учун танланган ёндашув (ёндашувлар) доирасида баҳолаш объекти қийматини ҳисоблашнинг муайян услубларини мустақил равишда белгилаш ҳуқуқига эга.
26. МБОни баҳолаш қуйидаги асосий босқичларни ўз ичига олиши лозим:
баҳолашнинг мақсади ва вазифасини аниқлаш, баҳолаш топшириғини тайёрлаш, МБО қийматини баҳолаш бўйича кўрсатиладиган хизматларга оид шартнома тузиш;
баҳолаш объектини идентификация қилиш, яъни баҳолаш объектини, унинг тарихи, миқдорий ва сифат тавсифлари ва параметрларини аниқ таърифлаш;
баҳолаш объекти муаллифининг ижодий тарихини таърифлаш (агар мавжуд бўлса);
санъатшунослик ва (ёки) технологик экспертиза натижаларини таърифлаш;
маданий бойликлар муомалада бўлган бозорни таҳлил қилиш, баҳоланаётган МБОнинг бозор сегменти тўғрисидаги маълумотларни тўплаш ва тизимлаштириш;
нархларни шакллантирувчи омилларни ва уларнинг нархга таъсирини аниқлаш;
баҳолашга оид ёндашув (ёндашувлар)ни ва баҳоланаётган МБО қийматини ҳисоблаш услубини (услубларини) танлаш ва асослаш;
баҳоланаётган МБОнинг қийматини аниқлаш бўйича баҳолаш ёндашувларини қўллаш ва ҳисоблаш-таҳлилий процедураларни бажариш;
олинган натижаларни умумлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш;
МБОни баҳолаш бўйича ҳисобот тайёрлаш.
27. МБО қийматини баҳолаш ишларини бажаришда баҳоловчи қуйидагиларни амалга оширади:
баҳоланаётган МБО муаллифлик ва турдош ҳуқуқлар билан боғлиқ бўлган мажбуриятлар мавжудлигини аниқлаш;
мавжуд ахборот манбаларидан баҳолаш объектига нисбатан қонуний чекловлар тўғрисида маълумот олиш.
28. МБОнинг қиймати уни яратишдаги молиялаштириш усулига боғлиқ бўлмайди.
29. Баҳоланаётган МБОга нисбатан учинчи шахсларнинг ҳужжатлар билан тасдиқланган мулкий ҳуқуқлари ва чекловлар мавжуд бўлмаган тақдирда, объектни баҳолаш, агар баҳолаш топшириғида бошқача кўрсатилмаган бўлса, текшириш пайтида аниқланган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда бундай ҳуқуқ ва чекловлар мавжуд эмас деган тахмин асосида амалга оширилади.
30. Ҳисоблаш услубини танлашда баҳоловчи баҳоланаётган МБОларнинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда муҳимлик, асослилик, аниқлик ва етарлилик тамойилларига асосланиши керак. Баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи МБО йўналишидан (тасвирий ёки амалий санъат) келиб чиққан ҳолда танланган услуб (услублар)нинг асосланиши ва таърифини, шунингдек, нарх шаклланиши мезонларини кўрсатиб ўтиши лозим.
Баҳолаш ҳисоботини тайёрлашда муҳимлик принципидан фойдаланган ҳолда ишни амалга ошириш давомида аниқланган барча муҳим ҳолатларнинг баён этилиши баҳоловчи томонидан бошқа ҳеч қандай муҳим ҳолатлар аниқланмаганини англатади.
Асосланганлик принципи қўлланаётган услублар ва алоҳида ҳисоб-китоблар асосли эканлиги ва мантиқий тушунтиришга эгалиги, ҳисоблашда фойдаланилган бошланғич маълумотлар ва тахминлар бир-бирига ва бозор шароитларига мос келишини кўзда тутади.
Аниқлик принципи баҳолаш ҳисоботининг мазмуни ушбу ҳисоботдан фойдаланувчиларни чалғитмаслиги, шунингдек, турли талқин қилиш мумкин эмаслигини англатади.
Етарлилик принципига кўра, МБОни баҳолаш ҳисоботини тайёрлаш жараёнида ҳар қандай фикр-мулоҳаза фақат унинг ишончлилигига етарли асослар келтирилган, яъни фойдаланилган ахборот манбаларига ҳаволалар ва ҳужжатларнинг нусхалари бўлсагина, тўғри деб ҳисобланади.
1-§. Қиёсий ёндашув
31. Қиёсий ёндашув аналог-объектларнинг нархлари ва тавсифлари тўғрисида ишончли ва фойдаланиш мумкин бўлган маълумотлар мавжуд бўлган ҳолларда қўлланади. Баҳолаш объектини бир хил ёки аналог МБОлар билан таққослаш учун тегишли маълумотларнинг мавжудлиги қиёсий ёндашувни қўллаш шарти ҳисобланади. Бундай аналог-объектлар баҳоланаётган МБО билан бир бозорда ёки баҳоланаётган МБО билан бир хил бозорда сотилиши керак. Бунда амалга оширилган келишувлар нархи ҳам, таклифлар нархи ҳам қўлланиши мумкин.
32. Баҳолаш мақсадлари учун ўзининг қийматини белгиловчи асосий тавсифлари бўйича баҳолаш объектига максимал ўхшаш бўлган объект аналог-объект сифатида тан олинади. Маданий бойликлар соҳасидаги аналогларнинг ўхшашлигини аниқлашда баҳоловчи санъатшунослик ва (ёки) технологик экспертиза натижаларига асосланиши лозим.
33. Қуйидагилар аналог-объектларни танлашда ҳисобга олинадиган омиллар ҳисобланади:
аналог-объектларнинг баҳоланаётган МБО билан асосий миқдорий ва сифат тавсифлари бўйича ўхшашлиги;
танланаётган аналог-объектларнинг сони, уларнинг миқдорий ва сифат хусусиятларини текшириш имконияти мавжудлиги;
муаллифлик (агар мавжуд бўлса).
34. Қиёсий ёндашувдан фойдаланган ҳолда баҳолаш объектининг қийматини аниқлаш аналог-объектларнинг нархларини тузатиш орқали амалга оширилади, бу уларнинг баҳоланаётган объектдан фарқини бартараф қилиш имконини беради.
35. Қиёсий ёндашув тегишли қиёслаш элементлари асосида танланган аналог-объектларнинг нархларидан фойдаланган ҳолда қўлланилади. Қиёслаш элементлари қаторига баҳолаш объектининг қийматига ва маданий бойликларга тааллуқли бўлган объектлар билан тузиладиган битимларнинг хусусиятларига таъсир қиладиган омиллар киради.
36. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш услуби бозори чаққон, кўплаб таклифлар ва битимларга бой бўлган серияли ва оммавий МБОлар учун қўлланилади. Аналог-объектлар билан тузилган муайян битимга боғлиқ ҳолда МБОни харид қилиш ва сотиш бўйича битимлар тузиладиган бозорларнинг қуйидаги турлари ажратиб кўрсатилади:
аукцион;
галерея;
ярмарка (арт-ярмарка, бадиий ярмарка, санъат ярмаркаси ва бошқа);
коллекциячи ёки меросхўр томонидан амалга ошириладиган тўғридан-тўғри сотувлар;
рассом (муаллиф) устахонаси;
онлайн аукционлар ва электрон савдо майдончалари.
37. Аукцион савдолари маданий бойликлар қийматининг юқори чегарасини шакллантиради ҳамда бундай битимлар тўғрисидаги маълумотларнинг ишончли ва ҳақиқий эмаслик хавфи минимал ҳисобланади.
38. Аукционда шаклланадиган МБО баҳоси эстимейт деб аталади ва қуйидаги таркибий қисмларни ўз ичига олади:
болғача нархи (лот сотилган нарх);
болғача нархига қўшимча йиғимлар (харидор томонидан аукцион уйига тўланадиган харидор мукофоти, заруратга кўра, сотиб олинган МБОни мамлакатдан олиб чиқиш учун рухсат олишга сарфланадиган харажатлар);
агар аукцион ўтказилаётган мамлакатнинг амалдаги қонунчилигига мувофиқ МБОга нисбатан интеллектуал мулк ҳуқуқи мавжуд бўлса, муаллиф ёки унинг меросхўрларига ҳақ тўлаш;
транспорт харажатлари;
етказиб беришда МБОни суғурталашга сарфланадиган харажатлар қиймати,
ҳар бир муайян ҳолатда юзага келиши мумкин бўлган ва кўзда тутилмаган бошқа харажатлар.
39. Битта аукцион савдоси маданий бойлик объектининг якуний нархи бўлиши мумкин эмас. Шунга аналог МБОнинг камида иккита савдоси мавжудлиги муаллифнинг муайян санъат асарлари бўйича шаклланган нархлардан далолат бериши мумкин.
40. Сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш усулидан фойдаланганда:
бозорга оид маълумотлар таҳлил қилинади ва аналог-объектлар ( estimeyt лар) аниқланади;
танланган аналог-объектларнинг баҳолаш объекти билан қиёслаш элементлари (нархни белгиловчи кўрсаткичлар) аниқланади;
танланган аналог-объектларнинг ҳар бири баҳолаш объекти билан нархларни шакллантирувчи омиллар (қиёслаш элементлари) бўйича таққосланади;
баҳолаш объекти ва аналог-объектлар ўртасидаги нархларни шакллантирувчи омиллардаги фарқлар аниқланади;
аналог-объектнинг нархи (ёки унинг солиштирма кўрсаткичи) аниқланган фарқларга мувофиқ тузатилади;
баҳоланаётган объектнинг қиймати аналог-объектларнинг тузатилган нархларини умумлаштириш орқали аниқланади.
41. МБОнинг бозор қиймати сотувларни тўғридан-тўғри қиёслаш услубига мувофиқ қуйидаги формула бўйича аниқланади:
V = Vkor ± Kor
бу ерда:
V — МБОнинг бозор қиймати;
Vkor — аналог-объектни сотиш (сотишга оид таклифлар) қиймати;
Кor — таққосланаётган аналог-объектнинг тузатилган қийматига киритилган тузатишларнинг баҳолаш санасидаги умумий қиймати.
Тузатишлар асосланган ҳолда киритилиши лозим ва баҳоловчи баҳолаш ҳисоботида тузатишлар киритилиши сабабларини ҳужжатлаштириши ҳамда миқдорий кўрсаткичларни ҳисоблаш тартибини кўрсатиши керак.
42. Аукцион нархлари билан ишлашда баҳоловчи аукцион савдоси санасига мос равишда аналог-объект нархига тузатиш киритишни қўллаши лозим. Агар сотиш санаси баҳолаш санасидан фарқ қилса, баҳолаш санасига тузатиш киритилиши керак.
43. Аналог-объектларнинг қиймати баҳолаш санасига индексациялаш орқали келтирилади. Индексациялашни амалга оширишда баҳоловчи баҳолаш объекти учун харажатлар элементларини назарга олган ҳолда нарх ўзгариши индексларига амал қилади. Харажатлар элементлари учун нарх ўзгариши индекслари тўғрисида ишончли маълумотлар мавжуд бўлмаганда, тегишли тармоқлар учун нарх ўзгариши индексларидан ёки баҳолаш объектининг моҳиятига мос келадиган бошқа индекслардан фойдаланиш мумкин.
Индексациялаш коэффициенти баҳолаш объектини яратишда иштирок этаётган усталарнинг иш ҳақи ўзгаришини, энг барқарор валютанинг ўзгариши ёки материаллар, бутловчи қисмлар ёки тайёр маҳсулотлар нархларининг ўзгариши ва бошқаларни акс эттирувчи кўрсаткич сифатида ҳисобланади.
44. Тузатишларнинг фоиз қийматлари таққосланадиган объект нархига бериладиган мулкий ҳуқуқлар, молиялаштириш шартлари, сотиш шартлари, аукционда сотиш шартлари билан боғлиқ бўлган қўшимча харажатлар, бозор конъюнктураси, жойлашуви, иқтисодий тавсифлари, фойдаланиш тури ва бошқа компонентлар бўйича баҳолаш объектидан қанчалик ошиб кетиши ёки ундан пастлигини ҳисобга олиш учун қўлланилади.
45. Тузатишларни киритиш барча тузатишлар киритилгунга қадар давом эттирилади. Баҳолаш объектини улар бўйича тузилган битимлар ёки бозорга чиқарилаётган бошқа аналог-объектлар билан қиёслаш учун қуйидаги қиёслаш элементлари қўлланилади:
сотиш шартлари (битим санаси ва баҳолаш санаси орасидаги нарх ўзгариши, нархнинг савдолар жараёнидаги ўзгаришлари);
аналог-объект харид қилинганидан кейинги харажатлар (етказиб бериш, солиқлар ва тегишли йиғимларни тўлаш);
жисмоний хусусиятлар;
иқтисодий хусусиятлар;
тарихий хусусиятлар;
баҳолаш объектининг жойлашуви;
бошқа шартлар.
46. Аналог-объектлар бўйича тузатишлар санъатшунос-экспертнинг профессионал фикри асосидаги эксперт хулосасидан олинган маълумотлар, шунингдек, аналог-объектларни тавсифловчи маълумотлар асосида киритилади.
47. МБОнинг бадиий қиймати, шакли, материали, безак тури, техникаси ва тайёрлаш мураккаблиги бўйича тузатишлар аналог-объект ва баҳолаш объекти ўртасида сезиларли фарқ кузатилганда, ихтисосликнинг мазкур йўналиши бўйича санъатшунос-экспертларни жалб қилиш орқали киритилиши мумкин.
48. Рейтинг усули МБОнинг турли тавсифларини ҳисобга олувчи ва унинг нархига таъсир кўрсатувчи асосий (базис) қийматни аниқлаш ва мультипликатив тузатишларни киритиш орқали қўлланади.
49. Асосий (базис) қиймат қуйидагича ҳисобланади:
бир қиймат учун (материалларнинг солиштирма харажатлари, иш ҳақи, қўшимча ва маъмурий харажатлар, агар мавжуд бўлса);
баҳоланаётган МБОнинг компенсациявий нусхасини замонавий яратиш қийматини қайта ишлаб чиқаришдан келиб чиққан ҳолда;
тарихий қиймат ёки тайёрловчи (муаллиф) томонидан амалий сотиш нуқтайи назаридан баҳоланаётган МБОни яратиш давридаги нархини амалдаги нархлар бўйича қайта ҳисоблаш (нархларни индексация қилиш) асосида.
50. МБОнинг бозор қийматини ҳисоблашда тасвирий санъат асари (расм) мисолида кўриб чиқамиз. МБОнинг бозор қиймати базавий қиймат ҳамда санъатшунослик ва технологик экспертизанинг 20 та мезони ( Xi ) асосида қуйидаги тарзда аниқланади:
РС = БPС * РК/СБР *(∑ Х20/ ∑ Xmax)*(1 — Кфун) * (1-Кфи)*(1-Кэу)
бунда:
РС — МБОнинг бозор қиймати;
БРС — МБОнинг базавий ҳисоб қиймати;
СБР — тасвирий санъат асари (расм)нинг стандарт базавий ўлчами, тўртта гуруҳдаги ижро техникаси орқали белгиланади:
1-техника — холст, мойбўёқ (акрил, темпера ва бошқалар), катта ишлар учун 100×120 см стандарт ўлчам, ўрта ишлар учун 70×90 см стандарт ўлчам,майда ишлар учун 30×50 см стандарт ўлчам;
2-техника — қоғоз, акварель (гуаш, пастель ва бошқалар), 30×50 см стандарт ўлчам;
3-техника — дастгоҳ графикаси (туш, қалам ва бошқалар), 20×30 см стандарт ўлчам;
4-техника — муаллифлик босма графикаси (офорт, литография, ўйма ва бошқалар), стандарт ўлчам 20×30 см;
РК — тасвирий санъат асари (расм)нинг квадрат сантиметрдаги ўлчами;
Xmax — санъатшунослик ва технологик экспертизанинг мезонлари бўйича умумий балл.
51. Умумий эскириш қуйидаги компонентлар асосида аниқланади:
Кфун — функционал эскириш коэффициенти;
Кфи — жисмоний эскириш коэффициенти. Ушбу коэффициент мазкур Методиканинг иловасида келтирилган МБОнинг жисмоний ҳолатини эксперт баҳолаш шкаласи бўйича аниқланади;
Кэу — иқтисодий эскириш коэффициенти.
52. МБОнинг базавий қиймати қуйидагича аниқланади:
БPС = БРВ *БС
бунда:
БРС — МБОнинг базавий ҳисоблаш қиймати (минимал);
БС — МБОнинг фойдаланилаётган техника асосидаги базавий қиймати.
53. Қуйидаги ҳолатларда қиёсий ёндашув МБОни баҳолаш учун ягона ёндашув сифатида қўлланиши мумкин:
баҳолаш объекти яқин вақт ичида қўлланаётган қиймат турига мос равишда эътиборга олиниши мумкин бўлган битим асосида сотилган бўлса;
баҳолаш объекти, у билан бир хил ёки аналог МБОлар бозорда фаол муомалада айланаётган бўлса;
баҳолаш объекти билан бир хил ёки аналог МБОлар билан тез-тез бўладиган ва (ёки) яқин вақт ичида тузилган битимлар мавжуд бўлса;
муаллифнинг асарлари аукционлар ёки кўргазмаларда сотилган бўлса.
Юқорида кўрсатиб ўтилган мезонлар мавжуд бўлмаган тақдирда, қуйидаги ҳолатларда қиёсий ёндашув натижасида олинган қиймат кўрсаткичини қўллаб-қувватлаш учун бошқа ёндашувларни ҳам қўллаш имконияти кўриб чиқилиши лозим:
баҳоланаётган МБО ёки аналог-объектлар билан бозорда тузилаётган битимлар бозорнинг беқарорлиги ва фаоллигининг мавжуд даражасини ҳисобга олган ҳолда унчалик янги бўлмаса;
баҳоланаётган МБО ёки аналог-объектлар бозорда ўзаро муомалада бўлса-да, бироқ унчалик фаол бўлмаса;
бозор келишувлари тўғрисидаги маълумотлар мавжуд, бироқ таққосланаётган МБОлар баҳолаш объектидан сезиларли даражада фарқ қилса, бу эса тузатишлар киритишни талаб қилиши мумкин бўлса;
МБО билан яқин вақт ичида амалга оширилган битимлар тўғрисидаги маълумотлар ишончли бўлмаса (яъни, миш-мишлар, маълумотларнинг йўқлиги, синергетик харидор, бозор шартларига мос бўлмаган битим, муаммоли сотув ва бошқалар);
МБОнинг қийматига таъсир қилувчи муҳим омил уни ишлаб чиқариш харажатлари ёки унинг фойда келтириши имконияти эмас, балки бозорда унга бериладиган нарх бўлса.
Шунингдек, олинган натижаларни мувофиқлаштириш жараёнида қиёсий ёндашув натижаси катта аҳамиятга эга бўлади.
54. Бозорда мавжуд бўлган дастлабки маълумотларга боғлиқ ҳолда МБОни баҳолаш жараёнида турли хил миқдорий (миқдорий тўғрилаш услуби, жуфт сотувлар услуби ва бошқалар) ва сифатга оид услублардан (эксперт баҳолаш услуби ва бошқалар), шунингдек, уларнинг комбинацияларидан фойдаланиш мумкин.
Сифатга оид услублардан фойдаланганда МБОни баҳолаш аналог-объектлар билан амалга оширилган битимлар ва (ёки) таклифлар қийматини таҳлил қилиш ёхуд санъатшунос-экспертлардан олинган тегишли маълумотларни ўрганиш ва танланган баҳолаш ёндашуви методикасидан фойдаланиш йўли билан амалга оширилади.
55. Статистик таҳлил усулларини қўллашда баҳоловчи баҳолаш объектининг бозор сегменти маълумотларидан фойдаланган ҳолда ушбу объект бозорига мос келадиган қийматни белгилайди ва унга мувофиқ тегишли нархнинг ҳисоблаш қийматини аниқлайди.
2-§. Даромад ёндашуви
56. Маданий бойликнинг ҳар бир баҳоланаётган объекти учун даромад ёндашувини қўллаш имкониятини белгилашда унинг даромад олиш қобилиятини ўрганиш керак. Бундай даромадлар қаторига баҳоланаётган маданий бойликлар қўйилган мунтазам фаолият олиб борувчи кўргазмадан келадиган пул тушумлари ёки баҳоланаётган МБО келтирадиган бошқа даромад (фойда) манбаи кириши мумкин.
57. Бунда МБОнинг иқтисодий муомалада бўлиш муддати номуайян эканлигини ҳам эътиборга олиш лозим.
58. Баҳоланган МБОдан келаётган даромадларни ишончли аниқлаш имконияти мавжуд бўлса, унинг қиймати иқтисодий муомалада бўлиш даври учун кутилаётган ушбу даромадларни капиталлаштириш ёки дисконтлаш йўли билан аниқланади.
59. Баҳолаш жараёнида даромад ёндашувни қўллаган ҳолда баҳоловчи:
прогноз даврини белгилаши керак. Прогноз даври деганда келажакдаги давр тушунилиб, унда баҳолаш санасидан бошлаб баҳолаш объекти томонидан келтирилиши кутилаётган даромадларни, шунингдек, баҳолаш объекти ва даромад олиш билан боғлиқ бўлган харажатлар, шу жумладан амалдаги қонунчиликка мувофиқ ўрни тўлдирилмайдиган солиқлар ва йиғимларни прогнозлаш ҳам амалга оширилади.
баҳолаш объектининг прогноз даврида даромадлар оқимини келтириш қобилиятини ўрганиш, шунингдек, прогноз давридан кейинги даврда объектнинг даромадлар оқимини келтириш қобилияти тўғрисида хулоса чиқариш;
келажакдаги даромадлар оқимларини баҳолаш санасига етказиш учун фойдаланиладиган баҳолаш объекти билан таваккалчилик нуқтайи назаридан таққосланадиган инвестиция объектларига қўйилмалар даромадлилигини акс эттирувчи дисконт ставкасини аниқлаш;
кутилаётган даромадлар оқимини баҳолаш санасидаги қийматга келтириш жараёнини амалга ошириш.
60. Алоҳида ноёб қимматга эга бўлган МБОлар учун сақлаш (бир жойдан иккинчи жойга кўчириш, реставрация қилиш, реклама акциялари ва бошқалар) харажатларини ҳисобга олиш ва авторизациялаш (МБО экспертиза харажатлари, кўчириш учун рухсат олиш ва бошқа) ишларини амалга ошириш зарурати юзага келиши мумкин.
3-§. Харажат ёндашуви
61. Харажат ёндашувини қўллаш МБОни қайта тиклаш учун кетадиган харажатлар миқдорини ҳисобга олиш имкониятини пухта кўриб чиқишни талаб этади. МБОнинг ноёблиги нархни шакллантирувчи асосий омил ҳисобланади.
62. Маданий бойликларнинг баъзан яратилиш ёши аҳамиятга эга бўлиб, уларни қайта яратишни моделлаштиришда етарлича тўғри ҳисобга олиш қийин бўлган иқтисодий шароитларда яратилганлиги ҳисобга олиниши лозим. Баҳолаш объектига ўхшаш (ўрнини босувчи) МБОни қайта яратиш унинг ҳақиқийлиги ва тарихий-маданий қийматини йўқотиш эҳтимоли билан боғлиқ бўлади. Ноёб ва қайта такрорлаб бўлмайдиган МБОни қайта яратиш ёки алмаштириш мумкин эмас.
63. Харажат ёндашувини қўллаш учун тегишли маълумотлар мавжуд бўлса, бу ёндашувни серияли ва оммавий МБОларга нисбатан қўллаш лозим.
64. Харажат ёндашувини қўллашда, агар ҳақиқийлиги ва тарихий-маданий қийматини йўқотиш принципиал аҳамиятга эга (нархни шакллантирувчи асосий омил) бўлмаса, баҳоланаётган МБОни харид қилиш, қайта яратиш ёки ўрнини босиш учун зарур бўлган харажатлар аниқланади.
65. Қайта яратиш харажатлари баҳоланаётган МБОнинг асл нусхаси яратилган даврдаги услублар (технологиялар)ни қўллаган ҳолда табиати, сифати ва ёши нуқтайи назаридан унга яқин бўлган материаллардан қайта тайёрланган аниқ нусхаси (оригинал) учун тўланиши мумкин бўлган пул миқдорини билдиради.
66. Ўрнини босиш харажатлари баҳолаш объектига ўхшаш ёши, ўлчами, ранги ва ҳолатдаги МБО учун тўланадиган пул миқдорини билдиради. Мазкур харажатлар баҳолаш объектига муқобил нусхани ёки унинг репликасини ёхуд имкон қадар асл нусхага яқинроқ бўлган, аммо замонавий усуллар ёрдамида қайта яратилган нусхасини яратиш (сотиб олиш) харажатларига асосланади.
67. Харажат ёндашувини қўллаш саноат томонидан ишлаб чиқариладиган, кўп нусхаларга эга бўлган тасвирий ва амалий санъат объектлари (серияли ёки оммавий ишлаб чиқариш) каби МБОларни баҳолашда фойдали бўлиши мумкин (масалан, заргарлик буюмлари, керамика буюмлари ва ҳайкалчалар, штамплаш орқали тайёрланган маҳсулотлар, гиламлар, ёғоч ўймакорлиги ва бошқалар).
68. Қуйидаги ҳолатларда харажат ёндашуви МБО қийматини баҳолашнинг ягона ёндашуви сифатида ишлатилиши мумкин:
иштирокчилар баҳоланаётган объект билан деярли бир хил фойдалиликка эга бўлган МБОни ҳеч қандай меъёрий ёки ҳуқуқий чекловларсиз қайта яратишга қодир бўлганда ва бу маданий бойликлар объекти шу қадар тез яратилганидан бозор қатнашчиси баҳоланаётган МБОдан дарҳол фойдаланиш имконияти учун катта миқдорда пул тўлашни хоҳламаганда;
баҳоланаётган МБО бевосита даромад келтирмаганда ҳамда унинг ўзига хос хусусияти фойдали ва (ёки) қиёсий ёндашувлардан фойдаланишга имкон бермаганда;
амалдаги қиймат тури асосан харажатларга асосланса;
МБОни қайта яратиш ёки алмаштириш зарурияти мавжуд бўлганда.
69. Юқорида кўрсатиб ўтилган мезонларга риоя қилинмаса, қуйидаги ҳолатларда харажатлар ёндашуви натижасида олинган қиймат кўрсаткичини мустаҳкамлаш учун бошқа ҳар қандай ёндашувларни ҳам кўриб чиқиш керак:
иштирокчилар МБОни қиёсий фойдалилик билан қайта тиклаш имкониятини кўриб чиқишлари мумкин, бироқ ўхшаш МБОни яратиш билан боғлиқ бўлган қонуний тўсиқлар мавжуд бўлса ёки кўп вақт талаб қилса;
МБО яқин вақт ичида яратилган ва шу сабабли харажатлар ёндашувида ишлатиладиган тахминлар юқори даражадаги ишончлиликка эга бўлса.
70. Маданий бойликлар бошқа услублар ёки уларни комбинациялаш орқали ҳам баҳоланиши мумкин.
Баҳоловчи бошқача ҳисоб-китоб методикасидан фойдаланиш ва танланган ёндашувларнинг ҳар бири доирасида МБОни баҳолаш услубини (усулларини) мустақил равишда белгилаш ҳуқуқига эга. Бунда у муҳимлик, асосланганлик, аниқлик, текширувчанлик ва етарлилик тамойилларига асосланади. Шунингдек, баҳолаш ҳисоботида баҳоловчи томонидан танланган услуб(услублар)га таърифи берилиши лозим. Бу баҳолаш ҳисоботидан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёни мантиғини ва баҳоловчи томонидан танланган услуб(услублар)нинг баҳолаш объектига ва баҳолаш принципларига мувофиқлигини тушуниш имконини беради.
4-§. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш
71. Баҳолаш натижаларини мувофиқлаштириш ва баҳолаш объектининг якуний қийматини аниқлаш 6-сон МБС «Баҳолаш ёндашувлари ва усуллари»га мувофиқ амалга оширилади.
72. МБОни харажатлар ва қиёсий ёндашувларни қўллаган ҳолда баҳолашда аналог-объектлар билан баҳолаш санасидан кейин содир бўлган, шу жумладан, нархни тескари индексациялаш тўғрисидаги маълумотлардан фойдаланишга рухсат берилади. Бунда баҳоловчи баҳолаш кунидан тегишли воқеа содир бўлган кунгача бўлган даврдаги нархлар динамикасини таҳлил қилади ва тегишли тузатишларни киритади. Агар баҳоловчи ҳисоботда баҳолаш санасида мавжуд бўлган бозор кўрсаткичларига мувофиқлиги учун олинган ҳисоблаш қийматларининг таҳлилини, шунингдек ушбу маълумотлардан фойдаланиш билан боғлиқ тахминларни амалга оширган ва ошкор қилган бўлса, бундай нарх маълумотларидан фойдаланишга йўл қўйилади.
5-боб. Айрим МБОларни баҳолашнинг ўзига хос хусусиятлари
73. Тижорат мақсадида даромад олиш учун фойдаланилмайдиган ноёб МБОларни баҳолашда харажатлар ёндашуви уларни баҳолашнинг ягона ёндашуви ҳисобланади.
74. Баҳоланаётган МБОларнинг муайян хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда баҳолаш ҳисоботи ҳисоботдан фойдаланувчига қийматни аниқлаш жараёнининг мантиғини ва баҳоловчи томонидан танланган услуб (услублар)нинг баҳолаш объекти, баҳолаш тамойиллари, аниқланаётган қиймат тури ва кўзда тутилаётган баҳолаш натижаларидан фойдаланишга қанчалик мос келишини тушуниш имконини бериши лозим.
«Маданий бойликлар қийматини баҳолаш» Миллий баҳолаш стандарти (16-сон МБС) Методикасига ИЛОВА
Маданий бойлик объектларининг жисмоний ҳолатини эксперт баҳолаш
Маданий бойлик объектларининг жисмоний ҳолатини баҳолаш Маданий бойлик объектлари жисмоний ҳолатининг умумий тавсифи Эскириш даражаси, фоизда АЪло Маданий бойлик объектининг шикастланиш ва деформацияси мавжуд эмас, жорий таъмирлаш вақтида бартараф этиладиган ва умумий кўринишига таъсир қилмайдиган индивидуал майда нуқсонлар мавжуд 0 — 5 Яхши Маданий бойлик объектининг шикастланиш ва деформацияси мавжуд эмас, жорий таъмирлаш вақтида бартараф этилиши мумкин бўлган ва объектнинг ноёблигини ҳисобга олган ҳолда ташқи кўринишига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган майда нуқсонлар мавжуд. Улар таъмирлаш жараёнида осонгина бартараф этилади. 6 — 15 Қониқарли Маданий бойлик объектининг умумий элементлари яроқли, ташқи кўриниши анча эскирган, майда тешикчалар, дарз кетган жойлар, қоплама сиртида нуқсонлар кўринади. 16 — 40 Қониқарсиз Маданий бойлик объектининг элементлари шикастланган, жиддий нуқсонлар, дарз кетишлар, баъзи элементларининг етишмаслиги мавжуд, аммо реставрация қилиш мумкин. 41 — 60 Эскирган Маданий бойлик объектининг элементлари эскирган, жиддий нуқсонлар, дарз кетган жойлар, катта элементларнинг етишмаслиги мавжуд, жиддий реставрация қилинмаса, у бадиий аҳамиятга эга эмас, аммо тарихий аҳамиятга эга. 61 — 80 Яроқсиз Маданий бойлик объекти яроқсиз ёки вайрон бўлган ҳолатда, реставрация қилиб бўлмайди, бадиий қимматга эга эмас, аммо тарихий қийматга эга. 81 — 100 ».
Директор С. МУРОДОВ
Баҳоловчилар, экспертлар ва маслаҳатчилар жамияти раиси З. НИГМАНХАНОВ
Баҳоловчи ташкилотлар ассоциацияси раиси А. ИСЛАМОВ
Тошкент ш.,
2026 йил 16 март
2026 йил 11 март
2026 йил 6 март
01/11-1 сон
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI DAVLAT AKTIVLARINI BOSHQARISH AGENTLIGI DIREKTORINING
BUYRUGʻI
METODIKASI
SHKALASI
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2024-yil 11-yanvardagi 23-son “Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2023-yil 25-oktabrdagi 01/11-14/29-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3487, 2023-yil 28-dekabr) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 30.12.2023-y., 10/23/3487/0991-son) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga ilovaga muvofiq qoʻshimchalar kiritilsin.
2. Mazkur buyruq Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi hamda Baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati bilan kelishilgan.
3. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.
Kelishildi:
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2026-yil 16-martdagi 01/11-1-son buyrugʻiga ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasi Yagona milliy baholash standartiga kiritilayotgan qoʻshimchalar
1. 5-band quyidagi mazmundagi xatboshi bilan toʻldirilsin:
“16-son MBS “Madaniy boyliklar qiymatini baholash”.”.
2. 306-band quyidagi mazmundagi xatboshi bilan toʻldirilsin:
“madaniy meros obyekti boʻlgan koʻchmas mulkni baholashda baholash obyektining tarixiy, madaniy yoki badiiy ahamiyatga ega ekanligi.”.
3. Quyidagi mazmundagi XV 2 boʻlim bilan toʻldirilsin:
“ XV 2 boʻlim. Madaniy boyliklar qiymatini baholash (16-son MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
605 60 . “Madaniy boyliklar qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 16-son MBS deb yuritiladi) madaniy boyliklar qiymatini baholash jarayoniga qoʻyiladigan asosiy talablarni, shuningdek ushbu jarayonning xususiyatlarini belgilaydi.
605 61 . Madaniy boyliklar qiymatini baholash 1 — 7-son MBS talablari asosida amalga oshiriladi. 16-son MBS madaniy boyliklar qiymatini baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
Madaniy boyliklarning qiymatini baholashda baholovchilar mazkur YMBSning 11-ilovasida keltirilgan “Madaniy boyliklar qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (16-son MBS) metodikasidan foydalanishlari mumkin.
2-bob. Asosiy tushunchalar va taʼriflar
605 62 . Mazkur MBS maqsadlarida quyidagi tushuncha va taʼriflar qoʻllaniladi:
madaniy boyliklar — moddiy dunyoning milliy, tarixiy, badiiy, ilmiy-maʼrifiy, maʼnaviy-axloqiy va boshqa madaniy ahamiyatga ega boʻlgan koʻchar boyliklar obyektlari, shu jumladan, muzey ashyolari, kolleksiyalar, arxeologik ashyolar va obyektlar;
atributsiya — madaniy boyliklar obyektining yaratilish joyi va vaqtini, shuningdek, ushbu obyektni yoki u tegishli boʻlgan maktabni yaratgan ustaning nomini aniqlash;
madaniy boyliklar ekspertizasi — madaniy boyliklarning sifatini oʻrganish, haqiqiyligini (yoki aksini), shu jumladan, texnologik vosita va uslublarni qoʻllagan holda baholash obyektining madaniy boyliklarga tegishliligi belgilarini, shuningdek, ularning saqlanish darajasini aniqlash maqsadida sanʼatshunos-ekspert yoki boshqa tegishli sohadagi ekspert tomonidan amalga oshiriladigan oʻrganish;
texnologik ekspertiza — faoliyatning arxeologiya, gemmologiya, kimyo, numizmatika, qurol ishi va boshqa yoʻnalishlar boʻyicha ekspertlar tomonidan amalga oshiriladigan madaniy boyliklar obyektining materiali, yaratilish vaqti va uni tayyorlash texnikasi tahlili;
baholash obyektining sanʼatshunoslik ekspertizasi (bundan buyon matnda sanʼatshunoslik ekspertizasi deb yuritiladi) — tasviriy va amaliy sanʼat yoʻnalishidagi madaniy boyliklarni ularning haqiqiyligi (yoki aksi), mualliflik, saqlanish darajasi, restavratsiya ishlari amalga oshirilganligi yoki amalga oshirilmaganligi, muayyan bir davrga tegishliligi, shuningdek, uning madaniy, tarixiy, ilmiy, badiiy, arxeologik yoki boshqa ahamiyatga ega boʻlgan boylik ekanligini aniqlash sanʼatshunos-ekspert tomonidan olib boriladigan oʻrganish;
sanʼatshunos-ekspert — sanʼatshunoslik ekspertizasini amalga oshirish uchun sanʼatshunoslik sohasi, jumladan tasviriy va amaliy sanʼat yoʻnalishida oliy maʼlumot va sanʼatshunoslik sohasining muayyan yoʻnalishi boʻyicha (tasviriy yoki amaliy sanʼat) kamida oʻn yillik ish stajiga ega boʻlgan malakali mutaxassis;
sanʼatshunos-ekspert xulosasi (bundan buyon matnda xulosa deb yuritiladi) — sanʼatshunos-ekspert tomonidan tuziladigan, baholash (madaniy boyliklar) obyektining sanʼatshunoslik ekspertizasi natijasini aks ettiruvchi, shu jumladan ushbu obyektning haqiqiyligi yoki haqiqiy emasligini tasdiqlovchi hujjat;
texnologik ekspertiza protokoli — ixtisoslik boʻyicha ekspert tomonidan tuziladigan, tadqiqot oʻtkazishning texnik vositalari va oʻtkazish uslublari koʻrsatilgan, baholash (madaniy boyliklar) obyektining texnologik ekspertizasi natijalarini oʻz ichiga olgan hujjat;
ixtisoslik boʻyicha ekspert — madaniy boyliklar obyektlari bilan bogʻliq boʻlgan muayyan soha boʻyicha bilimlarga ega boʻlgan mutaxassis (kimyogar, fizik, arxeolog, haykaltarosh, rassom, tarixchi, manbashunos, xattot va boshqalar);
provenans — madaniy boyliklar obyektiga egalik qilish tarixi;
antikvariat — savdo va toʻplash obyekti boʻlgan qadimiy va noyob sanʼat asarlari yoki qimmatbaho buyumlar. Bunday buyumlarning asosiy belgilari eskiligi, noyobligi yoki oʻziga xosligi, kam miqdorda chiqarilganligi, tarixiy davr yoki tarixiy voqealar bilan bogʻliqligi, takror ishlab chiqarishning imkoni yoʻqligi, badiiy qiymatga egaligi va boshqalardan iborat.
605 63 . Ushbu standart doirasiga kiruvchi baholash obyektlari qatoriga quyidagi madaniy boyliklar obyektlari va ular bilan bogʻliq boʻlgan mulkiy huquqlar kiradi:
a) xalqlar hayotidagi tarixiy voqealar, jamiyat va davlat taraqqiyoti, fan va texnika tarixi, shuningdek, buyuk shaxslar (davlat, siyosiy, jamoat arboblari, mutafakkirlar, ilm-fan, adabiyot, sanʼat arboblari)ning hayoti va ijodi bilan bogʻliq boʻlgan tarixiy qadriyatlar;
b) arxeologik qazilmalar natijasida olingan obyektlar va ularning boʻlaklari;
d) badiiy boyliklar, shu jumladan:
har qanday asosda va har qanday materiallardan qoʻlda ishlangan rasmlar va chizmalar;
har qanday materiallardan yasalgan haykaltaroshlik asarlari;
har qanday materiallardan tayyorlangan original badiiy kompozitsiyalar va montajlar;
bosma grafika asarlari, shu jumladan barcha turdagi gravyuralar, ularning koʻchirma nusxalari va original bosma shakllari, shuningdek fotosuratlar (bosmalar, negativlar va barcha turdagi boshqa materiallar);
barcha turdagi dekorativ-amaliy sanʼat asarlari, shu jumladan mebel, interyer va maishiy obyektlar, zargarlik va qurol-yarogʻ sanʼati, anʼanaviy xalq badiiy hunarmandchiligi, yogʻoch, metall, tosh, keramika, shisha, mato, suyak va boshqa materiallardan tayyorlangan buyumlar;
badiiy bezatilgan ibodat obyektlari;
arxitektura va monumental sanʼat yodgorliklarining badiiy ahamiyatga ega boʻlgan boʻlaklari (qismlari);
kitoblar va boshqa bosma nashrlar, shu jumladan afishalar, reklama plakatlari, tarixiy va badiiy ahamiyatga ega boʻlgan hamda kolleksiya obyekti hisoblanuvchi boshqa bosma mahsulotlar, alohida va kolleksiyalarda;
nodir qoʻlyozmalar va hujjatli yodgorliklar;
xattotlik asarlari va namunalari;
arxivlar, shu jumladan foto-, fono-, kino- va videoarxivlar;
noyob va kamyob musiqa asboblari;
pochta markalari, boshqa filateliya materiallari, alohida yoki kolleksiyalarda;
qadimiy tangalar, ordenlar, medallar, muhrlar va boshqa kolleksiya obyektlari;
noyob kolleksiyalar, flora hamda fauna namunalari, mineralogiya, anatomiya va paleontologiya singari fan sohalarini qiziqtiruvchi obyektlar;
e) boshqa koʻchar obyektlar, shu jumladan tarixiy, badiiy, ilmiy yoki boshqa madaniy ahamiyatga ega boʻlgan nusxalar, shuningdek, tarixiy va madaniy yodgorliklar sifatida davlat muhofazasiga olingan obyektlar.
605 64 . Madaniy boyliklarga boʻlgan mulk huquqi hamda mulkiy huquqdagi ulushlar ham baholash obyekti boʻlishi mumkin.
3-bob. Baholashga oid vazifa, axborotni toʻplash va tahlil qilish hamda farazlar
605 65 . Baholashga oid vazifa va baholash uchun zarur boʻlgan axborotni toʻplash 2-son MBS “Baholashga oid vazifa” va 3-son MBS “Baholash jarayonida oʻtkaziladigan oʻrganishlar va tahlillar” talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
605 66 . Baholash vazifasini tuzishda baholovchi malakali sanʼatshunos-ekspertlar tomonidan tuzilgan xulosaning mavjudligi madaniy boyliklar qiymatini baholashning eng muhim sharti hisoblanishini nazarda tutishi lozim.
Bunda madaniy boyliklarni baholashda baholash obyektini quyidagi hollarda texnologik ekspertizadan oʻtkazish natijalari mavjud boʻlishi kerak:
madaniy boyliklarni olib chiqish va olib kirish;
sanʼatshunos-ekspertlarda madaniy boyliklarning haqiqiy yoki haqiqiy emasligi boʻyicha shubha mavjud boʻlsa;
baholash davlat buyurtmachilari hisobidan amalga oshirilsa yoki moliyaviy, gumanitar, xayriya yordami va boshqa qaytarib berilmaydigan begʻaraz mablagʻlar hisobidan moliyalashtirilsa, agar moliyaviy, gumanitar, xayriya yordami va boshqa begʻaraz (qaytarib berilmaydigan) moliyalashtirish shartlarida tovarlarni (ishlar, xizmatlar) sotib olishning boshqa tartibi belgilanmagan boʻlsa.
605 67 . Madaniy boyliklar obyektlarini ekspertizadan oʻtkazish natijalari mavjud boʻlmagan taqdirda, baholovchi buyurtmachiga ekspertiza oʻtkazish zarurligi toʻgʻrisida xabar berishi kerak. Aks holda, bu madaniy boyliklar boʻyicha baholash ishlari olib borilmaydi.
605 68 . Madaniy boyliklar obyektlarini ekspertizadan oʻtkazish bunday tadqiqotlarni oʻtkazish imkonini beruvchi tegishli uskunalar va xodimlarga ega boʻlgan ixtisoslashtirilgan tashkilotlarda yoki malakali sanʼatshunos-ekspertlar tomonidan oʻtkazilishi shart.
Madaniy boyliklar obyektlarini ekspertizadan oʻtkazish uning mulkdori yoki vakili tomonidan amalga oshiriladi.
605 69 . Baholash obyekti haqida maʼlumot toʻplashda, agar baholash topshirigʻida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, baholovchi baholash sanasiga eng yaqin hujjatlarni oʻrganadi.
605 70 . Agar baholash obyekti boʻyicha malakali sanʼatshunos-ekspertlarning xulosalari va boshqa tasdiqlovchi hujjatlar mavjud boʻlsa, baholovchi baholash obyektining haqiqiyligini aniqlashning ishonchliligi, uning madaniy boyliklarga mansublik belgilari, saqlanish darajasi, yoʻqotishlar miqdori, kelib chiqishi hamda provenansni aniqlash bilan bogʻliq masalalar boʻyicha javobgar hisoblanmaydi.
605 71 . Baholashni amalga oshirish uchun buyurtmachi baholovchiga quyidagilarni taqdim etishi lozim:
baholash obyektiga mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning asl nusxalari yoki nusxalarini (agar mavjud boʻlsa);
sanʼatshunos-ekspert xulosasining nusxasi;
madaniy boyliklar obyektini texnologik ekspertizadan oʻtkazish protokoli;
baholash obyekti bilan bogʻliq hujjatlar yoki boshqa axborot materiallari (koʻrgazmalar kataloglari, sanʼatshunoslik sohasiga oid adabiyotlar, muzeylar yoki koʻrgazma galereyalarining veb-saytlari va boshqalar).
Zaruratga koʻra, baholovchi baholash obyektiga mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning nusxalarini (shartnomalar, sovgʻalar, vasiyatnomalar va boshqalar) talab qilishi mumkin.
605 72 . Madaniy boyliklar ekspertizasi natijalaridan qatʼi nazar, baholashni amalga oshirishdan avval baholovchi baholash obyektini koʻzdan kechiradi. Koʻzdan kechirishni oʻtkazish baholash obyekti toʻgʻrisidagi hisobotda keltirilgan maʼlumotlarni muhokama qilish uchun zaruriy shart hisoblanadi.
605 73 . Baholash obyektini koʻzdan kechirishning maqsadi baholash obyektining miqdoriy-sifat xususiyatlari va saqlanish holatini taqqoslash va taʼriflashdan iborat.
605 74 . Qoʻshimcha texnologik yoki sanʼatshunoslik tadqiqotlarini amalga oshirishda yoki qoʻshimcha atributsiyalash ishlarini oʻtkazishda, shuningdek saqlash holatini aniqlash hamda taʼmirlash-restavratsiya ishlari hajmini aniqlashda baholash tashkiloti mustaqil ravishda tegishli yoʻnalish boʻyicha malakali sanʼatshunos-ekspertlarni va ixtisoslik boʻyicha ekspertlarni jalb qilishi mumkin.
Ekspertlar shartnoma asosida madaniy boyliklar obyektini texnologik ekspertizadan oʻtkazish laboratoriyasi yoki baholovchi tashkilot tomonidan jalb qilinadi. Shartnomada ekspertiza shartlari, ekspertning javobgarligi, mehnat sharoitlari, toʻlov, ekspert xulosasi taqdim etiladigan vaqt va mehnat munosabatlari bilan bogʻliq boshqa masalalar koʻrsatiladi.
605 75 . Baholovchi tomonidan qoʻllanadigan baholash uslublari bozorning holati va dinamikasi toʻgʻrisidagi, shuningdek baholash obyekti bilan amalga oshirilgan bitimlar (sanasi, auksion narxlari (estimeyt), narx omillari, maʼlumot manbai va boshqalar) toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanishni talab qiladigan hollarda, baholovchi baholash obyekti tegishli boʻlgan bozor segmenti haqida umumiy maʼlumotlarni toʻplashi shart.
605 76 . Madaniy boyliklar obyektini baholash vazifasida 2-son MBS “Baholashga oid vazifa”da koʻrsatilgan maʼlumotlarga qoʻshimcha tarzda quyidagi maʼlumotlar boʻlishi shart:
baholash obyektining taʼrifi (uni identifikatsiyalashga imkon beruvchi), baholash obyektining madaniy boyliklarga mansubligi, asar muallifi belgilari koʻrsatilgan holda;
saqlanish darajasi, obyektiv xususiyatlari (vazni, oʻlchami, tayyorlash materiallari va texnikasi), yaratilish (ishlab chiqarish) joyi va vaqti;
baholash obyektida mavjud boʻlgan nuqsonlar, yoriqlar, darz ketishlar va sinishlar hamda boshqa shikastlanishlar (agar mavjud boʻlsa);
qayta tiklash-taʼmirlash (restavratsiya) ishlarining zarurligi, shuningdek, provenans yoki baholovchi olishi mumkin boʻlgan shunday xususiyatlarni oʻz ichiga olgan hujjatlar yoki hujjatlarga havolalar.
4-bob. Baholash yondashuvlari va usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash
605 77 . Madaniy boyliklarni baholash yondashuvlari 6-son MBS “Baholash yondashuvlari va usullari” qoidalarini hisobga olgan holda qoʻllaniladi.
605 78 . Agar baholash obyekti mulkiy mualliflik huquqiga ega boʻlsa, u madaniy mulkni baholash hisobotida toʻliq aks ettirilishi kerak. Bir vaqtning oʻzida mualliflik (yoki sheriklik) huquqi obyekti boʻlgan madaniy boylik obyektiga egalik huquqi 11-son MBS “Nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”ga amal qilgan holda intellektual mulk huquqlariga muvofiq baholanishi kerak.
1-§. Qiyosiy yondashuv
605 79 . Qiyosiy yondashuv analog-obyektlarning (oʻxshash obyektlarning) bozor qiymatlari toʻgʻrisidagi axborotga va ularning qiymatini qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishga asoslangan hisoblash usullari yigʻindisidan iborat.
Analog-obyektlarning bozor qiymatlari deganda analog madaniy boyliklar boʻyicha bitimlar va takliflar narxlari tushuniladi.
605 80 . Qiyoslash elementlariga baholash obyektining qiymatiga taʼsir qiluvchi omillar va madaniy boyliklar obyektlari bilan bogʻliq bitimlarning xususiyatlari kiradi.
605 81 . Qiyosiy yondashuv yordamida madaniy boyliklar qiymatini baholashda quyidagi usullardan foydalaniladi:
toʻgʻridan-toʻgʻri sotishni taqqoslash usuli;
reyting usuli.
605 82 . Qiyosiy yondashuvda sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli aynan bir xil yoki analog-obyektlar narxiga ularning baholash obyektidan farqlanishiga qarab, tegishli tuzatishlar (qiymat va (yoki) foiz) kiritish orqali qoʻllaniladi.
605 83 . Qiyoslashning har bir elementi boʻyicha tuzatish kiritish ushbu elementning obyekt qiymatiga qoʻshgan hissasi prinsipiga asoslanadi va analog-obyektdan baholash obyektiga tomon amalga oshiriladi.
605 84 . Qiyoslanadigan obyektlarning narxlarini tuzatish pul birliklarida yoki foizda amalga oshirilishi mumkin. Agar analog-obyektlar narxiga tuzatishlar pul birliklarida ifodalangan boʻlsa, ularni kiritish har qanday ketma-ketlikda amalga oshirilishi mumkin. Agar tuzatishlar foiz sifatida ifodalangan boʻlsa, unda birinchi tuzatish analog-obyektni sotish narxiga koʻpaytiriladi, keyingi tuzatishlar ketma-ket zanjirli harakatlar shaklida amalga oshiriladi.
605 85 . Baholash maqsadida madaniy boyliklarning analog-obyekti - bu uning qiymatini belgilaydigan asosiy xususiyatlariga koʻra, baholash obyektiga maksimal darajada oʻxshash obyekt hisoblanadi. Madaniy boyliklar sohasidagi analog-obyektlarning oʻxshashligini aniqlashda baholovchi ekspertiza natijalariga asoslanishi kerak.
605 86 . Analog-obyektlarni tanlashda quyidagi omillar hisobga olinishi kerak:
analog-obyektlarning asosiy miqdoriy va sifat (tavsif) xususiyatlariga koʻra baholash obyekti bilan oʻxshashligi;
tanlangan analog-obyektlar soni, ular bilan baholash obyektini qiyoslash imkoniyati mavjudligi hamda ularning miqdoriy va sifat xususiyatlari;
baholash obyekti muallifining mualliflik asarlari (agar muallif ommaga maʼlum boʻlsa).
Muallifning mashhurligi boʻyicha quyidagilar tushuniladi:
muallifda faxriy yoki boshqa unvonlar mavjudligi;
muallifning koʻrgazmalar tarixi (qachon, qayerda va qaysi koʻrgazmalarda ishlari namoyish etilgan);
muallif ishlarining joylashgan manzili (muzeylar, galereyalar, ijodiy salonlar, xususiy kolleksiyalar, shu jumladan xorijda);
keng ommaga muallif ishlarining tanishish imkonini beradigan boshqa omillar.
605 87 . Boshqa muallifning obyekti, agar u baholash obyekti muallifiga yaqin maqomga ega boʻlsa, shu jumladan mashhurligi, asarlarining badiiy ahamiyati, reytingi va boshqa xususiyatlari bilan oʻxshash boʻlsa, analog-obyekt sifatida boʻlishi mumkin.
605 88 . Bozorda mavjud boʻlgan dastlabki maʼlumotlarga koʻra, madaniy boylik obyektlarini baholash jarayonida miqdoriy (miqdoriy qiyoslash usuli, juftlashtirilgan sotish usuli va boshqalar) va sifat usullaridan (ekspert baholash usuli va boshqalar), shuningdek ularning kombinatsiyalaridan foydalanish mumkin.
2-§. Daromad yondashuvi
605 89 . Daromad yondashuvi kelajakdagi pul oqimini joriy qiymatga aylantirish orqali qiymat oʻlchovini taʼminlaydi. Daromad yondashuvini qoʻllashda madaniy boyliklarning qiymati baholash obyekti tomonidan ishlab chiqarilgan daromad pul oqimi yoki xarajatlarni tejash qiymatiga qarab belgilanadi.
605 90 . Daromad yondashuvi madaniy boyliklar qiymatini baholashning yagona yondashuvi sifatida quyidagi holatlarda qoʻllanishi lozim:
a) madaniy boyliklar obyektining daromad olish qobiliyati, bozor ishtirokchisi nuqtayi nazaridan, uning qiymatiga taʼsir qiluvchi eng muhim omil hisoblansa;
b) koʻrib chiqilayotgan madaniy boyliklarga nisbatan kelajakdagi daromad miqdori va muddatlari toʻgʻrisida oqilona uzoq muddatli prognoz qilish mumkin boʻlsa hamda bozorda faqat kam miqdorda analog-obyektlar mavjud boʻlsa.
605 91 . Mazkur Standartning 605 90 -bandida keltirilgan mezonlarga rioya qilinmasa, quyidagi holatlarda daromad yondashuvi natijasida olingan qiymat koʻrsatkichini qoʻllab-quvvatlash uchun boshqa yondashuvlarni ham qoʻllash imkoniyati koʻrib chiqilishi kerak:
a) baholanayotgan madaniy boyliklar obyektining daromad keltirish qobiliyati uning qiymatiga taʼsir qiluvchi omillardan biri boʻlsa;
b) baholanayotgan madaniy boylik obyektiga bogʻliq boʻlgan kelajakdagi daromadlar miqdori va muddati toʻgʻrisida sezilarli noaniqlik mavjud boʻlsa;
d) baholanayotgan madaniy boylik obyekti haqidagi maʼlumotlarni olish imkoni boʻlmaganda;
e) baholanayotgan madaniy boylik obyekti hali daromad keltira boshlamagan, ammo maʼlumotlarga koʻra, bu yaqin kelajakda sodir boʻlishi mumkin boʻlsa.
Shuningdek, baholash jarayonida olingan natijalarni muvofiqlashtirishda daromad yondashuvi natijasi katta ahamiyatga ega boʻladi.
3-§. Xarajat yondashuvi
605 92 . Xarajat yondashuvi qiymat koʻrsatkichini olishga imkon beradi, bunda xaridor madaniy boylik obyekti uchun obyektni teng foydalilik, vaqt, noqulayliklar, tavakkalchilik yoki boshqa murakkablashtiruvchi omillar mavjud emasligida xarid qilish uchun sarflanadigan miqdordan koʻproq pul toʻlamaydi degan iqtisodiy prinsipdan foydalaniladi.
605 93 . Xarajat yondashuvi madaniy boyliklar obyektini almashtirish yoki koʻpaytirish boʻyicha joriy xarajatlarni hisoblash va vaqt oʻtishi bilan madaniy boyliklar uchun tegishli eskirish turlari va narxlarning oshishi uchun tuzatishlar kiritish orqali qiymat koʻrsatkichini olish imkonini beradi.
605 94 . Xarajat yondashuvi quyidagi holatlar mavjud boʻlganda madaniy boyliklarning qiymatini baholashning yagona yondashuvi sifatida qoʻllanilishi mumkin:
a) ishtirokchilar baholash obyekti bilan deyarli bir xil foydalilik xususiyatiga ega boʻlgan madaniy boyliklar obyektini hech qanday meʼyoriy yoki huquqiy cheklovlarsiz qayta yaratishga qodir boʻlsa va bu madaniy boyliklar obyekti shu qadar tez yaratilishi mumkinki, ishtirokchi baholanayotgan madaniy boyliklar obyektidan darhol foydalanish imkoniyati uchun katta mukofot toʻlashni xohlamasa;
b) baholanayotgan madaniy boylik obyekti toʻgʻridan-toʻgʻri daromad keltirmasa va uning oʻziga xos xususiyati daromad va (yoki) qiyosiy yondashuvlardan foydalanishga imkon bermasa;
d) amaldagi qiymat turi asosan qayta ishlash yoki almashtirish xarajatlariga asoslansa.
605 95 . Mazkur Standartning 605 94 -bandida keltirilgan mezonlarga rioya qilinmasa, quyidagi holatlarda ham xarajatlar yondashuvi natijasida olingan xarajatlar koʻrsatkichini qoʻllab-quvvatlash uchun boshqa yondashuvlarni ham qoʻllash imkoniyati koʻrib chiqilishi kerak:
a) ishtirokchilar madaniy boyliklar obyektini analog-obyektni qayta tiklash imkoniyatini koʻrib chiqishlari mumkin, ammo madaniy boylikning bir xil obyektini yaratish bilan bogʻliq cheklovlar mavjud boʻlsa yoki koʻp vaqt talab qilsa;
b) madaniy boyliklar obyekti yaqin vaqt ichida yaratilgan va xarajatlar yondashuvida ishlatiladigan taxminlar yuqori darajadagi ishonchlilikka ega boʻlsa.
4-§. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish
605 96 . Turli xil yondashuvlar va baholash usullaridan foydalangan holda olingan madaniy boyliklarning qiymatini baholash natijalarini muvofiqlashtirish va uni baholash hisobotida aks ettirish 4-son MBS “Baholash toʻgʻrisidagi hisobot va uni tuzish tartibi” va 6-son MBS “Baholash yondashuvlari va usullari” talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
5-bob. Madaniy boyliklarni baholash boʻyicha maxsus qoidalar
605 97 . Madaniy boyliklarni boshqa usullar yordamida ham baholash mumkin.
Madaniy boyliklarni baholashda baholovchi baholanayotgan madaniy boyliklarning xususiyatlarini hisobga olishi va maʼlumotlarning mavjudligi va bozor konyunkturasidan kelib chiqqan holda baholash usullarini tanlashi kerak.
Bunday holda, baholash hisobotida baholovchi tomonidan tanlangan usul (usullar) tavsifi koʻrsatilishi kerak, bu baholash hisobotidan foydalanuvchiga qiymatni aniqlash jarayonining mantiqiyligi va tanlangan usul(lar)ning muvofiqligini tushunishga imkon beradi.
Baholash toʻgʻrisidagi hisobot har xil talqin qilinishiga yoʻl qoʻymasligi va tushunmovchiliklar keltirib chiqarmasligi kerak.
605 98 . Hisoblash usulini tanlashda baholovchi muhimlik, asoslilik, noaniqlik, tekshiriluvchanlik va yetarlilik tamoyillariga tayanishi kerak. Bunday holda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi tanlangan usul(lar)ning asoslanishi va tavsifini, madaniy qadriyatlar (tasviriy yoki amaliy sanʼat) yoʻnalishidan kelib chiqqan holda narxlash mezonlarini koʻrsatishi kerak.
605 99 . Madaniy boyliklarning qiymati uni yaratish uchun moliyalashtirish usuliga bogʻliq emas.
605 100 . Madaniy boyliklarni baholash boʻyicha ishlarni bajarishda baholovchi quyidagilarga majburdir:
baholangan madaniy boylik obyektida mualliflik huquqi va turdosh huquqlar bilan bogʻliq majburiyatlar mavjudligini aniqlash;
mavjud manbalardan baholash obyektida qonuniy cheklovlar mavjudligi toʻgʻrisida maʼlumot olish.
605 101 . Baholanayotgan madaniy boyliklarga nisbatan uchinchi shaxslarning hujjatlashtirilgan mulkiy huquqlari yoki cheklovlar boʻlmagan taqdirda, obyektni baholash, agar baholash topshirigʻida boshqacha tartib koʻrsatilmagan boʻlsa, tekshirish paytida aniqlangan holatlarni hisobga olgan holda bunday huquq va cheklovlar yoʻqligi haqidagi taxmin asosida amalga oshiriladi.
605 102 . Baholovchi baholash usulini tanlashda baholanayotgan madaniy boylikning xususiyatlarini hisobga olgan holda, muhimlik, ishonchlilik, toʻgʻrilik, tekshiriluvchanlik va muvofiqlik tamoyillariga asoslanishi kerak.
605 103 . Moliyaviy hisobotlar uchun belgilangan tartibda aniqlangan madaniy boylik obyektlarining qiymati mazkur Standartda aniqlangan qiymatidan sezilarli darajada farq qilishi mumkin.”.
4. Mazkur qoʻshimchalarning ilovasiga muvofiq tahrirdagi 11-ilova bilan toʻldirilsin.
Oʻzbekiston Respublikasi Yagona milliy baholash standartiga kiritilayotgan qoʻshimchalarga ILOVA
“Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga 11-ILOVA
“Madaniy boyliklar qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (16-son MBS)
Mazkur Metodika 16-son MBS “Madaniy boyliklar qiymatini baholash”ni qoʻllash tartibini belgilaydi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodika YAMBSga muvofiq madaniy boyliklar obyektlari (bundan buyon matnda MBO deb yuritiladi) qiymatini baholash uchun zarur boʻlgan minimal uslublarni belgilaydi. Baholovchilar Oʻzbekiston Respublikasining baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilikka, YAMBSga hamda baholashning xalqaro tajribasiga zid boʻlmagan boshqa uslublardan ham foydalanishlari mumkin. Bunda baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda tanlangan baholash usulini koʻrsatishi va asoslashi kerak.
2-bob. MBOni identifikatsiya qilish
2. Baholanayotgan MBOni identifikatsiya qilish uning miqdoriy va sifat koʻrsatkichlari va parametrlarini aniqlash, shuningdek, baholanayotgan MBOning qiymatini aniqlash imkonini beruvchi tegishli parametrlar va tavsiflarga analog-obyektlarning narxni shakllantiruvchi parametrlari mosligini qiyoslash asosida amalga oshiriladi.
3. Indentifikatsiya jarayonida MBOning ekspertizasi oʻtkaziladi. Ekspertiza MBOni baholash uchun asos boʻlib xizmat qiladi, bu esa baholash obyektining madaniy (badiiy) qiymatini aniqlash va ularni analog-obyektni identifikatsiyalash imkonini beradi.
Baholanayotgan MBOni ekspertizadan oʻtkazishdan koʻzlangan asosiy maqsad uning haqiqiy yoki haqiqiy emasligini tasdiqlashdan iborat.
Madaniy (badiiy) qiymatni aniqlash vazifasi ahamiyatli belgilarning eng katta va eng aniq miqdorini aniqlashdan iboratdir.
4. Baholanayotgan madaniy boyliklar obyektining oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq ravishda baholovchi quyidagi masalalarga alohida eʼtibor berishi lozim:
MBOni baholash uchun boshlangʻich maʼlumotlar;
sanʼatshunos-ekspert xulosasining mavjudligi;
MBOning texnologik ekspertizasi protokoli mavjudligi (ixtisoslik boʻyicha ekspertlar xulosalari protokolda aks ettiriladi);
MBO atributsiyasining mavjudligi (agar mavjud boʻlsa);
MBO provenansi mavjudligi (agar mavjud boʻlsa);
MBOga nisbatan cheklovlar mavjudligi yoki mavjud emasligi;
MBOning saqlanish darajasi va restavratsiya qilish zarurati;
MBO bilan bogʻliq qoʻshimcha maʼlumotlarning mavjudligi (koʻrgazmalar kataloglari, adabiyotlar va boshqalar);
baholash uchun taqdim etilgan MBO analoglari haqida maʼlumot.
5. MBOni baholash uchun boshlangʻich maʼlumotlar quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:
MBOning nomi;
MBOning fotosurati;
MBO muallifining imzosi yoki shaxsiy tamgʻasining mavjudligi;
yaratilgan sanasi;
MBOning mansubligi (tasviriy yoki amaliy sanʼat);
sanʼatshunos-ekspert xulosasi;
MBOning savdo tarixi (sotuvlar tarixi) (agar mavjud boʻlsa).
6. MBO boʻyicha sanʼatshunos-ekspertning xulosasida MBOning muallifi, yaratilgan sanasi, badiiy, ilmiy va tarixiy-madaniy qiymati, muayyan maktabga aloqadorligi, ijro uslubi, kompozitsion yechimi, koʻrgazma tarixi va boshqalar aks ettiriladi.
7. MBO ekspertizaga jalb etiladigan sanʼatshunos-ekspert baholash obyektining tegishli soha yoʻnalishi (tasviriy yoki dekorativ-amaliy sanʼat) boʻyicha malakaga ega boʻlishi kerak.
Xulosada sanʼatshunos-ekspert oʻzi haqidagi toʻliq maʼlumotlarni (familiyasi, ismi, otasining ismi, ilmiy unvoni va darajasi (agar mavjud boʻlsa), ish joyi (lavozimi) (agar mavjud boʻlsa) hamda oʻzaro aloqa maʼlumotlarini) koʻrsatishi lozim.
Xulosa sanʼatshunos-ekspertning oʻzi tomonidan imzolanadi. Shuningdek, xulosa sanʼatshunos-ekspertning shtatida boʻlgan tashkilotning yoki u bilan fuqarolik-huquqiy shartnoma tuzgan tashkilotning muhri bilan tasdiqlanishi mumkin.
8. MBOni texnologik ekspertizadan oʻtkazish toʻgʻrisidagi bayonnomada tadqiqot turlari, tadqiqotlar oʻtkazilgan uskunalar roʻyxati, oʻlchov vositalarining amaldagi metrologik sertifikati, soha eksperti haqidagi maʼlumotlar (familiyasi, ismi, otasining ismi, ilmiy unvoni va darajasi, ish joyi (lavozimi) va texnologik ekspertizani oʻtkazgan tashkilot) koʻrsatilishi kerak.
9. MBO atributsiyasi uning yaratilgan joyi va vaqti, shuningdek, ushbu obyektni yaratgan usta yoki u tegishli boʻlgan maktabni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, ekspertizada MBO atributsiyasi boʻyicha badiiy asarning ishonchliligi, haqiqiyligi, uning muallifi, yaratilgan joyi va vaqti aniqlanadi. Bunda ekspertiza muayyan sanʼat turi boʻyicha ekspert tomonidan amalga oshiriladi. Ekspertning atributsiyadagi asosiy faoliyati obyektning muallifligi, xronologik mansubligi, autentligini tasdiqlash uchun obyekt tipologiyasining hujjatli va informatsion taʼminotini aniqlashga yoʻnaltiriladi.
10. MBO provenansi — bu MBOning oldingi egalari haqida hujjatli maʼlumotlarning mavjudligidir. Provenansni oʻrganishda baholovchi oxirgi mulkdordan uning baholash obyektiga egalik huquqining qonuniyligi haqida yozma maʼlumotlarni olishi, shuningdek, agar MBO Oʻzbekiston Respublikasining “Madaniy boyliklarni olib chiqish va olib kirish toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi tomonidan 1996-yil 21-mayda ratifikatsiya qilingan Qurolli mojaro chiqqan hollarda madaniy boyliklarning himoya qilinishi toʻgʻrisidagi Konvensiyani buzgan holda olingan boʻlsa, MBO egasini javobgarlikka tortilishi mumkinligi toʻgʻrisida ogohlantirishi shart.
11. MBOga nisbatan cheklovlar mavjudligini tekshirishda baholovchi buyurtmachidan baholash obyektiga mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning asli yoki nusxalarini va baholanayotgan MBO boʻyicha cheklovlar yoʻqligini tasdiqlovchi hujjatlarni (agar mavjud boʻlsa) olishi lozim.
12. Zaruratga koʻra, baholovchi tegishli tashkilotlardan baholash obyektiga mulk huquqini tasdiqlovchi hujjatlarning (shartnomalar, xayr-ehsonlar, vasiyatnomalar va boshqalar) nusxalarini talab qilishga haqli.
13. MBO ekspertiza natijalaridan qatʼi nazar, baholashni amalga oshirishdan oldin baholovchi baholash obyektini tekshiruvdan oʻtkazadi. Vizual tekshiruvga quyidagilar kiradi:
nuqsonlar, darz ketishlar, boʻlinishlar, sinishlar va boshqa shikastlanishlarning mavjudligi;
saqlanish darajasi va restavratsiya qilish zarurati.
14. MBOning saqlanish darajasi bevosita baholash narxiga taʼsir qiladi. MBOni vizual tekshirish vaqtida nuqsonlar, mogʻor bosish va deformatsiya izlari yoki boshqa kamchiliklar aniqlangan taqdirda, baholovchi baholash obyektini restavratsiya qilish darajasini aniqlash uchun tegishli ekspertni jalb qilishi lozim.
15. Tekshiruv davomida MBOning qaysi turga tegishliligi va tipologik belgilari, muallifi, mavzusi, syujeti, vaqti, yaratilish joyi va mavjudligi, ilmiy ahamiyati, memorialligi, ijtimoiy va etnik mansubligi, tayyorlash materiali va usuli, oʻlchami, rangi, shakli, tuzilishi, yoʻqotishlar roʻyxati va boshqa sifatlar yoki baholash uchun zarur boʻlgan alohida belgilar qayd etiladi.
16. Tekshiruvni ixtisoslik boʻyicha ekspert jalb qilgan holda oʻtkazish obyektni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan maʼlumotlarni isbotlash uchun zarur shart hisoblanadi.
17. MBO bilan bogʻliq hujjatlar yoki boshqa axborot materiallarining (koʻrgazmalar kataloglari, sanʼatshunoslik sohasidagi adabiyotlar, muzeylar yoki koʻrgazma galereyalarining veb-saytlari va boshqalar) mavjudligi MBOning yakuniy bahosiga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Xususan, respublika miqyosidagi yoki xalqaro koʻrgazmalarda MBOning koʻrgazmalar tarixi mavjudligi baholash obyekti qiymatini bir necha barobar oshirishi mumkin.
3-bob. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
18. Axborotni toʻplash, oʻrganish va tahlil qilishda, shuningdek, baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholovchi 3-son MBS “Baholash jarayonida oʻtkaziladigan oʻrganishlar va tahlillar” talablariga amal qilishi kerak.
19. Baholash obyektini tahlil qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarning turi va miqdori baholovchi tomonidan baholashdan koʻzda tutilgan maqsad, aniqlanadigan qiymat turi, baholash obyektining oʻziga xos xususiyatlari, ruxsatlar va cheklovchi shartlarga qarab belgilanadi.
20. MBOni baholash ishlari sifatli boʻlishini taʼminlashning asosiy sharti baholash uchun taqdim etilgan MBO analoglari borasidagi maʼlumotlarni toʻgʻri va malakali tanlashdan iboratdir. Analoglarni tanlashda baholovchi muallif asarlarining mahalliy bozorini ham, xorijiy bozorini ham, shu jumladan auksion savdolarini (agar mavjud boʻlsa) ham oʻrganishi kerak. MBOning muallifi boʻlmagan holatlarda, baholanayotgan MBO bilan eng koʻp oʻxshash tavsiflarga ega boʻlgan obyekt analog-obyekt sifatida olinadi.
21. Baholash obyekt bozorining tahlili quyidagi izchillikda amalga oshiriladi:
analog-obyektlar bozorining tahlili;
baholash obyekti bozoriga tegishli sektorning joriy holati, rivojlanish istiqbollari va rivojlanish tendensiyalari tahlili;
baholash obyekti bilan yoki analog-obyektlar bilan tuzilgan bitimlar tahlili (agar mavjud boʻlsa);
baholash obyekti bilan qiyoslanayotgan analoglarga boʻlgan talab, taklif va narxga taʼsir qiluvchi asosiy omillar tahlili.
Madaniy boyliklar bozorining kelajak tendensiyalarini prognoz qilishda MeiMoses All Art Index, Artprice Global Index, ArtNet, Zurich Art and Antiques Index, Skateʼs Art Stocks Index (SASI), ARTIMX singari mashhur indekslar, shuningdek, Christieʼs, Sothebyʼs, Heritage Auctions, Phillips de Pury & Company, Bonham s va boshqa nufuzli auksion uylari va sanʼat asarlari bozorini tahlili qilishga ixtisoslashgan tahliliy kompaniyalar maʼlumotlaridan foydalanish mumkin.
22. Baholovchi tomonidan qoʻllanilayotgan baholash uslublari bozorning holati va dinamikasi, shuningdek baholash obyekti bilan tuzilgan bitimlar (sanasi, auksion narxlari ( estimeyt ), narx omillari, maʼlumot manbai va boshqa) toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanishni talab qiladigan holatlarda, baholovchi baholash obyekti tegishli boʻlgan bozor segmenti haqida umumiy maʼlumotlarni toʻplashi lozim.
23. Quyidagilar MBOni baholashning maqsadlari boʻlishi mumkin:
oldi-sotdi;
deklaratsiyalash;
ustav kapitali (jamgʻarmasi)ga kiritish;
sugʻurtalash (sugʻurta xatarlarining barcha holatlari);
olib chiqiladigan va olib kiriladigan madaniy boyliklarga qoʻyiladigan bojxona boji qiymatini belgilash;
vakolatli davlat organi tomonidan MBOni olib chiqish va vaqtincha olib chiqish uchun beriladigan sertifikatni olish;
hibsga olingan yoki musodara qilingan MBOning bozor qiymatini aniqlash;
garovga qoʻyish;
boshqa davlatlardan noqonuniy tarzda olib chiqilgan, oʻgʻirlangan yoki boshqa davlatlarda yoʻqotilgan MBO qonuniy egasiga qaytarilganida, uni halol xarid qilgan inson uchun beriladigan kompensatsiya miqdorini aniqlash.
Bunda baholovchi baholashda qiymat turini tanlash bevosita baholash maqsadiga bogʻliqligini eʼtiborga olishi kerak.
24. MBO qiymatining turi baholash maqsadi va uning natijalaridan foydalanish bilan bogʻliq ravishda 5-son MBS “Qiymat turlari”ga muvofiq tarzda belgilanadi.
4-bob. Baholash yondashuvlari va uslublarini tanlash, asoslash va qoʻllash
25. MBOni baholash qiyosiy, daromad va xarajatlarga asoslangan yondashuvlardan foydalangan holda amalga oshiriladi. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi u yoki bu yondashuvni qoʻllashning maqsadga muvofiqligini asoslab berishi kerak. Baholovchi baholash uchun tanlangan yondashuv (yondashuvlar) doirasida baholash obyekti qiymatini hisoblashning muayyan uslublarini mustaqil ravishda belgilash huquqiga ega.
26. MBOni baholash quyidagi asosiy bosqichlarni oʻz ichiga olishi lozim:
baholashning maqsadi va vazifasini aniqlash, baholash topshirigʻini tayyorlash, MBO qiymatini baholash boʻyicha koʻrsatiladigan xizmatlarga oid shartnoma tuzish;
baholash obyektini identifikatsiya qilish, yaʼni baholash obyektini, uning tarixi, miqdoriy va sifat tavsiflari va parametrlarini aniq taʼriflash;
baholash obyekti muallifining ijodiy tarixini taʼriflash (agar mavjud boʻlsa);
sanʼatshunoslik va (yoki) texnologik ekspertiza natijalarini taʼriflash;
madaniy boyliklar muomalada boʻlgan bozorni tahlil qilish, baholanayotgan MBOning bozor segmenti toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni toʻplash va tizimlashtirish;
narxlarni shakllantiruvchi omillarni va ularning narxga taʼsirini aniqlash;
baholashga oid yondashuv (yondashuvlar)ni va baholanayotgan MBO qiymatini hisoblash uslubini (uslublarini) tanlash va asoslash;
baholanayotgan MBOning qiymatini aniqlash boʻyicha baholash yondashuvlarini qoʻllash va hisoblash-tahliliy protseduralarni bajarish;
olingan natijalarni umumlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash;
MBOni baholash boʻyicha hisobot tayyorlash.
27. MBO qiymatini baholash ishlarini bajarishda baholovchi quyidagilarni amalga oshiradi:
baholanayotgan MBO mualliflik va turdosh huquqlar bilan bogʻliq boʻlgan majburiyatlar mavjudligini aniqlash;
mavjud axborot manbalaridan baholash obyektiga nisbatan qonuniy cheklovlar toʻgʻrisida maʼlumot olish.
28. MBOning qiymati uni yaratishdagi moliyalashtirish usuliga bogʻliq boʻlmaydi.
29. Baholanayotgan MBOga nisbatan uchinchi shaxslarning hujjatlar bilan tasdiqlangan mulkiy huquqlari va cheklovlar mavjud boʻlmagan taqdirda, obyektni baholash, agar baholash topshirigʻida boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa, tekshirish paytida aniqlangan holatlarni hisobga olgan holda bunday huquq va cheklovlar mavjud emas degan taxmin asosida amalga oshiriladi.
30. Hisoblash uslubini tanlashda baholovchi baholanayotgan MBOlarning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda muhimlik, asoslilik, aniqlik va yetarlilik tamoyillariga asoslanishi kerak. Baholash hisobotida baholovchi MBO yoʻnalishidan (tasviriy yoki amaliy sanʼat) kelib chiqqan holda tanlangan uslub (uslublar)ning asoslanishi va taʼrifini, shuningdek, narx shakllanishi mezonlarini koʻrsatib oʻtishi lozim.
Baholash hisobotini tayyorlashda muhimlik prinsipidan foydalangan holda ishni amalga oshirish davomida aniqlangan barcha muhim holatlarning bayon etilishi baholovchi tomonidan boshqa hech qanday muhim holatlar aniqlanmaganini anglatadi.
Asoslanganlik prinsipi qoʻllanayotgan uslublar va alohida hisob-kitoblar asosli ekanligi va mantiqiy tushuntirishga egaligi, hisoblashda foydalanilgan boshlangʻich maʼlumotlar va taxminlar bir-biriga va bozor sharoitlariga mos kelishini koʻzda tutadi.
Aniqlik prinsipi baholash hisobotining mazmuni ushbu hisobotdan foydalanuvchilarni chalgʻitmasligi, shuningdek, turli talqin qilish mumkin emasligini anglatadi.
Yetarlilik prinsipiga koʻra, MBOni baholash hisobotini tayyorlash jarayonida har qanday fikr-mulohaza faqat uning ishonchliligiga yetarli asoslar keltirilgan, yaʼni foydalanilgan axborot manbalariga havolalar va hujjatlarning nusxalari boʻlsagina, toʻgʻri deb hisoblanadi.
1-§. Qiyosiy yondashuv
31. Qiyosiy yondashuv analog-obyektlarning narxlari va tavsiflari toʻgʻrisida ishonchli va foydalanish mumkin boʻlgan maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollarda qoʻllanadi. Baholash obyektini bir xil yoki analog MBOlar bilan taqqoslash uchun tegishli maʼlumotlarning mavjudligi qiyosiy yondashuvni qoʻllash sharti hisoblanadi. Bunday analog-obyektlar baholanayotgan MBO bilan bir bozorda yoki baholanayotgan MBO bilan bir xil bozorda sotilishi kerak. Bunda amalga oshirilgan kelishuvlar narxi ham, takliflar narxi ham qoʻllanishi mumkin.
32. Baholash maqsadlari uchun oʻzining qiymatini belgilovchi asosiy tavsiflari boʻyicha baholash obyektiga maksimal oʻxshash boʻlgan obyekt analog-obyekt sifatida tan olinadi. Madaniy boyliklar sohasidagi analoglarning oʻxshashligini aniqlashda baholovchi sanʼatshunoslik va (yoki) texnologik ekspertiza natijalariga asoslanishi lozim.
33. Quyidagilar analog-obyektlarni tanlashda hisobga olinadigan omillar hisoblanadi:
analog-obyektlarning baholanayotgan MBO bilan asosiy miqdoriy va sifat tavsiflari boʻyicha oʻxshashligi;
tanlanayotgan analog-obyektlarning soni, ularning miqdoriy va sifat xususiyatlarini tekshirish imkoniyati mavjudligi;
mualliflik (agar mavjud boʻlsa).
34. Qiyosiy yondashuvdan foydalangan holda baholash obyektining qiymatini aniqlash analog-obyektlarning narxlarini tuzatish orqali amalga oshiriladi, bu ularning baholanayotgan obyektdan farqini bartaraf qilish imkonini beradi.
35. Qiyosiy yondashuv tegishli qiyoslash elementlari asosida tanlangan analog-obyektlarning narxlaridan foydalangan holda qoʻllaniladi. Qiyoslash elementlari qatoriga baholash obyektining qiymatiga va madaniy boyliklarga taalluqli boʻlgan obyektlar bilan tuziladigan bitimlarning xususiyatlariga taʼsir qiladigan omillar kiradi.
36. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash uslubi bozori chaqqon, koʻplab takliflar va bitimlarga boy boʻlgan seriyali va ommaviy MBOlar uchun qoʻllaniladi. Analog-obyektlar bilan tuzilgan muayyan bitimga bogʻliq holda MBOni xarid qilish va sotish boʻyicha bitimlar tuziladigan bozorlarning quyidagi turlari ajratib koʻrsatiladi:
auksion;
galereya;
yarmarka (art-yarmarka, badiiy yarmarka, sanʼat yarmarkasi va boshqa);
kolleksiyachi yoki merosxoʻr tomonidan amalga oshiriladigan toʻgʻridan-toʻgʻri sotuvlar;
rassom (muallif) ustaxonasi;
onlayn auksionlar va elektron savdo maydonchalari.
37. Auksion savdolari madaniy boyliklar qiymatining yuqori chegarasini shakllantiradi hamda bunday bitimlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning ishonchli va haqiqiy emaslik xavfi minimal hisoblanadi.
38. Auksionda shakllanadigan MBO bahosi estimeyt deb ataladi va quyidagi tarkibiy qismlarni oʻz ichiga oladi:
bolgʻacha narxi (lot sotilgan narx);
bolgʻacha narxiga qoʻshimcha yigʻimlar (xaridor tomonidan auksion uyiga toʻlanadigan xaridor mukofoti, zaruratga koʻra, sotib olingan MBOni mamlakatdan olib chiqish uchun ruxsat olishga sarflanadigan xarajatlar);
agar auksion oʻtkazilayotgan mamlakatning amaldagi qonunchiligiga muvofiq MBOga nisbatan intellektual mulk huquqi mavjud boʻlsa, muallif yoki uning merosxoʻrlariga haq toʻlash;
transport xarajatlari;
yetkazib berishda MBOni sugʻurtalashga sarflanadigan xarajatlar qiymati,
har bir muayyan holatda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan va koʻzda tutilmagan boshqa xarajatlar.
39. Bitta auksion savdosi madaniy boylik obyektining yakuniy narxi boʻlishi mumkin emas. Shunga analog MBOning kamida ikkita savdosi mavjudligi muallifning muayyan sanʼat asarlari boʻyicha shakllangan narxlardan dalolat berishi mumkin.
40. Sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usulidan foydalanganda:
bozorga oid maʼlumotlar tahlil qilinadi va analog-obyektlar ( estimeyt lar) aniqlanadi;
tanlangan analog-obyektlarning baholash obyekti bilan qiyoslash elementlari (narxni belgilovchi koʻrsatkichlar) aniqlanadi;
tanlangan analog-obyektlarning har biri baholash obyekti bilan narxlarni shakllantiruvchi omillar (qiyoslash elementlari) boʻyicha taqqoslanadi;
baholash obyekti va analog-obyektlar oʻrtasidagi narxlarni shakllantiruvchi omillardagi farqlar aniqlanadi;
analog-obyektning narxi (yoki uning solishtirma koʻrsatkichi) aniqlangan farqlarga muvofiq tuzatiladi;
baholanayotgan obyektning qiymati analog-obyektlarning tuzatilgan narxlarini umumlashtirish orqali aniqlanadi.
41. MBOning bozor qiymati sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash uslubiga muvofiq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
V = Vkor ± Kor
bu yerda:
V — MBOning bozor qiymati;
Vkor — analog-obyektni sotish (sotishga oid takliflar) qiymati;
Кor — taqqoslanayotgan analog-obyektning tuzatilgan qiymatiga kiritilgan tuzatishlarning baholash sanasidagi umumiy qiymati.
Tuzatishlar asoslangan holda kiritilishi lozim va baholovchi baholash hisobotida tuzatishlar kiritilishi sabablarini hujjatlashtirishi hamda miqdoriy koʻrsatkichlarni hisoblash tartibini koʻrsatishi kerak.
42. Auksion narxlari bilan ishlashda baholovchi auksion savdosi sanasiga mos ravishda analog-obyekt narxiga tuzatish kiritishni qoʻllashi lozim. Agar sotish sanasi baholash sanasidan farq qilsa, baholash sanasiga tuzatish kiritilishi kerak.
43. Analog-obyektlarning qiymati baholash sanasiga indeksatsiyalash orqali keltiriladi. Indeksatsiyalashni amalga oshirishda baholovchi baholash obyekti uchun xarajatlar elementlarini nazarga olgan holda narx oʻzgarishi indekslariga amal qiladi. Xarajatlar elementlari uchun narx oʻzgarishi indekslari toʻgʻrisida ishonchli maʼlumotlar mavjud boʻlmaganda, tegishli tarmoqlar uchun narx oʻzgarishi indekslaridan yoki baholash obyektining mohiyatiga mos keladigan boshqa indekslardan foydalanish mumkin.
Indeksatsiyalash koeffitsiyenti baholash obyektini yaratishda ishtirok etayotgan ustalarning ish haqi oʻzgarishini, eng barqaror valyutaning oʻzgarishi yoki materiallar, butlovchi qismlar yoki tayyor mahsulotlar narxlarining oʻzgarishi va boshqalarni aks ettiruvchi koʻrsatkich sifatida hisoblanadi.
44. Tuzatishlarning foiz qiymatlari taqqoslanadigan obyekt narxiga beriladigan mulkiy huquqlar, moliyalashtirish shartlari, sotish shartlari, auksionda sotish shartlari bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha xarajatlar, bozor konyunkturasi, joylashuvi, iqtisodiy tavsiflari, foydalanish turi va boshqa komponentlar boʻyicha baholash obyektidan qanchalik oshib ketishi yoki undan pastligini hisobga olish uchun qoʻllaniladi.
45. Tuzatishlarni kiritish barcha tuzatishlar kiritilgunga qadar davom ettiriladi. Baholash obyektini ular boʻyicha tuzilgan bitimlar yoki bozorga chiqarilayotgan boshqa analog-obyektlar bilan qiyoslash uchun quyidagi qiyoslash elementlari qoʻllaniladi:
sotish shartlari (bitim sanasi va baholash sanasi orasidagi narx oʻzgarishi, narxning savdolar jarayonidagi oʻzgarishlari);
analog-obyekt xarid qilinganidan keyingi xarajatlar (yetkazib berish, soliqlar va tegishli yigʻimlarni toʻlash);
jismoniy xususiyatlar;
iqtisodiy xususiyatlar;
tarixiy xususiyatlar;
baholash obyektining joylashuvi;
boshqa shartlar.
46. Analog-obyektlar boʻyicha tuzatishlar sanʼatshunos-ekspertning professional fikri asosidagi ekspert xulosasidan olingan maʼlumotlar, shuningdek, analog-obyektlarni tavsiflovchi maʼlumotlar asosida kiritiladi.
47. MBOning badiiy qiymati, shakli, materiali, bezak turi, texnikasi va tayyorlash murakkabligi boʻyicha tuzatishlar analog-obyekt va baholash obyekti oʻrtasida sezilarli farq kuzatilganda, ixtisoslikning mazkur yoʻnalishi boʻyicha sanʼatshunos-ekspertlarni jalb qilish orqali kiritilishi mumkin.
48. Reyting usuli MBOning turli tavsiflarini hisobga oluvchi va uning narxiga taʼsir koʻrsatuvchi asosiy (bazis) qiymatni aniqlash va multiplikativ tuzatishlarni kiritish orqali qoʻllanadi.
49. Asosiy (bazis) qiymat quyidagicha hisoblanadi:
bir qiymat uchun (materiallarning solishtirma xarajatlari, ish haqi, qoʻshimcha va maʼmuriy xarajatlar, agar mavjud boʻlsa);
baholanayotgan MBOning kompensatsiyaviy nusxasini zamonaviy yaratish qiymatini qayta ishlab chiqarishdan kelib chiqqan holda;
tarixiy qiymat yoki tayyorlovchi (muallif) tomonidan amaliy sotish nuqtayi nazaridan baholanayotgan MBOni yaratish davridagi narxini amaldagi narxlar boʻyicha qayta hisoblash (narxlarni indeksatsiya qilish) asosida.
50. MBOning bozor qiymatini hisoblashda tasviriy sanʼat asari (rasm) misolida koʻrib chiqamiz. MBOning bozor qiymati bazaviy qiymat hamda sanʼatshunoslik va texnologik ekspertizaning 20 ta mezoni ( Xi ) asosida quyidagi tarzda aniqlanadi:
РС = БPС * РК/СБР *(∑ Х20/ ∑ Xmax)*(1 — Кфун) * (1-Кфи)*(1-Кэу)
bunda:
РС — MBOning bozor qiymati;
БРС — MBOning bazaviy hisob qiymati;
СБР — tasviriy sanʼat asari (rasm)ning standart bazaviy oʻlchami, toʻrtta guruhdagi ijro texnikasi orqali belgilanadi:
1-texnika — xolst, moyboʻyoq (akril, tempera va boshqalar), katta ishlar uchun 100×120 sm standart oʻlcham, oʻrta ishlar uchun 70×90 sm standart oʻlcham,mayda ishlar uchun 30×50 sm standart oʻlcham;
2-texnika — qogʻoz, akvarel (guash, pastel va boshqalar), 30×50 sm standart oʻlcham;
3-texnika — dastgoh grafikasi (tush, qalam va boshqalar), 20×30 sm standart oʻlcham;
4-texnika — mualliflik bosma grafikasi (ofort, litografiya, oʻyma va boshqalar), standart oʻlcham 20×30 sm;
РК — tasviriy sanʼat asari (rasm)ning kvadrat santimetrdagi oʻlchami;
Xmax — sanʼatshunoslik va texnologik ekspertizaning mezonlari boʻyicha umumiy ball.
51. Umumiy eskirish quyidagi komponentlar asosida aniqlanadi:
Кфун — funksional eskirish koeffitsiyenti;
Кфи — jismoniy eskirish koeffitsiyenti. Ushbu koeffitsiyent mazkur Metodikaning ilovasida keltirilgan MBOning jismoniy holatini ekspert baholash shkalasi boʻyicha aniqlanadi;
Кэу — iqtisodiy eskirish koeffitsiyenti.
52. MBOning bazaviy qiymati quyidagicha aniqlanadi:
БPС = БРВ *БС
bunda:
БРС — MBOning bazaviy hisoblash qiymati (minimal);
БС — MBOning foydalanilayotgan texnika asosidagi bazaviy qiymati.
53. Quyidagi holatlarda qiyosiy yondashuv MBOni baholash uchun yagona yondashuv sifatida qoʻllanishi mumkin:
baholash obyekti yaqin vaqt ichida qoʻllanayotgan qiymat turiga mos ravishda eʼtiborga olinishi mumkin boʻlgan bitim asosida sotilgan boʻlsa;
baholash obyekti, u bilan bir xil yoki analog MBOlar bozorda faol muomalada aylanayotgan boʻlsa;
baholash obyekti bilan bir xil yoki analog MBOlar bilan tez-tez boʻladigan va (yoki) yaqin vaqt ichida tuzilgan bitimlar mavjud boʻlsa;
muallifning asarlari auksionlar yoki koʻrgazmalarda sotilgan boʻlsa.
Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan mezonlar mavjud boʻlmagan taqdirda, quyidagi holatlarda qiyosiy yondashuv natijasida olingan qiymat koʻrsatkichini qoʻllab-quvvatlash uchun boshqa yondashuvlarni ham qoʻllash imkoniyati koʻrib chiqilishi lozim:
baholanayotgan MBO yoki analog-obyektlar bilan bozorda tuzilayotgan bitimlar bozorning beqarorligi va faolligining mavjud darajasini hisobga olgan holda unchalik yangi boʻlmasa;
baholanayotgan MBO yoki analog-obyektlar bozorda oʻzaro muomalada boʻlsa-da, biroq unchalik faol boʻlmasa;
bozor kelishuvlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud, biroq taqqoslanayotgan MBOlar baholash obyektidan sezilarli darajada farq qilsa, bu esa tuzatishlar kiritishni talab qilishi mumkin boʻlsa;
MBO bilan yaqin vaqt ichida amalga oshirilgan bitimlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ishonchli boʻlmasa (yaʼni, mish-mishlar, maʼlumotlarning yoʻqligi, sinergetik xaridor, bozor shartlariga mos boʻlmagan bitim, muammoli sotuv va boshqalar);
MBOning qiymatiga taʼsir qiluvchi muhim omil uni ishlab chiqarish xarajatlari yoki uning foyda keltirishi imkoniyati emas, balki bozorda unga beriladigan narx boʻlsa.
Shuningdek, olingan natijalarni muvofiqlashtirish jarayonida qiyosiy yondashuv natijasi katta ahamiyatga ega boʻladi.
54. Bozorda mavjud boʻlgan dastlabki maʼlumotlarga bogʻliq holda MBOni baholash jarayonida turli xil miqdoriy (miqdoriy toʻgʻrilash uslubi, juft sotuvlar uslubi va boshqalar) va sifatga oid uslublardan (ekspert baholash uslubi va boshqalar), shuningdek, ularning kombinatsiyalaridan foydalanish mumkin.
Sifatga oid uslublardan foydalanganda MBOni baholash analog-obyektlar bilan amalga oshirilgan bitimlar va (yoki) takliflar qiymatini tahlil qilish yoxud sanʼatshunos-ekspertlardan olingan tegishli maʼlumotlarni oʻrganish va tanlangan baholash yondashuvi metodikasidan foydalanish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
55. Statistik tahlil usullarini qoʻllashda baholovchi baholash obyektining bozor segmenti maʼlumotlaridan foydalangan holda ushbu obyekt bozoriga mos keladigan qiymatni belgilaydi va unga muvofiq tegishli narxning hisoblash qiymatini aniqlaydi.
2-§. Daromad yondashuvi
56. Madaniy boylikning har bir baholanayotgan obyekti uchun daromad yondashuvini qoʻllash imkoniyatini belgilashda uning daromad olish qobiliyatini oʻrganish kerak. Bunday daromadlar qatoriga baholanayotgan madaniy boyliklar qoʻyilgan muntazam faoliyat olib boruvchi koʻrgazmadan keladigan pul tushumlari yoki baholanayotgan MBO keltiradigan boshqa daromad (foyda) manbai kirishi mumkin.
57. Bunda MBOning iqtisodiy muomalada boʻlish muddati nomuayyan ekanligini ham eʼtiborga olish lozim.
58. Baholangan MBOdan kelayotgan daromadlarni ishonchli aniqlash imkoniyati mavjud boʻlsa, uning qiymati iqtisodiy muomalada boʻlish davri uchun kutilayotgan ushbu daromadlarni kapitallashtirish yoki diskontlash yoʻli bilan aniqlanadi.
59. Baholash jarayonida daromad yondashuvni qoʻllagan holda baholovchi:
prognoz davrini belgilashi kerak. Prognoz davri deganda kelajakdagi davr tushunilib, unda baholash sanasidan boshlab baholash obyekti tomonidan keltirilishi kutilayotgan daromadlarni, shuningdek, baholash obyekti va daromad olish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar, shu jumladan amaldagi qonunchilikka muvofiq oʻrni toʻldirilmaydigan soliqlar va yigʻimlarni prognozlash ham amalga oshiriladi.
baholash obyektining prognoz davrida daromadlar oqimini keltirish qobiliyatini oʻrganish, shuningdek, prognoz davridan keyingi davrda obyektning daromadlar oqimini keltirish qobiliyati toʻgʻrisida xulosa chiqarish;
kelajakdagi daromadlar oqimlarini baholash sanasiga yetkazish uchun foydalaniladigan baholash obyekti bilan tavakkalchilik nuqtayi nazaridan taqqoslanadigan investitsiya obyektlariga qoʻyilmalar daromadliligini aks ettiruvchi diskont stavkasini aniqlash;
kutilayotgan daromadlar oqimini baholash sanasidagi qiymatga keltirish jarayonini amalga oshirish.
60. Alohida noyob qimmatga ega boʻlgan MBOlar uchun saqlash (bir joydan ikkinchi joyga koʻchirish, restavratsiya qilish, reklama aksiyalari va boshqalar) xarajatlarini hisobga olish va avtorizatsiyalash (MBO ekspertiza xarajatlari, koʻchirish uchun ruxsat olish va boshqa) ishlarini amalga oshirish zarurati yuzaga kelishi mumkin.
3-§. Xarajat yondashuvi
61. Xarajat yondashuvini qoʻllash MBOni qayta tiklash uchun ketadigan xarajatlar miqdorini hisobga olish imkoniyatini puxta koʻrib chiqishni talab etadi. MBOning noyobligi narxni shakllantiruvchi asosiy omil hisoblanadi.
62. Madaniy boyliklarning baʼzan yaratilish yoshi ahamiyatga ega boʻlib, ularni qayta yaratishni modellashtirishda yetarlicha toʻgʻri hisobga olish qiyin boʻlgan iqtisodiy sharoitlarda yaratilganligi hisobga olinishi lozim. Baholash obyektiga oʻxshash (oʻrnini bosuvchi) MBOni qayta yaratish uning haqiqiyligi va tarixiy-madaniy qiymatini yoʻqotish ehtimoli bilan bogʻliq boʻladi. Noyob va qayta takrorlab boʻlmaydigan MBOni qayta yaratish yoki almashtirish mumkin emas.
63. Xarajat yondashuvini qoʻllash uchun tegishli maʼlumotlar mavjud boʻlsa, bu yondashuvni seriyali va ommaviy MBOlarga nisbatan qoʻllash lozim.
64. Xarajat yondashuvini qoʻllashda, agar haqiqiyligi va tarixiy-madaniy qiymatini yoʻqotish prinsipial ahamiyatga ega (narxni shakllantiruvchi asosiy omil) boʻlmasa, baholanayotgan MBOni xarid qilish, qayta yaratish yoki oʻrnini bosish uchun zarur boʻlgan xarajatlar aniqlanadi.
65. Qayta yaratish xarajatlari baholanayotgan MBOning asl nusxasi yaratilgan davrdagi uslublar (texnologiyalar)ni qoʻllagan holda tabiati, sifati va yoshi nuqtayi nazaridan unga yaqin boʻlgan materiallardan qayta tayyorlangan aniq nusxasi (original) uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan pul miqdorini bildiradi.
66. Oʻrnini bosish xarajatlari baholash obyektiga oʻxshash yoshi, oʻlchami, rangi va holatdagi MBO uchun toʻlanadigan pul miqdorini bildiradi. Mazkur xarajatlar baholash obyektiga muqobil nusxani yoki uning replikasini yoxud imkon qadar asl nusxaga yaqinroq boʻlgan, ammo zamonaviy usullar yordamida qayta yaratilgan nusxasini yaratish (sotib olish) xarajatlariga asoslanadi.
67. Xarajat yondashuvini qoʻllash sanoat tomonidan ishlab chiqariladigan, koʻp nusxalarga ega boʻlgan tasviriy va amaliy sanʼat obyektlari (seriyali yoki ommaviy ishlab chiqarish) kabi MBOlarni baholashda foydali boʻlishi mumkin (masalan, zargarlik buyumlari, keramika buyumlari va haykalchalar, shtamplash orqali tayyorlangan mahsulotlar, gilamlar, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar).
68. Quyidagi holatlarda xarajat yondashuvi MBO qiymatini baholashning yagona yondashuvi sifatida ishlatilishi mumkin:
ishtirokchilar baholanayotgan obyekt bilan deyarli bir xil foydalilikka ega boʻlgan MBOni hech qanday meʼyoriy yoki huquqiy cheklovlarsiz qayta yaratishga qodir boʻlganda va bu madaniy boyliklar obyekti shu qadar tez yaratilganidan bozor qatnashchisi baholanayotgan MBOdan darhol foydalanish imkoniyati uchun katta miqdorda pul toʻlashni xohlamaganda;
baholanayotgan MBO bevosita daromad keltirmaganda hamda uning oʻziga xos xususiyati foydali va (yoki) qiyosiy yondashuvlardan foydalanishga imkon bermaganda;
amaldagi qiymat turi asosan xarajatlarga asoslansa;
MBOni qayta yaratish yoki almashtirish zaruriyati mavjud boʻlganda.
69. Yuqorida koʻrsatib oʻtilgan mezonlarga rioya qilinmasa, quyidagi holatlarda xarajatlar yondashuvi natijasida olingan qiymat koʻrsatkichini mustahkamlash uchun boshqa har qanday yondashuvlarni ham koʻrib chiqish kerak:
ishtirokchilar MBOni qiyosiy foydalilik bilan qayta tiklash imkoniyatini koʻrib chiqishlari mumkin, biroq oʻxshash MBOni yaratish bilan bogʻliq boʻlgan qonuniy toʻsiqlar mavjud boʻlsa yoki koʻp vaqt talab qilsa;
MBO yaqin vaqt ichida yaratilgan va shu sababli xarajatlar yondashuvida ishlatiladigan taxminlar yuqori darajadagi ishonchlilikka ega boʻlsa.
70. Madaniy boyliklar boshqa uslublar yoki ularni kombinatsiyalash orqali ham baholanishi mumkin.
Baholovchi boshqacha hisob-kitob metodikasidan foydalanish va tanlangan yondashuvlarning har biri doirasida MBOni baholash uslubini (usullarini) mustaqil ravishda belgilash huquqiga ega. Bunda u muhimlik, asoslanganlik, aniqlik, tekshiruvchanlik va yetarlilik tamoyillariga asoslanadi. Shuningdek, baholash hisobotida baholovchi tomonidan tanlangan uslub(uslublar)ga taʼrifi berilishi lozim. Bu baholash hisobotidan foydalanuvchiga qiymatni aniqlash jarayoni mantigʻini va baholovchi tomonidan tanlangan uslub(uslublar)ning baholash obyektiga va baholash prinsiplariga muvofiqligini tushunish imkonini beradi.
4-§. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish
71. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash 6-son MBS “Baholash yondashuvlari va usullari”ga muvofiq amalga oshiriladi.
72. MBOni xarajatlar va qiyosiy yondashuvlarni qoʻllagan holda baholashda analog-obyektlar bilan baholash sanasidan keyin sodir boʻlgan, shu jumladan, narxni teskari indeksatsiyalash toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanishga ruxsat beriladi. Bunda baholovchi baholash kunidan tegishli voqea sodir boʻlgan kungacha boʻlgan davrdagi narxlar dinamikasini tahlil qiladi va tegishli tuzatishlarni kiritadi. Agar baholovchi hisobotda baholash sanasida mavjud boʻlgan bozor koʻrsatkichlariga muvofiqligi uchun olingan hisoblash qiymatlarining tahlilini, shuningdek ushbu maʼlumotlardan foydalanish bilan bogʻliq taxminlarni amalga oshirgan va oshkor qilgan boʻlsa, bunday narx maʼlumotlaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
5-bob. Ayrim MBOlarni baholashning oʻziga xos xususiyatlari
73. Tijorat maqsadida daromad olish uchun foydalanilmaydigan noyob MBOlarni baholashda xarajatlar yondashuvi ularni baholashning yagona yondashuvi hisoblanadi.
74. Baholanayotgan MBOlarning muayyan xususiyatlarini hisobga olgan holda baholash hisoboti hisobotdan foydalanuvchiga qiymatni aniqlash jarayonining mantigʻini va baholovchi tomonidan tanlangan uslub (uslublar)ning baholash obyekti, baholash tamoyillari, aniqlanayotgan qiymat turi va koʻzda tutilayotgan baholash natijalaridan foydalanishga qanchalik mos kelishini tushunish imkonini berishi lozim.
“Madaniy boyliklar qiymatini baholash” Milliy baholash standarti (16-son MBS) Metodikasiga ILOVA
Madaniy boylik obyektlarining jismoniy holatini ekspert baholash
Madaniy boylik obyektlarining jismoniy holatini baholash Madaniy boylik obyektlari jismoniy holatining umumiy tavsifi Eskirish darajasi, foizda Aʼlo Madaniy boylik obyektining shikastlanish va deformatsiyasi mavjud emas, joriy taʼmirlash vaqtida bartaraf etiladigan va umumiy koʻrinishiga taʼsir qilmaydigan individual mayda nuqsonlar mavjud 0 — 5 Yaxshi Madaniy boylik obyektining shikastlanish va deformatsiyasi mavjud emas, joriy taʼmirlash vaqtida bartaraf etilishi mumkin boʻlgan va obyektning noyobligini hisobga olgan holda tashqi koʻrinishiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydigan mayda nuqsonlar mavjud. Ular taʼmirlash jarayonida osongina bartaraf etiladi. 6 — 15 Qoniqarli Madaniy boylik obyektining umumiy elementlari yaroqli, tashqi koʻrinishi ancha eskirgan, mayda teshikchalar, darz ketgan joylar, qoplama sirtida nuqsonlar koʻrinadi. 16 — 40 Qoniqarsiz Madaniy boylik obyektining elementlari shikastlangan, jiddiy nuqsonlar, darz ketishlar, baʼzi elementlarining yetishmasligi mavjud, ammo restavratsiya qilish mumkin. 41 — 60 Eskirgan Madaniy boylik obyektining elementlari eskirgan, jiddiy nuqsonlar, darz ketgan joylar, katta elementlarning yetishmasligi mavjud, jiddiy restavratsiya qilinmasa, u badiiy ahamiyatga ega emas, ammo tarixiy ahamiyatga ega. 61 — 80 Yaroqsiz Madaniy boylik obyekti yaroqsiz yoki vayron boʻlgan holatda, restavratsiya qilib boʻlmaydi, badiiy qimmatga ega emas, ammo tarixiy qiymatga ega. 81 — 100 ”.
Direktor S. MURODOV
Baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati raisi Z. NIGMANXANOV
Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi raisi A. ISLAMOV
Toshkent sh.,
2026-yil 16-mart
2026-yil 11-mart
2026-yil 6-mart
01/11-1 son
ДИРЕКТОРА АГЕНТСТВA ПО УПРАВЛЕНИЮ ГОСУДАРСТВЕННЫМИ АКТИВАМ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН
ПРИКАЗ
МЕТОДИКА
ШКАЛА
О внесении дополнений в Единый национальный стандарт оценки Республики Узбекистан
В соответствии с Законом Республики Узбекистан «Об оценочной деятельности» и постановлением Кабинета Министров Республики Узбекистан от 11 января 2024 года № 23 «О мерах по организации деятельности Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан» приказываю:
1. Внести дополнения в Единый Национальный стандарт оценки Республики Узбекистан, утвержденный приказом Директора Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан от 25 октября 2023 года № 01/11-14/29 (регистрационный № 3487, 28 декабря 2023 года) (Национальная база данных законодательства, 30.12.2023 г., № 10/23/3487/0991) согласно приложению .
2. Настоящий приказ согласован с Ассоциацией оценочных организаций и Обществом оценщиков, экспертов и консультантов.
3. Настоящий приказ вступает в силу со дня его официального опубликования.
Согласовано:
ПРИЛОЖЕНИЕ к приказу директора Агентства по управлению государственными активами Республики Узбекистан от 16 марта 2026 года № 01/11-1
Дополнения, вносимые в Единый национальный стандарт оценки Республики Узбекистан
1. Пункт 5 дополнить абзацем следующего содержания:
«НСО № 16 «Оценка стоимости культурных ценностей»».
2. Пункт 306 дополнить абзацем следующего содержания:
«при оценке недвижимого имущества, являющегося объектом культурного наследия, наличие у объекта оценки исторической, культурной или художественной ценности».
3. Дополнить разделом XV 2 в следующей редакции:
«Раздел XV 2 . Оценка стоимости культурных ценностей (НСО № 16)
Глава 1. Общие положения
605 60 . Национальный стандарт оценки «Оценка стоимости культурных ценностей» (далее в тексте — НСО № 16) устанавливает основные требования к процессу оценки стоимости культурных ценностей, как объектов оценки, а также особенности данного процесса.
605 61 . Оценка стоимости культурных ценностей проводится в соответствии с требованиями НСО № № 1 — 7. НСО № 16 устанавливает дополнительные требования к оценке стоимости культурных ценностей.
Оценщики, при оценке стоимости культурных ценностей, могут использовать Методику Национального стандарта оценки «Оценка стоимости культурных ценностей» (НСО № 16), приведенную в приложении № 11 к ЕНСО.
Глава 2. Основные термины и определения
605 62 . В настоящем НСО используются следующие термины и определения:
культурные ценности — объекты движимого имущества материального мира, представляющие собой национальную, историческую, художественную, научно-познавательную, духовно-нравственную и иную культурную значимость, в том числе музейные предметы, коллекции, археологические предметы и объекты;
атрибуция — определение места и времени создания объекта культурных ценностей, а также имени мастера, создавшего данный объект или школы, к которой он принадлежит;
экспертиза культурных ценностей — изучение качества объекта культурных ценностей, установление подлинности (либо обратное), в том числе с применением технологических средств и методов, признаков принадлежности объекта оценки к культурным ценностям, а также их степени сохранности, которое проводится экспертом-искусствоведом или профильным экспертом;
технологическая экспертиза — анализ материала объекта культурных ценностей, времени создания, техники изготовления, проводимый специалистами-экспертами по профильному направлению деятельности: археология, геммология, химия, нумизматика, оружейное дело и прочие;
искусствоведческая экспертиза объекта оценки (далее в тексте — искусствоведческая экспертиза) — изучение объекта культурных ценностей с целью установления подлинности (либо обратное), определения авторства, степени сохранности объекта, наличия или отсутствия реставрационных работ, определения принадлежности к определенному периоду времени, а также является ли исследуемый объект культурной, исторической, научной, художественной, археологической, либо иной ценностью, проводимый экспертом-искусствоведом;
эксперт-искусствовед — квалифицированный специалист по определенному профильному направлению (изобразительное или декоративно-прикладное искусство), имеющий высшее образование в области искусствоведения и стаж работы в области искусствоведения не менее десяти лет;
заключение эксперта-искусствоведа (далее — заключение) — документ, являющийся результатом искусствоведческой экспертизы объекта культурных ценностей и удостоверяющий подлинность (либо обратное) данного объекта, составляемый экспертом-искусствоведом;
протокол технологической экспертизы — документ, заключающий в себе результаты технологической экспертизы объекта оценки (культурных ценностей) с указанием технических средств и методик проведения исследования, составляемый профильным экспертом;
профильный эксперт — специалист в определённой области знаний, связанных с объектами культурных ценностей (химик, физик, археолог, скульптор, художник, историк, источниковед, каллиграф и др.);
провенанс — история владения объектом культурных ценностей;
антиквариат — старые и редкие художественные произведения или ценные вещи, которые являются объектом торговли и собирательства, основными признаками которых являются: старость, редкость или уникальность, несерийность, связанность с исторической эпохой или с историческими событиями, невозможность воспроизводства и художественная ценность.
605 63 . К объектам оценки, подподающими под действие данного стандарта относятся объекты культурных ценностей и связанные с ними имущественные права, в том числе:
а) исторические ценности, связанные с историческими событиями в жизни народов, развитием общества и государства, историей науки и техники, а также относящиеся к жизни и деятельности выдающихся личностей (государственных, политических, общественных деятелей, мыслителей, деятелей науки, литературы, искусства);
б) объекты и их фрагменты, полученные в результате археологических раскопок;
в) художественные ценности, в том числе:
картины и рисунки ручной работы на любой основе и из любых материалов;
скульптурные произведения из любых материалов;
оригинальные художественные композиции и монтажи из любых материалов;
произведения печатной графики, включая гравюры всех видов, как оттиски, так и их оригинальные печатные формы, а также фотографии (отпечатки, негативы и другие исходные материалы всех видов);
произведения декоративно-прикладного искусства всех видов, включая мебель, объекты интерьера и быта, ювелирное и оружейное искусство, традиционные народные художественные промыслы, изделия, выполненные из дерева, металла, камня, керамики, стекла, ткани, кости и других материалов;
художественно оформленные объекты культового назначения;
художественно значимые фрагменты (части) памятников архитектуры и монументального искусства;
книги и другие полиграфические издания, включающие афиши, рекламные плакаты и прочая печатная продукция, имеющая историческое и художественное значение и являющаяся объектом коллекционирования, отдельно и в коллекциях;
редкие рукописи и документальные памятники;
образцы и произведения каллиграфии;
архивы, включая фото-, фоно-, кино-, видеоархивы;
уникальные и редкие музыкальные инструменты;
почтовые марки, иные филателистические материалы, отдельно или в коллекциях;
старинные монеты, ордена, медали, печати и другие объекты коллекционирования;
редкие коллекции и образцы флоры и фауны, объекты, представляющие интерес для таких отраслей науки, как минералогия, анатомия и палеонтология;
г) другие движимые объекты, в том числе копии, имеющие историческое, художественное, научное или иное культурное значение, а также взятые государством под охрану как памятники истории и культуры;
605 64 . Объектами оценки могут выступать, как полное право собственности, так и доли в имущественных правах на объекты культурных ценностей.
Глава 3. Задание на оценку, сбор и анализ информации и допущения
605 65 . Задание на оценку и сбор информации, необходимой для оценки, должны осуществляться в соответствии с требованиями НСО № 2 «Задание на оценку» и НСО № 3 «Изучения и анализы, проводимые в процессе оценки».
605 66 . При составлении задания на оценку оценщик должен иметь ввиду, что важнейшим условием оценки стоимости культурных ценностей является наличие заключения, составленого квалифицированными экспертами-искусствоведами;
При оценке культурных ценностей результаты проведения технологической экспертизы объекта оценки должны быть в следующих случаях:
ввоза или вывоза объектов культурных ценностей;
наличие результатов технологической экспертизы объектов культурных ценностей является обязательным в случае:
если оценка выполняется за счет средств государственных заказчиков или финансируемых за счет финансовой, гуманитарной или благотворительной помощи и иного безвозмездного безвозвратного финансирования, если условиями предоставления финансовой, гуманитарной или благотворительной помощи и иного безвозмездного (безвозвратного) финансирования не определен иной порядок закупки товаров (работ, услуг).
605 67 . В случае отсутствия результатов экспертизы объектов культурных ценностей оценщику следует довести до сведения заказчика оценки необходимость проведения экспертизы. В противном случае оценка стоимости объектов культурных ценностей не производится.
605 68 . Экспертиза объектов культурных ценностей должна проводится в специализированных организациях, имеющих соответствующее оборудование и персонал, позволяющие проводить подобные исследования, или квалифицированными экспертами-искусствоведами.
Обязанность проведения экспертизы объектов культурных ценностей возлагается на правообладателя.
605 69 . При сборе информации об оцениваемом объекте оценщик проводит изучение документов наиболее близких к дате оценки, если в задании на оценку не предусмотрено иное.
605 70 . В случае наличия заключений квалифицированных экспертов-искусствоведов в отношении объекта оценки и иных подтверждающих документов, оценщик освобождается от ответственности за достоверность определения подлинности, признаков принадлежности объекта оценки к культурным ценностям, степени сохранности, величины утрат, провенанса.
605 71 . Для проведения оценки, заказчик должен предоставить оценщику:
оригиналы или копии документов, подтверждающие право обладанием объектом оценки (при наличии);
копию заключения эксперта-искусствоведа;
протокол технологической экспертизы объекта культурных ценностей;
документы или другие информационные материалы (каталоги выставок, литература в области искусствоведения, веб-сайты музеев или выстовочных галерей и т.п.), связанные с объектом оценки.
В случае необходимости, оценщик вправе запросить копии документов (договоры, дарственные, завещания и т.д.), подтверждающие права собственности на объект оценки.
605 72 . Вне зависимости от результатов экспертизы объекта культурных ценностей перед проведением оценки оценщик проводит осмотр объекта оценки. Проведение осмотра является необходимым условием при оспоримости сведений, содержащихся в отчете об объекте оценки.
605 73 . Целью осмотра объекта оценки является идентификация и описание количественно-качественных характеристик и состояние сохранности объекта оценки.
605 74 . При проведении дополнительных технологических или искусствоведческих исследований, или дополнительной атрибуции, а также уточнения состояния сохранности и определения объемов ремонтно-реставрационных работ оценочная организация может самостоятельно привлекать квалифицированных экспертов-искусствоведов или профильных экспертов.
Эксперты привлекаются на договорной основе со стороны оценочной компании или лабораторией по технологической экспертизе объекта культурных ценностей. В договоре указываются сроки проведения экспертизы, ответственность эксперта, условия работы, оплаты, время предоставления экспертного заключения и другие вопросы связанные с трудовыми отношениями.
605 75 . В тех случаях, когда методы оценки, используемые оценщиком, требуют использования информации о состоянии и динамике рынка, а также о сделках с объектом оценки (дата, цены аукционов (эстимейт), ценовые факторы, источник информации и т.д.), оценщик должен собрать общую информацию о сегменте рынка, к которому относится объект оценки.
605 76 . Задание на оценку объекта культурных ценностей должно содержать следующую дополнительную к указанной в НСО № 2 «Задание на оценку» информацию:
описание объекта оценки (позволяющее осуществить его идентификацию), с указанием признаков принадлежности объекта оценки к культурным ценностям, авторства произведения;
о степени сохранности, объективных особенностях (вес, размер, материалы и техника исполнения), месте и времени создания (изготовления);
об имеющихся дефектах, трещинах, сколах и сломах и прочих повреждениях (при их наличии), если они имеются у объекта оценки;
о необходимости реставрационных замен (работ), а также провенанс или ссылки на доступные для оценщика документы, содержащие такие характеристики.
Глава 4. Выбор, обоснование, применение подходов и методов оценки
605 77 . Подходы к оценке культурных ценностей применяются с учетом положений НСО № 6 «Подходы и методы оценки».
605 78 . В случае наличия у оцениваемого объекта имущественного авторского права, оно должно быть полностью отражено в отчете об оценке культурных ценностей. Право собственности на объект культурных ценностей, который является одновременно объектом авторского (или смежного) права, следует оценивать с соблюдением прав интеллектуальной собственности, руководствуясь НСО № 11 «Оценка стоимости нематериальных активов и объектов интеллектуальной собственности».
§ 1. Сравнительный подход
605 79 . Сравнительный подход состоит из совокупности методов расчета стоимости объекта оценки, основанных на информации о рыночной стоимости объектов-аналогов (схожих объектов) и корректировки их стоимости по элементам сравнения.
Рыночная стоимость объектов-аналогов означает цены сделок и цены предложений.
605 80 . К элементам сравнения относятся факторы, изменение которых влияет на стоимость объекта оценки и характеристики сделок с объектами, относящимися к культурным ценностям.
605 81 . При оценке стоимости объектов культурных ценностей с использованием сравнительного подхода используются следующие методы:
метод прямого сравнения продаж;
рейтинговый метод.
605 82 . В сравнительном подходе, метод прямого сравнения продаж применяется путем внесения соответствующих корректировок (стоимости и/или процента) в цену одинаковых объектов или объектов-аналогов в зависимости от того, насколько они отличаются от объекта оценки.
605 83 . Корректировка по каждому элементу сравнения основывается на принципе вклада этого элемента в стоимость объекта и ведется от объекта-аналога к оцениваемому объекту.
605 84 . Корректировка цен сопоставимых объектов-аналогов может осуществляться в денежных единицах или в процентах. Если поправки к цене объектов-аналогов выражены в денежных единицах, то их внесение может осуществляться в любой последовательности. Если же поправки выражены в процентах, то первая поправка умножается на цену продажи объекта-аналога, последующие поправки вносятся в виде последовательных цепных действий.
605 85 . Для целей оценки объектом-аналогом оцениваемого объекта культурных ценностей признается объект, максимально подобный оцениваемому объекту по своим основным характеристикам, определяющим его стоимость. При установлении подобия объектов-аналогов в области культурных ценностей оценщику следует основываться на результатах экспертизы.
605 86 . Факторами, принимаемыми во внимание при выборе объектов-аналогов, являются:
сходство объектов-аналогов с оцениваемым объектом культурных ценностей по основным количественным и качественным описательным характеристикам;
количество выбираемых объектов-аналогов и наличие возможности проверки их количественных и качественных характеристик;
авторские работы одного и того же автора (при публичной известности автора).
Под публичной известностью автора понимается:
наличие у автора почетных или иных званий;
выставочная история автора (где, когда и на каких выставках экспонировались его работы);
местонахождение работ автора (в музеях, галереях, художественных салонах, частных коллекциях, в том числе за рубежом);
другие факторы, благодаря которым работы автора стали известными широкой публике.
605 87 . В качестве объекта-аналога может выступать объект культурных ценностей другого автора, если он имеет статус близкий к статусу автора оцениваемого объекта, в том числе определяемый публичной известностью автора, художественной значимостью его работ, рейтингом и прочими характеристиками.
605 88 . В зависимости от имеющейся на рынке исходной информации в процессе оценки объектов культурных ценностей могут использоваться количественные методы (метод количественных корректировок, метод парных продаж и другие), качественные методы (метод экспертных оценок и другие), а также их сочетания.
§ 2. Доходный подход
605 89 . Доходный подход обеспечивает показатель стоимости путем преобразования будущего денежного потока в текущую стоимость. При применении доходного подхода стоимость культурных ценностей определяется на основе стоимости дохода, денежного потока или экономии на расходах, сформированных оцениваемым объектом.
605 90 . Доходный подход следует применять, как единственный подход к оценке стоимости объектов культурных ценностей при наличии следующих обстоятельств:
а) возможность объекта культурных ценностей приносить доход является, с точки зрения участника рынка, важнейшим фактором, который влияет на его стоимость;
б) в отношении рассматриваемых культурных ценностей доступен обоснованный перспективный прогноз суммы и сроков получения будущего дохода, в то же время на рынке присутствует лишь небольшое количество уместных объектов-аналогов (при наличии).
605 91 . Когда не удовлетворяются указанные выше критерии, при наличии следующих обстоятельств, следует рассмотреть возможность применения также любых других подходов для подкрепления показателя стоимости, полученного доходным подходом:
а) способность оцениваемого объекта культурных ценностей приносить доход является одним из факторов, которые влияют на его стоимость;
б) имеет место существенная неопределенность в отношении суммы и сроков будущих доходов, связанных с оцениваемым объектом культурных ценностей;
в) невозможно получить доступ к информации об оцениваемом объекте культурных ценностей;
г) оцениваемый объект культурных ценностей еще не начал приносить доход, но, согласно прогнозам, это произойдет в ближайшем будущем.
При этом, в процессе согласования полученных результатов, больший вес придаётся результату доходного подхода.
§ 3. Затратный подход
605 92 . Затратный подход дает возможность получить показатель стоимости, используя экономический принцип, согласно которому покупатель не заплатит за объект культурных ценностей больше той суммы, в которую обойдется получение объекта с равной полезностью, посредством его приобретения в отсутствие учета усложняющего фактора времени, неудобств, риска или других факторов.
605 93 . Затратный подход дает возможность получить показатель стоимости путем расчета текущих затрат замещения или воспроизводства объекта культурных ценностей и внесения корректировок, как на уместные виды устаревания, так и роста цен на культурные ценности с течением времени.
605 94 . Затратный подход может применяться как единственный подход к оценке стоимости культурных ценностей при наличии следующих обстоятельств:
а) участники способны воссоздать объект культурных ценностей, обладающий практически такой же полезностью, что и оцениваемый объект, без каких-либо нормативных или юридических ограничений, и этот объект культурных ценностей можно будет создать настолько быстро, что участник не захочет платить значительную премию за возможность немедленного использования оцениваемого объекта культурных ценностей;
б) оцениваемый объект культурных ценностей непосредственно не приносит дохода, а специфический его характер не позволяет пользоваться доходным и/или сравнительным подходами;
в) используемый вид стоимости основывается в основном на затратах на воспроизводство либо на замещение.
605 95 . Когда не удовлетворяются указанные выше критерии, при наличии следующих обстоятельств, следует рассмотреть возможность применения также любых других подходов для подкрепления показателя стоимости, полученного затратным подходом:
а) участники могли бы рассмотреть возможность воссоздания объекта культурных ценностей с сопоставимой полезностью, но существуют потенциальные барьеры нормативно-правового характера или же связанные с существенными затратами времени на создание идентичного объекта культурных ценностей;
б) объект культурных ценностей был создан недавно, так что допущениям, которыми пользуются при затратном подходе, присуща высокая степень достоверности.
§ 4. Согласование результатов оценки
605 96 . Согласование результатов оценки стоимости культурных ценностей, полученных с использованием различных подходов и методов оценки и его отражение в отчете об оценке, осуществляется в соответствии с требованиями НСО № 4 «Отчет об оценке и порядок его составления» и НСО № 6 «Подходы и методы оценки».
Глава 5. Особые правила, присущие оценке стоимости культурных ценностей
605 97 . Культурные ценности могут быть оценены также с применением иных методов.
При проведении оценки объектов культурных ценностей оценщик должен учитывать особенности оцениваемого объекта культурных ценностей и выбирать методы оценки исходя из наличия информации, рыночной ситуации.
При этом в отчете об оценке необходимо привести описание выбранного оценщиком метода (методов), позволяющее пользователю отчета об оценке понять логику процесса определения стоимости и соответствие выбранного оценщиком метода (методов) объекту оценки, принципам оценки, определяемому виду стоимости и предполагаемому использованию результатов оценки.
Отчет об оценке не должен допускать неоднозначного толкования или вводить в заблуждение.
605 98 . При выборе метода расчета оценщик должен основываться на принципах существенности, обоснованности, однозначности, проверяемости и достаточности. При этом в отчете об оценке оценщику необходимо привести обоснование и описание выбранного метода (методов), критериев ценообразования исходя из направления культурных ценностей (изобразительное и/или прикладное искусство).
605 99 . Стоимость культурных ценностей не зависит от способа его финансирования при его создании.
605 100 . При выполнении работ по оценке стоимости культурных ценностей, помимо описанных выше, оценщик обязан:
определить, имеет ли оцениваемый объект культурных ценностей обременения, связанные с авторским и смежным правом;
получить из доступных источников информацию о юридических ограничениях в отношении объекта оценки.
605 101 . В отсутствие документально подтвержденных имущественных прав третьих лиц в отношении оцениваемых культурных ценностей и ограничений, оценка объекта проводится исходя из предположения об отсутствии таких прав и ограничений с учетом обстоятельств, выявленных в процессе осмотра, если в задании на оценку не указано иное.
605 102 . Учитывая особенности оцениваемых культурных ценностей, оценщику при выборе метода расчета следует исходить из принципов существенности, достоверности, точности, проверяемости и адекватности.
605 103 . Стоимость объектов культурных ценностей, определенная в соответствии с настоящим НСО, может значительно отличаться от стоимости этих объектов, определенной в порядке, установленном для финансовой отчетности.
4. В соответствии с дополнениями настоящего приложения дополнить приложением № 11 в следующей редакции:
ПРИЛОЖЕНИЕ к изменениям в Единый национальный стандарт оценки Республики Узбекистан
«ПРИЛОЖЕНИЕ № 11 к Единому национальному стандарту оценки Республики Узбекистан
к Национальному стандарту оценки «Оценка стоимости культурных ценностей» (НСО № 16)
Настоящая Методика определяет порядок практического применения НСО № 16 «Оценка стоимости культурных ценностей».
Глава 1. Общие положения
1. Данная Методика к Национальному стандарту оценки «Оценка стоимости культурных ценностей» устанавливает минимальные методы, необходимые для оценки стоимости объектов культурных ценностей (далее — ОКЦ) в соответствии с ЕНСО. Оценщики могут использовать и другие методы, которые не противоречат законодательству об оценочной деятельности Республики Узбекистан и ЕНСО, а также международной практике оценки. При этом оценщик должен указать и обосновать в отчете об оценке выбранный метод оценки.
Глава 2. Идентификация ОКЦ
2. Идентификация оцениваемого ОКЦ производится с целью определения его количественных и качественных характеристик и параметров, а также для установления тождественности этих параметров известным ценообразующим параметрам объектов-аналогов, на основании совпадения с соответствующими параметрами и характеристиками, которые позволяют определить стоимость оцениваемого ОКЦ.
3. В процессе идентификации проводится экспертиза ОКЦ. Экспертиза ОКЦ является основой для оценки стоимости ОКЦ, которая позволяет распознавать культурную (художественную) ценность объекта оценки и их идентификацию с объектом-аналогом.
Целью проведения экспертизы ОКЦ оцениваемого ОКЦ является подтверждение его подлинности.
Задача распознавания культурной (художественной) ценности сводится к определению максимально большого и точного количества значимых признаков.
4. В зависимости от специфики оцениваемого ОКЦ оценщик должен обратить внимание на следующие вопросы:
исходные данные для оценки ОКЦ;
наличие заключения эксперта-искусствоведа;
наличие протокола технологической экспертизы ОКЦ (в протоколе отражаются заключения профильных экспертов);
наличие атрибуции ОКЦ (при наличии);
наличие провенанса ОКЦ (при наличии);
наличие обременений ОКЦ;
уровень сохранности ОКЦ и необходимость реставрации;
наличие дополнительной информации связанной с ОКЦ (каталоги выставок, литература и т.п.);
информация по аналогам представленного на оценку ОКЦ.
5. В исходных данных для оценки ОКЦ должна содержаться следующая информация:
наименование ОКЦ;
фотография ОКЦ;
наличие подписи автора ОКЦ или клейма;
дата создания;
принадлежность ОКЦ (изобразительное или прикладное искусство);
заключение эксперта-искусствоведа;
торговая история (история продаж) ОКЦ (при наличии).
6. В заключении эксперта-искусствоведа по ОКЦ описываются авторство, датировка, художественная, научная и историко-культурная ценность, принадлежность к школе, стиль исполнения, композиционное решение, выставочная история и т.д.
7. Эксперт-искусствовед, привлекаемый к экспертизе ОКЦ должен иметь квалификацию по профильному направлению (изобразительное или декоративно-прикладное искусство) объекта оценки.
В заключении эксперт-искусствовед должен указать свои полные данные эксперта-искусствоведа (Ф.И.О., ученое звание и степень (при наличии), место работы (должность) (при наличии), контактные данные).
Указанная информация подписывается самим экспертом-искусствоведом. При этом, подпись эксперта-искусствоведа заверяется печатью организации, в которой он состоит в штате, либо организации, которая заключила с ним договор гражданско-правового характера.
8. В протоколе технологической экспертизы ОКЦ должны быть указаны виды исследований, перечень оборудования на котором были произведены исследования, с указанием действующего метрологического сертификата средств измерения, данные профильного эксперта (Ф.И.О., ученое звание и степень, место работы (должность) и организации, проводившей технологическую экспертизу).
9. Атрибуция ОКЦ включает в себя определение места и времени создания, а также имени мастера, создавшего данный объект или школы, к которой он принадлежит. При этом определяется достоверность, подлинность художественного произведения, его автор, место и время создания. Данная экспертиза осуществляется узким специалистом в данном виде искусства. Таким образом, основная деятельность специалиста при атрибуции направлена на выявление документального, информационного обеспечения при определении типологии объекта для подтверждения его авторства, хронологической принадлежности, аутентичности.
10. Провенанс ОКЦ это наличие документальной информации о предыдущих владельцах ОКЦ. При изучении провенанса оценщик должен получить письменную информацию у конечного владельца и законности его владения объектом оценки, а также предупредить владельца об уголовной ответственности в случае, если ОКЦ был получен в нарушении Закона Республики Узбекистан «О вывозе и ввозе культурных ценностей» и Конвенции «О защите культурных ценностей в случае вооруженного конфликта», ратифицированной Республикой Узбекистан 21 мая 1996 года.
11. При изучении наличия обременений ОКЦ оценщик должен получить от заказчика оригиналы или копии документов, подтверждающие право обладанием объектом оценки (при наличии), а также документы подтверждающие отсутствие каких либо обременений оцениваемого ОКЦ.
12. В случае необходимости, оценщик вправе запросить в соответствующих организациях копии документов (договоры, дарственные, завещания и т.д.), подтверждающие права собственности на объект оценки.
13. Вне зависимости от результатов экспертизы ОКЦ перед проведением оценки, оценщик проводит осмотр объекта оценки. Визуальное обследование включает в себя обследование объекта:
на наличие дефектов, трещин, сколов, сломов и прочих повреждений;
на уровень сохранности и необходимости реставрации.
14. Уровень сохранности ОКЦ напрямую влияет на стоимость оценки. В случае выявления, при визуальном обследовании ОКЦ, дефектов покрытия, следов плесени или деформации и других недостатков, оценщик должен привлечь специалиста по определению уровня реставрации объекта оценки.
15. В ходе осмотра фиксируется: видовая принадлежность и типологические признаки, авторство, тема, сюжет, время, место создания и бытования, научная значимость, мемориальность, социальная и этническая принадлежность, материал и способ изготовления, размер, цвет, форма, устройство, перечень утрат, и другие качества либо особые признаки необходимые для оценки.
16. Проведение осмотра с привлечением профильных экспертов является необходимым условием при оспоримости сведений, содержащихся в отчете об оценке объекта оценки.
17. Наличие документов или других информационных материалов (каталоги выставок, литература в области искусствоведения, веб-сайты музеев или выставочных галерей и т.п.), связанные с объектом оценки ОКЦ напрямую влияют на итоговую оценку ОКЦ. В частности, наличие выставочной истории ОКЦ на республиканских или международных выставках может в разы увеличить оценочную стоимость объекта оценки.
Глава 3. Сбор и анализ информации
18. При сборе, изучении и анализе информации, а также идентификации объекта оценки, оценщик должен руководствоваться требованиями НСО № 3 «Изучения и анализы, проводимые в процессе оценки».
19. Вид и количество необходимой для анализа объекта оценки информации определяется оценщиком в зависимости от цели оценки, вида определяемой стоимости, особенностей объекта оценки, допущений и ограничительных условий.
20. Основным условием для обеспечения качественной работы по оценки ОКЦ является правильный и квалифицированный подбор информации по аналогам представленного на оценку ОКЦ. При подборе аналогов оценщик должен изучить как местный рынок работ автора, так и зарубежный, в том числе аукционные торги (при наличии). В случае отсутствия авторства ОКЦ, за объект-аналог принимается объект, имеющий наибольшее количество сходных характеристик с оцениваемым ОКЦ.
21. Анализ рынка оцениваемого объекта, осуществляется в следующей последовательности:
анализ рынка аналогичных объектов;
анализ текущего состояния, перспектив развития и тенденций развития соответствующего сектора рынка объекта оценки;
анализ сделок с объектом оценки или сделок с объектами-аналогами (при наличии);
анализ основных факторов, влияющих на спрос, предложение и цену аналогов, сопоставимых с объектом оценки.
Исходя из основных факторов, подлежащих анализу, при прогнозировании будущих тенденций рынка культурных ценностей можно использовать такие широко известные индексы, как, например, MeiMoses All Art Index, Artprice Global Index, ArtNet, Zurich Art and Antiques Index, Skateʼs Art Stocks Index (SASI), ARTIMX, а также информацию из авторитетных аукционными домов, таких как Christieʼs, Sothebyʼs, Heritage Auctions, Phillips de Pury & Company, Bonhams и аналитических компаний, специализирующихся на аналитике рынка произведений искусства.
22. В тех случаях, когда методы оценки, используемые оценщиком, требуют использования информации о состоянии и динамике рынка, а также о сделках с объектом оценки (дата, цены аукционов (эстимейт), ценовые факторы, источник информации и т.д.), оценщик должен собрать общую информацию о сегменте рынка, к которому относится объект оценки.
23. Целями оценки ОКЦ могут быть:
купля-продажа;
декларирование;
внесение в уставный капитал (фонд);
страхование (все случаи страховых рисков), в том числе для временно вывозимых ОКЦ;
установления величины таможенного сбора на вывозимые и ввозимые культурные ценности;
получение сертификата на право вывоза и временного вывоза ОКЦ, выдаваемого уполномоченным государственным органом;
определения рыночной стоимости задержанных или конфискованных ОКЦ;
залоговое обеспечение;
определения размера компенсации добросовестному приобретателю ОКЦ, вывезенных незаконно из других стран, похищенных или утерянных в других государствах, при их возврате законному собственнику.
При этом оценщик должен иметь ввиду, что от цели оценки напрямую зависит выбор вида стоимости при оценке.
24. В зависимости от цели оценки и использования ее результатов в отношении ОКЦ вид стоимости ОКЦ определяется в соответствии с НСО № 5 «Виды стоимости».
Глава 4. Выбор, обоснование и применение подходов и методов оценки
25. Оценка стоимости ОКЦ производится с применением сравнительного, доходного и затратного подходов к оценке. В отчете об оценке оценщику следует обосновать целесообразность применения того или иного подхода к оценке. Оценщик вправе самостоятельно определять конкретные методы расчета стоимости объекта оценки в рамках выбранного подхода (подходов) к оценке.
26. Оценка ОКЦ должна содержать следующие основные этапы проведения работ:
определение цели и назначения оценки, составление задания на оценку, заключение договора на оказание услуг по оценке стоимости ОКЦ;
идентификация оцениваемого ОКЦ, т.е. точное описание объекта оценки, его истории, количественных и качественных характеристик и параметров;
описание истории творчества автора объекта оценки (при наличии);
описание результатов искусствоведческой и/или технологической экспертизы;
анализ рынка, на котором обращаются культурные ценности, сбор и систематизация информации о сегменте рынка оцениваемого ОКЦ;
выявление ценообразующих факторов и определение их влияния на стоимость;
выбор и обоснование подхода (подходов) к оценке и метода (методов) расчета стоимости оцениваемого ОКЦ;
применение подходов к оценке и выполнение расчетно-аналитических процедур по определению стоимости оцениваемого ОКЦ;
обобщение полученных результатов, определение итоговой величины стоимости объекта оценки;
оформление отчета об оценке ОКЦ.
27. При выполнении работ по оценке стоимости ОКЦ, помимо описанных выше, оценщик обязан:
определить, имеет ли оцениваемый ОКЦ обременения, связанные с авторским и смежным правом;
получить из доступных источников информацию о юридических ограничениях в отношении объекта оценки.
28. Стоимость ОКЦ не зависит от способа его финансирования при его создании.
29. В отсутствие документально подтвержденных имущественных прав третьих лиц в отношении оцениваемых ОКЦ и ограничений, оценка объекта проводится исходя из предположения об отсутствии таких прав и ограничений с учетом обстоятельств, выявленных в процессе осмотра, если в задании на оценку не указано иное.
30. При выборе метода расчета оценщик должен основываться на принципах существенности, обоснованности, однозначности и достаточности исходя из особенностей оцениваемых ОКЦ. При этом в отчете об оценке оценщику необходимо привести обоснование и описание выбранного метода (методов), критериев ценообразования исходя из направления ОКЦ (изобразительное и/или прикладное искусство).
Использование принципа существенности при составлении отчета об оценке означает, что в нем изложены все существенные обстоятельства, обнаруженные при проведении работы; никакие иные существенные обстоятельства не были обнаружены оценщиком.
Принцип обоснованности предполагает, что применяемые методы и отдельные расчеты обоснованы и имеют логические объяснение, исходные данные и допущения, использованные при расчете, соответствуют друг другу и рыночным условиям.
Принцип однозначности означает, что содержание отчета об оценке не должно вводить в заблуждение пользователей отчета об оценке, а также допускать неоднозначного толкования.
Согласно принципу достаточности в процессе составления отчета об оценке ОКЦ всякое суждение считается достоверным только в том случае, если приведено достаточное основание его достоверности, т.е. ссылки на источники информации и скриншоты, используемых документов, соответствующих действительности.
§ 1. Сравнительный подход
31. Сравнительный подход применяется, когда существует достоверная и доступная для анализа информация о ценах и характеристиках объектов-аналогов. Условием применения сравнительного подхода является наличие данных для сравнения оцениваемого объекта с идентичными или аналогичными ОКЦ. Такие объекты-аналоги должны продаваться на том же рынке, что и оцениваемый ОКЦ, или на рынке, который реагирует на те же экономические переменные, что и оцениваемый ОКЦ. При этом могут применяться как цены совершенных сделок, так и цены предложений.
32. Для целей оценки объектом-аналогом оцениваемого ОКЦ признается объект, максимально подобный оцениваемому объекту по своим основным характеристикам, определяющим его стоимость. При установлении подобия объектом-аналогов в области культурных ценностей оценщику следует основываться на результатах искусствоведческой и/или технологической экспертиз.
33. Факторами, принимаемыми во внимание при выборе объектов-аналогов, являются:
сходство объектов-аналогов с оцениваемым ОКЦ по основным количественным и качественным описательным характеристикам;
количество выбираемых объектов-аналогов и наличие возможности проверки их количественных и качественных характеристик;
авторство (при наличии).
34. Определение стоимости объекта оценки, с использованием сравнительного подхода, осуществляется путем корректировок цен объектов-аналогов, позволяющих устранить их отличие от оцениваемого объекта.
35. Сравнительный подход применяется с использованием цен объектов-аналогов, которые подбираются на основе соответствующих элементов сравнения. К элементам сравнения относятся факторы, изменение которых влияет на стоимость объекта оценки и характеристики сделок с объектами, относящимися к культурным ценностям.
36. Метод прямого сравнения продаж применяется для серийных и массовых ОКЦ, рынок которых активен, насыщен большим числом предложений и сделок. В зависимости от конкретной сделки с объектами-аналогами, выделяют следующие виды рынков, на которых совершаются сделки по купле-продажи ОКЦ:
аукцион;
галерея;
ярмарка (арт-ярмарка, художественная ярмарка, ярмарка искусства и т.д.);
прямая продажа коллекционером или наследником;
мастерская художника (автора);
интернет-ярмарки и аукционы, электронные торговые площадки.
37. Аукционные продажи формируют верхнюю границу стоимости культурных ценностей, информация о таких сделках достоверна, риск неподлинности минимален.
38. Цена ОКЦ, формируемая на аукционе, называемая эстимейт, включает следующие составляющие:
молотковая цена (цена, по который лот продан);
дополнительные сборы к молотковой цене (премия покупателя, оплачиваемая покупателем аукционному дому, расходы на получение разрешения на вывоз ОКЦ в стране аукциона, при необходимости);
вознаграждение автору или его наследникам, если в отношении ОКЦ действует право интеллектуальной собственности в соответствии с действующим законодательством страны проведения аукциона;
транспортные расходы;
расходы на страхование ОКЦ при доставке;
прочие непредвиденные расходы, которые могут возникать в каждом конкретном случае.
39. Одна аукционная продажа не может являться окончательной ценой объекта культурной ценности. Наличие не менее двух продаж аналогичных ОКЦ может свидетельствовать о сформировавшихся ценах на конкретные произведения искусства автора.
40. При применении метода прямого сравнения продаж:
анализируется рыночная информация и выявляются объекты-аналоги (эстимейты);
определяются элементы сравнения (показатели, определяющие стоимость) выбранных объектов-аналогов с оцениваемым объектом;
каждый из выбранных объектов-аналогов сравнивается с объектом оценки по ценообразующим факторам (элементам сравнения);
выявляются различия объекта оценки от объектов-аналогов по ценообразующим факторам;
цена объекта-аналога (или ее удельный показатель) корректируется по выявленным различиям;
стоимость оцениваемого объекта определяется путем обобщения скорректированных цен объектов-аналогов.
41. Рыночная стоимость ОКЦ согласно методу прямого сравнения продаж определяется по следующей формуле:
V = Vkor ± Kor
, где:
V — рыночная стоимость ОКЦ;
Vkor — цена продажи (предложения к продаже) объекта-аналога;
Kor — совокупная величина поправок к скорректированной величине стоимости сопоставимого объекта-аналога на дату оценки.
Внесение поправок должно проводится на обоснованном основании и оценщик должен в отчете об оценке задокументировать причины внесения поправок и указать порядок расчета количественных показателей.
42. При работе с аукционными ценами оценщику необходимо применять корректировку цены объекта-аналога в соответствии с датой аукционной продажи. В случае если дата продажи отличается от даты оценки, необходимо ввести корректировку на дату оценки.
43. Стоимость объектов-аналогов приводится к дате оценки путем индексации. При проведении индексации оценщик руководствуется индексами изменения цен по элементам затрат на оцениваемый объект. При отсутствии доступной достоверной информации об индексах изменения цен по элементам затрат возможно использование индексов изменения цен по соответствующим отраслям промышленности или других индексов, соответствующих сущности объекта оценки.
Коэффициент индексации рассчитывается как показатель, отражающий изменение заработной платы мастеров, участвующих в создании объекта оценки, изменения наиболее стабильной валюты или изменения цен на материалы, комплектующие или на готовую продукцию и т.п.
44. Процентные значения корректировок применяются в отношении цены сопоставимого объекта, чтобы учесть, насколько он превосходит или уступает объекту оценки относительно передаваемых имущественных прав, условий финансирования, условий продажи, дополнительных расходов, связанных с условиями реализации на аукционе, конъюнктуры рынка, местоположения, экономических характеристик, вида использования и прочих компонентов.
45. Внесение корректировок продолжается до тех пор, пока не будут внесены все поправки. Для сравнения объекта оценки с другими объектами-аналогами, по которым были совершены сделки или которые выставляются на рынок, используются следующие элементы сравнения:
условия продажи (изменение цены в период между датой сделки и датой оценки, изменение цены в процессе торгов);
расходы после покупки (доставка, оплата налогов и сопутствующих сборов);
физические характеристики;
экономические характеристики;
исторические характеристики;
местонахождение объекта оценки;
другие условия.
46. Корректировки по объектам-аналогам вносятся на основании данных, полученных из экспертного заключения, в основе которых лежит профессиональное мнение эксперта-искусствоведа, а также данных, описывающих объекты-аналоги.
47. Корректировки на художественную ценность изделия, на форму, материал изделия, вид декора, технику и сложность исполнения могут быть введены при существенном различии, наблюдаемого у объекта-аналога и объекта оценки путем привлечения экспертов-искусствоведов по данному направлению специализации.
48. Рейтинговый метод применяется путем определения базисной стоимости и проведения мультипликативных корректировок на компоненты, учитывающие различные характеристики ОКЦ и влияющие на его стоимость.
49. Базисная стоимость рассчитывается:
за единицу стоимости (удельные затраты материалов, оплаты труда, накладные и административные расходы, при наличии);
исходя из воспроизведения стоимости современного создания компенсационной копии оцениваемого ОКЦ;
на основе исторической стоимости или фактической продажи от изготовителя (автора) в период создания оцениваемого ОКЦ в пересчете на текущие цены (индексации цены).
50. Рассмотрим расчет рыночной стоимости ОКЦ на примере предмета живописи (картины). Рыночная стоимость ОКЦ определяется на основе базовой стоимости и двадцати критериев ( Хi ) искусствоведческой и технологической экспертизы определяется следующим образом:
РС = БPС * РК/СБР * * (∑ Х20/ ∑ Xmax) * (1 — Кфун) * (1-Кфи) * (1-Кэу)
, где:
РС — рыночная стоимость ОКЦ;
БРС — базовая расчетная стоимость ОКЦ;
СБР — стандартный базовый размер картины, определяемый по четырём группам техник исполнения:
техника 1 — холст, масло (акрил, темпера и т.п.), стандартный размер для больших 100×120 см, стандартный размер для средних работ 70×90 см, стандартный размер для маленьких работ 30×50 см;
техника 2 — бумага, акварель (гуашь, пастель и т.п.), стандартный размер 30×50см;
техника 3 — станковая графика (тушь, карандаш и т.п.), стандартный размер 20×30 см;
техника 4 — авторская печатная графика (офорт, литография, гравюра и т.п.), стандартный размер 20×30 см.
РК — размер картины в квадратных сантиметрах;
Xmax — максимальный балл по критерию.
51. Совокупный износ определяется на основе следующих компонентов устаревания:
Кфун — коэффициент функционального износа,
Кфи — коэффициент физического износа, определяемый по Шкале экспертных оценок физического состояния ОКЦ, приведенной в приложении к настоящей Типовой Методике;
Кэу — коэффициент экономического устаревания.
52. Базовая расчетная стоимость ОКЦ определяется следующим образом:
БPС = БРВ * БС
, где:
БРС — базовая расчетная стоимость ОКЦ (минимальная);
БС — базовая стоимость на основе используемой техники ОКЦ.
53. Сравнительный подход можно применять как единственный подход к оценке ОКЦ при наличии следующих обстоятельств:
оцениваемый объект недавно был продан в сделке, которую можно принимать во внимание в соответствии с применяемым видом стоимости;
оцениваемый объект, или идентичные или аналогичные ОКЦ активно обращаются на рынке;
существуют часто совершаемые и/или недавно наблюдавшиеся сделки с идентичными или аналогичными ОКЦ;
авторские работы продавались на аукционах или выставках;
когда не удовлетворяются указанные выше критерии, при наличии следующих обстоятельств следует рассмотреть возможность применения также любых других подходов для подкрепления показателя стоимости, полученного сравнительным подходом:
наблюдаемые на рынке сделки с оцениваемым ОКЦ или с аналогичными объектами — не столь свежие, учитывая имеющийся уровень рыночной нестабильности и активности;
оцениваемый ОКЦ или аналогичные объекты обращаются на рынке, но не столь активно;
информация о рыночных сделках доступна, но сопоставимые ОКЦ значительно отличаются от объекта оценки, что, возможно, потребует введения корректировок;
информация о недавних сделках с ОКЦ ненадежна (т.е. слухи, отсутствие информации, синергетический покупатель, сделка не на рыночных условиях, проблемная продажа и т. д.);
наиболее важным фактором, который влияет на стоимость ОКЦ, является цена, которую за него дадут на рынке, а не затраты воспроизводства или его возможность приносить доход.
При этом, в процессе согласования полученных результатов, больший вес назначается результату сравнительного подхода.
54. В зависимости от имеющейся на рынке исходной информации в процессе оценки ОКЦ могут использоваться различные количественные методы (метод количественных корректировок, метод парных продаж и другие), качественные методы (метод экспертных оценок и другие), а также их сочетания.
При применении качественных методов оценка ОКЦ выполняется путем изучения взаимосвязей, выявляемых на основе анализа цен сделок и (или) предложений с объектами-аналогами или соответствующей информации, полученной от экспертов-искусствоведов, и использования этих взаимосвязей для проведения оценки в соответствии с методикой выбранного для оценки метода в рамках выбранного подхода к оценке.
55. При применении методов статистического анализа оценщик, используя данные сегмента рынка оцениваемого объекта, определяет стоимость, соответствующую рынку этого объекта, по которой определяет расчетное значение искомой стоимости.
§ 2. Доходный подход
56. При установлении возможности применения доходного подхода для каждого оцениваемого ОКЦ следует исследовать его способность генерировать доход. Такими доходами могут быть регулярные поступления денежных средств от постоянно действующей выставки, где выставлены оцениваемые культурные ценности, или от других источников дохода (выгоды), генерируемого оцениваемым ОКЦ.
57. Следует принимать во внимание также неопределенно большой срок экономической жизни ОКЦ.
58. При возможности достоверного определения доходов, генерируемых оцениваемым ОКЦ, его стоимость определяется путем капитализации, или дисконтирования этих доходов, ожидаемых за оставшийся срок его экономической жизни.
59. Применяя доходный подход к оценке, оценщику следует:
установить период прогнозирования. Под периодом прогнозирования понимается период в будущем, на который от даты оценки производится прогнозирование ожидаемых доходов, генерируемых объектом оценки, а также расходов, связанных с объектом оценки и получением доходов, включая невозмещаемые налоги и сборы в соответствии с законодательством;
исследовать способность объекта оценки приносить поток доходов в течение периода прогнозирования, а также сделать заключение о способности объекта приносить поток доходов в период после периода прогнозирования;
определить ставку дисконтирования, отражающую доходность вложений в сопоставимые с объектом оценки по уровню риска объекты инвестирования, используемую для приведения будущих потоков доходов к дате оценки;
осуществить процедуру приведения потока ожидаемых доходов в стоимость на дату оценки.
60. Для особо ценных, уникальных ОКЦ могут понадобиться учет расходов на хранение (перемещение, реставрация, рекламные акции и т.п.) и авторизацию (расходы по экспертизе ОКЦ, получение разрешения на перемещение и т.п.).
§ 3. Затратный подход
61. Применение затратного подхода требует тщательного изучения возможности учета величины затрат на воссоздание ОКЦ. Уникальность ОКЦ является главным ценообразующим фактором.
62. Культурные ценности имеют порой значительный возраст, создавались в экономических условиях, которые сложно достаточно корректно учесть при моделировании их воссоздания. Воссоздание ОКЦ, аналогичного (замещающего) объекту оценки, связано, с вероятностью утраты подлинности и историко-культурной ценности. Воспроизводство либо замещение невозможно для уникальных, невоспроизводимых ОКЦ.
63. Затратный подход следует применять для серийных и массовых ОКЦ, если имеется информация, доступная для применения данного подхода.
64. При применении затратного подхода определяются затраты, необходимые для приобретения, воспроизводства либо замещения оцениваемого ОКЦ, если утрата подлинности и историко-культурной ценности не является принципиальной (главным ценообразующим фактором).
65. Затраты на воспроизводство обозначают денежную сумму, которую кто-либо заплатил бы за точную копию оцениваемого ОКЦ (оригинала), воссозданную из материалов очень близкой природы, качества и возраста с применением методов (технологий) создания того периода, в котором был изготовлен оригинал.
66. Затраты на замещение обозначают денежную сумму, которую кто-либо заплатил бы за ОКЦ аналогичного возраста, размера, цвета и в аналогичном состоянии. Эти затраты основываются на затратах по созданию (приобретению) альтернативного экземпляра, или реплики, или копии, максимально близкой к оригиналу в плане ее природы, качества, возраста материалов, но воссозданной путем применения современных методов.
67. Применение затратного подхода может оказаться полезным при оценках таких ОКЦ, как промышленно выпускаемые объекты изобразительного и прикладного искусства (серийное или массовое производство), у которых имеется множество копий (например, ювелирные изделия, керамические изделия и статуэтки, изделия, изготавливаемые путем чеканки, ковровые изделия, изделия с резьбой по дереву и т.п.).
68. Затратный подход может применяться как единственный подход к оценке стоимости ОКЦ при наличии следующих обстоятельств:
участники рынка способны воссоздать ОКЦ, обладающий практически такой же полезностью, что и оцениваемый ОКЦ, без каких-либо нормативных или юридических ограничений, и этот ОКЦ можно будет создать настолько быстро, что участник рынка не захочет платить значительную премию за возможность немедленного использования оцениваемого ОКЦ;
оцениваемый ОКЦ непосредственно не приносит дохода, а специфический его характер не позволяет пользоваться доходным и/или сравнительным подходами;
используемый вид стоимости основывается, в основном, на затратах;
имеется необходимость воспроизводства либо замещения ОКЦ.
69. Когда не удовлетворяются указанные выше критерии, при наличии следующих обстоятельств, следует рассмотреть возможность применения также любых других подходов для подкрепления показателя стоимости, полученного затратным подходом:
участники могли бы рассмотреть возможность воссоздания ОКЦ с сопоставимой полезностью, но существуют потенциальные барьеры нормативно-правового характера или же связанные с существенными затратами времени на создание идентичного ОКЦ;
ОКЦ был создан недавно, так что допущениям, которыми пользуются при затратном подходе, присуща высокая степень достоверности.
70. Культурные ценности могут быть оценены также с применением иных методов, в том числе их комбинаций.
Оценщик вправе использовать иную методику расчетов и самостоятельно определять метод (методы) оценки ОКЦ в рамках каждого из выбранных подходов, основываясь на принципах существенности, обоснованности, однозначности, проверяемости и достаточности. При этом в отчете об оценке необходимо привести описание выбранного оценщиком метода (методов), позволяющее пользователю отчета об оценке понять логику процесса определения стоимости и соответствие выбранного оценщиком метода (методов) объекту оценки, принципам оценки, определяемому виду стоимости и предполагаемому использованию результатов оценки.
§ 4. Согласование результатов оценки
71. Согласование результатов оценки и определение итоговой стоимости объекта оценки осуществляется в соответствии с НСО № 6 «Подходы и методы оценки».
72. При оценке ОКЦ с применением затратного и сравнительного подходов допускается использование ценовой информации о событиях, произошедших с объектами-аналогами после даты оценки, в том числе путем обратной ценовой индексации. При этом оценщик анализирует динамику цен от даты оценки до даты наступления соответствующего события и вносит соответствующие корректировки. Использование такой ценовой информации допустимо, если оценщиком проведен и раскрыт в отчете анализ полученных расчетных значений на соответствие рыночным показателям, сложившимся на дату оценки, а также оговорены допущения, связанные с применением указанной информации.
Глава 5. Особенности оценки отдельных ОКЦ
73. При оценке уникальных ОКЦ, которые используются не для извлечения коммерческих выгод, единственным подходом к их оценке является затратный подход.
74. Учитывая конкретные особенности оцениваемых ОКЦ, отчет об оценке должен позволить пользователю отчета понять логику процесса определения стоимости и соответствие выбранного оценщиком метода (методов) объекту оценки, принципам оценки, определяемому виду стоимости и предполагаемому использованию результатов оценки.
ПРИЛОЖЕНИЕ к Методике Национального стандарта оценки «Оценка стоимости культурных ценностей» (НСО № 16)
экспертных оценок физического состояния ОКЦ
Оценка технического состояния Общая характеристика технического состояния Диапазон износа, % Отличное Новый или не новый, но повреждений и деформаций нет, имеются отдельные, устраняемые при текущем ремонте, мелкие дефекты, не влияющие на общий вид. 0 — 5 Хорошее Повреждений и деформаций нет, имеются отдельные, устраняемые при текущем ремонте, мелкие дефекты, не существенно влияющие на внешний вид, учитывая, что изделие относится к раритетным. Повреждения легко устраняются в процессе ремонта. 6 — 15 Удовлетворительное Элементы изделия в целом пригодные, внешний вид не первой свежести, видны мелкие прорехи, сколы, перекосы, дефекты эксплуатации. 16 — 40 Неудовлетворительное Элементы изделия повреждены, имеются существенные дефекты, сколы, нехватка некоторых элементов, но возможно провести реставрацию. 41 — 60 Ветхое Элементы изделия ветхие, имеются существенные дефекты, сколы, нехватка больших элементов, без существенной реставрации не представляет художественной ценности, но имеет историческую ценность. 61 — 80 Непригодное Изделие находится в непригодном или разрушенном состоянии, не подлежит реставрации, не представляет художественной ценности, но имеет историческую ценность. 81 — 100 ».
Директор С. МУРОДОВ
Председатель общества оценщиков, экспертов и консультантов З. НИГМАНХАНОВ
Председатель ассоциации оценочных организаций А. ИСЛАМОВ
г. Ташкент,
16 марта 2026 г.
11 марта 2026 г.
6 марта 2026 г.
№ 01/11-1