UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг

буйруғи

КОНЦЕПТУАЛ АСОСЛАРИ

Молиявий ҳисоботни тузиш ва тақдим этишнинг концептуал асосларини тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги Қонуни ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 15 сентябрдаги ПҚ-282-сон «Молиявий ҳисоб тизимини халқаро талаб ва стандартларга мувофиқ такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорига мувофиқ буюраман:

1. Молиявий ҳисоботни тузиш ва тақдим этишнинг концептуал асослари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2024 йил 14 июндаги 131-сон «Молиявий ҳисоботни тайёрлаш ва тақдим этиш учун концептуал асосни тасдиқлаш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3530, 2024 йил 12 июль) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 13.07.2024 й., 10/24/3530/0506-сон) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ 2027 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2026 йил 6 майдаги 362-сон буйруғига ИЛОВА

Молиявий ҳисоботни тузиш ва тақдим этишнинг

Ушбу Молиявий ҳисоботни тузиш ва тақдим этишнинг концептуал асослари (бундан буён матнда Концептуал асос деб юритилади) мулкчилик шаклидан қатъий назар Ўзбекистон Республикасида фаолият юритаётган юридик шахслар (бундан Жамоат аҳамиятига эга ташкилотлар ва бюджет ташкилотлари мустасно) (бундан буён матнда ташкилот деб юритилади) томонидан тузиладиган ва тақдим этиладиган молиявий ҳисоботнинг мақсадини ифодалайди ҳамда молиявий ҳисоботни тузиш ва тақдим этишнинг асосий тамойилларини белгилайди.

1-боб. Концептуал асоснинг мақсади ва мақоми

1. Мазкур Концептуал асоснинг мақсади қуйидагиларга ёрдам беришдан иборат:

бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисобот тизимини тартибга солувчи давлат органи Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлигига — изчил концепцияларга асосланган Молиявий ҳисоботнинг миллий стандартларини (бундан буён матнда МҲМС деб юритилади) ишлаб чиқиш ва қайта кўриб чиқишда;

молиявий ҳисоботни тайёрловчи шахсларга — муайян операция ёки бошқа ҳодисага нисбатан қўлланадиган стандарт мавжуд бўлмаганда ёки муайян стандартда ҳисоб усулларидан бирини ҳисоб сиёсатида танлашга рухсат берилган тақдирда изчил ҳисоб сиёсатини ишлаб чиқишда;

бошқа фойдаланувчиларга — МҲМСни тушуниш, шарҳлаш ва таҳлил қилишда.

2. Ушбу Концептуал асос МҲМС ҳисобланмайди ва ундаги қоидалар бухгалтерия ҳисоби ва молиявий ҳисоботнинг алоҳида бир стандартидан ёки стандарт талабидан устувор ҳисобланмайди.

3. Мазкур Концептуал асос ва МҲМС ўртасида зиддиятлар юзага келганда МҲМС талаблари қўлланилади.

Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги МҲМСни ишлаб чиқишда мазкур Концептуал асосдан фойдаланади ҳамда Концептуал асос билан МҲМС ўртасида зиддиятлар юзага келса, ушбу зиддиятларни бартараф этиш чораларини кўради.

4. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги МҲМСни қўллаш амалиётидан келиб чиқиб, ушбу Концептуал асосни қайта кўриб чиқиши мумкин.

2-боб. Умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботнинг мақсади

5. Умумий мақсаддаги молиявий ҳисобот мавжуд ва потенциал инвесторлар, қарз берувчилар ва бошқа кредиторларга ҳисобот берувчи ташкилот тўғрисида мазкур ташкилотни ресурслар билан таъминлаш тўғрисида қарорлар қабул қилишда фойдали бўладиган молиявий маълумотни тақдим этишга қаратилган бўлади.

6. Мазкур Концептуал асоснинг 5-бандида назарда тутилган маълумот қуйидагиларни ўз ичига олади:

ташкилотнинг иқтисодий ресурслари, ушбу ташкилотга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари ҳамда мазкур ресурслар ва талаб қилиш ҳуқуқларидаги ўзгаришлар;

ташкилот раҳбарияти ва бошқарув органи томонидан ташкилотнинг иқтисодий ресурсларидан фойдаланиш бўйича зиммасига юклатилган вазифаларнинг қай даражада оқилона ва самарали бажарилганлиги.

7. Молиявий ҳисобот иқтисодий ҳодисаларни акс эттиришда кўп ҳолларда баҳолашлар, мулоҳазалар ва моделларга асосланади.

Концептуал асос бундай баҳолашлар, мулоҳазалар ва моделлар негизидаги тамойилларни белгилайди.

8. Қуйидагилар мазкур Концептуал асоснинг асосий жиҳатлари ҳисобланади:

молиявий ҳисоботнинг мақсади;

молиявий ҳисоботнинг сифат тавсифлари;

ҳисобот берувчи ташкилот тушунчаси;

молиявий ҳисоботларнинг элементларини таърифлаш;

молиявий ҳисоботларнинг элементларини тан олиш (бундан буён матнда тан олиш деб юритилади), баҳолаш, ҳисобдан чиқариш, тақдим этиш ҳамда маълумотларни ёритиб бериш.

9. Умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботлар ҳисобот берувчи ташкилотнинг иқтисодий ресурслари ва ушбу ташкилотга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари тўғрисидаги маълумотдан иборат бўлган ҳисобот берувчи ташкилотнинг молиявий ҳолати тўғрисидаги маълумотларни таъминлайди.

Молиявий ҳисоботлар ҳисобот берувчи ташкилотнинг иқтисодий ресурслари ва ушбу ташкилотга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқларини ўзгартирадиган операциялар ва бошқа ҳодисаларнинг таъсирлари тўғрисидаги маълумотларни ҳам таъминлайди.

Мазкур банднинг биринчи ва иккинчи хатбошиларида кўрсатилган маълумотлар фойдаланувчилар томонидан ташкилотнинг келгуси соф пул оқимларининг суммаси, муддати ва ноаниқлиги бўйича ўз баҳоларига асосланган ҳолда қарорлар қабул қилиш ва кутилмаларни шакллантиришда фойдаланилади.

10. Молиявий ҳисоботлар ҳисобот берувчи ташкилотнинг раҳбарияти томонидан ушбу ташкилотнинг иқтисодий ресурсларидан фойдаланиш бўйича ўз масъулияти қай даражада оқилона ва самарали бажарилганлигини кўрсатади. Бу эса ўз навбатида фойдаланувчиларга мазкур ресурсларни масъулиятли бошқариш бўйича ҳисобот берувчи ташкилотнинг раҳбарияти фаолиятини баҳолашга ёрдам беради.

3-боб. Фойдали молиявий маълумотнинг сифат тавсифлари

11. Молиявий маълумот фойдали бўлиши учун ўринли бўлиши ҳамда ўзи акс эттириши лозим бўлган маълумотни ҳаққоний (ишончли) тақдим этиши лозим. Молиявий маълумотнинг қиёсланувчанлиги, текширилувчанлиги, ўз вақтида тақдим этилганлиги ҳамда тушунарлилиги унинг фойдалилигини оширади.

12. Фундаментал сифат тавсифлари ўринлилик ва ҳаққоний (ишончли) тақдим этишдан иборат.

13. Қиёсланувчанлик, текширилувчанлик, ўз вақтида тақдим этиш ва тушунарлилик ўринли ва ҳаққоний (ишончли) тақдим этишни таъминлайдиган ҳамда маълумотнинг фойдалилигини оширадиган сифат тавсифлари ҳисобланади.

Муайян бир операцияни тақдим этишнинг икки хил усули мавжуд бўлса ҳамда ҳар икки усул ҳам операция бўйича маълумотни ўринли ва ҳаққоний (ишончли) тақдим қилса, маълумотнинг фойдалилигини оширадиган сифат тавсифлари бундай операцияни икки хил усулдан қай бири орқали акс эттириш лозимлигини аниқлашга ёрдам беради.

14. Маълумотнинг фойдалилигини оширадиган сифат тавсифлари имкон қадар тўлиқ қўлланилиши лозим.

Агар маълумот ўринли бўлмаса ёки ўзи акс эттириши лозим бўлган маълумотни ҳаққоний тақдим этмаса, маълумотнинг фойдалилигини оширадиган сифат тавсифлари алоҳида ёки гуруҳ сифатида маълумотни фойдали қила олмайди.

1-§. Ўринлилик

15. Ўринли молиявий маълумот фойдаланувчилар томонидан қабул қилинадиган қарорларга таъсир кўрсата олади.

Агар молиявий маълумот прогноз қиймати ёки тасдиқлаш қиймати ёхуд ҳар иккисига эга бўлса, у қарорларга аҳамиятли таъсир кўрсата олади.

Агар фойдаланувчилар томонидан молиявий маълумотдан келгуси натижаларни прогноз қилиш учун фойдаланиш мумкин бўлса, у прогноз қийматига эга бўлади.

Агар молиявий маълумот илгари амалга оширилган баҳолашлар тўғрисида мулоҳаза қилиш (уларни тасдиқлаш ёки ўзгартириш) имконини берса, у тасдиқлаш қийматига эга бўлади.

16. Агар молиявий маълумотни тушириб қолдириш, нотўғри кўрсатиш ёки етарли даражада очиқламаслик (яшириш) умумий мақсаддаги молиявий ҳисоботларнинг асосий фойдаланувчилари томонидан муайян ҳисобот берувчи ташкилот тўғрисидаги маълумот билан таъминлайдиган молиявий ҳисобот асосида қабул қилинадиган қарорларга сезиларли тарзда таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, бундай маълумот муҳим ҳисобланади.

Бунда, муҳимлик маълум бир ташкилотнинг ҳисоботи контекстидаги маълумот тааллуқли бўлган моддаларнинг тавсифи ёки қиймати ёхуд ҳар иккисидан келиб чиққан ҳолда аниқланадиган ўринлиликнинг ташкилотга хос бўлган жиҳати ҳисобланади.

2-§. Ҳаққоний (ишончли) тақдим этиш

17. Молиявий маълумот фойдали бўлиши учун ўринли иқтисодий ҳодисаларни намоён қилишдан ташқари ўзи акс эттириши лозим бўлган иқтисодий ҳодисаларнинг моҳиятини тўғри ва ҳаққоний (ишончли) тақдим этиши лозим.

Иқтисодий ҳодисанинг моҳияти ва унинг ҳуқуқий шакли бир хил бўлади. Агар улар фарқ қилса, фақат ҳуқуқий шакли тўғрисидаги маълумотни тақдим этиш иқтисодий ҳодисани ҳаққоний (ишончли) тақдим этмайди.

18. Молиявий маълумотни ҳаққоний (ишончли) тақдим этишни таъминлаш мақсадида мазкур маълумот тўлиқ, бетараф ва хатолардан холи тарзда акс эттирилиши лозим.

19. Тўлиқ акс эттириш фойдаланувчининг акс эттирилаётган иқтисодий ҳодисани, шу жумладан барча изоҳлар (тушунтиришлар) ва тавсифларни тушуниши учун зарур бўлган барча маълумотни ўз ичига олиш ҳисобланади.

20. Бетараф акс эттириш молиявий маълумотни танлаш ёки тақдим этишда нохолислик бўлмаслигини англатади.

Бетарафлик эҳтиёткорлик (« prudence ») билан мустаҳкамланади. Эҳтиёткорлик ноаниқ шароитларда мулоҳазалардан фойдаланишда эҳтиёткор бўлишдир.

Эҳтиёткорликни қўллаш активлар ва даромадларни ошириб кўрсатмаслик ҳамда мажбуриятлар ва харажатларни камайтириб кўрсатмасликни англатади. Эҳтиёткорликни қўллаш орқали активлар ёки даромадларнинг камайтирилишига ёхуд мажбуриятлар ёки харажатларнинг оширилишига йўл қўйилмайди.

Бунда, мазкур банднинг учинчи хатбошисида назарда тутилган нотўғри акс эттиришлар келгуси даврларда даромадлар ёки харажатларнинг ошириб ёки камайтириб кўрсатилишига олиб келиши мумкин.

21. Хатолардан холи бўлиш иқтисодий ҳодисанинг тавсифида хатолар ёки маълумотнинг тушириб қолдирилиши мавжуд эмаслигини ҳамда тақдим этилган маълумотни олиш учун фойдаланилган жараён хатосиз танлангани ва қўлланганини англатади.

3-§. Қиёсланувчанлик

22. Молиявий маълумот фойдали ва мазмунли бўлиши учун ҳисобот берувчи ташкилотнинг бир ҳисобот давридаги маълумоти бошқа ҳисобот давридаги маълумоти билан ёки бошқа ташкилотнинг шу каби маълумоти билан қиёсланадиган бўлиши керак.

23. Қиёсланувчанлик фойдаланувчиларга моддалар ўртасидаги ўхшаш ва фарқли жиҳатларни аниқлаш ҳамда тушуниш имконини берадиган сифат тавсифи ҳисобланади.

Изчиллик айнан бир хил моддаларга нисбатан битта ташкилот доирасида турли даврларда ёки турли ташкилотларга нисбатан бир даврда айнан бир хил усуллардан фойдаланишни назарда тутади.

Бир хил иқтисодий ҳодисага муқобил ҳисобга олиш усуллари қўлланган тақдирда қиёсланувчанлик камаяди.

4-§. Текширилувчанлик

24. Текширилувчанлик маълумот ўзи акс эттириши лозим бўлган иқтисодий ҳодисани ҳаққоний (ишончли) тақдим этишига фойдаланувчиларни ишонтиришга ёрдам беради.

Агар бирор маълумотдан хабардор шахслар ҳамда ушбу маълумот бўйича турли мустақил кузатувчилар аниқ келишувга кела олмаса, бироқ ушбу маълумот текширилувчан бўлса, улар маълумотнинг ҳаққоний (ишончли) эканлиги бўйича умумий фикрга кела олади.

Миқдорий маълумот текширилувчан бўлиши учун ягона мумкин бўлган ҳисоб баҳосини намоён этиши шарт эмас. Мумкин бўлган қийматлар кўлами ва улар билан боғлиқ эҳтимолликлар ҳам текширилувчан бўлиши мумкин.

5-§. Ўз вақтида тақдим этиш

25. Ўз вақтида тақдим этиш қарор қабул қилувчи шахслар улар томонидан қабул қилинадиган қарорларга таъсир кўрсатиш имконияти мавжуд бўлган пайтда маълумотга эга бўлишини англатади.

Маълумотнинг фойдалилиги, қоида тариқасида, унинг муддати ўтган сари камайиб боради. Айрим маълумотлар муайян фойдаланувчилар учун трендларни аниқлаш ва баҳолаш мақсадида ҳисобот даври якунлангандан кейин ҳам узоқ вақт давомида ўз вақтида тақдим этилган деб ҳисобланиши мумкин.

6-§. Тушунарлилик

26. Маълумотлар тушунарли бўлиши учун улар таснифланган, тизимлаштирилган ҳамда аниқ ва қисқа тақдим этилиши лозим.

4-боб. Молиявий ҳисоботлар ва ҳисобот берувчи ташкилот

1-§. Молиявий ҳисоботларнинг мақсади ва таркиби

27. Молиявий ҳисоботларнинг мақсади ҳисобот берувчи ташкилотнинг иқтисодий ресурсларини масъулиятли бошқариш бўйича ушбу ташкилот раҳбариятининг фаолиятини ҳамда ҳисобот берувчи ташкилотнинг келгусидаги соф пул маблағлари киримининг эҳтимолини баҳолашда молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун фойдали бўладиган ҳисобот берувчи ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатлари тўғрисидаги молиявий маълумотни тақдим этишдан иборат.

28. Мазкур Концептуал асоснинг 27-бандида назарда тутилган маълумотлар қуйидагилар орқали тақдим этилади:

а) активлар, мажбуриятлар ва хусусий капитал тан олинадиган молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот;

б) даромадлар ва харажатлар тан олинадиган молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар);

д) қуйидагилар тўғрисидаги маълумот тақдим этиладиган ва ёритиб бериладиган ҳисоботлар ва изоҳларда:

тан олинган активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ва харажатлар, шу жумладан уларнинг тавсифи ва ушбу тан олинган активлар ва мажбуриятлар асосида юзага келадиган рисклар;

тан олинмаган активлар ва мажбуриятлар, шу жумладан уларнинг тавсифи ва улар асосида юзага келадиган рисклар;

пул оқимлари;

ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгаларининг бадаллари ва ушбу шахсларга тақсимотлар;

тақдим этилган ёки ёритиб берилган суммаларни баҳолашда фойдаланилган усуллар, фаразлар ва мулоҳазалар, шунингдек ушбу усуллар, фаразлар ва мулоҳазалардаги ўзгаришлар.

29. Молиявий ҳисоботлар мавжуд ёки потенциал инвесторлар, қарз берувчилар ёхуд бошқа кредиторларнинг нуқтайи назаридан эмас, умумий ҳолатдаги ҳисобот берувчи ташкилотнинг нуқтайи назаридан кўриб чиқиладиган операциялар ва бошқа ҳодисалар тўғрисидаги маълумотни тақдим этади.

2-§. Ҳисобот даври

30. Молиявий ҳисоботлар муайян вақт даврига (ҳисобот даврига) нисбатан тайёрланади ва қуйидагилар тўғрисидаги маълумотни тақдим этади:

ҳисобот даврининг охирги санасида ёки ҳисобот даври мобайнида мавжуд бўлган активлар ва мажбуриятлар, шу жумладан, тан олинмаган активлар ва мажбуриятлар ҳамда хусусий капитал тўғрисида;

ҳисобот даври учун даромадлар ва харажатлар тўғрисида.

31. Молиявий ҳисоботлар фойдаланувчиларга улардаги ўзгаришлар ва трендларни аниқлаш ва баҳолашга ёрдам бериш мақсадида камида битта олдинги давр учун қиёсий маълумотни тақдим этади, бундан МҲМСни биринчи марта қўллаш учун бошқача тартиб талаб этилган ёки рухсат берилган ҳолатлар мустасно.

32. Келгуси операциялар ва бошқа келгуси ҳодисалар тўғрисидаги маълумот (прогноз маълумот) қуйидаги шартлар асосида молиявий ҳисоботларда акс эттирилади:

ҳисобот берувчи ташкилотнинг ҳисобот даври охиридаги ёки ҳисобот даври мобайнидаги активлари ва мажбуриятлари, шу жумладан, тан олинмаган актив ва мажбуриятлари ёки ҳисобот даврига оид даромадлари ва харажатлари, шунингдек хусусий капиталига доир маълумотга тегишли бўлса;

молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун фойдали бўлса.

Молиявий ҳисоботлар ҳисобот берувчи ташкилот раҳбариятининг ушбу ташкилотга нисбатан кутилмалари ва стратегияси тўғрисидаги тушунтириш материаллари каби бошқа турдаги прогноз маълумотларни ўз ичига олмайди.

3-§. Фаолиятнинг узлуксизлиги фарази

33. Молиявий ҳисоботлар, қоида тариқасида, ҳисобот берувчи ташкилот ўз фаолиятини узлуксиз амалга ошириши ва яқин келажакда уни амалга оширишда давом эттириши тўғрисидаги фараз асосида тайёрланади. Бунда, ҳисобот берувчи ташкилотнинг ўз фаолиятини тугатиш ёки ўзининг тадбиркорлик фаолиятини тўхтатиш нияти ва зарурати мавжуд эмаслиги фараз қилинади.

Агарда ташкилотнинг ўз фаолиятини тугатиш ёки ўзининг тадбиркорлик фаолиятини тўхтатиш нияти ёки зарурати мавжуд бўлса, молиявий ҳисоботларни фаолиятнинг узлуксизлиги фаразидан бошқа асосда тайёрлаш талаб қилиниши мумкин. Бунда, молиявий ҳисоботларда фойдаланилган асос тавсифланади.

4-§. Ҳисобот берувчи ташкилот

34. Ҳисобот берувчи ташкилот — бу молиявий ҳисоботларни тайёрлаши шарт бўлган ёки уни тайёрлаш тўғрисида мустақил қарор қабул қиладиган ташкилот. Ҳисобот берувчи ташкилот битта ташкилотни ёки бир нечта ташкилотларни ўз ичига олиши мумкин.

35. Битта ташкилот (бош ташкилот) бошқа ташкилот (шуъба ташкилот) устидан назоратга эга бўлиши мумкин. Агар ҳисобот берувчи ташкилот бош ташкилотни ҳамда унинг шуъба ташкилотини ўз ичига олса, ушбу ҳисобот берувчи ташкилотнинг молиявий ҳисоботлари консолидациялашган молиявий ҳисобот бўлади.

Агар ҳисобот берувчи ташкилот фақат бош ташкилотнинг ўзидан иборат бўлса, ушбу ҳисобот берувчи ташкилотнинг молиявий ҳисоботлари консолидациялашмаган молиявий ҳисобот бўлади.

36. Агар ҳисобот берувчи ташкилот «бош ташкилот-шуъба ташкилот» муносабатлари билан боғланмаган икки ёки ундан ортиқ ташкилотларни ўз ичига олса, ҳисобот берувчи ташкилотнинг ушбу молиявий ҳисоботлари комбинациялашган молиявий ҳисобот бўлади.

5-§. Консолидациялашган ва консолидациялашмаган молиявий ҳисоботлар

37. Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар ягона ҳисобот берувчи ташкилот сифатида бош ташкилот ва унинг шуъба ташкилотларининг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатлари тўғрисида маълумотни тақдим этади. Мазкур маълумот бош ташкилотнинг мавжуд ва потенциал инвесторлари, қарз берувчилари ва бошқа кредиторлари учун бош ташкилотга келгусидаги соф пул маблағлари киримининг эҳтимолини баҳолашда фойдали ҳисобланади.

38. Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар муайян шуъба ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатлари тўғрисида алоҳида маълумот тақдим этиш учун мўлжалланмаган. Шуъба ташкилотнинг молиявий ҳисоботлари бундай маълумотни таъминлайди.

39. Бош ташкилотнинг консолидациялашмаган молиявий ҳисоботлари фақат бош ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатлари тўғрисида маълумот тақдим этиш учун мўлжалланган.

40. Консолидациялашмаган молиявий ҳисоботларда тақдим этиладиган маълумот, қоида тариқасида, бош ташкилотнинг мавжуд ва потенциал инвесторлари, қарз берувчилари ва бошқа кредиторларининг маълумотга бўлган эҳтиёжларини қаноатлантириш учун етарли бўлмайди. Консолидациялашган молиявий ҳисоботни тузиш талаб этиладиган ҳолларда консолидациялашмаган молиявий ҳисобот консолидациялашган молиявий ҳисоботнинг ўрнини боса олмайди.

Бош ташкилотдан консолидациялашган молиявий ҳисоботларга қўшимча равишда консолидациялашмаган молиявий ҳисоботларни тайёрлаш талаб этилиши ёки бош ташкилот уларни ўз ихтиёрига кўра тайёрлаши мумкин.

5-боб. Молиявий ҳисоботларнинг элементлари

41. Молиявий ҳисоботлар молиявий натижаларни ва бошқа хўжалик операцияларини «молиявий ҳисоботларнинг элементлари» деб номланувчи иқтисодий тавсифларга мувофиқ алоҳида моддаларга гуруҳлаб акс эттиради.

Активлар, мажбуриятлар ва хусусий капитал ҳисобот берувчи ташкилотнинг молиявий ҳолатини аниқлаш билан боғлиқ элементлар ҳисобланади. Даромадлар ва харажатлар ҳисобот берувчи ташкилот фаолиятининг молиявий натижаларини аниқлаш билан боғлиқ элементлар ҳисобланади.

1-§. Активлар

42. Активлар — ташкилот томонидан олдинги ҳодисалар натижасида назорат қилинадиган мавжуд иқтисодий ресурс. Иқтисодий ресурс бу иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга бўлган ҳуқуқ ҳисобланади.

43. Иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга ҳуқуқлар турли шаклларга эга бўлиши мумкин, шу жумладан:

ташкилотга нисбатан бошқа томоннинг мажбуриятига мувофиқ келадиган ҳуқуқлар. Бунга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

пул маблағларини олиш ҳуқуқлари;

товарлар ёки хизматларни олиш ҳуқуқлари;

иқтисодий ресурсларни бошқа томон билан манфаатли шартларда айирбошлаш ҳуқуқлари;

бошқа томоннинг иқтисодий ресурсни ўтказиш мажбуриятидан келиб чиқадиган муайян келгуси ҳодиса рўй берган тақдирда олинадиган нафга бўлган ҳуқуқлар;

ташкилотга нисбатан бошқа томоннинг мажбуриятига мувофиқ келмайдиган ҳуқуқлар. Бунга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

асосий воситаларнинг объектлари ёки захиралар каби жисмоний объектларга бўлган ҳуқуқлар;

интеллектуал мулкдан фойдаланиш ҳуқуқи.

44. Иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга аксарият ҳуқуқлар шартнома шартлари, қонунчилик талаблари ёки шуларга ўхшаш воситалар орқали юзага келади. Масалан, ташкилот жисмоний объектга эгалик қилиш ёки уни ижарага олиш, қарз инструменти ёки улушли инструментга эгалик қилиш ёхуд рўйхатдан ўтказилган патентга эгалик қилиш орқали иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга ҳуқуқларга эга бўлиши мумкин.

Ташкилот қуйидаги усуллар орқали ҳам иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга ҳуқуқларга эга бўлиши мумкин:

омма учун очиқ бўлмаган ноу-хауни сотиб олиш ёки яратиш;

ҳисобот берувчи ташкилотга нисбатан бошқа томоннинг одатий амалиёти, эълон қилинган сиёсати ёки аниқ баёнотларига зид равишда ҳаракат қилиш учун амалий имконият мавжуд бўлмаган ҳолатда бошқа томонда юзага келадиган мажбурият.

45. Айрим товарлар ёки хизматлар бир пайтда олинади ва истеъмол қилинади. Бунда, ташкилотнинг бундай товарлар ёки хизматлар билан боғлиқ иқтисодий нафларни олишга бўлган ҳуқуқи ташкилот томонидан ушбу товарлар ёки хизматларни истеъмол қилиш пайтига қадар қисқа муддат мобайнида мавжуд бўлади.

46. Ташкилотнинг иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга барча ҳуқуқлари ҳам ушбу ташкилотнинг активлари ҳисобланмайди. Бундай ҳуқуқлар ташкилотнинг активлари ҳисобланиши учун қуйидаги иккита шартга жавоб бериши лозим:

ҳуқуқлар барча бошқа томонлар учун мавжуд иқтисодий нафлар келтиришидан ташқари ташкилот учун иқтисодий нафлар келтириш потенциалига эга бўлиши лозим;

ташкилот томонидан назорат қилиниши лозим.

Аҳамиятли сарфларсиз барча томонлар фойдаланиши учун мавжуд иқтисодий нафлар яратиш потенциалига эга ҳуқуқлар (масалан, ҳамма фойдаланиши мумкин бўлган йўл ёки ноу-хаудан фойдаланиш ҳуқуқи) уларга эга бўлган ташкилот учун активлар ҳисобланмайди.

47. Иқтисодий ресурс ташкилотга ҳуқуқлар бериш ёки қуйидаги ҳаракатлардан биттаси ёки бир нечтасини амалга ошириш имкониятини таъминлаш ҳисобига ташкилот учун иқтисодий нафлар яратиши мумкин:

а) шартномавий пул оқимларини ёки бошқа иқтисодий ресурсни олиш;

б) ҳисобот берувчи ташкилотга нисбатан бошқа томон билан фойдали шартларда иқтисодий ресурсларни айирбошлаш;

д) қуйидагилар орқали пул маблағларининг киримини таъминлаш ёки пул маблағларининг чиқимини олдини олиш:

мазкур иқтисодий ресурсдан алоҳида тарзда ёки бошқа иқтисодий ресурслар билан биргаликда товарларни ишлаб чиқариш ёки хизматлар кўрсатиш учун фойдаланиш;

мазкур иқтисодий ресурсдан бошқа иқтисодий ресурслар қийматини ошириш учун фойдаланиш;

мазкур иқтисодий ресурсни бошқа томонга ижарага бериш;

э) мазкур иқтисодий ресурсни сотиш натижасида пул маблағларини ёки бошқа иқтисодий ресурсларни олиш;

ф) мазкур иқтисодий ресурсни ўтказиш йўли билан мажбуриятни сўндириш.

48. Мазкур Концептуал асоснинг 46-банди учинчи хатбошисига мувофиқ назорат иқтисодий ресурсни ташкилот билан боғлайди.

Назоратнинг мавжудлигини баҳолаш ташкилот томонидан ҳисобга олиниши лозим бўлган иқтисодий ресурсни идентификациялашга ёрдам беради.

49. Агар ташкилот иқтисодий ресурсдан фойдаланиш усулини бошқариш ва иқтисодий ресурс келтириши мумкин бўлган иқтисодий нафларни олиш бўйича жорий имкониятга эга бўлса, ташкилот иқтисодий ресурсни назорат қилади.

Назорат ташкилотга нисбатан бошқа томонларнинг иқтисодий ресурсдан фойдаланиш усулини бошқариши ва ушбу иқтисодий ресурсдан иқтисодий нафлар олишига тўсқинлик қилиш бўйича жорий имкониятни ўз ичига олади. Агар бир томон иқтисодий ресурсни назорат қилса, ҳеч қандай бошқа томон уни назорат қилмайди.

50. Агар ташкилот иқтисодий ресурсдан ўз фаолиятида фойдаланиш ёки бошқа томонга иқтисодий ресурсдан ўз фаолиятида фойдаланишга рухсат бериш ҳуқуқига эга бўлса, ташкилот иқтисодий ресурсдан фойдаланиш усулини бошқариш бўйича жорий имкониятга эга бўлади.

2-§. Мажбуриятлар

51. Мажбуриятлар — ташкилотнинг олдинги ҳодисалар натижасида юзага келган иқтисодий ресурсни ўтказиш бўйича мавжуд жавобгарлиги.

52. Мажбурият мавжуд бўлиши учун қуйидаги учта мезонларнинг барчаси бажарилиши лозим:

ташкилотда жавобгарлик мавжуд бўлиши;

мазкур жавобгарлик иқтисодий ресурсни ўтказишдан иборат бўлиши;

мазкур жавобгарлик олдинги ҳодисалар натижасида юзага келган бўлиши.

53. Жавобгарлик ташкилот уни олдини олишга амалий имконияти бўлмаган бурч (масъулият) ҳисобланади ҳамда ҳар доим бошқа томон(лар) олдида юзага келади. Бунда, бошқа томон(лар) жисмоний шахс, ташкилот, жисмоний шахслар (ташкилотлар) гуруҳи ёки жамият бўлиши мумкин.

Жавобгарлик қайси томон(лар)нинг олдида юзага келганлигини аниқ билиш талаб этилмайди.

54. Аксарият жавобгарликлар шартнома, қонунчилик талаблари ёки шуларга ўхшаш воситаларнинг мавжудлиги туфайли юзага келади ҳамда ташкилотнинг жавобгарлиги бўйича манфаатдор томон(лар) юридик жиҳатдан ҳимояланган ҳисобланади.

Агар ташкилотда шаклланган доимий амалиёт, эълон қилинган сиёсат ёки аниқ баёнотларга номувофиқ ҳаракат қилишнинг амалий имконияти мавжуд бўлмаса, ташкилотнинг бундай доимий амалиёти, эълон қилинган сиёсати ёки аниқ баёнотлари туфайли ҳам жавобгарликлар юзага келиши мумкин. Бундай вазиятларда юзага келадиган жавобгарлик конструктив жавобгарлик ҳисобланиши мумкин.

55. Иқтисодий ресурсни ўтказиш жавобгарлиги мезонига жавоб бериш учун жавобгарлик ташкилотдан иқтисодий ресурсни бошқа томон(лар)га ўтказишни талаб қилиш потенциалига эга бўлиши лозим. Бундай потенциал мавжуд бўлиши учун ташкилотдан иқтисодий ресурсни ўтказиш талаб этилиши аниқ ёки юқори эҳтимолли бўлиши шарт эмас.

Иқтисодий ресурсни ўтказиш фақат келгусида юз бериши ноаниқ бўлган муайян ҳодиса содир бўлган тақдирда талаб этилиши мумкин.

56. Иқтисодий ресурсни ўтказиш жавобгарликларига қуйидагилар мисол бўлади:

пул маблағларини тўлаш;

товарларни ўтказиш ёки хизматлар кўрсатиш;

иқтисодий ресурсларни бошқа томон билан фойдали бўлмаган шартларда айирбошлаш;

иқтисодий ресурсни муайян ноаниқ келгуси ҳодиса рўй берган тақдирда ўтказиш;

агар молиявий инструмент ташкилотга иқтисодий ресурсни ўтказиш мажбуриятини юкласа, бундай молиявий инструментни чиқариш.

57. Иқтисодий ресурсни уни олиш ҳуқуқига эга бўлган томонга ўтказиш жавобгарлигини бажариш ўрнига ташкилот қуйидаги қарор(лар)ни қабул қилиши мумкин:

жавобгарликни ундан озод қилиш тўғрисида музокаралар олиб бориш йўли билан сўндириш;

жавобгарликни учинчи томонга ўтказиш;

иқтисодий ресурсни ўтказиш бўйича жавобгарликни янги битим тузиш йўли билан бошқа жавобгарликка алмаштириш.

58. Агар ташкилот томонидан иқтисодий нафлар олинганлиги ёки бошқа ҳаракат амалга оширилганлиги натижасида ташкилот иқтисодий ресурсни ўтказса ёки ўтказишига тўғри келса, мавжуд жавобгарлик олдинги ҳодисалар натижасида юзага келган ҳисобланади.

59. Олинган иқтисодий нафларга товарлар ёки хизматларни киритиш мумкин. Бажарилган ҳаракат тадбиркорлик фаолиятининг муайян турини амалга ошириш ёки муайян бозорда операцияларни амалга оширишни ўз ичига олиши мумкин.

Агар иқтисодий нафларни олиш ёки ҳаракатларни бажариш муайян вақт мобайнида рўй берса, мавжуд жавобгарлик ушбу вақт давомида шаклланиши (жамғарилиши) мумкин.

3-§. Актив ва мажбуриятга нисбатан ҳисоб бирлиги ҳамда ижро этиладиган шартнома

60. Ҳисоб бирлиги тан олиш мезонлари ва баҳолаш тамойиллари қўлланадиган ҳуқуқ ёки ҳуқуқлар гуруҳи, жавобгарлик ёки жавобгарликлар гуруҳи ёхуд ҳуқуқлар ва жавобгарликлар гуруҳидир.

61. Актив ёки мажбуриятга нисбатан ҳисоб бирлигини танлаш ушбу актив ёки мажбуриятга ҳамда уларга боғлиқ даромадлар ва харажатларга нисбатан тан олиш мезонлари ва баҳолаш тамойиллари қай тарзда қўлланишини кўриб чиқишда амалга оширилади.

Тан олиш мақсадларида бир ҳисоб бирлигини ва баҳолаш мақсадларида бошқа ҳисоб бирлигини танлаш ҳам мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин.

62. Ижро этиладиган шартнома томонларнинг ҳеч бири шартномада белгиланган жавобгарликларни бажармаган ёки иккала томон ҳам ўз жавобгарликларини тенг тарзда қисман бажарган шартнома ёки шартноманинг бир қисми ҳисобланади.

63. Ижро этиладиган шартнома иқтисодий ресурсларни айирбошлаш бўйича жамланган ҳуқуқ ва жавобгарликни белгилайди. Ушбу жамланган ҳуқуқ ва жавобгарлик ягона актив ёки мажбуриятни ташкил этади.

Бунда, айирбошлаш шартлари ҳозирги вақтда фойдали ҳисобланса, ташкилот активга эга, айирбошлаш шартлари ҳозирги вақтда фойдали ҳисобланмаса, ташкилот мажбуриятга эга бўлади. Бундай актив ёки мажбуриятни молиявий ҳисоботларга киритиш мазкур актив ёки мажбурият учун танланган тан олиш мезонлари ва баҳолаш асосларига, шу жумладан, агар қўллаш мумкин бўлса, шартноманинг зарар келтирувчанлигини текширишга боғлиқ.

4-§. Хусусий капитал

64. Хусусий капитал ташкилотнинг барча мажбуриятлари чегирилгандан кейин унинг активларидаги қолдиқ улуш ҳисобланади.

65. Ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари ташкилотнинг барча мажбуриятлари чегирилгандан кейин унинг активларидаги қолдиқ улушга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқларидир.

Ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари мажбурият таърифига жавоб бермайдиган ташкилотга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқларидир. Бундай талаб қилиш ҳуқуқлари шартнома, қонунчилик талаблари ёки шуларга ўхшаш воситалар асосида юзага келиши мумкин ҳамда мажбурият таърифига жавоб бермайдиган даражада қуйидагиларни ўз ичига олади:

ташкилот томонидан чиқарилган турли хил акциялар;

ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан бошқа талаб қилиш ҳуқуқини чиқариш бўйича айрим жавобгарликлари.

66. Ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқларининг турли синфлари (оддий акция, имтиёзли акция ва бошқалар) уларнинг эгаларига турли ҳуқуқларни, шу жумладан ташкилотдан қуйидагиларнинг барчаси ёки бир қисмини олиш ҳуқуқини тақдим этиши мумкин:

дивидендлар, агар ташкилот муайян шартларга жавоб берадиган эгаларга дивидендлар тўлаш тўғрисида қарор қабул қилса;

ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқларини реализация қилишдан ташкилот тугатилганда тўлиқ миқдорда ёхуд бошқа ҳодисалар муносабати билан қисман пул маблағлари кирими;

ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан бошқа талаб қилиш ҳуқуқлари.

5-§. Даромадлар ва харажатлар

67. Даромадлар хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгаларининг бадаллари билан боғлиқ бўлмаган тарзда хусусий капиталнинг ошишига олиб келадиган активларнинг ошиши ёки мажбуриятларнинг камайишидир.

68. Харажатлар хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгаларига тақсимотлар билан боғлиқ бўлмаган тарзда хусусий капиталнинг камайишига олиб келадиган активларнинг камайиши ёки мажбуриятларнинг ошишидир.

69. Мазкур Концептуал асоснинг 67 ва 68-бандларида келтирилган даромадлар ва харажатларнинг таърифларига асосан хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгаларининг бадаллари даромадлар ҳамда хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгаларига тақсимотлар харажатлар ҳисобланмайди.

70. Даромадлар ва харажатлар ташкилот фаолиятининг молиявий натижалари билан боғлиқ бўлган молиявий ҳисоботлар элементлари ҳисобланади.

71. Турли операциялар ва бошқа ҳодисалар турли тавсифларга эга даромадлар ва харажатларнинг юзага келишига олиб келади. Бунда, турли тавсифларга эга даромадлар ва харажатлар тўғрисида маълумотни алоҳида тақдим этиш молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларга ташкилот фаолиятининг молиявий натижаларини тушунишга ёрдам беради.

6-боб. Молиявий ҳисоботлар элементларини тан олиш ва ҳисобдан чиқариш

1-§. Тан олиш жараёни ва мезонлари

72. Тан олиш молиявий ҳисоботлар элементларидан бирининг (актив, мажбурият, хусусий капитал, даромадлар ёки харажатлар) таърифини қаноатлантирадиган моддани молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)га киритиш учун идентификациялаш жараёнидир.

Тан олиш молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)дан бирида моддани алоҳида ёки бошқа моддалар билан бирга сўз билан таърифлаш ва пул суммаси орқали акс эттиришни, шунингдек пул суммасини мазкур ҳисоботнинг бир ёки бир нечта якуний кўрсаткичларига киритишни назарда тутади.

Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда актив, мажбурият ёки хусусий капиталнинг тан олинадиган қиймати «баланс қиймати» деб аталади.

73. Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ёки молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар) ташкилотнинг тан олинган активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатларини молиявий маълумотнинг қиёсланувчан ва тушунарли бўлишига қаратилган тузилмавий умумлаштирувчи шакллар ёрдамида акс эттиради. Бундай умумлаштирувчи шакллар тузилмасининг муҳим хусусияти ҳисоботда тан олинган суммаларнинг якуний кўрсаткичларга киритилиши ҳамда қўллаш мумкин бўлган ҳолларда ушбу ҳисоботда тан олинган моддаларнинг ўзаро боғловчи оралиқ якуний кўрсаткичларга киритилиши ҳисобланади.

74. Тан олиш молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар) элементлари ўртасида боғланишни қуйидаги тарзда таъминлайди:

молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда ҳисобот даври бошида ва охирида активларнинг умумий қиймати мажбуриятларнинг умумий қиймати чегириб ташланган ҳолда хусусий капиталнинг умумий қийматига тенг бўлади;

ҳисобот даври учун хусусий капиталдаги тан олинган ўзгаришлар молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)да тан олинган харажатлар чегирилган даромадлар ҳамда хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгалари фойдасига тақсимотларни чегирган ҳолда хусусий капиталга нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари эгалари амалга оширган бадалларни ўз ичига олади.

75. Бир модда ёки унинг баланс қийматидаги ўзгаришни тан олиш бир ёки бир нечта бошқа моддаларни ёхуд уларнинг баланс қийматларидаги ўзгаришларни тан олиш ёки ҳисобдан чиқаришни талаб қилганлиги сабабли молиявий ҳисоботлар ўзаро боғлиқ ҳисобланади.

Даромадларни тан олиш қуйидагилардан бири билан бир вақтда амалга оширилади:

активни дастлабки тан олиш ёки активнинг баланс қийматининг ошиши;

мажбуриятни ҳисобдан чиқариш ёки мажбуриятнинг баланс қийматининг камайиши.

Харажатларни тан олиш қуйидагилардан бири билан бир вақтда амалга оширилади:

мажбуриятни дастлабки тан олиш ёки мажбуриятнинг баланс қийматининг ошиши;

активни ҳисобдан чиқариш ёки активнинг баланс қийматининг камайиши.

76. Молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда фақат актив, мажбурият ёки хусусий капитал таърифига жавоб берадиган моддалар тан олинади.

Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)да фақат даромадлар ёки харажатлар таърифига жавоб берадиган моддалар тан олинади.

Бунда, мазкур банднинг биринчи ва иккинчи хатбошиларида назарда тутилган элементлардан бирининг таърифига жавоб берадиган модда тан олинмаслиги мумкин.

77. Тан олиш мезонларига жавоб берадиган моддани тан олмаслик бўйича хатоликни амалдаги ҳисоб сиёсатини ёритиб бериш ёки изоҳлар ёхуд тушунтириш маълумотлари орқали тузатиб бўлмайди.

78. Активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ва харажатлар тўғрисидаги маълумот молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун, қоида тариқасида, ўринли ҳисобланади.

Муайян актив ёки мажбуриятни тан олиш ҳамда бунинг натижасида юзага келадиган даромадлар, харажатлар ёки хусусий капиталдаги ўзгаришларни тан олиш ўринли маълумотни таъминламаслиги мумкин. Бундай вазият актив ёки мажбуриятнинг мавжудлиги ноаниқ бўлганда ёхуд актив ёки мажбурият мавжуд бўлган ҳолда иқтисодий нафлар келиши ёки чиқиб кетиши эҳтимоллиги паст бўлганда юз бериши мумкин.

Бунда, тан олиш натижасида тақдим этиладиган маълумот ўринлилиги тўғрисидаги хулосага бошқа омиллар ҳам таъсир қилиши мумкинлиги сабабли мазкур банднинг иккинчи хатбошисида назарда тутилган омиллардан бирининг ёки ҳар иккисининг мавжудлиги бундай маълумот ўринли эмас деган хулосага автоматик равишда олиб келмайди.

79. Айрим ҳолларда актив ёки мажбуриятнинг мавжудлиги ноаниқ бўлиши мумкин. Иқтисодий нафларнинг кириб келиши ёки чиқиб кетиши эҳтимолининг пастлиги ҳамда эҳтимолий натижалар кўламининг ниҳоятда кенглиги билан бирга кузатилиши мумкин бўлган бундай ноаниқлик муайян актив ёки мажбуриятни тан олиш ўринли маълумотни тақдим этмаслигини англатиши мумкин.

Ташкилот актив ёки мажбуриятни тан олган ёки тан олмаган бўлишидан қатъи назар молиявий ҳисоботларда ушбу актив ёки мажбурият билан боғлиқ ноаниқликлар тўғрисида тушунтириш маълумотларини тақдим этиши зарур бўлиши мумкин.

80. Агар муайян актив ёки мажбуриятни тан олиш ўринли маълумотни тақдим этишдан ташқари бундай актив ёки мажбурият ҳамда уларнинг натижасида юзага келадиган даромадлар, харажатлар ёки хусусий капитал ўзгаришининг ҳаққоний (ишончли) тақдим этилишини таъминласа, бундай актив ёки мажбуриятни тан олиш ўринли ҳисобланади. Ҳаққоний (ишончли) тақдим этилишини таъминлаш тўғрисидаги масала мазкур актив ёки мажбурият билан боғлиқ баҳолаш ноаниқликларининг даражаси ёки бошқа омилларга боғлиқ бўлиши мумкин.

81. Актив ёки мажбуриятни тан олиш учун унинг қийматини баҳолаш лозим. Баҳолашлар кўп ҳолларда тахминий ҳисоблашларга асосланади ҳамда шу сабабли баҳолаш ноаниқлигига эга бўлади.

Асосланган ҳисоб баҳоларидан фойдаланиш молиявий маълумотни тайёрлашнинг муҳим қисми ҳисобланади ҳамда агар бундай ҳисоб баҳолари аниқ ва тўғри тавсифланса ҳамда тушунтирилса, маълумотнинг фойдалилигига салбий таъсир кўрсатмайди.

82. Тан олиш мезонларига жавоб бермайдиган модда кейинчалик юзага келган ҳолатлар ёки ҳодисалар натижасида тан олиш мезонларига жавоб бериши мумкин.

83. Актив ёки мажбуриятнинг тан олиниши ёки олинмаслигидан қатъи назар уларни ҳаққоний (ишончли) тақдим этиш мазкур актив ёки мажбуриятнинг мавжудлиги ёки баҳоси ёхуд ушбу актив ёки мажбурият билан боғлиқ якуний натижа (ушбу актив ёки мажбурият бўйича юзага келадиган иқтисодий нафларнинг кирими ёки чиқими суммаси ёхуд муддатлари) билан боғлиқ ноаниқликлар тўғрисидаги тушунтириш маълумотларининг киритилишини талаб қилиши мумкин.

2-§. Молиявий ҳисоботларнинг элементларини ҳисобдан чиқариш

84. Молиявий ҳисоботларнинг элементларини ҳисобдан чиқариш (бундан буён матнда ҳисобдан чиқариш деб юритилади) илгари тан олинган актив ёки мажбуриятни тўлиқ ёки қисман ташкилотнинг молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботидан чиқаришдир.

Ҳисобдан чиқариш, қоида тариқасида, молиявий ҳисоботларнинг элементи актив ёки мажбуриятнинг таърифига ортиқ жавоб бермаган пайтда рўй беради. Бунда:

активларга нисбатан ҳисобдан чиқариш, қоида тариқасида, ташкилот илгари тан олинган актив бўйича тўлиқ ёки қисман назоратни йўқотган пайтда рўй беради;

мажбуриятларга нисбатан ҳисобдан чиқариш, қоида тариқасида, ташкилотда илгари тан олинган мажбурият бўйича тўлиқ ёки қисман жавобгарлик ортиқ мавжуд бўлмаган пайтда рўй беради.

85. Ҳисобдан чиқаришни акс эттиришга талаблар қуйидаги иккита жиҳатни ҳаққоний (ишончли) тақдим этишга қаратилади:

ҳисобдан чиқаришга олиб келган операция ёки бошқа ҳодисадан кейин сақланиб қолган активлар ва мажбуриятлар (шу жумладан, мазкур операция ёки бошқа ҳодиса доирасида харид қилинган, қабул қилинган ёки яратилган активлар ёки мажбуриятлар);

операция ёки бошқа ҳодиса натижасида ташкилотнинг активлари ва мажбуриятларидаги ўзгаришлар.

86. Қуйидагилар орқали молиявий ҳисоботларнинг элементлари ҳисобдан чиқарилади:

амал қилиш муддати ўтган ёки истеъмол қилинган, олинган, бажарилган ёки ўтказилган активлар ёки мажбуриятларни ҳисобдан чиқариш, шунингдек ҳисобдан чиқариш натижасида юзага келадиган даромадлар ёки харажатларни тан олиш;

сақланиб қолган активлар ёки мажбуриятларни тан олишни давом эттириш.

87. Ўтказилган компонентни ҳисобдан чиқариш натижасида сақланган компонентга нисбатан ҳеч қандай даромадлар ёки харажатлар тан олинмайди, бундан ҳисобдан чиқариш сақланган компонентга нисбатан қўлланадиган баҳолаш талабларидаги ўзгаришга олиб келадиган ҳоллар мустасно. Бунда, қуйидаги бир ёки бир нечта тартиблар қўлланилиши мумкин:

молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда ҳар қандай сақланган компонентни алоҳида тақдим этиш;

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)да ўтказилган компонентни ҳисобдан чиқариш натижасида тан олинган ҳар қандай даромадлар ва харажатларни алоҳида тақдим этиш;

тушунтириш маълумотларини тақдим этиш.

7-боб. Молиявий ҳисоботлар элементларини баҳолаш асослари

88. Молиявий ҳисоботларда тан олинадиган элементлар пулда ифодаланган ҳолда ўлчанади. Бу эса тегишли баҳолаш асосини танлашни талаб этади.

89. Баҳолаш асоси баҳоланаётган модданинг аниқланган хусусиятидир (масалан, бошланғич қиймат, ҳаққоний қиймат, активнинг фойдаланиш қиймати ёки мажбуриятни бажариш қиймати). Актив ёки мажбуриятга нисбатан баҳолаш асосини қўллаш мазкур актив ёки мажбурият, шунингдек улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатлар қийматини белгилайди.

Турли активлар, мажбуриятлар, даромадлар ва харажатлар учун турли баҳолаш асослари ўринли бўлиши мумкин.

1-§. Бошланғич қиймат

90. Бошланғич қиймат бўйича баҳолаш активлар, мажбуриятлар ва улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатларни юзага келтирадиган операция ёки бошқа ҳодиса нархидан (ҳеч бўлмаганда қисман) келиб чиқадиган маълумотга асосланган ҳолда ушбу активлар, мажбуриятлар ва улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатлар ҳақида пулда ифодаланган маълумотни тақдим этади.

Бошланғич қиймат жорий қийматдан фарқли тарзда қийматдаги ўзгаришларни акс эттирмайди, бундан ўзгаришлар активнинг қадрсизланиши ёки мажбуриятнинг зарар келтирувчи бўлиб қолиши (« onerous liability ») билан боғлиқ ҳоллар мустасно.

91. Активни харид қилиш ёки яратиш пайтидаги бошланғич қиймат активни харид қилиш ёки яратишда амалга оширилган ва қуйидагиларни ўз ичига оладиган сарфларнинг қиймати ҳисобланади:

ушбу активни харид қилиш ёки яратиш мақсадида тўланган товон;

операциялар бўйича сарфлар.

Мажбурият юзага келган ёки қабул қилинган пайтдаги бошланғич қиймат мажбуриятни зиммага олиш учун олинган товон қийматидан операция сарфлари чегириб ташланган ҳолда аниқланади.

92. Активнинг бошланғич қиймати (қўллаш мумкин бўлган ҳолларда) вақт ўтиши билан қуйидагиларни акс эттириш мақсадида янгиланади:

мазкур актив ҳосил қиладиган иқтисодий ресурснинг тўлиқ ёки қисман истеъмол қилиниши (эскириш ёки амортизация);

активни тўлиқ ёки қисман қоплаган ҳолда олинган тўловлар;

активнинг бошланғич қиймати тўлиқ ёки қисман қопланмайдиган бўлишига (қадрсизланишига) олиб келадиган ҳодисаларнинг таъсири;

тегишли молиялаштириш компонентини акс эттириш учун активга нисбатан фоизлар ҳисоблаш.

93. Мажбуриятнинг бошланғич қиймати (қўллаш мумкин бўлган ҳолларда) вақт ўтиши билан қуйидагиларни акс эттириш мақсадида янгиланади:

мажбуриятни тўлиқ ёки қисман бажариш (масалан, мажбуриятни тўлиқ ёки қисман сўндирувчи тўловлар амалга оширилиши ёки товарни етказиб бериш мажбуриятининг бажарилиши орқали);

мажбуриятни бажариш учун зарур иқтисодий ресурсларни ўтказиш жавобгарлиги қийматини ушбу мажбурият зарар келтирувчи бўлиб қолишига олиб келадиган даражада оширадиган ҳодисаларнинг таъсири. Агар мажбуриятнинг бошланғич қиймати уни бажариш бўйича жавобгарликни акс эттириш учун ортиқ етарли бўлмай қолса, мажбурият зарар келтирувчи ҳисобланади;

тегишли молиялаштириш компонентини акс эттириш учун мажбуриятга нисбатан фоизларни ҳисоблаш.

94. Бошланғич қиймат бўйича баҳолаш асосини молиявий активлар ва молиявий мажбуриятларга нисбатан қўллаш усулларидан бири уларни амортизацияланган қиймат бўйича баҳолаш ҳисобланади.

Молиявий актив ёки молиявий мажбуриятнинг амортизацияланган қиймати дастлабки тан олиш пайтида белгиланган ставкани қўллаган ҳолда дисконтланган келгуси пул оқимлари бўйича ҳисоб баҳосини акс эттиради.

Ўзгарувчан фоиз ставкали инструментлар ҳолатида дисконтлаш ставкаси мазкур ўзгарувчан ставканинг ўзгаришини акс эттириш учун янгиланади.

Молиявий актив ёки молиявий мажбуриятнинг амортизацияланган қиймати вақт ўтиши билан фоизларни ҳисоблаш, молиявий активнинг қадрсизланиши ҳамда пул маблағларининг келиб тушиши ёки тўланиши каби кейинги ўзгаришларни акс эттириш учун янгиланади.

2-§. Жорий қиймат

95. Жорий қиймат бўйича баҳолаш активлар, мажбуриятлар ва улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатлар тўғрисидаги пул ифодаланган маълумотни баҳолаш санасида мавжуд шартларни акс эттириш мақсадида янгиланган маълумотдан фойдаланган ҳолда тақдим этади.

Жорий қиймат бўйича баҳолаш асослари қуйидагиларни ўз ичига олади:

ҳаққоний қиймат;

активлар учун фойдаланиш қиймати ҳамда мажбуриятлар учун бажариш қиймати;

ўрнини қоплашнинг жорий қиймати.

96. Ҳаққоний қиймат баҳолаш санасида бозор иштирокчилари ўртасидаги одатдаги операцияда активни сотишдан олиниши ёки мажбуриятни ўтказиш учун тўланиши мумкин бўлган нархдир.

Ҳаққоний қиймат актив ёки мажбуриятни юзага келтирадиган операция ёки бошқа ҳодисадан шаклланмаслиги сабабли активни харид қилишдаги операция бўйича сарфлар қийматига оширилмайди ҳамда мажбуриятни қабул қилишда амалга оширилган операциялар бўйича сарфлар қийматига камайтирилмайди.

97. Фойдаланиш қиймати — ташкилот томонидан активдан фойдаланиш ва активни якуний ҳисобдан чиқариш натижасида олиниши кутилаётган пул оқимлари ёки бошқа иқтисодий нафларнинг дисконтланган қиймати.

Бажариш қиймати (мажбуриятни бажариш қиймати) — ўз мажбуриятини бажариш ҳисобига ташкилот ўтказиши лозим бўлган пул оқимлари ёки бошқа иқтисодий ресурсларнинг дисконтланган қиймати.

Фойдаланиш қиймати ва бажариш қиймати келгуси пул оқимларига асосланганлиги сабабли активни харид қилиш ёки мажбуриятни қабул қилишда амалга оширилган операция бўйича сарфларни ўз ичига олмайди.

98. Активнинг ўрнини қоплашнинг жорий қиймати баҳолаш санасидаги эквивалент активнинг қиймати бўлиб, мазкур санада тўланиши мумкин бўлган товон қиймати ва ушбу санада амалга оширилиши мумкин бўлган операция бўйича сарфларни ўз ичига олади.

Мажбуриятнинг ўрнини қоплашнинг жорий қиймати баҳолаш санасида эквивалент мажбурият учун олиниши мумкин бўлган товон қийматидан мазкур санада амалга оширилиши мумкин бўлган операция бўйича сарфлар чегириб ташланган ҳолда аниқланадиган қийматдир.

8-боб. Молиявий ҳисоботлар элементларини муайян баҳолаш асосини таъминлайдиган маълумот

99. Баҳолаш асосини танлашда мазкур баҳолаш асосидан фойдаланиш натижасида молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)да тақдим этиладиган маълумотнинг хусусиятини ҳисобга олиш муҳим ҳисобланади.

1-§. Бошланғич қиймат

100. Бошланғич қийматни баҳолашда операция нархидан ва актив ёки мажбуриятнинг юзага келишига олиб келган операция ёки бошқа ҳодисадан олинган маълумотдан фойдаланилиши сабабли ушбу актив ёки мажбуриятни бошланғич қиймати бўйича баҳолаш натижасида тақдим этиладиган маълумот молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун ўринли бўлиши мумкин.

Бошланғич қиймат активнинг истеъмол қилиниши ва қадрсизланишини акс эттириш учун камайтирилиши сабабли ташкилот томонидан бошланғич қиймат бўйича баҳоланадиган актив бўйича қоплаш кутилаётган сумма камида унинг баланс қийматига тенг бўлади.

Мажбуриятнинг бошланғич қиймати ушбу мажбурият юки оғирлашганда ошиши сабабли мажбуриятни бажариш учун зарур иқтисодий ресурсларни ўтказиш жавобгарлиги қиймати мазкур мажбуриятнинг баланс қийматидан ошмайди.

2-§. Жорий қиймат

101. Ҳаққоний қиймат бозор иштирокчиларининг келгуси пул оқимлари суммалари, ушбу суммаларнинг юзага келиш муддатлари ҳамда ноаниқликларга нисбатан жорий кутилмаларни акс эттириши сабабли актив ёки мажбуриятни ҳаққоний қиймат бўйича баҳолаш натижасида тақдим этиладиган маълумот прогноз қийматга эга бўлиши мумкин.

102. Фойдаланиш қиймати активдан фойдаланиш ва якуний ҳисобдан чиқариш натижасида юзага келадиган баҳоланган пул оқимларининг дисконтланган қиймати тўғрисида маълумот тақдим этади. Мазкур маълумот келгусида соф пул маблағлари тушиши потенциалини баҳолашда фойдаланилиши мумкинлиги сабабли прогноз қийматига эга бўлиши мумкин.

103. Бажариш қиймати муайян мажбуриятни бажариш учун зарур баҳоланган пул оқимларининг жорий қиймати тўғрисидаги маълумотни тақдим этади.

Бажариш қиймати, айниқса, мажбурият бошқа томонга ўтказилиши ёки келишув орқали ҳисоб-китоб қилиниши ўрнига бевосита бажариладиган ҳолларда прогнозлаш қийматига эга бўлиши мумкин.

104. Фойдаланиш қиймати ёки бажариш қийматининг янгиланган ҳисоб баҳолари келгуси пул оқимларининг суммаси, муддати ва ноаниқлиги бўйича ҳисоб баҳолари тўғрисидаги маълумот билан биргаликда ушбу қийматлар бўйича олдинги ҳисоб баҳоларини тасдиқлаш имконини бериши сабабли фойдаланиш қиймати ёки бажариш қийматининг янгиланган ҳисоб баҳолари тасдиқлаш қийматига ҳам эга бўлиши мумкин.

105. Ўрнини қоплашнинг жорий қиймати баҳолаш санасида шунга ўхшаш активни харид қилиш ёки яратиш мумкин бўлган нархни ёхуд шунга ўхшаш мажбуриятни ўзига олганлик учун олиниши мумкин бўлган товонни акс эттирганлиги сабабли ўрнини қоплашнинг жорий қиймати бўйича баҳоланадиган активлар ва мажбуриятлар тўғрисидаги маълумот ўринли бўлиши мумкин.

9-боб. Баҳолаш асосини танлашда инобатга олиш зарур бўлган омиллар

106. Актив ёки мажбурият ва улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатлар учун баҳолаш асосини танлашда мазкур баҳолаш асосидан фойдаланиш натижасида молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот(лар)да тақдим этиладиган маълумотнинг хусусиятини, шунингдек бошқа омилларни ҳисобга олиш муҳим ҳисобланади.

107. Баҳолаш асосини танлаш, қоида тариқасида, битта омил билан аниқланмайди. Ҳар бир омилнинг нисбий аҳамияти аниқ ҳолатларга боғлиқ бўлади.

108. Баҳолаш асосидан фойдаланиш натижасида тақдим этиладиган маълумот молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун фойдали бўлиши лозим. Мазкур мақсадда маълумот ўринли бўлиши ва ўзи акс эттириши лозим бўлган маълумотни ҳаққоний (ишончли) тақдим этиши лозим. Тақдим этиладиган маълумот имкон даражасида қиёсланувчан, текширилувчан, ўз вақтида тақдим этиладиган ва тушунарли бўлиши лозим.

1-§. Ўринлилик

109. Актив ёки мажбурият ҳамда улар билан боғлиқ даромадлар ва харажатларга нисбатан фойдаланиладиган баҳолаш асоси орқали тақдим этиладиган маълумотнинг ўринлилиги қуйидагиларга боғлиқ:

актив ёки мажбуриятнинг хусусиятлари, шу жумладан пул оқимларининг ўзгарувчанлиги ҳамда актив ёки мажбуриятнинг қиймати бозор омиллари ёки бошқа рискларга таъсирчан эканлиги;

актив ёки мажбурият қай тарзда келгуси пул оқимларини келтириши.

110. Агар актив ёки мажбуриятнинг қиймати бозор омиллари ёки бошқа рискларга таъсирчан бўлса, унинг бошланғич қиймати унинг жорий қийматидан аҳамиятли даражада фарқ қилиши мумкин.

Агар қийматнинг ўзгариши тўғрисидаги маълумот молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчилар учун муҳим бўлса, бошланғич қиймат ўринли маълумотни тақдим этмаслиги мумкин. Масалан, амортизацияланган қиймат деривативлар ҳисобланадиган молиявий актив ёки молиявий мажбурият тўғрисида ўринли маълумот тақдим эта олмайди.

111. Бевосита пул оқимларини ҳосил қиладиган активлар ва мажбуриятлар учун энг ўринли маълумотни тақдим этадиган баҳолаш асоси келгуси пул оқимларининг миқдори, муддатлари ва ноаниқлигига оид жорий баҳоларни ўз ичига оладиган жорий қиймат бўлиши мумкин.

Бевосита пул оқимларини юзага келтирмайдиган активлар ва мажбуриятлар учун ўринлилик ва ҳаққоний (ишончли) тақдим этиш тамойиллари улар қўлланадиган фактлар ва ҳолатлар даражасида инобатга олинади.

112. Агар ташкилотнинг иқтисодий фаолияти шартномада назарда тутилган пул оқимларини олиш мақсадида молиявий активлар ва молиявий мажбуриятларни бошқаришни назарда тутса, амортизацияланган қиймат активлар бўйича олинган фоизлар ва мажбуриятлар бўйича тўланган фоизлар ўртасидаги фарқни аниқлаш учун фойдаланилиши мумкин бўлган ўринли маълумотни тақдим этиши мумкин.

2-§. Ҳаққоний (ишончли) тақдим этиш

113. Ўзаро боғлиқ активлар ва мажбуриятлар учун бир хил баҳолаш асосларидан фойдаланиш айрим ҳолларда молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларга турли баҳолаш асосларидан фойдаланган ҳолда тақдим этилиши мумкин бўлган маълумотга қараганда кўпроқ фойдали маълумотни тақдим этиши мумкин.

114. Агар баҳони фаол бозорда нархларни бевосита кузатиш йўли билан аниқлашнинг имкони бўлмаса ҳамда бунинг ўрнига тахминий ҳисобланиши зарур бўлса, баҳолаш ноаниқлиги юзага келади.

Муайян баҳолаш асоси билан боғлиқ баҳолаш ноаниқлигининг даражаси ушбу баҳолаш асоси орқали тақдим этилган маълумот ташкилотнинг молиявий ҳолати ва молиявий натижаларини ҳаққоний (ишончли) тақдим этиши ёки этмаслигига таъсир кўрсатиши мумкин.

Баҳолаш ноаниқлигининг юқори даражаси ўринли маълумотни тақдим этадиган баҳолаш асосидан фойдаланишга тўсқинлик қилмайди. Айрим ҳолларда баҳолаш ноаниқлигининг даражаси ушбу баҳолаш асоси орқали тақдим этилган маълумот етарлича ҳаққоний (ишончли) тақдим этмаслиги мумкин бўладиган даражада юқори бўлади. Бундай ҳолларда ўринли маълумот тақдим этиши мумкин бўлган бошқа баҳолаш асосини танлаш имконияти кўриб чиқилиши лозим.

115. Баҳолаш ноаниқликлари натижалар бўйича ҳамда мавжудлик бўйича ноаниқликлардан фарқ қилади.

Натижалар бўйича ноаниқликлар актив ёки мажбурият билан боғлиқ иқтисодий нафларнинг кирими ёки ҳисобдан чиқарилиш қиймати ёки муддатларига нисбатан ноаниқликлар мавжуд бўлган ҳолларда юзага келади.

Мавжудлик бўйича ноаниқликлар актив ёки мажбурият мавжуд бўлишига нисбатан ноаниқликлар рўй берган ҳолларда юзага келади.

3-§. Маълумотнинг фойдалилигини оширувчи сифат тавсифлари

116. Баҳолаш асосини танлашга маълумотнинг фойдалилигини оширувчи қиёсланувчанлик, тушунарлилик ва текширилувчанлик каби сифат тавсифлари таъсир кўрсатади. Ўз вақтида тақдим этиш маълумотнинг фойдалилигини оширувчи сифат тавсифи сифатида баҳолашга бевосита таъсир кўрсатмайди.

117. Бир хил моддаларга нисбатан бир хил баҳолаш асосларини изчил равишда қўллаш ҳисобот берувчи ташкилот ичида даврлар бўйича ёки бир даврда турли ташкилотлар ўртасида молиявий ҳисоботларнинг қиёсланувчанлигини оширишга ёрдам беради.

118. Баҳолаш асосининг ўзгариши молиявий ҳисоботларнинг тушунарлилигини камайтириши мумкин.

Агар бошқа омиллар тушунарлиликнинг пасайишидан устун бўлса ҳамда ўзгариш нисбатан ўринлироқ маълумот тақдим этилишига олиб келса, ўзгариш ўзини оқлаши мумкин. Бундай ўзгариш амалга оширилган ҳолларда молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларга бундай ўзгаришлар таъсирини тушунтириш имконини берадиган маълумот зарур бўлиши мумкин.

119. Тушунарлилик фойдаланиладиган турли хил баҳолаш асосларининг сони ҳамда уларнинг вақт ўтиши билан ўзгариши ёки ўзгармаслигига қисман боғлиқ.

Агар молиявий ҳисоботлар тўпламида қанчалик кўп баҳолаш асосларидан фойдаланилса, маълумот шунчалик мураккаб бўлади ҳамда тушунарлилиги камаяди, шунингдек молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисобот ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг якуний ёки оралиқ кўрсаткичлари эса камроқ маълумотга эга бўлади. Агар фойдали маълумот тақдим этиш учун зарур бўлса, кўпроқ баҳолаш асосларидан фойдаланиш мумкин.

120. Текширилувчанлик бевосита (масалан, нархларни кузатиш орқали) ёки билвосита (масалан, моделда фойдаланиладиган кирувчи маълумотларни текшириш орқали) мустақил равишда тасдиқлаш имконини берувчи баҳолаш асосларидан фойдаланиш орқали оширилади.

Агар баҳони текширишнинг имкони бўлмаса, молиявий ҳисоботлардан фойдаланувчиларга мазкур баҳо қай тарзда аниқланганлиги бўйича тушунтириш маълумоти талаб этилиши мумкин. Бундай ҳолларда бошқа баҳолаш асосидан фойдаланилганлигини кўрсатиш зарур бўлиши мумкин.

4-§. Хусусий капитални баҳолаш

121. Хусусий капиталнинг умумий баланс қиймати (хусусий капиталнинг умумий қиймати) бевосита баҳоланмайди. Унинг қиймати барча тан олинган мажбуриятларнинг умумий баланс қиймати чегирилган барча тан олинган активларнинг умумий баланс қийматига тенг.

122. Хусусий капиталнинг умумий қиймати бевосита баҳоланмаслигига қарамасдан хусусий капиталнинг айрим синфлари ва компонентларининг баланс қийматини бевосита баҳолаш ўринли бўлиши мумкин.

10-боб. Маълумотни тақдим этиш ва ёритиб бериш

123. Ҳисобот берувчи ташкилот ўз активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатлари тўғрисидаги маълумотни ўзининг молиявий ҳисоботларида тақдим этади ва ёритиб беради.

124. Молиявий ҳисоботлар орқали самарали алоқа маълумотни янада ўринли қилади ҳамда ташкилотнинг активлари, мажбуриятлари, хусусий капитали, даромадлари ва харажатларини ҳаққоний (ишончли) тақдим этишга кўмаклашади, шунингдек молиявий ҳисоботларда маълумотнинг тушунарлилиги ва қиёсийлиги ошади.

Молиявий ҳисоботлар орқали самарали алоқа учун қуйидагилар талаб қилинади:

эътиборни қоидалардан кўра маълумотни тақдим этиш ва ёритиб бериш мақсадлари ва тамойилларига қаратиш;

маълумотни ўхшаш моддаларни гуруҳлаш ва ўзаро ўхшаш бўлмаган моддаларни ажратишга имкон берадиган тарзда таснифлаш;

кераксиз тафсилотларни киритиш ёки ортиқча жамлаш оқибатида маълумотнинг етарли даражада очиқланмаслигига (яширилишига) олиб келмайдиган тарзда маълумотни жамлаш.

125. Молиявий ҳисоботлар орқали самарали алоқа қуйидаги тамойилларни инобатга олиш орқали ҳам таъминланади:

айрим ҳолларда намунага айланган стандарт тавсифлардан кўра ташкилотга хос бўлган маълумотлар фойдалироқ ҳисобланади;

маълумотни молиявий ҳисоботларнинг турли қисмларида такрорлаш, қоида тариқасида, зарур ҳисобланмайди ҳамда бу молиявий ҳисоботларнинг тушунарлилигини камайтириши мумкин.

1-§. Таснифлаш

126. Таснифлаш маълумотни тақдим этиш ва ёритиб бериш мақсадларида активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ва харажатлар моддаларини уларнинг умумий хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда муайян синфларга тақсимлаш жараёнидир. Бундай хусусиятлар модданинг тавсифи, ташкилот томонидан амалга оширилаётган тадбиркорлик фаолиятидаги роли (функцияси), уни баҳолаш усули ва бошқаларни ўз ичига олади.

127. Ўзаро ўхшаш бўлмаган активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ёки харажатларни битта синфга киритиш ўринли маълумотни яшириши, маълумотнинг тушунарлилигини ва қиёсланувчанлигини камайтириши ҳамда ўзи акс эттириши лозим бўлган маълумотни ҳаққоний (ишончли) тақдим этмаслиги мумкин.

128. Таснифлаш актив ёки мажбурият учун танланган ҳисоб бирлигига нисбатан қўлланилади.

Айрим ҳолларда актив ёки мажбуриятни турли хусусиятларга эга бўлган компонентларга ажратиб, уларни алоҳида таснифлаш мақсадга мувофиқ бўлиши мумкин. Бунда, компонентларнинг алоҳида таснифланиши натижасида молиявий маълумотнинг фойдалилиги ошса, бундай ёндашув мақбул ҳисобланади.

129. Даромадлар ва харажатлар таснифланади ҳамда қуйидагиларнинг бирида ёритиб берилади:

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг фойда ёки зарар қисмида;

молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг бошқа умумлашган даромад қисмида.

130. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботнинг фойда ёки зарар қисми ташкилотнинг ҳисобот давридаги молиявий натижалари ҳақидаги асосий маълумот манбайи ҳисобланганлиги сабабли ташкилот, қоида тариқасида, барча даромад ва харажатларни ушбу қисмда акс эттиради.

Даромад ва харажатлар моддалари фақат МҲМСда аниқ рухсат этилган ёки талаб этилган ҳолатларда бошқа умумлашган даромад таркибида тақдим этилади.

131. Агар, қоида тариқасида, бир даврда бошқа умумлашган даромад таркибига киритилган даромадлар ва харажатларни келгуси даврлардан бирида ҳисоботнинг фойда ёки зарар қисмига қайта таснифлаш натижасида ҳисоботнинг фойда ёки зарар қисми ушбу келгуси давр учун корхонанинг молиявий натижалари ҳақида янада ўринли ёки ҳаққоний (ишончли) маълумот тақдим этса, бундай қайта таснифлаш амалга оширилади.

МҲМСда бошқа умумлашган даромад таркибида ҳисобга олинган даромад ва харажатларни кейинчалик қайта таснифлаш рухсат этилган ёки талаб қилинган ҳолатлар белгиланиши мумкин.

2-§. Ўзаро ҳисоб-китоб

132. Ташкилот томонидан актив ва мажбурият алоҳида ҳисоб бирлиги сифатида тан олинганда ва баҳоланганда, шунингдек улар молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда бирлаштирилган ҳолда ягона нетто қийматда акс эттирилганда ўзаро ҳисоб-китоб рўй беради.

Ўзаро ҳисоб-китоб фарқли моддаларни биргаликда таснифлаганлиги сабабли муайян МҲМСда талаб этилган ёки рухсат этилган ҳоллардан ташқари ҳолларда ўринли ҳисобланмайди.

3-§. Хусусий капитални таснифлаш

133. Агар ташкилотнинг хусусий капиталига нисбатан талаб қилиш ҳуқуқлари турли хусусиятларга эга бўлса, фойдали маълумот тақдим этиш учун мазкур талаб қилиш ҳуқуқларини алоҳида таснифлаш зарур бўлиши мумкин.

134. Агар хусусий капитал компонентларининг айримларига нисбатан қонунчилик талаблари қўлланилса, фойдали маълумот тақдим этиш учун ушбу компонентларни алоҳида таснифлаш зарур бўлиши мумкин.

4-§. Жамлаш

135. Жамлаш умумий хусусиятларга эга ва айни бир синфга кирувчи активлар, мажбуриятлар, хусусий капитал, даромадлар ёки харажатлар моддаларини бирлаштириш жараёнидир.

136. Жамлаш катта ҳажмдаги тафсилотларни умумлаштириш ҳисобига маълумотнинг фойдалилигини оширади.

Жамлаш жараёнида ушбу маълумотларнинг бир қисми етарли даражада очиқланмаслиги (яширилиши) эҳтимоли мавжуд.

Аҳамиятсиз тафсилотларнинг катта ҳажми ёки ортиқча жамлаш натижасида ўринли маълумот етарли даражада очиқланмай (яшириниб) қолмаслиги учун жамлашда мувозанатни таъминлаш зарур.

Вазир Д. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 6 май,

362 -сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 11.06.2026 й., 10/26/3854/0584-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining

buyrugʻi

KONSEPTUAL ASOSLARI

Moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning konseptual asoslarini tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 15-sentabrdagi PQ-282-son “Moliyaviy hisob tizimini xalqaro talab va standartlarga muvofiq takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning konseptual asoslari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 131-son “Moliyaviy hisobotni tayyorlash va taqdim etish uchun konseptual asosni tasdiqlash haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 3530, 2024-yil 12-iyul) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 13.07.2024-y., 10/24/3530/0506-son) oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq 2027-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2026-yil 6-maydagi 362-son buyrugʻiga ILOVA

Moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning

Ushbu Moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning konseptual asoslari (bundan buyon matnda Konseptual asos deb yuritiladi) mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar Oʻzbekiston Respublikasida faoliyat yuritayotgan yuridik shaxslar (bundan Jamoat ahamiyatiga ega tashkilotlar va budjet tashkilotlari mustasno) (bundan buyon matnda tashkilot deb yuritiladi) tomonidan tuziladigan va taqdim etiladigan moliyaviy hisobotning maqsadini ifodalaydi hamda moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim etishning asosiy tamoyillarini belgilaydi.

1-bob. Konseptual asosning maqsadi va maqomi

1. Mazkur Konseptual asosning maqsadi quyidagilarga yordam berishdan iborat:

buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot tizimini tartibga soluvchi davlat organi Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga — izchil konsepsiyalarga asoslangan Moliyaviy hisobotning milliy standartlarini (bundan buyon matnda MHMS deb yuritiladi) ishlab chiqish va qayta koʻrib chiqishda;

moliyaviy hisobotni tayyorlovchi shaxslarga — muayyan operatsiya yoki boshqa hodisaga nisbatan qoʻllanadigan standart mavjud boʻlmaganda yoki muayyan standartda hisob usullaridan birini hisob siyosatida tanlashga ruxsat berilgan taqdirda izchil hisob siyosatini ishlab chiqishda;

boshqa foydalanuvchilarga — MHMSni tushunish, sharhlash va tahlil qilishda.

2. Ushbu Konseptual asos MHMS hisoblanmaydi va undagi qoidalar buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotning alohida bir standartidan yoki standart talabidan ustuvor hisoblanmaydi.

3. Mazkur Konseptual asos va MHMS oʻrtasida ziddiyatlar yuzaga kelganda MHMS talablari qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi MHMSni ishlab chiqishda mazkur Konseptual asosdan foydalanadi hamda Konseptual asos bilan MHMS oʻrtasida ziddiyatlar yuzaga kelsa, ushbu ziddiyatlarni bartaraf etish choralarini koʻradi.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi MHMSni qoʻllash amaliyotidan kelib chiqib, ushbu Konseptual asosni qayta koʻrib chiqishi mumkin.

2-bob. Umumiy maqsaddagi moliyaviy hisobotning maqsadi

5. Umumiy maqsaddagi moliyaviy hisobot mavjud va potensial investorlar, qarz beruvchilar va boshqa kreditorlarga hisobot beruvchi tashkilot toʻgʻrisida mazkur tashkilotni resurslar bilan taʼminlash toʻgʻrisida qarorlar qabul qilishda foydali boʻladigan moliyaviy maʼlumotni taqdim etishga qaratilgan boʻladi.

6. Mazkur Konseptual asosning 5-bandida nazarda tutilgan maʼlumot quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tashkilotning iqtisodiy resurslari, ushbu tashkilotga nisbatan talab qilish huquqlari hamda mazkur resurslar va talab qilish huquqlaridagi oʻzgarishlar;

tashkilot rahbariyati va boshqaruv organi tomonidan tashkilotning iqtisodiy resurslaridan foydalanish boʻyicha zimmasiga yuklatilgan vazifalarning qay darajada oqilona va samarali bajarilganligi.

7. Moliyaviy hisobot iqtisodiy hodisalarni aks ettirishda koʻp hollarda baholashlar, mulohazalar va modellarga asoslanadi.

Konseptual asos bunday baholashlar, mulohazalar va modellar negizidagi tamoyillarni belgilaydi.

8. Quyidagilar mazkur Konseptual asosning asosiy jihatlari hisoblanadi:

moliyaviy hisobotning maqsadi;

moliyaviy hisobotning sifat tavsiflari;

hisobot beruvchi tashkilot tushunchasi;

moliyaviy hisobotlarning elementlarini taʼriflash;

moliyaviy hisobotlarning elementlarini tan olish (bundan buyon matnda tan olish deb yuritiladi), baholash, hisobdan chiqarish, taqdim etish hamda maʼlumotlarni yoritib berish.

9. Umumiy maqsaddagi moliyaviy hisobotlar hisobot beruvchi tashkilotning iqtisodiy resurslari va ushbu tashkilotga nisbatan talab qilish huquqlari toʻgʻrisidagi maʼlumotdan iborat boʻlgan hisobot beruvchi tashkilotning moliyaviy holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taʼminlaydi.

Moliyaviy hisobotlar hisobot beruvchi tashkilotning iqtisodiy resurslari va ushbu tashkilotga nisbatan talab qilish huquqlarini oʻzgartiradigan operatsiyalar va boshqa hodisalarning taʼsirlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni ham taʼminlaydi.

Mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida koʻrsatilgan maʼlumotlar foydalanuvchilar tomonidan tashkilotning kelgusi sof pul oqimlarining summasi, muddati va noaniqligi boʻyicha oʻz baholariga asoslangan holda qarorlar qabul qilish va kutilmalarni shakllantirishda foydalaniladi.

10. Moliyaviy hisobotlar hisobot beruvchi tashkilotning rahbariyati tomonidan ushbu tashkilotning iqtisodiy resurslaridan foydalanish boʻyicha oʻz masʼuliyati qay darajada oqilona va samarali bajarilganligini koʻrsatadi. Bu esa oʻz navbatida foydalanuvchilarga mazkur resurslarni masʼuliyatli boshqarish boʻyicha hisobot beruvchi tashkilotning rahbariyati faoliyatini baholashga yordam beradi.

3-bob. Foydali moliyaviy maʼlumotning sifat tavsiflari

11. Moliyaviy maʼlumot foydali boʻlishi uchun oʻrinli boʻlishi hamda oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan maʼlumotni haqqoniy (ishonchli) taqdim etishi lozim. Moliyaviy maʼlumotning qiyoslanuvchanligi, tekshiriluvchanligi, oʻz vaqtida taqdim etilganligi hamda tushunarliligi uning foydaliligini oshiradi.

12. Fundamental sifat tavsiflari oʻrinlilik va haqqoniy (ishonchli) taqdim etishdan iborat.

13. Qiyoslanuvchanlik, tekshiriluvchanlik, oʻz vaqtida taqdim etish va tushunarlilik oʻrinli va haqqoniy (ishonchli) taqdim etishni taʼminlaydigan hamda maʼlumotning foydaliligini oshiradigan sifat tavsiflari hisoblanadi.

Muayyan bir operatsiyani taqdim etishning ikki xil usuli mavjud boʻlsa hamda har ikki usul ham operatsiya boʻyicha maʼlumotni oʻrinli va haqqoniy (ishonchli) taqdim qilsa, maʼlumotning foydaliligini oshiradigan sifat tavsiflari bunday operatsiyani ikki xil usuldan qay biri orqali aks ettirish lozimligini aniqlashga yordam beradi.

14. Maʼlumotning foydaliligini oshiradigan sifat tavsiflari imkon qadar toʻliq qoʻllanilishi lozim.

Agar maʼlumot oʻrinli boʻlmasa yoki oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan maʼlumotni haqqoniy taqdim etmasa, maʼlumotning foydaliligini oshiradigan sifat tavsiflari alohida yoki guruh sifatida maʼlumotni foydali qila olmaydi.

1-§. Oʻrinlilik

15. Oʻrinli moliyaviy maʼlumot foydalanuvchilar tomonidan qabul qilinadigan qarorlarga taʼsir koʻrsata oladi.

Agar moliyaviy maʼlumot prognoz qiymati yoki tasdiqlash qiymati yoxud har ikkisiga ega boʻlsa, u qarorlarga ahamiyatli taʼsir koʻrsata oladi.

Agar foydalanuvchilar tomonidan moliyaviy maʼlumotdan kelgusi natijalarni prognoz qilish uchun foydalanish mumkin boʻlsa, u prognoz qiymatiga ega boʻladi.

Agar moliyaviy maʼlumot ilgari amalga oshirilgan baholashlar toʻgʻrisida mulohaza qilish (ularni tasdiqlash yoki oʻzgartirish) imkonini bersa, u tasdiqlash qiymatiga ega boʻladi.

16. Agar moliyaviy maʼlumotni tushirib qoldirish, notoʻgʻri koʻrsatish yoki yetarli darajada ochiqlamaslik (yashirish) umumiy maqsaddagi moliyaviy hisobotlarning asosiy foydalanuvchilari tomonidan muayyan hisobot beruvchi tashkilot toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlaydigan moliyaviy hisobot asosida qabul qilinadigan qarorlarga sezilarli tarzda taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, bunday maʼlumot muhim hisoblanadi.

Bunda, muhimlik maʼlum bir tashkilotning hisoboti kontekstidagi maʼlumot taalluqli boʻlgan moddalarning tavsifi yoki qiymati yoxud har ikkisidan kelib chiqqan holda aniqlanadigan oʻrinlilikning tashkilotga xos boʻlgan jihati hisoblanadi.

2-§. Haqqoniy (ishonchli) taqdim etish

17. Moliyaviy maʼlumot foydali boʻlishi uchun oʻrinli iqtisodiy hodisalarni namoyon qilishdan tashqari oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan iqtisodiy hodisalarning mohiyatini toʻgʻri va haqqoniy (ishonchli) taqdim etishi lozim.

Iqtisodiy hodisaning mohiyati va uning huquqiy shakli bir xil boʻladi. Agar ular farq qilsa, faqat huquqiy shakli toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etish iqtisodiy hodisani haqqoniy (ishonchli) taqdim etmaydi.

18. Moliyaviy maʼlumotni haqqoniy (ishonchli) taqdim etishni taʼminlash maqsadida mazkur maʼlumot toʻliq, betaraf va xatolardan xoli tarzda aks ettirilishi lozim.

19. Toʻliq aks ettirish foydalanuvchining aks ettirilayotgan iqtisodiy hodisani, shu jumladan barcha izohlar (tushuntirishlar) va tavsiflarni tushunishi uchun zarur boʻlgan barcha maʼlumotni oʻz ichiga olish hisoblanadi.

20. Betaraf aks ettirish moliyaviy maʼlumotni tanlash yoki taqdim etishda noxolislik boʻlmasligini anglatadi.

Betaraflik ehtiyotkorlik (“ prudence ”) bilan mustahkamlanadi. Ehtiyotkorlik noaniq sharoitlarda mulohazalardan foydalanishda ehtiyotkor boʻlishdir.

Ehtiyotkorlikni qoʻllash aktivlar va daromadlarni oshirib koʻrsatmaslik hamda majburiyatlar va xarajatlarni kamaytirib koʻrsatmaslikni anglatadi. Ehtiyotkorlikni qoʻllash orqali aktivlar yoki daromadlarning kamaytirilishiga yoxud majburiyatlar yoki xarajatlarning oshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Bunda, mazkur bandning uchinchi xatboshisida nazarda tutilgan notoʻgʻri aks ettirishlar kelgusi davrlarda daromadlar yoki xarajatlarning oshirib yoki kamaytirib koʻrsatilishiga olib kelishi mumkin.

21. Xatolardan xoli boʻlish iqtisodiy hodisaning tavsifida xatolar yoki maʼlumotning tushirib qoldirilishi mavjud emasligini hamda taqdim etilgan maʼlumotni olish uchun foydalanilgan jarayon xatosiz tanlangani va qoʻllanganini anglatadi.

3-§. Qiyoslanuvchanlik

22. Moliyaviy maʼlumot foydali va mazmunli boʻlishi uchun hisobot beruvchi tashkilotning bir hisobot davridagi maʼlumoti boshqa hisobot davridagi maʼlumoti bilan yoki boshqa tashkilotning shu kabi maʼlumoti bilan qiyoslanadigan boʻlishi kerak.

23. Qiyoslanuvchanlik foydalanuvchilarga moddalar oʻrtasidagi oʻxshash va farqli jihatlarni aniqlash hamda tushunish imkonini beradigan sifat tavsifi hisoblanadi.

Izchillik aynan bir xil moddalarga nisbatan bitta tashkilot doirasida turli davrlarda yoki turli tashkilotlarga nisbatan bir davrda aynan bir xil usullardan foydalanishni nazarda tutadi.

Bir xil iqtisodiy hodisaga muqobil hisobga olish usullari qoʻllangan taqdirda qiyoslanuvchanlik kamayadi.

4-§. Tekshiriluvchanlik

24. Tekshiriluvchanlik maʼlumot oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan iqtisodiy hodisani haqqoniy (ishonchli) taqdim etishiga foydalanuvchilarni ishontirishga yordam beradi.

Agar biror maʼlumotdan xabardor shaxslar hamda ushbu maʼlumot boʻyicha turli mustaqil kuzatuvchilar aniq kelishuvga kela olmasa, biroq ushbu maʼlumot tekshiriluvchan boʻlsa, ular maʼlumotning haqqoniy (ishonchli) ekanligi boʻyicha umumiy fikrga kela oladi.

Miqdoriy maʼlumot tekshiriluvchan boʻlishi uchun yagona mumkin boʻlgan hisob bahosini namoyon etishi shart emas. Mumkin boʻlgan qiymatlar koʻlami va ular bilan bogʻliq ehtimolliklar ham tekshiriluvchan boʻlishi mumkin.

5-§. Oʻz vaqtida taqdim etish

25. Oʻz vaqtida taqdim etish qaror qabul qiluvchi shaxslar ular tomonidan qabul qilinadigan qarorlarga taʼsir koʻrsatish imkoniyati mavjud boʻlgan paytda maʼlumotga ega boʻlishini anglatadi.

Maʼlumotning foydaliligi, qoida tariqasida, uning muddati oʻtgan sari kamayib boradi. Ayrim maʼlumotlar muayyan foydalanuvchilar uchun trendlarni aniqlash va baholash maqsadida hisobot davri yakunlangandan keyin ham uzoq vaqt davomida oʻz vaqtida taqdim etilgan deb hisoblanishi mumkin.

6-§. Tushunarlilik

26. Maʼlumotlar tushunarli boʻlishi uchun ular tasniflangan, tizimlashtirilgan hamda aniq va qisqa taqdim etilishi lozim.

4-bob. Moliyaviy hisobotlar va hisobot beruvchi tashkilot

1-§. Moliyaviy hisobotlarning maqsadi va tarkibi

27. Moliyaviy hisobotlarning maqsadi hisobot beruvchi tashkilotning iqtisodiy resurslarini masʼuliyatli boshqarish boʻyicha ushbu tashkilot rahbariyatining faoliyatini hamda hisobot beruvchi tashkilotning kelgusidagi sof pul mablagʻlari kirimining ehtimolini baholashda moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun foydali boʻladigan hisobot beruvchi tashkilotning aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlari toʻgʻrisidagi moliyaviy maʼlumotni taqdim etishdan iborat.

28. Mazkur Konseptual asosning 27-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlar quyidagilar orqali taqdim etiladi:

a) aktivlar, majburiyatlar va xususiy kapital tan olinadigan moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot;

b) daromadlar va xarajatlar tan olinadigan moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar);

d) quyidagilar toʻgʻrisidagi maʼlumot taqdim etiladigan va yoritib beriladigan hisobotlar va izohlarda:

tan olingan aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar va xarajatlar, shu jumladan ularning tavsifi va ushbu tan olingan aktivlar va majburiyatlar asosida yuzaga keladigan risklar;

tan olinmagan aktivlar va majburiyatlar, shu jumladan ularning tavsifi va ular asosida yuzaga keladigan risklar;

pul oqimlari;

tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlari egalarining badallari va ushbu shaxslarga taqsimotlar;

taqdim etilgan yoki yoritib berilgan summalarni baholashda foydalanilgan usullar, farazlar va mulohazalar, shuningdek ushbu usullar, farazlar va mulohazalardagi oʻzgarishlar.

29. Moliyaviy hisobotlar mavjud yoki potensial investorlar, qarz beruvchilar yoxud boshqa kreditorlarning nuqtayi nazaridan emas, umumiy holatdagi hisobot beruvchi tashkilotning nuqtayi nazaridan koʻrib chiqiladigan operatsiyalar va boshqa hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etadi.

2-§. Hisobot davri

30. Moliyaviy hisobotlar muayyan vaqt davriga (hisobot davriga) nisbatan tayyorlanadi va quyidagilar toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etadi:

hisobot davrining oxirgi sanasida yoki hisobot davri mobaynida mavjud boʻlgan aktivlar va majburiyatlar, shu jumladan, tan olinmagan aktivlar va majburiyatlar hamda xususiy kapital toʻgʻrisida;

hisobot davri uchun daromadlar va xarajatlar toʻgʻrisida.

31. Moliyaviy hisobotlar foydalanuvchilarga ulardagi oʻzgarishlar va trendlarni aniqlash va baholashga yordam berish maqsadida kamida bitta oldingi davr uchun qiyosiy maʼlumotni taqdim etadi, bundan MHMSni birinchi marta qoʻllash uchun boshqacha tartib talab etilgan yoki ruxsat berilgan holatlar mustasno.

32. Kelgusi operatsiyalar va boshqa kelgusi hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumot (prognoz maʼlumot) quyidagi shartlar asosida moliyaviy hisobotlarda aks ettiriladi:

hisobot beruvchi tashkilotning hisobot davri oxiridagi yoki hisobot davri mobaynidagi aktivlari va majburiyatlari, shu jumladan, tan olinmagan aktiv va majburiyatlari yoki hisobot davriga oid daromadlari va xarajatlari, shuningdek xususiy kapitaliga doir maʼlumotga tegishli boʻlsa;

moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun foydali boʻlsa.

Moliyaviy hisobotlar hisobot beruvchi tashkilot rahbariyatining ushbu tashkilotga nisbatan kutilmalari va strategiyasi toʻgʻrisidagi tushuntirish materiallari kabi boshqa turdagi prognoz maʼlumotlarni oʻz ichiga olmaydi.

3-§. Faoliyatning uzluksizligi farazi

33. Moliyaviy hisobotlar, qoida tariqasida, hisobot beruvchi tashkilot oʻz faoliyatini uzluksiz amalga oshirishi va yaqin kelajakda uni amalga oshirishda davom ettirishi toʻgʻrisidagi faraz asosida tayyorlanadi. Bunda, hisobot beruvchi tashkilotning oʻz faoliyatini tugatish yoki oʻzining tadbirkorlik faoliyatini toʻxtatish niyati va zarurati mavjud emasligi faraz qilinadi.

Agarda tashkilotning oʻz faoliyatini tugatish yoki oʻzining tadbirkorlik faoliyatini toʻxtatish niyati yoki zarurati mavjud boʻlsa, moliyaviy hisobotlarni faoliyatning uzluksizligi farazidan boshqa asosda tayyorlash talab qilinishi mumkin. Bunda, moliyaviy hisobotlarda foydalanilgan asos tavsiflanadi.

4-§. Hisobot beruvchi tashkilot

34. Hisobot beruvchi tashkilot — bu moliyaviy hisobotlarni tayyorlashi shart boʻlgan yoki uni tayyorlash toʻgʻrisida mustaqil qaror qabul qiladigan tashkilot. Hisobot beruvchi tashkilot bitta tashkilotni yoki bir nechta tashkilotlarni oʻz ichiga olishi mumkin.

35. Bitta tashkilot (bosh tashkilot) boshqa tashkilot (shuʼba tashkilot) ustidan nazoratga ega boʻlishi mumkin. Agar hisobot beruvchi tashkilot bosh tashkilotni hamda uning shuʼba tashkilotini oʻz ichiga olsa, ushbu hisobot beruvchi tashkilotning moliyaviy hisobotlari konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobot boʻladi.

Agar hisobot beruvchi tashkilot faqat bosh tashkilotning oʻzidan iborat boʻlsa, ushbu hisobot beruvchi tashkilotning moliyaviy hisobotlari konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobot boʻladi.

36. Agar hisobot beruvchi tashkilot “bosh tashkilot-shuʼba tashkilot” munosabatlari bilan bogʻlanmagan ikki yoki undan ortiq tashkilotlarni oʻz ichiga olsa, hisobot beruvchi tashkilotning ushbu moliyaviy hisobotlari kombinatsiyalashgan moliyaviy hisobot boʻladi.

5-§. Konsolidatsiyalashgan va konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobotlar

37. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar yagona hisobot beruvchi tashkilot sifatida bosh tashkilot va uning shuʼba tashkilotlarining aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlari toʻgʻrisida maʼlumotni taqdim etadi. Mazkur maʼlumot bosh tashkilotning mavjud va potensial investorlari, qarz beruvchilari va boshqa kreditorlari uchun bosh tashkilotga kelgusidagi sof pul mablagʻlari kirimining ehtimolini baholashda foydali hisoblanadi.

38. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlar muayyan shuʼba tashkilotning aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlari toʻgʻrisida alohida maʼlumot taqdim etish uchun moʻljallanmagan. Shuʼba tashkilotning moliyaviy hisobotlari bunday maʼlumotni taʼminlaydi.

39. Bosh tashkilotning konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobotlari faqat bosh tashkilotning aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlari toʻgʻrisida maʼlumot taqdim etish uchun moʻljallangan.

40. Konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobotlarda taqdim etiladigan maʼlumot, qoida tariqasida, bosh tashkilotning mavjud va potensial investorlari, qarz beruvchilari va boshqa kreditorlarining maʼlumotga boʻlgan ehtiyojlarini qanoatlantirish uchun yetarli boʻlmaydi. Konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotni tuzish talab etiladigan hollarda konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobot konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotning oʻrnini bosa olmaydi.

Bosh tashkilotdan konsolidatsiyalashgan moliyaviy hisobotlarga qoʻshimcha ravishda konsolidatsiyalashmagan moliyaviy hisobotlarni tayyorlash talab etilishi yoki bosh tashkilot ularni oʻz ixtiyoriga koʻra tayyorlashi mumkin.

5-bob. Moliyaviy hisobotlarning elementlari

41. Moliyaviy hisobotlar moliyaviy natijalarni va boshqa xoʻjalik operatsiyalarini “moliyaviy hisobotlarning elementlari” deb nomlanuvchi iqtisodiy tavsiflarga muvofiq alohida moddalarga guruhlab aks ettiradi.

Aktivlar, majburiyatlar va xususiy kapital hisobot beruvchi tashkilotning moliyaviy holatini aniqlash bilan bogʻliq elementlar hisoblanadi. Daromadlar va xarajatlar hisobot beruvchi tashkilot faoliyatining moliyaviy natijalarini aniqlash bilan bogʻliq elementlar hisoblanadi.

1-§. Aktivlar

42. Aktivlar — tashkilot tomonidan oldingi hodisalar natijasida nazorat qilinadigan mavjud iqtisodiy resurs. Iqtisodiy resurs bu iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega boʻlgan huquq hisoblanadi.

43. Iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega huquqlar turli shakllarga ega boʻlishi mumkin, shu jumladan:

tashkilotga nisbatan boshqa tomonning majburiyatiga muvofiq keladigan huquqlar. Bunga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:

pul mablagʻlarini olish huquqlari;

tovarlar yoki xizmatlarni olish huquqlari;

iqtisodiy resurslarni boshqa tomon bilan manfaatli shartlarda ayirboshlash huquqlari;

boshqa tomonning iqtisodiy resursni oʻtkazish majburiyatidan kelib chiqadigan muayyan kelgusi hodisa roʻy bergan taqdirda olinadigan nafga boʻlgan huquqlar;

tashkilotga nisbatan boshqa tomonning majburiyatiga muvofiq kelmaydigan huquqlar. Bunga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:

asosiy vositalarning obyektlari yoki zaxiralar kabi jismoniy obyektlarga boʻlgan huquqlar;

intellektual mulkdan foydalanish huquqi.

44. Iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega aksariyat huquqlar shartnoma shartlari, qonunchilik talablari yoki shularga oʻxshash vositalar orqali yuzaga keladi. Masalan, tashkilot jismoniy obyektga egalik qilish yoki uni ijaraga olish, qarz instrumenti yoki ulushli instrumentga egalik qilish yoxud roʻyxatdan oʻtkazilgan patentga egalik qilish orqali iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega huquqlarga ega boʻlishi mumkin.

Tashkilot quyidagi usullar orqali ham iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega huquqlarga ega boʻlishi mumkin:

omma uchun ochiq boʻlmagan nou-xauni sotib olish yoki yaratish;

hisobot beruvchi tashkilotga nisbatan boshqa tomonning odatiy amaliyoti, eʼlon qilingan siyosati yoki aniq bayonotlariga zid ravishda harakat qilish uchun amaliy imkoniyat mavjud boʻlmagan holatda boshqa tomonda yuzaga keladigan majburiyat.

45. Ayrim tovarlar yoki xizmatlar bir paytda olinadi va isteʼmol qilinadi. Bunda, tashkilotning bunday tovarlar yoki xizmatlar bilan bogʻliq iqtisodiy naflarni olishga boʻlgan huquqi tashkilot tomonidan ushbu tovarlar yoki xizmatlarni isteʼmol qilish paytiga qadar qisqa muddat mobaynida mavjud boʻladi.

46. Tashkilotning iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega barcha huquqlari ham ushbu tashkilotning aktivlari hisoblanmaydi. Bunday huquqlar tashkilotning aktivlari hisoblanishi uchun quyidagi ikkita shartga javob berishi lozim:

huquqlar barcha boshqa tomonlar uchun mavjud iqtisodiy naflar keltirishidan tashqari tashkilot uchun iqtisodiy naflar keltirish potensialiga ega boʻlishi lozim;

tashkilot tomonidan nazorat qilinishi lozim.

Ahamiyatli sarflarsiz barcha tomonlar foydalanishi uchun mavjud iqtisodiy naflar yaratish potensialiga ega huquqlar (masalan, hamma foydalanishi mumkin boʻlgan yoʻl yoki nou-xaudan foydalanish huquqi) ularga ega boʻlgan tashkilot uchun aktivlar hisoblanmaydi.

47. Iqtisodiy resurs tashkilotga huquqlar berish yoki quyidagi harakatlardan bittasi yoki bir nechtasini amalga oshirish imkoniyatini taʼminlash hisobiga tashkilot uchun iqtisodiy naflar yaratishi mumkin:

a) shartnomaviy pul oqimlarini yoki boshqa iqtisodiy resursni olish;

b) hisobot beruvchi tashkilotga nisbatan boshqa tomon bilan foydali shartlarda iqtisodiy resurslarni ayirboshlash;

d) quyidagilar orqali pul mablagʻlarining kirimini taʼminlash yoki pul mablagʻlarining chiqimini oldini olish:

mazkur iqtisodiy resursdan alohida tarzda yoki boshqa iqtisodiy resurslar bilan birgalikda tovarlarni ishlab chiqarish yoki xizmatlar koʻrsatish uchun foydalanish;

mazkur iqtisodiy resursdan boshqa iqtisodiy resurslar qiymatini oshirish uchun foydalanish;

mazkur iqtisodiy resursni boshqa tomonga ijaraga berish;

e) mazkur iqtisodiy resursni sotish natijasida pul mablagʻlarini yoki boshqa iqtisodiy resurslarni olish;

f) mazkur iqtisodiy resursni oʻtkazish yoʻli bilan majburiyatni soʻndirish.

48. Mazkur Konseptual asosning 46-bandi uchinchi xatboshisiga muvofiq nazorat iqtisodiy resursni tashkilot bilan bogʻlaydi.

Nazoratning mavjudligini baholash tashkilot tomonidan hisobga olinishi lozim boʻlgan iqtisodiy resursni identifikatsiyalashga yordam beradi.

49. Agar tashkilot iqtisodiy resursdan foydalanish usulini boshqarish va iqtisodiy resurs keltirishi mumkin boʻlgan iqtisodiy naflarni olish boʻyicha joriy imkoniyatga ega boʻlsa, tashkilot iqtisodiy resursni nazorat qiladi.

Nazorat tashkilotga nisbatan boshqa tomonlarning iqtisodiy resursdan foydalanish usulini boshqarishi va ushbu iqtisodiy resursdan iqtisodiy naflar olishiga toʻsqinlik qilish boʻyicha joriy imkoniyatni oʻz ichiga oladi. Agar bir tomon iqtisodiy resursni nazorat qilsa, hech qanday boshqa tomon uni nazorat qilmaydi.

50. Agar tashkilot iqtisodiy resursdan oʻz faoliyatida foydalanish yoki boshqa tomonga iqtisodiy resursdan oʻz faoliyatida foydalanishga ruxsat berish huquqiga ega boʻlsa, tashkilot iqtisodiy resursdan foydalanish usulini boshqarish boʻyicha joriy imkoniyatga ega boʻladi.

2-§. Majburiyatlar

51. Majburiyatlar — tashkilotning oldingi hodisalar natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy resursni oʻtkazish boʻyicha mavjud javobgarligi.

52. Majburiyat mavjud boʻlishi uchun quyidagi uchta mezonlarning barchasi bajarilishi lozim:

tashkilotda javobgarlik mavjud boʻlishi;

mazkur javobgarlik iqtisodiy resursni oʻtkazishdan iborat boʻlishi;

mazkur javobgarlik oldingi hodisalar natijasida yuzaga kelgan boʻlishi.

53. Javobgarlik tashkilot uni oldini olishga amaliy imkoniyati boʻlmagan burch (masʼuliyat) hisoblanadi hamda har doim boshqa tomon(lar) oldida yuzaga keladi. Bunda, boshqa tomon(lar) jismoniy shaxs, tashkilot, jismoniy shaxslar (tashkilotlar) guruhi yoki jamiyat boʻlishi mumkin.

Javobgarlik qaysi tomon(lar)ning oldida yuzaga kelganligini aniq bilish talab etilmaydi.

54. Aksariyat javobgarliklar shartnoma, qonunchilik talablari yoki shularga oʻxshash vositalarning mavjudligi tufayli yuzaga keladi hamda tashkilotning javobgarligi boʻyicha manfaatdor tomon(lar) yuridik jihatdan himoyalangan hisoblanadi.

Agar tashkilotda shakllangan doimiy amaliyot, eʼlon qilingan siyosat yoki aniq bayonotlarga nomuvofiq harakat qilishning amaliy imkoniyati mavjud boʻlmasa, tashkilotning bunday doimiy amaliyoti, eʼlon qilingan siyosati yoki aniq bayonotlari tufayli ham javobgarliklar yuzaga kelishi mumkin. Bunday vaziyatlarda yuzaga keladigan javobgarlik konstruktiv javobgarlik hisoblanishi mumkin.

55. Iqtisodiy resursni oʻtkazish javobgarligi mezoniga javob berish uchun javobgarlik tashkilotdan iqtisodiy resursni boshqa tomon(lar)ga oʻtkazishni talab qilish potensialiga ega boʻlishi lozim. Bunday potensial mavjud boʻlishi uchun tashkilotdan iqtisodiy resursni oʻtkazish talab etilishi aniq yoki yuqori ehtimolli boʻlishi shart emas.

Iqtisodiy resursni oʻtkazish faqat kelgusida yuz berishi noaniq boʻlgan muayyan hodisa sodir boʻlgan taqdirda talab etilishi mumkin.

56. Iqtisodiy resursni oʻtkazish javobgarliklariga quyidagilar misol boʻladi:

pul mablagʻlarini toʻlash;

tovarlarni oʻtkazish yoki xizmatlar koʻrsatish;

iqtisodiy resurslarni boshqa tomon bilan foydali boʻlmagan shartlarda ayirboshlash;

iqtisodiy resursni muayyan noaniq kelgusi hodisa roʻy bergan taqdirda oʻtkazish;

agar moliyaviy instrument tashkilotga iqtisodiy resursni oʻtkazish majburiyatini yuklasa, bunday moliyaviy instrumentni chiqarish.

57. Iqtisodiy resursni uni olish huquqiga ega boʻlgan tomonga oʻtkazish javobgarligini bajarish oʻrniga tashkilot quyidagi qaror(lar)ni qabul qilishi mumkin:

javobgarlikni undan ozod qilish toʻgʻrisida muzokaralar olib borish yoʻli bilan soʻndirish;

javobgarlikni uchinchi tomonga oʻtkazish;

iqtisodiy resursni oʻtkazish boʻyicha javobgarlikni yangi bitim tuzish yoʻli bilan boshqa javobgarlikka almashtirish.

58. Agar tashkilot tomonidan iqtisodiy naflar olinganligi yoki boshqa harakat amalga oshirilganligi natijasida tashkilot iqtisodiy resursni oʻtkazsa yoki oʻtkazishiga toʻgʻri kelsa, mavjud javobgarlik oldingi hodisalar natijasida yuzaga kelgan hisoblanadi.

59. Olingan iqtisodiy naflarga tovarlar yoki xizmatlarni kiritish mumkin. Bajarilgan harakat tadbirkorlik faoliyatining muayyan turini amalga oshirish yoki muayyan bozorda operatsiyalarni amalga oshirishni oʻz ichiga olishi mumkin.

Agar iqtisodiy naflarni olish yoki harakatlarni bajarish muayyan vaqt mobaynida roʻy bersa, mavjud javobgarlik ushbu vaqt davomida shakllanishi (jamgʻarilishi) mumkin.

3-§. Aktiv va majburiyatga nisbatan hisob birligi hamda ijro etiladigan shartnoma

60. Hisob birligi tan olish mezonlari va baholash tamoyillari qoʻllanadigan huquq yoki huquqlar guruhi, javobgarlik yoki javobgarliklar guruhi yoxud huquqlar va javobgarliklar guruhidir.

61. Aktiv yoki majburiyatga nisbatan hisob birligini tanlash ushbu aktiv yoki majburiyatga hamda ularga bogʻliq daromadlar va xarajatlarga nisbatan tan olish mezonlari va baholash tamoyillari qay tarzda qoʻllanishini koʻrib chiqishda amalga oshiriladi.

Tan olish maqsadlarida bir hisob birligini va baholash maqsadlarida boshqa hisob birligini tanlash ham maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin.

62. Ijro etiladigan shartnoma tomonlarning hech biri shartnomada belgilangan javobgarliklarni bajarmagan yoki ikkala tomon ham oʻz javobgarliklarini teng tarzda qisman bajargan shartnoma yoki shartnomaning bir qismi hisoblanadi.

63. Ijro etiladigan shartnoma iqtisodiy resurslarni ayirboshlash boʻyicha jamlangan huquq va javobgarlikni belgilaydi. Ushbu jamlangan huquq va javobgarlik yagona aktiv yoki majburiyatni tashkil etadi.

Bunda, ayirboshlash shartlari hozirgi vaqtda foydali hisoblansa, tashkilot aktivga ega, ayirboshlash shartlari hozirgi vaqtda foydali hisoblanmasa, tashkilot majburiyatga ega boʻladi. Bunday aktiv yoki majburiyatni moliyaviy hisobotlarga kiritish mazkur aktiv yoki majburiyat uchun tanlangan tan olish mezonlari va baholash asoslariga, shu jumladan, agar qoʻllash mumkin boʻlsa, shartnomaning zarar keltiruvchanligini tekshirishga bogʻliq.

4-§. Xususiy kapital

64. Xususiy kapital tashkilotning barcha majburiyatlari chegirilgandan keyin uning aktivlaridagi qoldiq ulush hisoblanadi.

65. Tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlari tashkilotning barcha majburiyatlari chegirilgandan keyin uning aktivlaridagi qoldiq ulushga nisbatan talab qilish huquqlaridir.

Tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlari majburiyat taʼrifiga javob bermaydigan tashkilotga nisbatan talab qilish huquqlaridir. Bunday talab qilish huquqlari shartnoma, qonunchilik talablari yoki shularga oʻxshash vositalar asosida yuzaga kelishi mumkin hamda majburiyat taʼrifiga javob bermaydigan darajada quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tashkilot tomonidan chiqarilgan turli xil aksiyalar;

tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan boshqa talab qilish huquqini chiqarish boʻyicha ayrim javobgarliklari.

66. Tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlarining turli sinflari (oddiy aksiya, imtiyozli aksiya va boshqalar) ularning egalariga turli huquqlarni, shu jumladan tashkilotdan quyidagilarning barchasi yoki bir qismini olish huquqini taqdim etishi mumkin:

dividendlar, agar tashkilot muayyan shartlarga javob beradigan egalarga dividendlar toʻlash toʻgʻrisida qaror qabul qilsa;

tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlarini realizatsiya qilishdan tashkilot tugatilganda toʻliq miqdorda yoxud boshqa hodisalar munosabati bilan qisman pul mablagʻlari kirimi;

tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan boshqa talab qilish huquqlari.

5-§. Daromadlar va xarajatlar

67. Daromadlar xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalarining badallari bilan bogʻliq boʻlmagan tarzda xususiy kapitalning oshishiga olib keladigan aktivlarning oshishi yoki majburiyatlarning kamayishidir.

68. Xarajatlar xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalariga taqsimotlar bilan bogʻliq boʻlmagan tarzda xususiy kapitalning kamayishiga olib keladigan aktivlarning kamayishi yoki majburiyatlarning oshishidir.

69. Mazkur Konseptual asosning 67 va 68-bandlarida keltirilgan daromadlar va xarajatlarning taʼriflariga asosan xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalarining badallari daromadlar hamda xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalariga taqsimotlar xarajatlar hisoblanmaydi.

70. Daromadlar va xarajatlar tashkilot faoliyatining moliyaviy natijalari bilan bogʻliq boʻlgan moliyaviy hisobotlar elementlari hisoblanadi.

71. Turli operatsiyalar va boshqa hodisalar turli tavsiflarga ega daromadlar va xarajatlarning yuzaga kelishiga olib keladi. Bunda, turli tavsiflarga ega daromadlar va xarajatlar toʻgʻrisida maʼlumotni alohida taqdim etish moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilarga tashkilot faoliyatining moliyaviy natijalarini tushunishga yordam beradi.

6-bob. Moliyaviy hisobotlar elementlarini tan olish va hisobdan chiqarish

1-§. Tan olish jarayoni va mezonlari

72. Tan olish moliyaviy hisobotlar elementlaridan birining (aktiv, majburiyat, xususiy kapital, daromadlar yoki xarajatlar) taʼrifini qanoatlantiradigan moddani moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)ga kiritish uchun identifikatsiyalash jarayonidir.

Tan olish moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)dan birida moddani alohida yoki boshqa moddalar bilan birga soʻz bilan taʼriflash va pul summasi orqali aks ettirishni, shuningdek pul summasini mazkur hisobotning bir yoki bir nechta yakuniy koʻrsatkichlariga kiritishni nazarda tutadi.

Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda aktiv, majburiyat yoki xususiy kapitalning tan olinadigan qiymati “balans qiymati” deb ataladi.

73. Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot yoki moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar) tashkilotning tan olingan aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlarini moliyaviy maʼlumotning qiyoslanuvchan va tushunarli boʻlishiga qaratilgan tuzilmaviy umumlashtiruvchi shakllar yordamida aks ettiradi. Bunday umumlashtiruvchi shakllar tuzilmasining muhim xususiyati hisobotda tan olingan summalarning yakuniy koʻrsatkichlarga kiritilishi hamda qoʻllash mumkin boʻlgan hollarda ushbu hisobotda tan olingan moddalarning oʻzaro bogʻlovchi oraliq yakuniy koʻrsatkichlarga kiritilishi hisoblanadi.

74. Tan olish moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar) elementlari oʻrtasida bogʻlanishni quyidagi tarzda taʼminlaydi:

moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda hisobot davri boshida va oxirida aktivlarning umumiy qiymati majburiyatlarning umumiy qiymati chegirib tashlangan holda xususiy kapitalning umumiy qiymatiga teng boʻladi;

hisobot davri uchun xususiy kapitaldagi tan olingan oʻzgarishlar moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)da tan olingan xarajatlar chegirilgan daromadlar hamda xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalari foydasiga taqsimotlarni chegirgan holda xususiy kapitalga nisbatan talab qilish huquqlari egalari amalga oshirgan badallarni oʻz ichiga oladi.

75. Bir modda yoki uning balans qiymatidagi oʻzgarishni tan olish bir yoki bir nechta boshqa moddalarni yoxud ularning balans qiymatlaridagi oʻzgarishlarni tan olish yoki hisobdan chiqarishni talab qilganligi sababli moliyaviy hisobotlar oʻzaro bogʻliq hisoblanadi.

Daromadlarni tan olish quyidagilardan biri bilan bir vaqtda amalga oshiriladi:

aktivni dastlabki tan olish yoki aktivning balans qiymatining oshishi;

majburiyatni hisobdan chiqarish yoki majburiyatning balans qiymatining kamayishi.

Xarajatlarni tan olish quyidagilardan biri bilan bir vaqtda amalga oshiriladi:

majburiyatni dastlabki tan olish yoki majburiyatning balans qiymatining oshishi;

aktivni hisobdan chiqarish yoki aktivning balans qiymatining kamayishi.

76. Moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda faqat aktiv, majburiyat yoki xususiy kapital taʼrifiga javob beradigan moddalar tan olinadi.

Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)da faqat daromadlar yoki xarajatlar taʼrifiga javob beradigan moddalar tan olinadi.

Bunda, mazkur bandning birinchi va ikkinchi xatboshilarida nazarda tutilgan elementlardan birining taʼrifiga javob beradigan modda tan olinmasligi mumkin.

77. Tan olish mezonlariga javob beradigan moddani tan olmaslik boʻyicha xatolikni amaldagi hisob siyosatini yoritib berish yoki izohlar yoxud tushuntirish maʼlumotlari orqali tuzatib boʻlmaydi.

78. Aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar va xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumot moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun, qoida tariqasida, oʻrinli hisoblanadi.

Muayyan aktiv yoki majburiyatni tan olish hamda buning natijasida yuzaga keladigan daromadlar, xarajatlar yoki xususiy kapitaldagi oʻzgarishlarni tan olish oʻrinli maʼlumotni taʼminlamasligi mumkin. Bunday vaziyat aktiv yoki majburiyatning mavjudligi noaniq boʻlganda yoxud aktiv yoki majburiyat mavjud boʻlgan holda iqtisodiy naflar kelishi yoki chiqib ketishi ehtimolligi past boʻlganda yuz berishi mumkin.

Bunda, tan olish natijasida taqdim etiladigan maʼlumot oʻrinliligi toʻgʻrisidagi xulosaga boshqa omillar ham taʼsir qilishi mumkinligi sababli mazkur bandning ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan omillardan birining yoki har ikkisining mavjudligi bunday maʼlumot oʻrinli emas degan xulosaga avtomatik ravishda olib kelmaydi.

79. Ayrim hollarda aktiv yoki majburiyatning mavjudligi noaniq boʻlishi mumkin. Iqtisodiy naflarning kirib kelishi yoki chiqib ketishi ehtimolining pastligi hamda ehtimoliy natijalar koʻlamining nihoyatda kengligi bilan birga kuzatilishi mumkin boʻlgan bunday noaniqlik muayyan aktiv yoki majburiyatni tan olish oʻrinli maʼlumotni taqdim etmasligini anglatishi mumkin.

Tashkilot aktiv yoki majburiyatni tan olgan yoki tan olmagan boʻlishidan qatʼi nazar moliyaviy hisobotlarda ushbu aktiv yoki majburiyat bilan bogʻliq noaniqliklar toʻgʻrisida tushuntirish maʼlumotlarini taqdim etishi zarur boʻlishi mumkin.

80. Agar muayyan aktiv yoki majburiyatni tan olish oʻrinli maʼlumotni taqdim etishdan tashqari bunday aktiv yoki majburiyat hamda ularning natijasida yuzaga keladigan daromadlar, xarajatlar yoki xususiy kapital oʻzgarishining haqqoniy (ishonchli) taqdim etilishini taʼminlasa, bunday aktiv yoki majburiyatni tan olish oʻrinli hisoblanadi. Haqqoniy (ishonchli) taqdim etilishini taʼminlash toʻgʻrisidagi masala mazkur aktiv yoki majburiyat bilan bogʻliq baholash noaniqliklarining darajasi yoki boshqa omillarga bogʻliq boʻlishi mumkin.

81. Aktiv yoki majburiyatni tan olish uchun uning qiymatini baholash lozim. Baholashlar koʻp hollarda taxminiy hisoblashlarga asoslanadi hamda shu sababli baholash noaniqligiga ega boʻladi.

Asoslangan hisob baholaridan foydalanish moliyaviy maʼlumotni tayyorlashning muhim qismi hisoblanadi hamda agar bunday hisob baholari aniq va toʻgʻri tavsiflansa hamda tushuntirilsa, maʼlumotning foydaliligiga salbiy taʼsir koʻrsatmaydi.

82. Tan olish mezonlariga javob bermaydigan modda keyinchalik yuzaga kelgan holatlar yoki hodisalar natijasida tan olish mezonlariga javob berishi mumkin.

83. Aktiv yoki majburiyatning tan olinishi yoki olinmasligidan qatʼi nazar ularni haqqoniy (ishonchli) taqdim etish mazkur aktiv yoki majburiyatning mavjudligi yoki bahosi yoxud ushbu aktiv yoki majburiyat bilan bogʻliq yakuniy natija (ushbu aktiv yoki majburiyat boʻyicha yuzaga keladigan iqtisodiy naflarning kirimi yoki chiqimi summasi yoxud muddatlari) bilan bogʻliq noaniqliklar toʻgʻrisidagi tushuntirish maʼlumotlarining kiritilishini talab qilishi mumkin.

2-§. Moliyaviy hisobotlarning elementlarini hisobdan chiqarish

84. Moliyaviy hisobotlarning elementlarini hisobdan chiqarish (bundan buyon matnda hisobdan chiqarish deb yuritiladi) ilgari tan olingan aktiv yoki majburiyatni toʻliq yoki qisman tashkilotning moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotidan chiqarishdir.

Hisobdan chiqarish, qoida tariqasida, moliyaviy hisobotlarning elementi aktiv yoki majburiyatning taʼrifiga ortiq javob bermagan paytda roʻy beradi. Bunda:

aktivlarga nisbatan hisobdan chiqarish, qoida tariqasida, tashkilot ilgari tan olingan aktiv boʻyicha toʻliq yoki qisman nazoratni yoʻqotgan paytda roʻy beradi;

majburiyatlarga nisbatan hisobdan chiqarish, qoida tariqasida, tashkilotda ilgari tan olingan majburiyat boʻyicha toʻliq yoki qisman javobgarlik ortiq mavjud boʻlmagan paytda roʻy beradi.

85. Hisobdan chiqarishni aks ettirishga talablar quyidagi ikkita jihatni haqqoniy (ishonchli) taqdim etishga qaratiladi:

hisobdan chiqarishga olib kelgan operatsiya yoki boshqa hodisadan keyin saqlanib qolgan aktivlar va majburiyatlar (shu jumladan, mazkur operatsiya yoki boshqa hodisa doirasida xarid qilingan, qabul qilingan yoki yaratilgan aktivlar yoki majburiyatlar);

operatsiya yoki boshqa hodisa natijasida tashkilotning aktivlari va majburiyatlaridagi oʻzgarishlar.

86. Quyidagilar orqali moliyaviy hisobotlarning elementlari hisobdan chiqariladi:

amal qilish muddati oʻtgan yoki isteʼmol qilingan, olingan, bajarilgan yoki oʻtkazilgan aktivlar yoki majburiyatlarni hisobdan chiqarish, shuningdek hisobdan chiqarish natijasida yuzaga keladigan daromadlar yoki xarajatlarni tan olish;

saqlanib qolgan aktivlar yoki majburiyatlarni tan olishni davom ettirish.

87. Oʻtkazilgan komponentni hisobdan chiqarish natijasida saqlangan komponentga nisbatan hech qanday daromadlar yoki xarajatlar tan olinmaydi, bundan hisobdan chiqarish saqlangan komponentga nisbatan qoʻllanadigan baholash talablaridagi oʻzgarishga olib keladigan hollar mustasno. Bunda, quyidagi bir yoki bir nechta tartiblar qoʻllanilishi mumkin:

moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda har qanday saqlangan komponentni alohida taqdim etish;

moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)da oʻtkazilgan komponentni hisobdan chiqarish natijasida tan olingan har qanday daromadlar va xarajatlarni alohida taqdim etish;

tushuntirish maʼlumotlarini taqdim etish.

7-bob. Moliyaviy hisobotlar elementlarini baholash asoslari

88. Moliyaviy hisobotlarda tan olinadigan elementlar pulda ifodalangan holda oʻlchanadi. Bu esa tegishli baholash asosini tanlashni talab etadi.

89. Baholash asosi baholanayotgan moddaning aniqlangan xususiyatidir (masalan, boshlangʻich qiymat, haqqoniy qiymat, aktivning foydalanish qiymati yoki majburiyatni bajarish qiymati). Aktiv yoki majburiyatga nisbatan baholash asosini qoʻllash mazkur aktiv yoki majburiyat, shuningdek ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlar qiymatini belgilaydi.

Turli aktivlar, majburiyatlar, daromadlar va xarajatlar uchun turli baholash asoslari oʻrinli boʻlishi mumkin.

1-§. Boshlangʻich qiymat

90. Boshlangʻich qiymat boʻyicha baholash aktivlar, majburiyatlar va ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlarni yuzaga keltiradigan operatsiya yoki boshqa hodisa narxidan (hech boʻlmaganda qisman) kelib chiqadigan maʼlumotga asoslangan holda ushbu aktivlar, majburiyatlar va ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlar haqida pulda ifodalangan maʼlumotni taqdim etadi.

Boshlangʻich qiymat joriy qiymatdan farqli tarzda qiymatdagi oʻzgarishlarni aks ettirmaydi, bundan oʻzgarishlar aktivning qadrsizlanishi yoki majburiyatning zarar keltiruvchi boʻlib qolishi (“ onerous liability ”) bilan bogʻliq hollar mustasno.

91. Aktivni xarid qilish yoki yaratish paytidagi boshlangʻich qiymat aktivni xarid qilish yoki yaratishda amalga oshirilgan va quyidagilarni oʻz ichiga oladigan sarflarning qiymati hisoblanadi:

ushbu aktivni xarid qilish yoki yaratish maqsadida toʻlangan tovon;

operatsiyalar boʻyicha sarflar.

Majburiyat yuzaga kelgan yoki qabul qilingan paytdagi boshlangʻich qiymat majburiyatni zimmaga olish uchun olingan tovon qiymatidan operatsiya sarflari chegirib tashlangan holda aniqlanadi.

92. Aktivning boshlangʻich qiymati (qoʻllash mumkin boʻlgan hollarda) vaqt oʻtishi bilan quyidagilarni aks ettirish maqsadida yangilanadi:

mazkur aktiv hosil qiladigan iqtisodiy resursning toʻliq yoki qisman isteʼmol qilinishi (eskirish yoki amortizatsiya);

aktivni toʻliq yoki qisman qoplagan holda olingan toʻlovlar;

aktivning boshlangʻich qiymati toʻliq yoki qisman qoplanmaydigan boʻlishiga (qadrsizlanishiga) olib keladigan hodisalarning taʼsiri;

tegishli moliyalashtirish komponentini aks ettirish uchun aktivga nisbatan foizlar hisoblash.

93. Majburiyatning boshlangʻich qiymati (qoʻllash mumkin boʻlgan hollarda) vaqt oʻtishi bilan quyidagilarni aks ettirish maqsadida yangilanadi:

majburiyatni toʻliq yoki qisman bajarish (masalan, majburiyatni toʻliq yoki qisman soʻndiruvchi toʻlovlar amalga oshirilishi yoki tovarni yetkazib berish majburiyatining bajarilishi orqali);

majburiyatni bajarish uchun zarur iqtisodiy resurslarni oʻtkazish javobgarligi qiymatini ushbu majburiyat zarar keltiruvchi boʻlib qolishiga olib keladigan darajada oshiradigan hodisalarning taʼsiri. Agar majburiyatning boshlangʻich qiymati uni bajarish boʻyicha javobgarlikni aks ettirish uchun ortiq yetarli boʻlmay qolsa, majburiyat zarar keltiruvchi hisoblanadi;

tegishli moliyalashtirish komponentini aks ettirish uchun majburiyatga nisbatan foizlarni hisoblash.

94. Boshlangʻich qiymat boʻyicha baholash asosini moliyaviy aktivlar va moliyaviy majburiyatlarga nisbatan qoʻllash usullaridan biri ularni amortizatsiyalangan qiymat boʻyicha baholash hisoblanadi.

Moliyaviy aktiv yoki moliyaviy majburiyatning amortizatsiyalangan qiymati dastlabki tan olish paytida belgilangan stavkani qoʻllagan holda diskontlangan kelgusi pul oqimlari boʻyicha hisob bahosini aks ettiradi.

Oʻzgaruvchan foiz stavkali instrumentlar holatida diskontlash stavkasi mazkur oʻzgaruvchan stavkaning oʻzgarishini aks ettirish uchun yangilanadi.

Moliyaviy aktiv yoki moliyaviy majburiyatning amortizatsiyalangan qiymati vaqt oʻtishi bilan foizlarni hisoblash, moliyaviy aktivning qadrsizlanishi hamda pul mablagʻlarining kelib tushishi yoki toʻlanishi kabi keyingi oʻzgarishlarni aks ettirish uchun yangilanadi.

2-§. Joriy qiymat

95. Joriy qiymat boʻyicha baholash aktivlar, majburiyatlar va ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlar toʻgʻrisidagi pul ifodalangan maʼlumotni baholash sanasida mavjud shartlarni aks ettirish maqsadida yangilangan maʼlumotdan foydalangan holda taqdim etadi.

Joriy qiymat boʻyicha baholash asoslari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

haqqoniy qiymat;

aktivlar uchun foydalanish qiymati hamda majburiyatlar uchun bajarish qiymati;

oʻrnini qoplashning joriy qiymati.

96. Haqqoniy qiymat baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi odatdagi operatsiyada aktivni sotishdan olinishi yoki majburiyatni oʻtkazish uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan narxdir.

Haqqoniy qiymat aktiv yoki majburiyatni yuzaga keltiradigan operatsiya yoki boshqa hodisadan shakllanmasligi sababli aktivni xarid qilishdagi operatsiya boʻyicha sarflar qiymatiga oshirilmaydi hamda majburiyatni qabul qilishda amalga oshirilgan operatsiyalar boʻyicha sarflar qiymatiga kamaytirilmaydi.

97. Foydalanish qiymati — tashkilot tomonidan aktivdan foydalanish va aktivni yakuniy hisobdan chiqarish natijasida olinishi kutilayotgan pul oqimlari yoki boshqa iqtisodiy naflarning diskontlangan qiymati.

Bajarish qiymati (majburiyatni bajarish qiymati) — oʻz majburiyatini bajarish hisobiga tashkilot oʻtkazishi lozim boʻlgan pul oqimlari yoki boshqa iqtisodiy resurslarning diskontlangan qiymati.

Foydalanish qiymati va bajarish qiymati kelgusi pul oqimlariga asoslanganligi sababli aktivni xarid qilish yoki majburiyatni qabul qilishda amalga oshirilgan operatsiya boʻyicha sarflarni oʻz ichiga olmaydi.

98. Aktivning oʻrnini qoplashning joriy qiymati baholash sanasidagi ekvivalent aktivning qiymati boʻlib, mazkur sanada toʻlanishi mumkin boʻlgan tovon qiymati va ushbu sanada amalga oshirilishi mumkin boʻlgan operatsiya boʻyicha sarflarni oʻz ichiga oladi.

Majburiyatning oʻrnini qoplashning joriy qiymati baholash sanasida ekvivalent majburiyat uchun olinishi mumkin boʻlgan tovon qiymatidan mazkur sanada amalga oshirilishi mumkin boʻlgan operatsiya boʻyicha sarflar chegirib tashlangan holda aniqlanadigan qiymatdir.

8-bob. Moliyaviy hisobotlar elementlarini muayyan baholash asosini taʼminlaydigan maʼlumot

99. Baholash asosini tanlashda mazkur baholash asosidan foydalanish natijasida moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)da taqdim etiladigan maʼlumotning xususiyatini hisobga olish muhim hisoblanadi.

1-§. Boshlangʻich qiymat

100. Boshlangʻich qiymatni baholashda operatsiya narxidan va aktiv yoki majburiyatning yuzaga kelishiga olib kelgan operatsiya yoki boshqa hodisadan olingan maʼlumotdan foydalanilishi sababli ushbu aktiv yoki majburiyatni boshlangʻich qiymati boʻyicha baholash natijasida taqdim etiladigan maʼlumot moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun oʻrinli boʻlishi mumkin.

Boshlangʻich qiymat aktivning isteʼmol qilinishi va qadrsizlanishini aks ettirish uchun kamaytirilishi sababli tashkilot tomonidan boshlangʻich qiymat boʻyicha baholanadigan aktiv boʻyicha qoplash kutilayotgan summa kamida uning balans qiymatiga teng boʻladi.

Majburiyatning boshlangʻich qiymati ushbu majburiyat yuki ogʻirlashganda oshishi sababli majburiyatni bajarish uchun zarur iqtisodiy resurslarni oʻtkazish javobgarligi qiymati mazkur majburiyatning balans qiymatidan oshmaydi.

2-§. Joriy qiymat

101. Haqqoniy qiymat bozor ishtirokchilarining kelgusi pul oqimlari summalari, ushbu summalarning yuzaga kelish muddatlari hamda noaniqliklarga nisbatan joriy kutilmalarni aks ettirishi sababli aktiv yoki majburiyatni haqqoniy qiymat boʻyicha baholash natijasida taqdim etiladigan maʼlumot prognoz qiymatga ega boʻlishi mumkin.

102. Foydalanish qiymati aktivdan foydalanish va yakuniy hisobdan chiqarish natijasida yuzaga keladigan baholangan pul oqimlarining diskontlangan qiymati toʻgʻrisida maʼlumot taqdim etadi. Mazkur maʼlumot kelgusida sof pul mablagʻlari tushishi potensialini baholashda foydalanilishi mumkinligi sababli prognoz qiymatiga ega boʻlishi mumkin.

103. Bajarish qiymati muayyan majburiyatni bajarish uchun zarur baholangan pul oqimlarining joriy qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etadi.

Bajarish qiymati, ayniqsa, majburiyat boshqa tomonga oʻtkazilishi yoki kelishuv orqali hisob-kitob qilinishi oʻrniga bevosita bajariladigan hollarda prognozlash qiymatiga ega boʻlishi mumkin.

104. Foydalanish qiymati yoki bajarish qiymatining yangilangan hisob baholari kelgusi pul oqimlarining summasi, muddati va noaniqligi boʻyicha hisob baholari toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan birgalikda ushbu qiymatlar boʻyicha oldingi hisob baholarini tasdiqlash imkonini berishi sababli foydalanish qiymati yoki bajarish qiymatining yangilangan hisob baholari tasdiqlash qiymatiga ham ega boʻlishi mumkin.

105. Oʻrnini qoplashning joriy qiymati baholash sanasida shunga oʻxshash aktivni xarid qilish yoki yaratish mumkin boʻlgan narxni yoxud shunga oʻxshash majburiyatni oʻziga olganlik uchun olinishi mumkin boʻlgan tovonni aks ettirganligi sababli oʻrnini qoplashning joriy qiymati boʻyicha baholanadigan aktivlar va majburiyatlar toʻgʻrisidagi maʼlumot oʻrinli boʻlishi mumkin.

9-bob. Baholash asosini tanlashda inobatga olish zarur boʻlgan omillar

106. Aktiv yoki majburiyat va ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlar uchun baholash asosini tanlashda mazkur baholash asosidan foydalanish natijasida moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot(lar)da taqdim etiladigan maʼlumotning xususiyatini, shuningdek boshqa omillarni hisobga olish muhim hisoblanadi.

107. Baholash asosini tanlash, qoida tariqasida, bitta omil bilan aniqlanmaydi. Har bir omilning nisbiy ahamiyati aniq holatlarga bogʻliq boʻladi.

108. Baholash asosidan foydalanish natijasida taqdim etiladigan maʼlumot moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun foydali boʻlishi lozim. Mazkur maqsadda maʼlumot oʻrinli boʻlishi va oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan maʼlumotni haqqoniy (ishonchli) taqdim etishi lozim. Taqdim etiladigan maʼlumot imkon darajasida qiyoslanuvchan, tekshiriluvchan, oʻz vaqtida taqdim etiladigan va tushunarli boʻlishi lozim.

1-§. Oʻrinlilik

109. Aktiv yoki majburiyat hamda ular bilan bogʻliq daromadlar va xarajatlarga nisbatan foydalaniladigan baholash asosi orqali taqdim etiladigan maʼlumotning oʻrinliligi quyidagilarga bogʻliq:

aktiv yoki majburiyatning xususiyatlari, shu jumladan pul oqimlarining oʻzgaruvchanligi hamda aktiv yoki majburiyatning qiymati bozor omillari yoki boshqa risklarga taʼsirchan ekanligi;

aktiv yoki majburiyat qay tarzda kelgusi pul oqimlarini keltirishi.

110. Agar aktiv yoki majburiyatning qiymati bozor omillari yoki boshqa risklarga taʼsirchan boʻlsa, uning boshlangʻich qiymati uning joriy qiymatidan ahamiyatli darajada farq qilishi mumkin.

Agar qiymatning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumot moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilar uchun muhim boʻlsa, boshlangʻich qiymat oʻrinli maʼlumotni taqdim etmasligi mumkin. Masalan, amortizatsiyalangan qiymat derivativlar hisoblanadigan moliyaviy aktiv yoki moliyaviy majburiyat toʻgʻrisida oʻrinli maʼlumot taqdim eta olmaydi.

111. Bevosita pul oqimlarini hosil qiladigan aktivlar va majburiyatlar uchun eng oʻrinli maʼlumotni taqdim etadigan baholash asosi kelgusi pul oqimlarining miqdori, muddatlari va noaniqligiga oid joriy baholarni oʻz ichiga oladigan joriy qiymat boʻlishi mumkin.

Bevosita pul oqimlarini yuzaga keltirmaydigan aktivlar va majburiyatlar uchun oʻrinlilik va haqqoniy (ishonchli) taqdim etish tamoyillari ular qoʻllanadigan faktlar va holatlar darajasida inobatga olinadi.

112. Agar tashkilotning iqtisodiy faoliyati shartnomada nazarda tutilgan pul oqimlarini olish maqsadida moliyaviy aktivlar va moliyaviy majburiyatlarni boshqarishni nazarda tutsa, amortizatsiyalangan qiymat aktivlar boʻyicha olingan foizlar va majburiyatlar boʻyicha toʻlangan foizlar oʻrtasidagi farqni aniqlash uchun foydalanilishi mumkin boʻlgan oʻrinli maʼlumotni taqdim etishi mumkin.

2-§. Haqqoniy (ishonchli) taqdim etish

113. Oʻzaro bogʻliq aktivlar va majburiyatlar uchun bir xil baholash asoslaridan foydalanish ayrim hollarda moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilarga turli baholash asoslaridan foydalangan holda taqdim etilishi mumkin boʻlgan maʼlumotga qaraganda koʻproq foydali maʼlumotni taqdim etishi mumkin.

114. Agar bahoni faol bozorda narxlarni bevosita kuzatish yoʻli bilan aniqlashning imkoni boʻlmasa hamda buning oʻrniga taxminiy hisoblanishi zarur boʻlsa, baholash noaniqligi yuzaga keladi.

Muayyan baholash asosi bilan bogʻliq baholash noaniqligining darajasi ushbu baholash asosi orqali taqdim etilgan maʼlumot tashkilotning moliyaviy holati va moliyaviy natijalarini haqqoniy (ishonchli) taqdim etishi yoki etmasligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Baholash noaniqligining yuqori darajasi oʻrinli maʼlumotni taqdim etadigan baholash asosidan foydalanishga toʻsqinlik qilmaydi. Ayrim hollarda baholash noaniqligining darajasi ushbu baholash asosi orqali taqdim etilgan maʼlumot yetarlicha haqqoniy (ishonchli) taqdim etmasligi mumkin boʻladigan darajada yuqori boʻladi. Bunday hollarda oʻrinli maʼlumot taqdim etishi mumkin boʻlgan boshqa baholash asosini tanlash imkoniyati koʻrib chiqilishi lozim.

115. Baholash noaniqliklari natijalar boʻyicha hamda mavjudlik boʻyicha noaniqliklardan farq qiladi.

Natijalar boʻyicha noaniqliklar aktiv yoki majburiyat bilan bogʻliq iqtisodiy naflarning kirimi yoki hisobdan chiqarilish qiymati yoki muddatlariga nisbatan noaniqliklar mavjud boʻlgan hollarda yuzaga keladi.

Mavjudlik boʻyicha noaniqliklar aktiv yoki majburiyat mavjud boʻlishiga nisbatan noaniqliklar roʻy bergan hollarda yuzaga keladi.

3-§. Maʼlumotning foydaliligini oshiruvchi sifat tavsiflari

116. Baholash asosini tanlashga maʼlumotning foydaliligini oshiruvchi qiyoslanuvchanlik, tushunarlilik va tekshiriluvchanlik kabi sifat tavsiflari taʼsir koʻrsatadi. Oʻz vaqtida taqdim etish maʼlumotning foydaliligini oshiruvchi sifat tavsifi sifatida baholashga bevosita taʼsir koʻrsatmaydi.

117. Bir xil moddalarga nisbatan bir xil baholash asoslarini izchil ravishda qoʻllash hisobot beruvchi tashkilot ichida davrlar boʻyicha yoki bir davrda turli tashkilotlar oʻrtasida moliyaviy hisobotlarning qiyoslanuvchanligini oshirishga yordam beradi.

118. Baholash asosining oʻzgarishi moliyaviy hisobotlarning tushunarliligini kamaytirishi mumkin.

Agar boshqa omillar tushunarlilikning pasayishidan ustun boʻlsa hamda oʻzgarish nisbatan oʻrinliroq maʼlumot taqdim etilishiga olib kelsa, oʻzgarish oʻzini oqlashi mumkin. Bunday oʻzgarish amalga oshirilgan hollarda moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilarga bunday oʻzgarishlar taʼsirini tushuntirish imkonini beradigan maʼlumot zarur boʻlishi mumkin.

119. Tushunarlilik foydalaniladigan turli xil baholash asoslarining soni hamda ularning vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi yoki oʻzgarmasligiga qisman bogʻliq.

Agar moliyaviy hisobotlar toʻplamida qanchalik koʻp baholash asoslaridan foydalanilsa, maʼlumot shunchalik murakkab boʻladi hamda tushunarliligi kamayadi, shuningdek moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotning yakuniy yoki oraliq koʻrsatkichlari esa kamroq maʼlumotga ega boʻladi. Agar foydali maʼlumot taqdim etish uchun zarur boʻlsa, koʻproq baholash asoslaridan foydalanish mumkin.

120. Tekshiriluvchanlik bevosita (masalan, narxlarni kuzatish orqali) yoki bilvosita (masalan, modelda foydalaniladigan kiruvchi maʼlumotlarni tekshirish orqali) mustaqil ravishda tasdiqlash imkonini beruvchi baholash asoslaridan foydalanish orqali oshiriladi.

Agar bahoni tekshirishning imkoni boʻlmasa, moliyaviy hisobotlardan foydalanuvchilarga mazkur baho qay tarzda aniqlanganligi boʻyicha tushuntirish maʼlumoti talab etilishi mumkin. Bunday hollarda boshqa baholash asosidan foydalanilganligini koʻrsatish zarur boʻlishi mumkin.

4-§. Xususiy kapitalni baholash

121. Xususiy kapitalning umumiy balans qiymati (xususiy kapitalning umumiy qiymati) bevosita baholanmaydi. Uning qiymati barcha tan olingan majburiyatlarning umumiy balans qiymati chegirilgan barcha tan olingan aktivlarning umumiy balans qiymatiga teng.

122. Xususiy kapitalning umumiy qiymati bevosita baholanmasligiga qaramasdan xususiy kapitalning ayrim sinflari va komponentlarining balans qiymatini bevosita baholash oʻrinli boʻlishi mumkin.

10-bob. Maʼlumotni taqdim etish va yoritib berish

123. Hisobot beruvchi tashkilot oʻz aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlari toʻgʻrisidagi maʼlumotni oʻzining moliyaviy hisobotlarida taqdim etadi va yoritib beradi.

124. Moliyaviy hisobotlar orqali samarali aloqa maʼlumotni yanada oʻrinli qiladi hamda tashkilotning aktivlari, majburiyatlari, xususiy kapitali, daromadlari va xarajatlarini haqqoniy (ishonchli) taqdim etishga koʻmaklashadi, shuningdek moliyaviy hisobotlarda maʼlumotning tushunarliligi va qiyosiyligi oshadi.

Moliyaviy hisobotlar orqali samarali aloqa uchun quyidagilar talab qilinadi:

eʼtiborni qoidalardan koʻra maʼlumotni taqdim etish va yoritib berish maqsadlari va tamoyillariga qaratish;

maʼlumotni oʻxshash moddalarni guruhlash va oʻzaro oʻxshash boʻlmagan moddalarni ajratishga imkon beradigan tarzda tasniflash;

keraksiz tafsilotlarni kiritish yoki ortiqcha jamlash oqibatida maʼlumotning yetarli darajada ochiqlanmasligiga (yashirilishiga) olib kelmaydigan tarzda maʼlumotni jamlash.

125. Moliyaviy hisobotlar orqali samarali aloqa quyidagi tamoyillarni inobatga olish orqali ham taʼminlanadi:

ayrim hollarda namunaga aylangan standart tavsiflardan koʻra tashkilotga xos boʻlgan maʼlumotlar foydaliroq hisoblanadi;

maʼlumotni moliyaviy hisobotlarning turli qismlarida takrorlash, qoida tariqasida, zarur hisoblanmaydi hamda bu moliyaviy hisobotlarning tushunarliligini kamaytirishi mumkin.

1-§. Tasniflash

126. Tasniflash maʼlumotni taqdim etish va yoritib berish maqsadlarida aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar va xarajatlar moddalarini ularning umumiy xususiyatlarini hisobga olgan holda muayyan sinflarga taqsimlash jarayonidir. Bunday xususiyatlar moddaning tavsifi, tashkilot tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirkorlik faoliyatidagi roli (funksiyasi), uni baholash usuli va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

127. Oʻzaro oʻxshash boʻlmagan aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar yoki xarajatlarni bitta sinfga kiritish oʻrinli maʼlumotni yashirishi, maʼlumotning tushunarliligini va qiyoslanuvchanligini kamaytirishi hamda oʻzi aks ettirishi lozim boʻlgan maʼlumotni haqqoniy (ishonchli) taqdim etmasligi mumkin.

128. Tasniflash aktiv yoki majburiyat uchun tanlangan hisob birligiga nisbatan qoʻllaniladi.

Ayrim hollarda aktiv yoki majburiyatni turli xususiyatlarga ega boʻlgan komponentlarga ajratib, ularni alohida tasniflash maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin. Bunda, komponentlarning alohida tasniflanishi natijasida moliyaviy maʼlumotning foydaliligi oshsa, bunday yondashuv maqbul hisoblanadi.

129. Daromadlar va xarajatlar tasniflanadi hamda quyidagilarning birida yoritib beriladi:

moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotning foyda yoki zarar qismida;

moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotning boshqa umumlashgan daromad qismida.

130. Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotning foyda yoki zarar qismi tashkilotning hisobot davridagi moliyaviy natijalari haqidagi asosiy maʼlumot manbayi hisoblanganligi sababli tashkilot, qoida tariqasida, barcha daromad va xarajatlarni ushbu qismda aks ettiradi.

Daromad va xarajatlar moddalari faqat MHMSda aniq ruxsat etilgan yoki talab etilgan holatlarda boshqa umumlashgan daromad tarkibida taqdim etiladi.

131. Agar, qoida tariqasida, bir davrda boshqa umumlashgan daromad tarkibiga kiritilgan daromadlar va xarajatlarni kelgusi davrlardan birida hisobotning foyda yoki zarar qismiga qayta tasniflash natijasida hisobotning foyda yoki zarar qismi ushbu kelgusi davr uchun korxonaning moliyaviy natijalari haqida yanada oʻrinli yoki haqqoniy (ishonchli) maʼlumot taqdim etsa, bunday qayta tasniflash amalga oshiriladi.

MHMSda boshqa umumlashgan daromad tarkibida hisobga olingan daromad va xarajatlarni keyinchalik qayta tasniflash ruxsat etilgan yoki talab qilingan holatlar belgilanishi mumkin.

2-§. Oʻzaro hisob-kitob

132. Tashkilot tomonidan aktiv va majburiyat alohida hisob birligi sifatida tan olinganda va baholanganda, shuningdek ular moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda birlashtirilgan holda yagona netto qiymatda aks ettirilganda oʻzaro hisob-kitob roʻy beradi.

Oʻzaro hisob-kitob farqli moddalarni birgalikda tasniflaganligi sababli muayyan MHMSda talab etilgan yoki ruxsat etilgan hollardan tashqari hollarda oʻrinli hisoblanmaydi.

3-§. Xususiy kapitalni tasniflash

133. Agar tashkilotning xususiy kapitaliga nisbatan talab qilish huquqlari turli xususiyatlarga ega boʻlsa, foydali maʼlumot taqdim etish uchun mazkur talab qilish huquqlarini alohida tasniflash zarur boʻlishi mumkin.

134. Agar xususiy kapital komponentlarining ayrimlariga nisbatan qonunchilik talablari qoʻllanilsa, foydali maʼlumot taqdim etish uchun ushbu komponentlarni alohida tasniflash zarur boʻlishi mumkin.

4-§. Jamlash

135. Jamlash umumiy xususiyatlarga ega va ayni bir sinfga kiruvchi aktivlar, majburiyatlar, xususiy kapital, daromadlar yoki xarajatlar moddalarini birlashtirish jarayonidir.

136. Jamlash katta hajmdagi tafsilotlarni umumlashtirish hisobiga maʼlumotning foydaliligini oshiradi.

Jamlash jarayonida ushbu maʼlumotlarning bir qismi yetarli darajada ochiqlanmasligi (yashirilishi) ehtimoli mavjud.

Ahamiyatsiz tafsilotlarning katta hajmi yoki ortiqcha jamlash natijasida oʻrinli maʼlumot yetarli darajada ochiqlanmay (yashirinib) qolmasligi uchun jamlashda muvozanatni taʼminlash zarur.

Vazir D. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2026-yil 6-may,

362 -son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 11.06.2026 y., 10/26/3854/0584-son)

lex.uz