UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқарувининг

Қарори

НИЗОМ

Марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 2 сентябрдаги ПҚ-291-сон «Капитал бозорини ривожлантиришнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви қарор қилади:

1. Марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳамда Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги билан келишилган.

3. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ойдан кейин кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2026 йил 5 майдаги 13/4-сон қарорига ИЛОВА

Марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятини амалга ошириш тартиби тўғрисидаги

Ушбу Низом валюта биржасида молиявий инструментлар билан тузилган битимлар бўйича клиринг, марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятини амалга ошириш тартибини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Низом мақсадлари учун қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

клиринг — клиринг иштирокчиларининг молиявий инструментлар бўйича ўзаро мажбуриятларини аниқлаш, аниқлаштириш ва ҳисобга олиш жараёни;

клиринг иштирокчиси — молиявий инструментлар бўйича клиринг ва ҳисоб-китоблар жараёнида иштирок этувчи юридик шахс. Клиринг иштирокчилари рискларни камайтириш мақсадида ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларига кўра тоифаларга бўлиниши мумкин;

маржа бадали — клиринг иштирокчиси томонидан молиявий инструментлар бўйича мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш учун марказий контрагентнинг ҳисобварағига ўтказилиши шарт бўлган пул маблағлари ёки юқори ликвидли активлар ;

марказий контрагент — молиявий инструментлар бўйича клиринг иштирокчилари учун марказлашган клиринг фаолиятини амалга оширувчи ва битимлар бўйича томонлар учун контрагент вазифасини бажарувчи ташкилотлар (бундан буён матнда клиринг ташкилотлари деб юритилади);

марказлашган клиринг — молиявий инструментлар бўйича клиринг фаолиятини марказлашган ҳолда клиринг ташкилотлари томонидан амалга оширилиши жараёни;

молиявий инструментлар — клиринг фаолиятини амалга ошириш учун қабул қилинган пул маблағлари ва давлат қимматли қоғозлари ҳамда қонунчилик ҳужжатларига зид бўлмаган бошқа молиявий инструментлар;

таъминот — битимлар ижроси бўйича маржа бадаллари шаклидаги таъминот сифатида, шунингдек, клиринг иштирокчисининг мажбуриятларини бажарилишини кафолатлаш мақсадида ҳисобга олинадиган давлат қимматли қоғозлари, миллий ёки чет эл валютасидаги пул маблағлари ва қонунчилик ҳужжатларига зид бўлмаган бошқа юқори ликвидли активлар .

2. Валюта биржасида молиявий инструментлар билан тузилган битимлар бўйича клиринг, марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолияти клиринг ташкилотлари томонидан амалга оширилади.

3. Клиринг ташкилотлари томонидан клиринг, марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятини бажаришда қуйидагилар амалга оширилади:

клиринг иштирокчиларига ҳисобварақлар очиш ва юритиш;

ҳисоб-китобларни амалга ошириш учун Марказий банкда вакиллик ҳисобварағини очиш ва юритиш;

клиринг ва марказлашган клиринг натижаларига кўра клиринг иштирокчилари билан пул маблағларида ҳисоб-китобларни амалга ошириш;

рискларни бошқариш ва клиринг иштирокчилари томонидан мажбуриятларни бажармаслик билан боғлиқ ҳолатларни (дефолт) олдини олиш бўйича механизмлар ишлаб чиқиш;

янги ҳисоб-китоблар (клиринг) моделининг бир қисми сифатида риск менежменти амалиётини жорий этиш;

рискларни бошқаришда давлат қимматли қоғозлари ва бошқа молиявий инструментлардан фойдаланиш;

тузилган битимлар юзасидан ахборотларни қабул қилиш, ишлов бериш, таққослаш ва тўғрилаш;

тузилган битимлар шартлари, уларнинг тасдиқланганлиги, тўлиқ ёки қисман бажарилганлиги ёки бажарилмаганлиги ҳақидаги маълумотлар ҳисобини юритиш;

тузилган битимлар натижасида вужудга келган талаб ва мажбуриятларни аниқлаш;

клиринг ва марказлашган клиринг натижаларига кўра клиринг топшириқномаларини шакллантириш ва юбориш;

ҳисоб-китобларни клиринг топшириқномалари асосида бажариш.

4. Клиринг ташкилотлари томонидан янги ҳисоб-китоблар (клиринг) моделининг бир қисми сифатидаги риск менежменти амалиётини жорий этиш учун қуйидаги шарт-шароитлар яратилиши лозим:

тузилган битимлар бўйича ўзаро мажбуриятларни белгилаш, аниқлаштириш ва ҳисобга олиш, мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш бўйича ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларини ишлаб чиқиш ҳамда тасдиқлаш;

клиринг иштирокчилари ўртасида тузилган битимлар бўйича мажбуриятларни марказий контрагент иштирокидаги янги мажбуриятлар билан алмаштириш (новация) ва (ёки) битим тузилаётган пайтнинг ўзида клиринг ташкилотларини марказий контрагент сифатида бевосита иштирок этишини назарда тутувчи механизмларни яратиш;

ўз активлари ҳисобидан шакллантирилган захира фондини ва клиринг иштирокчиларининг бадаллари ҳисобидан шакллантирилган кафолат фондларини сақлаш ва улардан фойдаланиш;

рискларни камайтиришга қаратилган маржа бадаллари тизимини шакллантириш;

клиринг иштирокчиларининг молиявий ҳолатини мониторинг қилиш ва ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларига риоя этилиши устидан назоратни амалга ошириш.

Риск менежменти амалиётини жорий этишда қонунчиликка мувофиқ бошқа шарт-шароитлар ҳам яратилиши мумкин.

5. Молиявий инструментларнинг олди-сотди битимлари бўйича клиринг, марказлашган клиринг ва пул маблағларидаги ҳисоб-китоблар клиринг ташкилотлари томонидан битим тузилганлигини тасдиқловчи ҳужжат ҳамда ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларига мувофиқ клиринг топшириқномасига асосан амалга оширилади.

Бунда, клиринг ташкилотлари томонидан клиринг иштирокчиси бўлган тижорат банклари, шу жумладан микромолия банкларининг ҳамда инвестиция воситачиларининг пул маблағларидаги мажбуриятларини уларнинг Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағидан (инвестиция воситачисининг банк ҳисобварағидан) клиринг ташкилотлари ҳисобварағига тарафлар ўртасида тузилган шартнома асосида акцептсиз тартибда ўтказиш орқали бажарилиши мумкин.

6. Марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолияти молиявий инструментлар бўйича автоматлаштирилган электрон клиринг тизими орқали амалга оширилади.

2-боб. Марказлашган клиринг ва марказий контрагент фаолиятига қўйиладиган талаблар

7. Клиринг ташкилотлари марказлашган клиринг ва марказий контрагент сифатида фаолиятни юритишда:

клиринг иштирокчилари учун барча битимлар бўйича ягона контрагентга айланиш орқали уларнинг пул маблағлари ёки бошқа молиявий инструментларини етказиб бериш бўйича мажбуриятларини бажармаслик таваккалчилигини ўз зиммасига олади;

клиринг иштирокчилари эҳтимолий дефолт ҳолатларини олдини олиш учун рискларни бошқаришнинг самарали механизмларига эга бўлиши керак;

ўзининг ликвидликка бўлган эҳтиёжи даражаси ва ҳар бир клиринг иштирокчиси учун кредит хатарларини мунтазам равишда баҳолайди;

клиринг иштирокчилари учун маржа бадалларини белгилайди ва уларни мунтазам равишда қайта баҳолайди;

битта ва (ёки) ундан ортиқ клиринг иштирокчисининг дефолт ҳолатига учрашини олдини олиш учун захира ва (ёки) кафолат фондларига эга бўлиши керак;

ўз ҳисобварақларида клиринг иштирокчиларининг маржа бадаллари ҳисобига қопланадиган зарарларни қоплаш даражасидан ошадиган эҳтимолий зарарларни қоплаш учун етарли ҳажмдаги маблағлар мавжудлигини таъминлайди;

дефолт ҳолатида пул маблағлари ва бошқа активлардан фойдаланиш тартибини белгилайди;

ўзида самарали ва эҳтиёткорлик билан бошқаришни таъминловчи, жумладан клиринг иштирокчилари ўртасида масъулиятнинг тақсимланишини ва манфаатлар тўқнашувининг олдини олиш бўйича бошқарув тузилмасини жорий этади.

3-боб. Ҳисоб-китоблар ва клирингни амалга ошириш қоидалари

8. Ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидалари клиринг ташкилотлари томонидан Марказий банк билан келишган ҳолда тасдиқланади ҳамда клиринг ва марказлашган клирингда иштирок этиш, шу жумладан ҳисоб-китобларни амалга ошириш тартиби ва шартларини белгилайди.

9. Ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларида қуйидагилар белгиланиши лозим:

клиринг иштирокчиларига қўйиладиган талаблар, жумладан, тўлов қобилиятини таъминлаш мажбуриятлари;

клиринг иштирокчиси мақомини бериш, вақтинча тўхтатиш ва (ёки) бекор қилиш тартиби ва шартлари;

клиринг иштирокчилари томонидан клиринг ташкилотларига тақдим этиладиган ахборотлар рўйхати ҳамда уларнинг молиявий ҳолатини мониторинг қилиш тартиби;

клиринг иштирокчиларидан олинадиган маълумотлардан фойдаланиш тартиби;

захира ва кафолат фондларини шакллантириш тартиби ва шартлари, ундаги активларни ҳисобга олиш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби;

бадаллар, йиғимлар, воситачилик мукофотлари миқдорлари ва кўрсатилган хизматлар учун ҳақ ундириш ва тўлаш тартиби;

тузилган битимлар бўйича маълумотларни йиғиш, қайта ишлаш ва сақлаш ҳамда тафовутлар мавжуд бўлганда уларни тузатиш тартиби;

тузилган битимларнинг параметрларини ҳисобга олиш ва тасдиқлаш тартиби;

клиринг иштирокчиларининг мажбуриятлари ва (ёки) талабларини аниқлаш тартиби;

клиринг ва марказлашган клирингни амалга ошириш тартиби;

клиринг натижалари бўйича мажбуриятларни бажариш усуллари ва шартлари;

ҳисоб-китобларни ўтказиш шартлари ва тартиби;

клиринг иштирокчиларига клиринг натижалари юзасидан ҳисобот тақдим этиш тартиби;

клиринг натижалари бўйича маълумотларни тақдим этиш тартиби;

қоидаларни бузганлик учун жарималар миқдорлари ва уларни ундириш тартиби;

рискларни бошқариш тартиби;

дефолт ҳолатларини бошқариш тартиби;

низоларни ҳал қилиш тартиби.

10. Ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларига риоя этиш клиринг иштирокчилари учун мажбурий ҳисобланади.

11. Клиринг ташкилотлари ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларини тасдиқлаганидан ёки уларга ўзгартиш ва (ёки) қўшимчалар киритганидан сўнг уларни бир иш куни ичида ўзининг расмий веб-сайтига жойлаштиради ҳамда беш иш куни ичида клиринг иштирокчиларини бу ҳақида хабардор қилади.

4-боб. Таваккалчиликларни бошқаришга ва ички назорат тизимига қўйиладиган минимал талаблар

12. Клиринг ташкилотларининг таваккалчиликларини чегаралаш, уларнинг фаолияти барқарорлигини таъминлаш ҳамда устав капитали қийматини сақлаб туриш учун таваккалчиликлар самарали аниқланиши ва бошқарилиши лозим.

13. Клиринг ташкилотларида таваккалчиликларни бошқариш сиёсати ишлаб чиқилади ва ушбу сиёсат ликвидлилик, операцион ҳамда бошқа таваккалчиликларни бошқаришни назарда тутиши керак.

14. Клиринг ташкилотларида таваккалчиликларни бошқариш қўмитаси тузилади. Ушбу қўмита таваккалчиликларни бошқаришга оид сиёсатни ишлаб чиқади ҳамда таваккалчиликларни бошқариш бўйича самарали назоратни амалга оширади.

15. Таваккалчиликларни бошқариш қўмитаси томонидан таваккалчиликларни бошқаришга оид сиёсатга заруратга кўра ўзгартириш ва қўшимчалар киритилиши мумкин. Мазкур сиёсат ҳар 3 йилда камида бир марта қайта кўриб чиқилади.

5-боб. Захира ва кафолат фондларини шакллантириш

16. Тузилган битимларнинг ижросини таъминлаш мақсадида клиринг ташкилотларида захира ва (ёки) кафолат фондлари шакллантирилади.

17. Захира ва кафолат фондлари клиринг ташкилотларининг ўз маблағлари, клиринг иштирокчиларининг маблағлари ҳамда қонунда тақиқланмаган бошқа маблағлар ҳисобига шакллантирилади. Клиринг ташкилотлари мазкур фондларнинг маблағларидан фойдаланишга ҳақли.

18. Клиринг иштирокчиси ўз мажбуриятларини тўлиқ ёки қисман бажармаган ёхуд лозим даражада бажармаган тақдирда, клиринг ташкилотлари ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларида белгиланган тартибда захира ва (ёки) кафолат фондларидан фойдаланади.

Клиринг ташкилотлари захира ва кафолат фондларининг активларидан фойдаланган тақдирда, молиявий инструментлар билан тузилган битимлар бўйича ўз мажбуриятларини тўлиқ ёки қисман бажармаган ёки лозим даражада бажармаган клиринг иштирокчисидан ушбу активларни тўлиқ ҳажмда қайтаришни талаб қилиши мумкин.

Клиринг иштирокчиси томонидан захира ва кафолат фондларининг активлари тўлиқ ҳажмда қайтарилганда, клиринг ташкилотлари ҳисоб-китоблар ва клиринг қоидаларига мувофиқ мазкур клиринг иштирокчисининг талаблари бўйича пул маблағлари ва (ёки) бошқа активларини қайтаради.

19. Клиринг ташкилотлари захира ва кафолат фондлари таркибига кирувчи пул маблағлари, шунингдек, клиринг иштирокчилари томонидан тақдим этилган маржа бадаллари ва бошқа турдаги таъминот активларини қайтариб бериш шарти асосида юқори ликвидли активларга инвестиция қилиши мумкин.

20. Захира ва (ёки) кафолат фондларига, маржа бадалларига, шунингдек, бошқа таъминот шаклларига киритилган бадаллар (активлар) ҳисоби клиринг ташкилотларининг бошқа мол-мулки ва активларидан алоҳида тарзда юритилади.

6-боб. Молиявий ҳисобот ва аудит

21. Клиринг ташкилотларининг йиллик молиявий ҳисоботлари Молиявий ҳисоботларни тақдим этиш муддатлари ҳамда уларнинг таркиби ва мазмуни тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 3567, 2024 йил 4 ноябрь) асосида тузилади ҳамда аудиторлик текширувидан ўтказилади.

22. Клиринг ташкилотларининг аудиторлик текширувидан ўтказилган йиллик молиявий ҳисоботи, аудиторлик текшируви ва аудиторлик хулосаси натижаси бўйича клиринг ташкилотлари раҳбариятига берилган тавсиялар ҳисобот йилидан кейинги йилнинг 1 майидан кечиктирмай клиринг ташкилотлари томонидан Марказий банкка тақдим этилади.

7-боб. Якуний қоидалар

23. Клиринг иштирокчилари клиринг ташкилотларининг қарорлари ва ҳаракатлари (ҳаракатсизлиги)дан норози бўлган тақдирда Марказий банкка, шунингдек, қонунчиликда белгиланган тартибда судга шикоят қилиш ҳуқуқига эга.

24. Клиринг ташкилотларининг марказлашган клирингни амалга ошириш ва марказий контрагент сифатидаги фаолиятини тартибга солиш ва улар устидан назорат Марказий банк томонидан амалга оширилади.

Марказий банкнинг қароридан норози бўлган клиринг ташкилотлари қонунчиликда белгиланган тартибда судга шикоят қилиш ҳуқуқига эга.

25. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчиликка мувофиқ жавобгар бўладилар.

Раис Т. ИШМЕТОВ

Иқтисодиёт ва молия вазири Ж. КУЧКАРОВ

Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги директори Д. ЛИ

Тошкент ш.,

2026 йил 5 май,

2026 йил 8 апрель

2026 йил 18 март

13/4 -сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 26.05.2026 й., 10/26/3842/0539-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvining

Qarori

NIZOM

Markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 2-sentabrdagi PQ-291-son “Kapital bozorini rivojlantirishning qoʻshimcha chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi:

1. Markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Istiqbolli loyihalar milliy agentligi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2026-yil 5-maydagi 13/4-son qaroriga ILOVA

Markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatini amalga oshirish tartibi toʻgʻrisidagi

Ushbu Nizom valyuta birjasida moliyaviy instrumentlar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha kliring, markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatini amalga oshirish tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Nizom maqsadlari uchun quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

kliring — kliring ishtirokchilarining moliyaviy instrumentlar boʻyicha oʻzaro majburiyatlarini aniqlash, aniqlashtirish va hisobga olish jarayoni;

kliring ishtirokchisi — moliyaviy instrumentlar boʻyicha kliring va hisob-kitoblar jarayonida ishtirok etuvchi yuridik shaxs. Kliring ishtirokchilari risklarni kamaytirish maqsadida hisob-kitoblar va kliring qoidalariga koʻra toifalarga boʻlinishi mumkin;

marja badali — kliring ishtirokchisi tomonidan moliyaviy instrumentlar boʻyicha majburiyatlar bajarilishini taʼminlash uchun markaziy kontragentning hisobvaragʻiga oʻtkazilishi shart boʻlgan pul mablagʻlari yoki yuqori likvidli aktivlar ;

markaziy kontragent — moliyaviy instrumentlar boʻyicha kliring ishtirokchilari uchun markazlashgan kliring faoliyatini amalga oshiruvchi va bitimlar boʻyicha tomonlar uchun kontragent vazifasini bajaruvchi tashkilotlar (bundan buyon matnda kliring tashkilotlari deb yuritiladi);

markazlashgan kliring — moliyaviy instrumentlar boʻyicha kliring faoliyatini markazlashgan holda kliring tashkilotlari tomonidan amalga oshirilishi jarayoni;

moliyaviy instrumentlar — kliring faoliyatini amalga oshirish uchun qabul qilingan pul mablagʻlari va davlat qimmatli qogʻozlari hamda qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmagan boshqa moliyaviy instrumentlar;

taʼminot — bitimlar ijrosi boʻyicha marja badallari shaklidagi taʼminot sifatida, shuningdek, kliring ishtirokchisining majburiyatlarini bajarilishini kafolatlash maqsadida hisobga olinadigan davlat qimmatli qogʻozlari, milliy yoki chet el valyutasidagi pul mablagʻlari va qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmagan boshqa yuqori likvidli aktivlar .

2. Valyuta birjasida moliyaviy instrumentlar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha kliring, markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyati kliring tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladi.

3. Kliring tashkilotlari tomonidan kliring, markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatini bajarishda quyidagilar amalga oshiriladi:

kliring ishtirokchilariga hisobvaraqlar ochish va yuritish;

hisob-kitoblarni amalga oshirish uchun Markaziy bankda vakillik hisobvaragʻini ochish va yuritish;

kliring va markazlashgan kliring natijalariga koʻra kliring ishtirokchilari bilan pul mablagʻlarida hisob-kitoblarni amalga oshirish;

risklarni boshqarish va kliring ishtirokchilari tomonidan majburiyatlarni bajarmaslik bilan bogʻliq holatlarni (defolt) oldini olish boʻyicha mexanizmlar ishlab chiqish;

yangi hisob-kitoblar (kliring) modelining bir qismi sifatida risk menejmenti amaliyotini joriy etish;

risklarni boshqarishda davlat qimmatli qogʻozlari va boshqa moliyaviy instrumentlardan foydalanish;

tuzilgan bitimlar yuzasidan axborotlarni qabul qilish, ishlov berish, taqqoslash va toʻgʻrilash;

tuzilgan bitimlar shartlari, ularning tasdiqlanganligi, toʻliq yoki qisman bajarilganligi yoki bajarilmaganligi haqidagi maʼlumotlar hisobini yuritish;

tuzilgan bitimlar natijasida vujudga kelgan talab va majburiyatlarni aniqlash;

kliring va markazlashgan kliring natijalariga koʻra kliring topshiriqnomalarini shakllantirish va yuborish;

hisob-kitoblarni kliring topshiriqnomalari asosida bajarish.

4. Kliring tashkilotlari tomonidan yangi hisob-kitoblar (kliring) modelining bir qismi sifatidagi risk menejmenti amaliyotini joriy etish uchun quyidagi shart-sharoitlar yaratilishi lozim:

tuzilgan bitimlar boʻyicha oʻzaro majburiyatlarni belgilash, aniqlashtirish va hisobga olish, majburiyatlar bajarilishini taʼminlash boʻyicha hisob-kitoblar va kliring qoidalarini ishlab chiqish hamda tasdiqlash;

kliring ishtirokchilari oʻrtasida tuzilgan bitimlar boʻyicha majburiyatlarni markaziy kontragent ishtirokidagi yangi majburiyatlar bilan almashtirish (novatsiya) va (yoki) bitim tuzilayotgan paytning oʻzida kliring tashkilotlarini markaziy kontragent sifatida bevosita ishtirok etishini nazarda tutuvchi mexanizmlarni yaratish;

oʻz aktivlari hisobidan shakllantirilgan zaxira fondini va kliring ishtirokchilarining badallari hisobidan shakllantirilgan kafolat fondlarini saqlash va ulardan foydalanish;

risklarni kamaytirishga qaratilgan marja badallari tizimini shakllantirish;

kliring ishtirokchilarining moliyaviy holatini monitoring qilish va hisob-kitoblar va kliring qoidalariga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish.

Risk menejmenti amaliyotini joriy etishda qonunchilikka muvofiq boshqa shart-sharoitlar ham yaratilishi mumkin.

5. Moliyaviy instrumentlarning oldi-sotdi bitimlari boʻyicha kliring, markazlashgan kliring va pul mablagʻlaridagi hisob-kitoblar kliring tashkilotlari tomonidan bitim tuzilganligini tasdiqlovchi hujjat hamda hisob-kitoblar va kliring qoidalariga muvofiq kliring topshiriqnomasiga asosan amalga oshiriladi.

Bunda, kliring tashkilotlari tomonidan kliring ishtirokchisi boʻlgan tijorat banklari, shu jumladan mikromoliya banklarining hamda investitsiya vositachilarining pul mablagʻlaridagi majburiyatlarini ularning Markaziy bankdagi vakillik hisobvaragʻidan (investitsiya vositachisining bank hisobvaragʻidan) kliring tashkilotlari hisobvaragʻiga taraflar oʻrtasida tuzilgan shartnoma asosida akseptsiz tartibda oʻtkazish orqali bajarilishi mumkin.

6. Markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyati moliyaviy instrumentlar boʻyicha avtomatlashtirilgan elektron kliring tizimi orqali amalga oshiriladi.

2-bob. Markazlashgan kliring va markaziy kontragent faoliyatiga qoʻyiladigan talablar

7. Kliring tashkilotlari markazlashgan kliring va markaziy kontragent sifatida faoliyatni yuritishda:

kliring ishtirokchilari uchun barcha bitimlar boʻyicha yagona kontragentga aylanish orqali ularning pul mablagʻlari yoki boshqa moliyaviy instrumentlarini yetkazib berish boʻyicha majburiyatlarini bajarmaslik tavakkalchiligini oʻz zimmasiga oladi;

kliring ishtirokchilari ehtimoliy defolt holatlarini oldini olish uchun risklarni boshqarishning samarali mexanizmlariga ega boʻlishi kerak;

oʻzining likvidlikka boʻlgan ehtiyoji darajasi va har bir kliring ishtirokchisi uchun kredit xatarlarini muntazam ravishda baholaydi;

kliring ishtirokchilari uchun marja badallarini belgilaydi va ularni muntazam ravishda qayta baholaydi;

bitta va (yoki) undan ortiq kliring ishtirokchisining defolt holatiga uchrashini oldini olish uchun zaxira va (yoki) kafolat fondlariga ega boʻlishi kerak;

oʻz hisobvaraqlarida kliring ishtirokchilarining marja badallari hisobiga qoplanadigan zararlarni qoplash darajasidan oshadigan ehtimoliy zararlarni qoplash uchun yetarli hajmdagi mablagʻlar mavjudligini taʼminlaydi;

defolt holatida pul mablagʻlari va boshqa aktivlardan foydalanish tartibini belgilaydi;

oʻzida samarali va ehtiyotkorlik bilan boshqarishni taʼminlovchi, jumladan kliring ishtirokchilari oʻrtasida masʼuliyatning taqsimlanishini va manfaatlar toʻqnashuvining oldini olish boʻyicha boshqaruv tuzilmasini joriy etadi.

3-bob. Hisob-kitoblar va kliringni amalga oshirish qoidalari

8. Hisob-kitoblar va kliring qoidalari kliring tashkilotlari tomonidan Markaziy bank bilan kelishgan holda tasdiqlanadi hamda kliring va markazlashgan kliringda ishtirok etish, shu jumladan hisob-kitoblarni amalga oshirish tartibi va shartlarini belgilaydi.

9. Hisob-kitoblar va kliring qoidalarida quyidagilar belgilanishi lozim:

kliring ishtirokchilariga qoʻyiladigan talablar, jumladan, toʻlov qobiliyatini taʼminlash majburiyatlari;

kliring ishtirokchisi maqomini berish, vaqtincha toʻxtatish va (yoki) bekor qilish tartibi va shartlari;

kliring ishtirokchilari tomonidan kliring tashkilotlariga taqdim etiladigan axborotlar roʻyxati hamda ularning moliyaviy holatini monitoring qilish tartibi;

kliring ishtirokchilaridan olinadigan maʼlumotlardan foydalanish tartibi;

zaxira va kafolat fondlarini shakllantirish tartibi va shartlari, undagi aktivlarni hisobga olish hamda ulardan foydalanish tartibi;

badallar, yigʻimlar, vositachilik mukofotlari miqdorlari va koʻrsatilgan xizmatlar uchun haq undirish va toʻlash tartibi;

tuzilgan bitimlar boʻyicha maʼlumotlarni yigʻish, qayta ishlash va saqlash hamda tafovutlar mavjud boʻlganda ularni tuzatish tartibi;

tuzilgan bitimlarning parametrlarini hisobga olish va tasdiqlash tartibi;

kliring ishtirokchilarining majburiyatlari va (yoki) talablarini aniqlash tartibi;

kliring va markazlashgan kliringni amalga oshirish tartibi;

kliring natijalari boʻyicha majburiyatlarni bajarish usullari va shartlari;

hisob-kitoblarni oʻtkazish shartlari va tartibi;

kliring ishtirokchilariga kliring natijalari yuzasidan hisobot taqdim etish tartibi;

kliring natijalari boʻyicha maʼlumotlarni taqdim etish tartibi;

qoidalarni buzganlik uchun jarimalar miqdorlari va ularni undirish tartibi;

risklarni boshqarish tartibi;

defolt holatlarini boshqarish tartibi;

nizolarni hal qilish tartibi.

10. Hisob-kitoblar va kliring qoidalariga rioya etish kliring ishtirokchilari uchun majburiy hisoblanadi.

11. Kliring tashkilotlari hisob-kitoblar va kliring qoidalarini tasdiqlaganidan yoki ularga oʻzgartish va (yoki) qoʻshimchalar kiritganidan soʻng ularni bir ish kuni ichida oʻzining rasmiy veb-saytiga joylashtiradi hamda besh ish kuni ichida kliring ishtirokchilarini bu haqida xabardor qiladi.

4-bob. Tavakkalchiliklarni boshqarishga va ichki nazorat tizimiga qoʻyiladigan minimal talablar

12. Kliring tashkilotlarining tavakkalchiliklarini chegaralash, ularning faoliyati barqarorligini taʼminlash hamda ustav kapitali qiymatini saqlab turish uchun tavakkalchiliklar samarali aniqlanishi va boshqarilishi lozim.

13. Kliring tashkilotlarida tavakkalchiliklarni boshqarish siyosati ishlab chiqiladi va ushbu siyosat likvidlilik, operatsion hamda boshqa tavakkalchiliklarni boshqarishni nazarda tutishi kerak.

14. Kliring tashkilotlarida tavakkalchiliklarni boshqarish qoʻmitasi tuziladi. Ushbu qoʻmita tavakkalchiliklarni boshqarishga oid siyosatni ishlab chiqadi hamda tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha samarali nazoratni amalga oshiradi.

15. Tavakkalchiliklarni boshqarish qoʻmitasi tomonidan tavakkalchiliklarni boshqarishga oid siyosatga zaruratga koʻra oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilishi mumkin. Mazkur siyosat har 3 yilda kamida bir marta qayta koʻrib chiqiladi.

5-bob. Zaxira va kafolat fondlarini shakllantirish

16. Tuzilgan bitimlarning ijrosini taʼminlash maqsadida kliring tashkilotlarida zaxira va (yoki) kafolat fondlari shakllantiriladi.

17. Zaxira va kafolat fondlari kliring tashkilotlarining oʻz mablagʻlari, kliring ishtirokchilarining mablagʻlari hamda qonunda taqiqlanmagan boshqa mablagʻlar hisobiga shakllantiriladi. Kliring tashkilotlari mazkur fondlarning mablagʻlaridan foydalanishga haqli.

18. Kliring ishtirokchisi oʻz majburiyatlarini toʻliq yoki qisman bajarmagan yoxud lozim darajada bajarmagan taqdirda, kliring tashkilotlari hisob-kitoblar va kliring qoidalarida belgilangan tartibda zaxira va (yoki) kafolat fondlaridan foydalanadi.

Kliring tashkilotlari zaxira va kafolat fondlarining aktivlaridan foydalangan taqdirda, moliyaviy instrumentlar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha oʻz majburiyatlarini toʻliq yoki qisman bajarmagan yoki lozim darajada bajarmagan kliring ishtirokchisidan ushbu aktivlarni toʻliq hajmda qaytarishni talab qilishi mumkin.

Kliring ishtirokchisi tomonidan zaxira va kafolat fondlarining aktivlari toʻliq hajmda qaytarilganda, kliring tashkilotlari hisob-kitoblar va kliring qoidalariga muvofiq mazkur kliring ishtirokchisining talablari boʻyicha pul mablagʻlari va (yoki) boshqa aktivlarini qaytaradi.

19. Kliring tashkilotlari zaxira va kafolat fondlari tarkibiga kiruvchi pul mablagʻlari, shuningdek, kliring ishtirokchilari tomonidan taqdim etilgan marja badallari va boshqa turdagi taʼminot aktivlarini qaytarib berish sharti asosida yuqori likvidli aktivlarga investitsiya qilishi mumkin.

20. Zaxira va (yoki) kafolat fondlariga, marja badallariga, shuningdek, boshqa taʼminot shakllariga kiritilgan badallar (aktivlar) hisobi kliring tashkilotlarining boshqa mol-mulki va aktivlaridan alohida tarzda yuritiladi.

6-bob. Moliyaviy hisobot va audit

21. Kliring tashkilotlarining yillik moliyaviy hisobotlari Moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari hamda ularning tarkibi va mazmuni toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 3567, 2024 yil 4-noyabr) asosida tuziladi hamda auditorlik tekshiruvidan oʻtkaziladi.

22. Kliring tashkilotlarining auditorlik tekshiruvidan oʻtkazilgan yillik moliyaviy hisoboti, auditorlik tekshiruvi va auditorlik xulosasi natijasi boʻyicha kliring tashkilotlari rahbariyatiga berilgan tavsiyalar hisobot yilidan keyingi yilning 1-mayidan kechiktirmay kliring tashkilotlari tomonidan Markaziy bankka taqdim etiladi.

7-bob. Yakuniy qoidalar

23. Kliring ishtirokchilari kliring tashkilotlarining qarorlari va harakatlari (harakatsizligi)dan norozi boʻlgan taqdirda Markaziy bankka, shuningdek, qonunchilikda belgilangan tartibda sudga shikoyat qilish huquqiga ega.

24. Kliring tashkilotlarining markazlashgan kliringni amalga oshirish va markaziy kontragent sifatidagi faoliyatini tartibga solish va ular ustidan nazorat Markaziy bank tomonidan amalga oshiriladi.

Markaziy bankning qaroridan norozi boʻlgan kliring tashkilotlari qonunchilikda belgilangan tartibda sudga shikoyat qilish huquqiga ega.

25. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikka muvofiq javobgar boʻladilar.

Rais T. ISHMETOV

Iqtisodiyot va moliya vaziri J. KUCHKAROV

Istiqbolli loyihalar milliy agentligi direktori D. LI

Toshkent sh.,

2026-yil 5-may,

2026-yil 8-aprel

2026-yil 18-mart

13/4 -son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 26.05.2026 y., 10/26/3842/0539-son)

lex.uz