📅 2026-yil 3-iyul · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026-yil 3-iyul · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi Plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026 йил 3 июль · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди Пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 3 июля 2026 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 3 July 2026 · Other documents · Oliy sudi Plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг
қарори
Судлар томонидан фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш ҳақидаги ишларни кўриш амалиёти тўғрисида
Фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш унинг ҳуқуқий мақомига, мулкий ҳамда бошқа қонуний манфаатларига бевосита таъсир кўрсатиши, бундай масалалар қонунда белгиланган тартибда фақат суд томонидан ҳал этилиши ва бу жараёнда фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш муҳим вазифа эканлигини инобатга олиб, мазкур тоифадаги ишларни кўришда қонунчилик ҳужжатларини тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига мувофиқ, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Ўзбекистон Республикаси Конституциясига кўра (19-моддасининг биринчи қисми ) мамлакатимизда инсон ҳуқуқ ва эркинликлари халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган нормаларига биноан ҳамда мазкур Конституцияга мувофиқ эътироф этилади ва кафолатланади.
Фуқароларнинг фуқаролик ҳуқуқ ва бурчларига эга бўлиш лаёқати (ҳуқуқ лаёқати) туғилган пайтдан вужудга келиб, вафот этиши билан тугайди.
Фуқаронинг ўз ҳаракатлари билан фуқаролик ҳуқуқларини амалга ошириш ва бурчларини бажариш лаёқати (муомала лаёқати) эса у ўн саккиз ёшга тўлгач ёки тўла муомалага лаёқатли деб эълон қилинганида (эмансипация) тўла ҳажмда вужудга келади. Фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш ёки бундай чеклашни бекор қилиш ҳамда фуқарони муомалага лаёқатсиз ёки муомалага лаёқатли деб топиш тўғрисидаги ишларни қонунийликка қатъий риоя қилган ҳолда ўз вақтида ва тўғри ҳал қилиниши фуқароларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишнинг муҳим кафолати ҳисобланади.
2. Фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш ёки бундай чеклашни бекор қилиш ҳамда фуқарони муомалага лаёқатсиз ёки муомалага лаёқатли деб топиш ҳақидаги аризалар суд томонидан алоҳида иш юритиш тартибида кўриладиган ишлар тоифасига киради ва Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг (бундан буён ФК) 30-31-моддалари , Фуқаролик процессуал кодексининг (бундан буён ФПК) 310 — 316-моддалари , «Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги Қонуни , Вазирлар Маҳкамасининг 2014 йил 22 сентябрдаги 269-сонли қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасида васийлик ва ҳомийлик тўғрисидаги низом ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига қатъий риоя этилган ҳолда кўриб чиқилиши лозим. Судлар ишни кўриб чиқишда иш бўйича аҳамиятга эга бўлган барча ҳолатларни ҳар тарафлама, тўлиқ ва холисона аниқлаши шарт (ФПКнинг 15-моддаси ).
Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, ФКнинг 23-моддасига мувофиқ, қонунда назарда тутилган ҳоллар ва тартибдан ташқари ҳеч кимнинг муомала лаёқати чекланишига йўл қўйилмайди. Шу муносабат билан судлар бундай чекловларни қўллашда фақат қонунда белгиланган асослар ва тартибга қатъий риоя этишлари, ҳар қандай чекловнинг қонунийлиги ва асослилигини синчиклаб текширишлари шарт.
3. Фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомалага лаёқатсиз деб топиш суд томонидан қўлланиладиган ҳуқуқий ҳимоя чоралари ҳисобланади.
Муомала лаёқати чекланган фуқаро майда маиший битимларни мустақил равишда тузиши мумкин. Майда маиший битимлардан ташқари бошқа битимларни тузиш, шунингдек, иш ҳақи, пенсия ва бошқа даромадларни олиш ҳамда уларни тасарруф этиш ҳомийнинг розилиги асосида амалга оширилади. Бундай шахс ўзи тузган битимлар бўйича ва етказган зарари учун қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда мустақил равишда мулкий жавобгар ҳисобланади.
Муомалага лаёқатсиз деб топилган шахс ўз ҳаракатларининг ҳуқуқий аҳамияти ва оқибатларини англай олмаслиги ёки уларни бошқара олмаслиги сабабли, фуқаролик ҳуқуқ ва мажбуриятларини мустақил равишда амалга ошира олмайди. Бундай шахс томонидан етказилган зарар учун жавобгарлик масаласи ФКнинг 996-моддаси қоидаларига мувофиқ ҳал этилади.
Судларнинг эътибори қонунда фуқарони муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисида талаб қўйиш ҳуқуқига эга бўлган шахслар доираси қатъий белгиланганлигига қаратилсин.
Бундай ариза:
фуқаронинг оила аъзолари;
васийлик ва ҳомийлик органи;
прокурор;
даволаш муассасалари;
қонунчиликда бундай ваколатлар юклатилган давлат органлари;
фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органлари;
қонунчиликка мувофиқ бундай ҳуқуқ берилган жамоат бирлашмалари томонидан берилиши мумкин.
Оила кодексининг 5-моддасига мувофиқ, эр-хотин, ота-она ва болалар (шу жумладан, фарзандликка олувчилар ва фарзандликка олинганлар) фуқаронинг оила аъзолари ҳисобланади. Шу билан бирга, бошқа қариндошлар, хусусан, бобо, буви, ака-ука, опа-сингил, тоға, амаки, хола, амма ва бошқалар фуқаронинг оила аъзолари доирасига кирмаслиги тушунтирилсин.
«Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги Қонуннинг 7-моддасига мувофиқ, фуқарони муомала лаёқатини чеклаш ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш бўйича васийлик ва ҳомийлик соҳасидаги фаолият туман, шаҳар тиббиёт бирлашмалари томонидан амалга оширилади.
Ариза манфаатдор шахс номидан иш юритишга ваколати бўлмаган шахс томонидан берилган деганда, ишонч билдирувчи номидан вакиллик қилиш ҳуқуқини берувчи тегишли ишончномага эга бўлмаган шахс томонидан берилган ариза тушунилади.
Шу сабабли, судларга фуқарони муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисида талаб билан мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлмаган шахслар ва уларнинг вакиллари томонидан берилган аризаларни ФПК 195-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига асосан қайтариш ёки ушбу кодекс 122-моддасининг 2-бандига кўра кўрмасдан қолдириш учун асос бўлмаслиги тушунтирилсин.
Ушбу аризалар мазмунан кўриб чиқилиши ва ариза берувчида қонун ҳужжатларига мувофиқ бундай талаб билан мурожаат қилиш ҳуқуқи бўлмаганлиги сабабли қаноатлантирилмаслиги лозим. Шу билан бирга, зарурат мавжуд бўлган ҳолларда, суд бундай ариза бериш масаласини ҳал этиш учун ваколатли органларга тегишли тартибда хабар юборишга ҳақли.
4. Фуқарони муомала лаёқатини чеклаш ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ариза шу фуқаро яшаб турган жойдаги, агар у даволанаётган бўлса, ушбу муассаса жойлашган ҳудуддаги суднинг судловига тегишлидир (ФПКнинг 310-моддаси ).
5. Фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш тўғрисидаги аризада спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналоглари, шунингдек, ақл-идрокига таъсир кўрсатувчи бошқа моддаларни суиистеъмол қилаётган шахс ушбу хатти-ҳаракатлари билан ўз оиласини оғир моддий аҳволга солиб қўяётганлигидан далолат берувчи ҳолатлар баён қилиниши лозим.
Фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги аризада фуқарода ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англаш ёки уларни бошқариш имкониятидан маҳрум этувчи руҳий бузилиш (касаллик) ёхуд ақли заифлик аломатларини кўрсатувчи ҳолатлар баён этилиши лозим (ФПКнинг 311-моддаси ).
6. Судларга тушунтирилсинки, судья ишни суд мажлисида кўришга тайёрлаш босқичида қонунга мувофиқ ишни кўрилишида иштирок этиши шарт бўлган прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштирокини таъминлаш (ФПКнинг 313-моддаси ), шунингдек, ариза ваколатли шахслар томонидан берилган ҳолларда заруратга қараб фуқаронинг оила аъзоларини манфаатдор шахс сифатида жалб қилиш масаласини ҳал этиши ва бу ҳақда суд ажримида кўрсатиши лозим.
Фуқаронинг руҳий ҳолати суд-психиатрия экспертизаси орқали аниқланиши сабабли, уни муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар бўйича, агар руҳий ҳолати бузилганлиги (руҳий касаллик ёхуд ақли заифлик) ҳақида етарли маълумотлар мавжуд бўлса, ишни суд мажлисида кўришга тайёрлаш босқичида суд-психиатрия экспертизаси тайинланади (ФПКнинг 312-моддаси ). Бундай маълумотлар жумласига фуқаронинг касаллик тарихи кўчирмаси, руҳий-асаб касалликлари муассасаларида ҳисобда туриши ёки даволанганлиги ҳақидаги маълумотнома, ногиронлик гувоҳномаси ҳамда шу каби ҳужжатлар киради.
Суд-психиатрия экспертизасини тайинлаш тўғрисидаги ажримда фуқаронинг руҳий ҳолатини (руҳий касаллиги ёхуд ақли заифлиги), шунингдек, у ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англаш ёки уларни бошқариш қобилиятига эга ёхуд эга эмаслигини аниқлашга қаратилган саволлар қўйилади.
Судлар суд-психиатрия экспертизасини тайинлашда шахснинг ҳуқуқ ва эркинликларини энг кам чеклайдиган экспертиза шаклини танлаш зарурлигини инобатга олиши лозим.
Шахснинг руҳий ҳолатига оид етарли тиббий маълумотлар мавжуд бўлган ҳолларда, қоида тариқасида, амбулатор суд-психиатрия экспертизасини тайинлаш мақсадга мувофиқ.
Агар иш ҳужжатлари, тиббий маълумотлар ёки шахснинг ҳолати амбулатор текширув орқали тўлиқ ва асослантирилган хулоса бериш имкони йўқлигини кўрсатса, суд ажримда тегишли асосларни баён қилган ҳолда стационар суд-психиатрия экспертизасини тайинлаши мумкин.
Ўзига нисбатан суд-психиатрия экспертизаси ўтказилаётган шахс текширувдан очиқдан-очиқ, яъни фаол равишда бўйин товласа ва унинг хатти-ҳаракатлари жамоат тартибига, атрофдагиларнинг ҳуқуқлари, ҳаёти ёки соғлиғига таҳдид солса, суд мажбурий тартибда экспертизага юбориш тўғрисида ажрим чиқаришга, ажрим ижросини тегишли ички ишлар органлари зиммасига юклашга ҳамда мазкур ажримни ижро этиш жараёнида шахс тиббиёт ходими кузатувида бўлишини белгилашга ҳақлидир (ФПКнинг 312-моддаси ).
7. Қонунга кўра, бундай тоифадаги ишлар прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг иштирокида кўрилишини инобатга олиб, улар суд мажлисига келмаган тақдирда, иш муҳокамаси кейинга қолдирилади ва бу ҳақда уларга хабар берилади. Шу билан биргаликда суд, уларнинг суд мажлисига узрсиз сабаблар билан келмаганлиги ҳолати юзасидан хусусий ажрим чиқариш йўли билан муносабат билдиради (ФПКнинг 220 ва 313-моддалари ).
Муомала лаёқати чекланиши ёки муомалага лаёқатсиз деб топилиши сўралаётган фуқаро мазкур иш бўйича манфаатдор шахс ҳисобланиши сабабли муомала лаёқати чекланиши масаласи кўриб чиқилаётган фуқаронинг ишда иштирок этиши мажбурий бўлиб, у узрсиз сабабларга кўра суд мажлисига келмаган ёхуд келмаганлиги сабабларини маълум қилмаган тақдирда, ФПКнинг 144 ва 186-моддалари қоидалари қўлланилади.
Ушбу қоида муомалага лаёқатсиз деб топилиши масаласи кўриб чиқилаётган шахснинг соғлиғи ҳолати имкон берган ҳамда суд уни ишда иштирок этиши лозим деб топган ҳолларда ҳам қўлланилиши мумкин. Суд унинг суд мажлисидаги иштирокини видеоконференцалоқа орқали ёки сайёр суд мажлиси ўтказиш йўли билан ҳам таъминлаши мумкин.
8. Фуқаронинг спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларини ҳамда бошқа кучли таъсир қилувчи моддаларни суиистеъмол қилиши факти иш бўйича тўпланган далиллар билан тасдиқланиши лозим (ФПКнинг 8-боби ).
Бундай далилларга:
тиббий муассасаларнинг маълумотномалари;
суд-наркологик экспертизаси хулосаси;
суд қарорлари ёки ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг ҳужжатлари (масалан, ички ишлар органининг жамоат тартибини бузиш, оилада можароли вазиятлар келтириб чиқариш ҳақидаги ҳужжатлари);
яшаш ёки иш жойидан берилган тавсифномалар;
шахснинг спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик ва психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларига қарамлик ҳолатини тасдиқловчи бошқа далиллар киради.
Фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш учун унинг гиёҳвандлик (наркомания), заҳарвандлик (токсикомания), ичкиликбозлик туфайли ҳисобда туриши шарт эмас.
9. Фуқаронинг спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларини, шунингдек, бошқа кучли таъсир қилувчи моддаларни суиистеъмол қилиши оқибатида унинг оиласи оғир моддий аҳволга тушганлиги фактини аниқлашда суд қуйидагиларга эътибор бериши лозим:
оила аъзоларини таъминлаш мажбуриятини бажармаганлиги (вояга етмаган болаларга алимент тўламаслик, ногирон ёки ёрдамга муҳтож оила аъзоларини таъминламаслик ва ҳ.к.);
спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп ва қарамликни келтириб чиқарадиган бошқа кучли таъсир қилувчи моддаларни сотиб олиш учун ўзининг ёки оила аъзоларининг маблағларини сарфлаши;
оила бюджетига зарар етказганлиги (оила аъзоларининг эркига зид ва оила манфаатига мос бўлмаган ҳолда оила мол-мулкини сотиш ёки йўқ қилиш, қарз олиб оилани қарздор қилиш ва шу каби ҳолатлар).
Агар суд, фуқаронинг оила харажатларида иштирок этмаслиги спиртли ичимликлар, наркотик воситалар ёки психотроп моддаларни суиистеъмол қилиш эмас, балки касаллик, ишга жойлаша олмаслик каби объектив сабабларга боғлиқ эканлигини аниқласа, у ҳолда бундай фуқарони муомала лаёқати чекланган деб топиш мумкин эмас.
10. ФКнинг 31-моддасига кўра, фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш учун қуйидаги икки шартнинг ўзаро сабабий боғлиқликда бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлиши талаб этилади:
фуқаронинг спиртли ичимликлар, гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддалар ёки уларнинг аналогларини, шунингдек бошқа кучли таъсир қилувчи моддаларни суиистеъмол қилиши;
ўз оиласини оғир моддий аҳволга солиши.
11. Судлар фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишларни кўришда суд-психиатрия экспертизаси хулосасини далил сифатида баҳолайди.
Экспертиза хулосаси иш учун ишончли ва етарли далил сифатида қабул қилиниши учун унда фуқаронинг руҳий ҳолати бузилганлиги оқибатида ўз ҳаракатларининг аҳамиятини англай олмаслиги ёки уларни бошқара олмаслиги аниқ, равшан ва қатъий хулоса шаклида баён этилган бўлиши лозим.
Эксперт хулосасида мавҳум, эҳтимол тутилган, яъни шартли ифодаларга, жумладан, «бўлиши мумкин», «истисно этилмайди», «тахмин қилинади» каби ибораларга асосланган, қатъий хулоса мазмунини ифодаламайдиган тўхтамлар мавжуд бўлганда, хулоса суд томонидан далилнинг мақбуллиги ҳамда етарлилиги нуқтаи назаридан танқидий баҳоланиб, тегишли тартибда қайта, комиссиявий ёки комплекс экспертиза тайинлаш масаласи ҳал қилиниши мумкин.
12. ФКнинг 22-моддасига мувофиқ, фуқаро ўн саккиз ёшга тўлгандан кейингина тўлиқ ҳажмда муомала лаёқатига эга бўлади, бироқ ушбу ёшга етгунга қадар ҳам қонун ҳужжатларида белгиланган доирада қисман муомала лаёқатига эга ҳисобланади.
Хусусан, ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаганлар ФК 27-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган ҳуқуқларни мустақил равишда амалга оширишга ҳақли бўлиб, ушбу муомала лаёқати доирасида тузган битимлари бўйича, шунингдек, ўзлари етказган зарар учун мустақил жавобгар ҳисобланади (ФКнинг 994-моддаси ).
Шундан келиб чиқиб, ўн тўрт ёшдан ўн саккиз ёшгача бўлган вояга етмаган фуқароларга нисбатан ФПКнинг 310-моддасида назарда тутилган асослар ва тартибда судга ариза берилиши мумкин.
13. Судларга тушунтирилсинки, фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар бўйича қабул қилинадиган ҳал қилув қарори ФПКнинг 23-боби талабларига мувофиқ бўлиши керак.
Ҳал қилув қарорининг хулоса қисмида аризани қаноатлантириш ёхуд рад этиш ҳақидаги хулоса аниқ баён этилиши лозим. Ариза қаноатлантирилганда муомалага лаёқатлилиги масаласи кўриб чиқилган фуқаронинг фамилияси, исми, отасининг исми, туғилган санаси ва жойи, яшаш манзили ва шахсини идентификация қилувчи бошқа маълумотлар кўрсатилади.
«Васийлик ва ҳомийлик тўғрисида»ги Қонуннинг 13 ва 21-моддалари талабларига мувофиқ, туман (шаҳар) тиббиёт бирлашмаси васийлик ва ҳомийлик соҳасидаги ваколатлари доирасида муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқарога ҳомий ёхуд васий тайинлаш учун зарур ҳужжатларни тайёрлайди ҳамда муайян шахснинг ҳомий ёхуд васий этиб тайинланиши мумкинлиги тўғрисидаги хулосани туман (шаҳар) ҳокимлигига тақдим этади. Шундан сўнг, туман (шаҳар) ҳокимининг қарори асосида фуқарога ҳомий ёхуд васий тайинланади.
Шу сабабли, судлар ҳомий ёхуд васий тайинлаш ҳақидаги масалани ҳал қилишга ҳақли эмас.
Судларнинг эътибори, муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топилган фуқаро тўғрисидаги маълумотларнинг ўз вақтида ҳисобга олинишини таъминлаш, шунингдек, кейинчалик юзага келиши мумкин бўлган салбий ҳуқуқий оқибатларнинг олдини олиш мақсадида ҳал қилув қарорининг кўчирма нусхаси у қонуний кучга кирган кундан эътиборан уч кундан кечиктирмай фуқаронинг яшаш жойидаги тиббиёт бирлашмаси ҳузуридаги васийлик ва ҳомийлик органига юборилиши лозимлигига қаратилсин (ФПКнинг 314-моддаси ).
14. Фуқаронинг муомала лаёқатини чеклашни ва унга нисбатан белгиланган ҳомийликни бекор қилиш ёки фуқарони муомалага лаёқатли деб топиш ва унга белгиланган васийликни бекор қилиш ФКнинг 30 , 31-моддалари ва ФПКнинг 315-моддасига мувофиқ, чекловга асос бўлган ҳолатлар барҳам топган тақдирда суд тартибида амалга оширилади.
Мазкур ҳолатлар суд томонидан тиббий маълумотнома, тавсифномалар, гувоҳларнинг кўрсатувлари, экспертиза хулосаси ва бошқа мақбул далиллар асосида аниқланади.
Фуқаронинг муомала лаёқатини чеклашни бекор қилиш масаласи ФПКнинг 315-моддасига мувофиқ, муомала лаёқати чекланган шахснинг ўзи, унинг ҳомийси, шунингдек ФПКнинг 310-моддасида санаб ўтилган субъектларнинг аризасига асосан кўриб чиқилади.
Васий, шунингдек, ФПКнинг 310-моддасида кўрсатилган субъектлар соғайган фуқарони муомалага лаёқатли деб топиш тўғрисидаги ариза билан судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга.
Фуқарони муомалага лаёқатли деб топиш ёки унинг муомала лаёқатини чеклашни бекор қилиш тўғрисидаги ариза, фуқаронинг муомала лаёқати чекланиши ёхуд муомалага лаёқатсиз деб топилиши ҳақидаги қарор қайси суд томонидан қабул қилинганидан қатъи назар, мазкур фуқаронинг яшаш жойидаги судга берилади ва шу суд томонидан кўриб чиқилади.
Бундай аризаларни кўриб чиқиш натижаси бўйича суд илгариги ҳал қилув қарорини бекор қилиш масаласини ҳал этмасдан, фуқаронинг муомала лаёқатини чеклашни бекор қилиш ёки фуқарони муомалага лаёқатли деб топиш ҳамда унга нисбатан белгиланган ҳомийлик ёки васийликни бекор қилиш тўғрисида ҳал қилув қарори қабул қилади.
15. Судларга тушунтирилсинки, фуқарони муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ҳал қилув қарори унинг ҳуқуқий мақомига бевосита таъсир қилиши сабабли, бундай шахс мазкур суд ҳужжати устидан қонунчиликда белгиланган тартибда шикоят қилиш ҳуқуқига эга.
16. Судларнинг эътибори ФПКнинг 316-моддаси талабларига мувофиқ фуқарони муомала лаёқати чекланган ёки муомалага лаёқатсиз деб топиш тўғрисидаги ишлар бўйича суд харажатлари аризачидан ундирилмаслиги сабабли, ушбу тоифадаги ишлар бўйича аризачилар давлат божи ва почта харажатларини тўламасдан судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга эканлигига қаратилсин.
Агар ариза давлат божи тўланган ҳолда топширилган бўлса, суд ишни кўриш якунлари бўйича, «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасига асосан уни ортиқча тўланган деб топиб, қайтариш масаласини ҳал қилиши лозим.
Суд ариза фуқаронинг оила аъзолари томонидан инсофсизлик билан, асоссиз равишда фуқарони муомала лаёқатини чеклаш ёки уни муомала лаёқатидан маҳрум этиш мақсадида атайлаб берилган деб топса, олдиндан тўланган давлат божи қайтарилмайди, давлат фойдасига ундирилиши лозим бўлган давлат божи эса, аризачидан ундирилади.
Судларга тушунтирилсинки, аризанинг инсофсизлик билан, асоссиз равишда ва атайлаб берилганлигини баҳолашда ФПКнинг 40-моддаси ишда иштирок этувчи шахслар ўзларига берилган процессуал ҳуқуқлардан инсофли равишда фойдаланиши шартлиги ҳақидаги талаби, шунингдек, ФКнинг 9-моддасида белгиланган фуқаролик ҳуқуқларини ҳалол, оқилона ва адолат билан амалга ошириш, бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини бузмаслик, ҳуқуқни суиистеъмол қилмаслик тўғрисидаги умумий қоидалардан келиб чиқиш мақсадга мувофиқ.
17. Судлар бундай тоифадаги ишлар бўйича қонунга хилоф хатти-ҳаракатлар ва салбий ижтимоий ҳолатларни келтириб чиқараётган ҳамда бунга сабаб бўлаётган омилларни (масалан, руҳий ҳолати бузилган шахснинг назоратсизлиги, ичкиликбозлик ёки гиёҳвандлик воситалари, психотроп моддаларни суиистеъмол қилиш, уларнинг муомалада бўлиш ҳолатлари) аниқлаганда, уларнинг олдини олиш чораларини кўриш мақсадида хусусий ажрим (хабарнома) чиқариб, тегишли органларга юбориши лозим (ФПКнинг 275-моддаси ).
18. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари ушбу тоифадаги ишлар бўйича суд амалиётини мунтазам ўрганиб боришлари, фуқаронинг муомала лаёқатлилиги билан боғлиқ муносабатларда қонун талаблари бузилиши сабабларини таҳлил қилишлари ва уларни бартараф қилишга қаратилган чоралар кўриб боришлари лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Р. МАХМУДОВА
Пленум котиби, Олий суд судьяси У. ХОЛОВ
Тошкент ш.,
2026 йил 3 июль,
18-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining
qarori
Sudlar tomonidan fuqaroni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish haqidagi ishlarni koʻrish amaliyoti toʻgʻrisida
Fuqaroni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish uning huquqiy maqomiga, mulkiy hamda boshqa qonuniy manfaatlariga bevosita taʼsir koʻrsatishi, bunday masalalar qonunda belgilangan tartibda faqat sud tomonidan hal etilishi va bu jarayonda fuqarolarning huquqlarini himoya qilish muhim vazifa ekanligini inobatga olib, mazkur toifadagi ishlarni koʻrishda qonunchilik hujjatlarini toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga koʻra (19-moddasining birinchi qismi ) mamlakatimizda inson huquq va erkinliklari xalqaro huquqning umumeʼtirof etilgan normalariga binoan hamda mazkur Konstitutsiyaga muvofiq eʼtirof etiladi va kafolatlanadi.
Fuqarolarning fuqarolik huquq va burchlariga ega boʻlish layoqati (huquq layoqati) tugʻilgan paytdan vujudga kelib, vafot etishi bilan tugaydi.
Fuqaroning oʻz harakatlari bilan fuqarolik huquqlarini amalga oshirish va burchlarini bajarish layoqati (muomala layoqati) esa u oʻn sakkiz yoshga toʻlgach yoki toʻla muomalaga layoqatli deb eʼlon qilinganida (emansipatsiya) toʻla hajmda vujudga keladi. Fuqaroni muomala layoqati cheklangan deb topish yoki bunday cheklashni bekor qilish hamda fuqaroni muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga layoqatli deb topish toʻgʻrisidagi ishlarni qonuniylikka qatʼiy rioya qilgan holda oʻz vaqtida va toʻgʻri hal qilinishi fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi.
2. Fuqaroni muomala layoqati cheklangan deb topish yoki bunday cheklashni bekor qilish hamda fuqaroni muomalaga layoqatsiz yoki muomalaga layoqatli deb topish haqidagi arizalar sud tomonidan alohida ish yuritish tartibida koʻriladigan ishlar toifasiga kiradi va Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (bundan buyon FK) 30-31-moddalari , Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon FPK) 310 — 316-moddalari , “Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida”gi Qonuni , Vazirlar Mahkamasining 2014-yil 22-sentabrdagi 269-sonli qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasida vasiylik va homiylik toʻgʻrisidagi nizom va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga qatʼiy rioya etilgan holda koʻrib chiqilishi lozim. Sudlar ishni koʻrib chiqishda ish boʻyicha ahamiyatga ega boʻlgan barcha holatlarni har taraflama, toʻliq va xolisona aniqlashi shart (FPKning 15-moddasi ).
Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, FKning 23-moddasiga muvofiq, qonunda nazarda tutilgan hollar va tartibdan tashqari hech kimning muomala layoqati cheklanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Shu munosabat bilan sudlar bunday cheklovlarni qoʻllashda faqat qonunda belgilangan asoslar va tartibga qatʼiy rioya etishlari, har qanday cheklovning qonuniyligi va asosliligini sinchiklab tekshirishlari shart.
3. Fuqaroning muomala layoqatini cheklash yoki uni muomalaga layoqatsiz deb topish sud tomonidan qoʻllaniladigan huquqiy himoya choralari hisoblanadi.
Muomala layoqati cheklangan fuqaro mayda maishiy bitimlarni mustaqil ravishda tuzishi mumkin. Mayda maishiy bitimlardan tashqari boshqa bitimlarni tuzish, shuningdek, ish haqi, pensiya va boshqa daromadlarni olish hamda ularni tasarruf etish homiyning roziligi asosida amalga oshiriladi. Bunday shaxs oʻzi tuzgan bitimlar boʻyicha va yetkazgan zarari uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda mustaqil ravishda mulkiy javobgar hisoblanadi.
Muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs oʻz harakatlarining huquqiy ahamiyati va oqibatlarini anglay olmasligi yoki ularni boshqara olmasligi sababli, fuqarolik huquq va majburiyatlarini mustaqil ravishda amalga oshira olmaydi. Bunday shaxs tomonidan yetkazilgan zarar uchun javobgarlik masalasi FKning 996-moddasi qoidalariga muvofiq hal etiladi.
Sudlarning eʼtibori qonunda fuqaroni muomala layoqatini cheklash yoki uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisida talab qoʻyish huquqiga ega boʻlgan shaxslar doirasi qatʼiy belgilanganligiga qaratilsin.
Bunday ariza:
fuqaroning oila aʼzolari;
vasiylik va homiylik organi;
prokuror;
davolash muassasalari;
qonunchilikda bunday vakolatlar yuklatilgan davlat organlari;
fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari;
qonunchilikka muvofiq bunday huquq berilgan jamoat birlashmalari tomonidan berilishi mumkin.
Oila kodeksining 5-moddasiga muvofiq, er-xotin, ota-ona va bolalar (shu jumladan, farzandlikka oluvchilar va farzandlikka olinganlar) fuqaroning oila aʼzolari hisoblanadi. Shu bilan birga, boshqa qarindoshlar, xususan, bobo, buvi, aka-uka, opa-singil, togʻa, amaki, xola, amma va boshqalar fuqaroning oila aʼzolari doirasiga kirmasligi tushuntirilsin.
“Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida”gi Qonunning 7-moddasiga muvofiq, fuqaroni muomala layoqatini cheklash yoki muomalaga layoqatsiz deb topish boʻyicha vasiylik va homiylik sohasidagi faoliyat tuman, shahar tibbiyot birlashmalari tomonidan amalga oshiriladi.
Ariza manfaatdor shaxs nomidan ish yuritishga vakolati boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan deganda, ishonch bildiruvchi nomidan vakillik qilish huquqini beruvchi tegishli ishonchnomaga ega boʻlmagan shaxs tomonidan berilgan ariza tushuniladi.
Shu sababli, sudlarga fuqaroni muomala layoqatini cheklash yoki uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisida talab bilan murojaat qilish huquqiga ega boʻlmagan shaxslar va ularning vakillari tomonidan berilgan arizalarni FPK 195-moddasi birinchi qismining 2-bandiga asosan qaytarish yoki ushbu kodeks 122-moddasining 2-bandiga koʻra koʻrmasdan qoldirish uchun asos boʻlmasligi tushuntirilsin.
Ushbu arizalar mazmunan koʻrib chiqilishi va ariza beruvchida qonun hujjatlariga muvofiq bunday talab bilan murojaat qilish huquqi boʻlmaganligi sababli qanoatlantirilmasligi lozim. Shu bilan birga, zarurat mavjud boʻlgan hollarda, sud bunday ariza berish masalasini hal etish uchun vakolatli organlarga tegishli tartibda xabar yuborishga haqli.
4. Fuqaroni muomala layoqatini cheklash yoki muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ariza shu fuqaro yashab turgan joydagi, agar u davolanayotgan boʻlsa, ushbu muassasa joylashgan hududdagi sudning sudloviga tegishlidir (FPKning 310-moddasi ).
5. Fuqaroni muomala layoqati cheklangan deb topish toʻgʻrisidagi arizada spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglari, shuningdek, aql-idrokiga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalarni suiisteʼmol qilayotgan shaxs ushbu xatti-harakatlari bilan oʻz oilasini ogʻir moddiy ahvolga solib qoʻyayotganligidan dalolat beruvchi holatlar bayon qilinishi lozim.
Fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi arizada fuqaroda oʻz harakatlarining ahamiyatini anglash yoki ularni boshqarish imkoniyatidan mahrum etuvchi ruhiy buzilish (kasallik) yoxud aqli zaiflik alomatlarini koʻrsatuvchi holatlar bayon etilishi lozim (FPKning 311-moddasi ).
6. Sudlarga tushuntirilsinki, sudya ishni sud majlisida koʻrishga tayyorlash bosqichida qonunga muvofiq ishni koʻrilishida ishtirok etishi shart boʻlgan prokuror hamda vasiylik va homiylik organi vakilining ishtirokini taʼminlash (FPKning 313-moddasi ), shuningdek, ariza vakolatli shaxslar tomonidan berilgan hollarda zaruratga qarab fuqaroning oila aʼzolarini manfaatdor shaxs sifatida jalb qilish masalasini hal etishi va bu haqda sud ajrimida koʻrsatishi lozim.
Fuqaroning ruhiy holati sud-psixiatriya ekspertizasi orqali aniqlanishi sababli, uni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha, agar ruhiy holati buzilganligi (ruhiy kasallik yoxud aqli zaiflik) haqida yetarli maʼlumotlar mavjud boʻlsa, ishni sud majlisida koʻrishga tayyorlash bosqichida sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi (FPKning 312-moddasi ). Bunday maʼlumotlar jumlasiga fuqaroning kasallik tarixi koʻchirmasi, ruhiy-asab kasalliklari muassasalarida hisobda turishi yoki davolanganligi haqidagi maʼlumotnoma, nogironlik guvohnomasi hamda shu kabi hujjatlar kiradi.
Sud-psixiatriya ekspertizasini tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda fuqaroning ruhiy holatini (ruhiy kasalligi yoxud aqli zaifligi), shuningdek, u oʻz harakatlarining ahamiyatini anglash yoki ularni boshqarish qobiliyatiga ega yoxud ega emasligini aniqlashga qaratilgan savollar qoʻyiladi.
Sudlar sud-psixiatriya ekspertizasini tayinlashda shaxsning huquq va erkinliklarini eng kam cheklaydigan ekspertiza shaklini tanlash zarurligini inobatga olishi lozim.
Shaxsning ruhiy holatiga oid yetarli tibbiy maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollarda, qoida tariqasida, ambulator sud-psixiatriya ekspertizasini tayinlash maqsadga muvofiq.
Agar ish hujjatlari, tibbiy maʼlumotlar yoki shaxsning holati ambulator tekshiruv orqali toʻliq va asoslantirilgan xulosa berish imkoni yoʻqligini koʻrsatsa, sud ajrimda tegishli asoslarni bayon qilgan holda statsionar sud-psixiatriya ekspertizasini tayinlashi mumkin.
Oʻziga nisbatan sud-psixiatriya ekspertizasi oʻtkazilayotgan shaxs tekshiruvdan ochiqdan-ochiq, yaʼni faol ravishda boʻyin tovlasa va uning xatti-harakatlari jamoat tartibiga, atrofdagilarning huquqlari, hayoti yoki sogʻligʻiga tahdid solsa, sud majburiy tartibda ekspertizaga yuborish toʻgʻrisida ajrim chiqarishga, ajrim ijrosini tegishli ichki ishlar organlari zimmasiga yuklashga hamda mazkur ajrimni ijro etish jarayonida shaxs tibbiyot xodimi kuzatuvida boʻlishini belgilashga haqlidir (FPKning 312-moddasi ).
7. Qonunga koʻra, bunday toifadagi ishlar prokuror hamda vasiylik va homiylik organi vakilining ishtirokida koʻrilishini inobatga olib, ular sud majlisiga kelmagan taqdirda, ish muhokamasi keyinga qoldiriladi va bu haqda ularga xabar beriladi. Shu bilan birgalikda sud, ularning sud majlisiga uzrsiz sabablar bilan kelmaganligi holati yuzasidan xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan munosabat bildiradi (FPKning 220 va 313-moddalari ).
Muomala layoqati cheklanishi yoki muomalaga layoqatsiz deb topilishi soʻralayotgan fuqaro mazkur ish boʻyicha manfaatdor shaxs hisoblanishi sababli muomala layoqati cheklanishi masalasi koʻrib chiqilayotgan fuqaroning ishda ishtirok etishi majburiy boʻlib, u uzrsiz sabablarga koʻra sud majlisiga kelmagan yoxud kelmaganligi sabablarini maʼlum qilmagan taqdirda, FPKning 144 va 186-moddalari qoidalari qoʻllaniladi.
Ushbu qoida muomalaga layoqatsiz deb topilishi masalasi koʻrib chiqilayotgan shaxsning sogʻligʻi holati imkon bergan hamda sud uni ishda ishtirok etishi lozim deb topgan hollarda ham qoʻllanilishi mumkin. Sud uning sud majlisidagi ishtirokini videokonferensaloqa orqali yoki sayyor sud majlisi oʻtkazish yoʻli bilan ham taʼminlashi mumkin.
8. Fuqaroning spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglarini hamda boshqa kuchli taʼsir qiluvchi moddalarni suiisteʼmol qilishi fakti ish boʻyicha toʻplangan dalillar bilan tasdiqlanishi lozim (FPKning 8-bobi ).
Bunday dalillarga:
tibbiy muassasalarning maʼlumotnomalari;
sud-narkologik ekspertizasi xulosasi;
sud qarorlari yoki huquqni muhofaza qilish organlarining hujjatlari (masalan, ichki ishlar organining jamoat tartibini buzish, oilada mojaroli vaziyatlar keltirib chiqarish haqidagi hujjatlari);
yashash yoki ish joyidan berilgan tavsifnomalar;
shaxsning spirtli ichimliklar, giyohvandlik va psixotrop moddalar yoki ularning analoglariga qaramlik holatini tasdiqlovchi boshqa dalillar kiradi.
Fuqaroni muomala layoqati cheklangan deb topish uchun uning giyohvandlik (narkomaniya), zaharvandlik (toksikomaniya), ichkilikbozlik tufayli hisobda turishi shart emas.
9. Fuqaroning spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglarini, shuningdek, boshqa kuchli taʼsir qiluvchi moddalarni suiisteʼmol qilishi oqibatida uning oilasi ogʻir moddiy ahvolga tushganligi faktini aniqlashda sud quyidagilarga eʼtibor berishi lozim:
oila aʼzolarini taʼminlash majburiyatini bajarmaganligi (voyaga yetmagan bolalarga aliment toʻlamaslik, nogiron yoki yordamga muhtoj oila aʼzolarini taʼminlamaslik va h.k.);
spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop va qaramlikni keltirib chiqaradigan boshqa kuchli taʼsir qiluvchi moddalarni sotib olish uchun oʻzining yoki oila aʼzolarining mablagʻlarini sarflashi;
oila budjetiga zarar yetkazganligi (oila aʼzolarining erkiga zid va oila manfaatiga mos boʻlmagan holda oila mol-mulkini sotish yoki yoʻq qilish, qarz olib oilani qarzdor qilish va shu kabi holatlar).
Agar sud, fuqaroning oila xarajatlarida ishtirok etmasligi spirtli ichimliklar, narkotik vositalar yoki psixotrop moddalarni suiisteʼmol qilish emas, balki kasallik, ishga joylasha olmaslik kabi obyektiv sabablarga bogʻliq ekanligini aniqlasa, u holda bunday fuqaroni muomala layoqati cheklangan deb topish mumkin emas.
10. FKning 31-moddasiga koʻra, fuqaroning muomala layoqatini cheklash uchun quyidagi ikki shartning oʻzaro sababiy bogʻliqlikda bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlishi talab etiladi:
fuqaroning spirtli ichimliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning analoglarini, shuningdek boshqa kuchli taʼsir qiluvchi moddalarni suiisteʼmol qilishi;
oʻz oilasini ogʻir moddiy ahvolga solishi.
11. Sudlar fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrishda sud-psixiatriya ekspertizasi xulosasini dalil sifatida baholaydi.
Ekspertiza xulosasi ish uchun ishonchli va yetarli dalil sifatida qabul qilinishi uchun unda fuqaroning ruhiy holati buzilganligi oqibatida oʻz harakatlarining ahamiyatini anglay olmasligi yoki ularni boshqara olmasligi aniq, ravshan va qatʼiy xulosa shaklida bayon etilgan boʻlishi lozim.
Ekspert xulosasida mavhum, ehtimol tutilgan, yaʼni shartli ifodalarga, jumladan, “boʻlishi mumkin”, “istisno etilmaydi”, “taxmin qilinadi” kabi iboralarga asoslangan, qatʼiy xulosa mazmunini ifodalamaydigan toʻxtamlar mavjud boʻlganda, xulosa sud tomonidan dalilning maqbulligi hamda yetarliligi nuqtai nazaridan tanqidiy baholanib, tegishli tartibda qayta, komissiyaviy yoki kompleks ekspertiza tayinlash masalasi hal qilinishi mumkin.
12. FKning 22-moddasiga muvofiq, fuqaro oʻn sakkiz yoshga toʻlgandan keyingina toʻliq hajmda muomala layoqatiga ega boʻladi, biroq ushbu yoshga yetgunga qadar ham qonun hujjatlarida belgilangan doirada qisman muomala layoqatiga ega hisoblanadi.
Xususan, oʻn toʻrt yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan voyaga yetmaganlar FK 27-moddasining ikkinchi qismida nazarda tutilgan huquqlarni mustaqil ravishda amalga oshirishga haqli boʻlib, ushbu muomala layoqati doirasida tuzgan bitimlari boʻyicha, shuningdek, oʻzlari yetkazgan zarar uchun mustaqil javobgar hisoblanadi (FKning 994-moddasi ).
Shundan kelib chiqib, oʻn toʻrt yoshdan oʻn sakkiz yoshgacha boʻlgan voyaga yetmagan fuqarolarga nisbatan FPKning 310-moddasida nazarda tutilgan asoslar va tartibda sudga ariza berilishi mumkin.
13. Sudlarga tushuntirilsinki, fuqaroni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha qabul qilinadigan hal qiluv qarori FPKning 23-bobi talablariga muvofiq boʻlishi kerak.
Hal qiluv qarorining xulosa qismida arizani qanoatlantirish yoxud rad etish haqidagi xulosa aniq bayon etilishi lozim. Ariza qanoatlantirilganda muomalaga layoqatliligi masalasi koʻrib chiqilgan fuqaroning familiyasi, ismi, otasining ismi, tugʻilgan sanasi va joyi, yashash manzili va shaxsini identifikatsiya qiluvchi boshqa maʼlumotlar koʻrsatiladi.
“Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida”gi Qonunning 13 va 21-moddalari talablariga muvofiq, tuman (shahar) tibbiyot birlashmasi vasiylik va homiylik sohasidagi vakolatlari doirasida muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaroga homiy yoxud vasiy tayinlash uchun zarur hujjatlarni tayyorlaydi hamda muayyan shaxsning homiy yoxud vasiy etib tayinlanishi mumkinligi toʻgʻrisidagi xulosani tuman (shahar) hokimligiga taqdim etadi. Shundan soʻng, tuman (shahar) hokimining qarori asosida fuqaroga homiy yoxud vasiy tayinlanadi.
Shu sababli, sudlar homiy yoxud vasiy tayinlash haqidagi masalani hal qilishga haqli emas.
Sudlarning eʼtibori, muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning oʻz vaqtida hisobga olinishini taʼminlash, shuningdek, keyinchalik yuzaga kelishi mumkin boʻlgan salbiy huquqiy oqibatlarning oldini olish maqsadida hal qiluv qarorining koʻchirma nusxasi u qonuniy kuchga kirgan kundan eʼtiboran uch kundan kechiktirmay fuqaroning yashash joyidagi tibbiyot birlashmasi huzuridagi vasiylik va homiylik organiga yuborilishi lozimligiga qaratilsin (FPKning 314-moddasi ).
14. Fuqaroning muomala layoqatini cheklashni va unga nisbatan belgilangan homiylikni bekor qilish yoki fuqaroni muomalaga layoqatli deb topish va unga belgilangan vasiylikni bekor qilish FKning 30 , 31-moddalari va FPKning 315-moddasiga muvofiq, cheklovga asos boʻlgan holatlar barham topgan taqdirda sud tartibida amalga oshiriladi.
Mazkur holatlar sud tomonidan tibbiy maʼlumotnoma, tavsifnomalar, guvohlarning koʻrsatuvlari, ekspertiza xulosasi va boshqa maqbul dalillar asosida aniqlanadi.
Fuqaroning muomala layoqatini cheklashni bekor qilish masalasi FPKning 315-moddasiga muvofiq, muomala layoqati cheklangan shaxsning oʻzi, uning homiysi, shuningdek FPKning 310-moddasida sanab oʻtilgan subyektlarning arizasiga asosan koʻrib chiqiladi.
Vasiy, shuningdek, FPKning 310-moddasida koʻrsatilgan subyektlar sogʻaygan fuqaroni muomalaga layoqatli deb topish toʻgʻrisidagi ariza bilan sudga murojaat qilish huquqiga ega.
Fuqaroni muomalaga layoqatli deb topish yoki uning muomala layoqatini cheklashni bekor qilish toʻgʻrisidagi ariza, fuqaroning muomala layoqati cheklanishi yoxud muomalaga layoqatsiz deb topilishi haqidagi qaror qaysi sud tomonidan qabul qilinganidan qatʼi nazar, mazkur fuqaroning yashash joyidagi sudga beriladi va shu sud tomonidan koʻrib chiqiladi.
Bunday arizalarni koʻrib chiqish natijasi boʻyicha sud ilgarigi hal qiluv qarorini bekor qilish masalasini hal etmasdan, fuqaroning muomala layoqatini cheklashni bekor qilish yoki fuqaroni muomalaga layoqatli deb topish hamda unga nisbatan belgilangan homiylik yoki vasiylikni bekor qilish toʻgʻrisida hal qiluv qarori qabul qiladi.
15. Sudlarga tushuntirilsinki, fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori uning huquqiy maqomiga bevosita taʼsir qilishi sababli, bunday shaxs mazkur sud hujjati ustidan qonunchilikda belgilangan tartibda shikoyat qilish huquqiga ega.
16. Sudlarning eʼtibori FPKning 316-moddasi talablariga muvofiq fuqaroni muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish toʻgʻrisidagi ishlar boʻyicha sud xarajatlari arizachidan undirilmasligi sababli, ushbu toifadagi ishlar boʻyicha arizachilar davlat boji va pochta xarajatlarini toʻlamasdan sudga murojaat qilish huquqiga ega ekanligiga qaratilsin.
Agar ariza davlat boji toʻlangan holda topshirilgan boʻlsa, sud ishni koʻrish yakunlari boʻyicha, “Davlat boji toʻgʻrisida”gi Qonunning 18-moddasiga asosan uni ortiqcha toʻlangan deb topib, qaytarish masalasini hal qilishi lozim.
Sud ariza fuqaroning oila aʼzolari tomonidan insofsizlik bilan, asossiz ravishda fuqaroni muomala layoqatini cheklash yoki uni muomala layoqatidan mahrum etish maqsadida ataylab berilgan deb topsa, oldindan toʻlangan davlat boji qaytarilmaydi, davlat foydasiga undirilishi lozim boʻlgan davlat boji esa, arizachidan undiriladi.
Sudlarga tushuntirilsinki, arizaning insofsizlik bilan, asossiz ravishda va ataylab berilganligini baholashda FPKning 40-moddasi ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlariga berilgan protsessual huquqlardan insofli ravishda foydalanishi shartligi haqidagi talabi, shuningdek, FKning 9-moddasida belgilangan fuqarolik huquqlarini halol, oqilona va adolat bilan amalga oshirish, boshqa shaxslarning huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzmaslik, huquqni suiisteʼmol qilmaslik toʻgʻrisidagi umumiy qoidalardan kelib chiqish maqsadga muvofiq.
17. Sudlar bunday toifadagi ishlar boʻyicha qonunga xilof xatti-harakatlar va salbiy ijtimoiy holatlarni keltirib chiqarayotgan hamda bunga sabab boʻlayotgan omillarni (masalan, ruhiy holati buzilgan shaxsning nazoratsizligi, ichkilikbozlik yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni suiisteʼmol qilish, ularning muomalada boʻlish holatlari) aniqlaganda, ularning oldini olish choralarini koʻrish maqsadida xususiy ajrim (xabarnoma) chiqarib, tegishli organlarga yuborishi lozim (FPKning 275-moddasi ).
18. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari ushbu toifadagi ishlar boʻyicha sud amaliyotini muntazam oʻrganib borishlari, fuqaroning muomala layoqatliligi bilan bogʻliq munosabatlarda qonun talablari buzilishi sabablarini tahlil qilishlari va ularni bartaraf qilishga qaratilgan choralar koʻrib borishlari lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi R. MAXMUDOVA
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi U. XOLOV
Toshkent sh.,
2026-yil 3-iyul,
18-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О практике рассмотрения судами дел о признании гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным
Учитывая, что признание гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным непосредственно влияет на его правовой статус, имущественные и иные законные интересы, такие вопросы разрешаются только судом в установленном законом порядке, а также, что защита прав граждан в данном процессе является важной задачей, в целях обеспечения правильного и единообразного применения законодательства при рассмотрении дел данной категории, в соответствии со статьей 22 Закона Республики Узбекистан «О судах» Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Согласно Конституции Республики Узбекистан ( часть первая статьи 19), права и свободы человека в стране признаются и гарантируются в соответствии с общепризнанными нормами международного права и настоящей Конституцией.
Способность граждан иметь гражданские права и нести обязанности (правоспособность) возникает с момента рождения и прекращается с его смертью.
Способность гражданина своими действиями осуществлять гражданские права и нести обязанности (дееспособность) возникает в полном объеме по достижении им восемнадцатилетнего возраста или с момента признания его полностью дееспособным (эмансипация). Своевременное и правильное разрешение при строгом соблюдении законности дел о признании гражданина ограниченно дееспособным или об отмене такого ограничения, а также о признании гражданина недееспособным или дееспособным является важной гарантией защиты прав и законных интересов граждан.
2. Заявления о признании гражданина ограниченно дееспособным или об отмене такого ограничения, а также о признании гражданина недееспособным или дееспособным относятся к категории дел, рассматриваемых судом в порядке особого производства, и должны рассматриваться при строгом соблюдении требований статей 30-31 Гражданского кодекса Республики Узбекистан (далее ГК), статей 310 — 316 Гражданского процессуального кодекса (далее ГПК), Закона «Об опеке и попечительстве», Положения об опеке и попечительстве в Республике Узбекистан, утвержденного постановлением Кабинета Министров от 22 сентября 2014 года № 269, и других актов законодательства. При рассмотрении дела суды обязаны всесторонне, полно и объективно выяснять все обстоятельства, имеющие значение для дела ( статья 15 ГПК).
Судам следует принимать во внимание, что в соответствии со статьей 23 ГК никто не может быть ограничен в дееспособности иначе как в случаях и порядке, предусмотренных законом. В связи с этим при применении таких ограничений суды обязаны строго соблюдать основания и порядок, установленные только законом, тщательно проверять законность и обоснованность любого ограничения.
3. Ограничение дееспособности гражданина или признание его недееспособным являются мерами правовой защиты, применяемыми судом.
Гражданин, ограниченный в дееспособности, вправе самостоятельно совершать мелкие бытовые сделки. Заключение остальных сделок, кроме мелких бытовых, а также получение заработной платы, пенсии и иных доходов и распоряжение ими — осуществляется с согласия попечителя. Такой гражданин самостоятельно несет имущественную ответственность по заключенным им сделкам и за причиненный вред в порядке, установленном законодательством.
Лицо, признанное недееспособным, не может самостоятельно осуществлять гражданские права и обязанности, поскольку не способно понимать правовое значение и последствия своих действий или руководить ими. Вопрос об ответственности за вред, причиненный таким лицом, решается в соответствии с правилами статьи 996 ГК.
Обратить внимание судов, что законом строго определен круг лиц, имеющих право заявлять требование о признании гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным.
Такое заявление может быть подано:
членами семьи гражданина;
органом опеки и попечительства;
прокурором;
лечебными учреждениями;
государственными органами, на которые законодательством возложены такие полномочия;
органами самоуправления граждан;
общественными объединениями, которым такое право предоставлено законодательством.
В соответствии со статьей 5 Семейного кодекса членами семьи гражданина являются супруг, родители и дети (в том числе усыновители и усыновленные). Вместе с тем, разъяснить, что другие родственники, в частности дедушка, бабушка, братья, сестры, дяди, тети и другие, не входят в круг членов семьи гражданина.
В соответствии со статьей 7 Закона «Об опеке и попечительстве» деятельность в области опеки и попечительства по ограничению дееспособности гражданина или признания его недееспособным осуществляется районными, городскими медицинскими объединениями.
Под заявлением, поданным лицом, не уполномоченным на ведение дела от имени заинтересованного лица, следует понимать заявление, поданное лицом, не имеющим надлежащей доверенности, подтверждающей его право представлять доверителя.
В связи с этим, разъяснить судам, что подача заявления лицами, не имеющими права на обращение с требованием об ограничении дееспособности гражданина или признании его недееспособным и их представителями, не может служить основанием для возвращения заявления на основании пункта 2 части первой статьи 195 ГПК или для оставления его без рассмотрения согласно пункту 2 статьи 122 настоящего Кодекса.
Эти заявления должны быть рассмотрены по существу и в удовлетворении их отказано по причине отсутствия у заявителя в соответствии с законодательством права обращения с таким требованием. При этом, суд, в необходимых случаях, вправе в соответствующем порядке направить сообщение уполномоченным органам для разрешения вопроса подачи такого заявления.
4. Заявление об ограничении дееспособности гражданина или признании его недееспособным подсудно суду по месту жительства этого гражданина, а если он находится на лечении — по месту нахождения данного учреждения ( статья 310 ГПК).
5. В заявлении о признании гражданина ограниченно дееспособным должны быть изложены обстоятельства, свидетельствующие о том, что лицо, злоупотребляющее спиртными напитками, наркотическими средствами, психотропными веществами или их аналогами, а также другими веществами, воздействующими на умственно-волевую деятельность, ставит данными действиями свою семью в тяжелое материальное положение.
В заявлении о признании гражданина недееспособным должны быть изложены обстоятельства, указывающие на наличие у гражданина признаков психического расстройства (заболевания) либо слабоумия, лишающих его возможности осознавать значение своих действий или руководить ими ( статья 311 ГПК).
6. Разъяснить судам, что на стадии подготовки дела к судебному разбирательству судья должен решить вопрос обеспечения участия прокурора и представителя органа опеки и попечительства, участие которых при рассмотрении дела является обязательным в соответствии с законом ( статья 313 ГПК), а также, в случаях подачи заявления уполномоченными лицами, при необходимости — привлечения членов семьи гражданина в качестве заинтересованных лиц и указать об этом в определении суда.
Поскольку психическое состояние гражданина устанавливается посредством судебно-психиатрической экспертизы, по делам о признании его недееспособным, при наличии достаточных сведений о его психическом расстройстве (душевной болезни или слабоумии) судебно-психиатрическая экспертиза назначается на стадии подготовки дела к судебному разбирательству ( статья 312 ГПК). К числу таких сведений относятся выписка из истории болезни гражданина, справка о том, что он состоит на учете или проходил лечение в психоневрологических учреждениях, свидетельство об инвалидности и другие подобные документы.
В определении о назначении судебно-психиатрической экспертизы ставятся вопросы, направленные на установление психического состояния гражданина (душевной болезни или слабоумия), а также его способности осознавать значение своих действий или руководить ими.
При назначении судебно-психиатрической экспертизы суды обязаны выбрать форму экспертизы, наименее ограничивающую права и свободы гражданина.
При наличии достаточных медицинских сведений о психическом состоянии лица, как правило, целесообразно назначать амбулаторную судебно-психиатрическую экспертизу.
Если материалы дела, медицинские сведения или состояние лица свидетельствуют о невозможности дачи амбулаторной проверкой полного и обоснованного заключения, суд может назначить стационарную судебно-психиатрическую экспертизу с изложением в определении соответствующих оснований.
Если лицо, в отношении которого проводится судебно-психиатрическая экспертиза, активно уклоняется от обследования и его действия создают угрозу общественному порядку, правам, жизни или здоровью окружающих, суд вправе вынести определение о принудительном направлении на экспертизу, также возложить его исполнение на соответствующие органы внутренних дел, а также указать, что при исполнении данного определения лицо должно находиться под наблюдением медицинского работника ( статья 312 ГПК).
7. Принимая во внимание, что согласно закону, дела данной категории рассматриваются с участием прокурора и представителя органа опеки и попечительства, в случае их неявки в судебное заседание, разбирательство дела откладывается, о чем они извещаются. Вместе с этим, по факту их неявки в судебное заседание без уважительных причин суд реагирует посредством вынесения частного определения ( статьи 220 и 313 ГПК).
Поскольку гражданин, в отношении которого подано заявление об ограничении его дееспособности или о признании его недееспособным, является заинтересованным лицом по данному делу, участие гражданина, в отношении которого рассматривается вопрос об ограничении дееспособности, является обязательным, в случае его неявки в судебное заседание либо несообщения о наличии уважительных причин, применяются правила, предусмотренные статьями 144 и 186 ГПК.
Данное правило может применяться и в случаях, когда состояние здоровья лица, в отношении которого рассматривается вопрос о признании его недееспособным, позволяет, и суд признает необходимым его участие в деле. Суд может обеспечить его участие в судебном заседании также посредством видеоконференцсвязи или путем проведения выездного судебного заседания.
8. Факт злоупотребления гражданином спиртными напитками, наркотическими средствами, психотропными веществами или их аналогами и иными сильнодействующими веществами должен быть подтвержден собранными по делу доказательствами ( глава 8 ГПК).
К таким доказательствам относятся:
справки медицинских учреждений;
заключение судебно-наркологической экспертизы;
судебные решения или документы правоохранительных органов (например, документы органов внутренних дел о нарушении общественного порядка, создании конфликтных ситуаций в семье);
характеристики с места жительства или работы;
иные доказательства, подтверждающие зависимость лица от спиртных напитков, наркотических и психотропных веществ или их аналогов.
Для признания гражданина ограниченно дееспособным состояние его на учете в связи с наркоманией, токсикоманией или алкоголизмом не обязательно.
9. При установлении факта нахождения семьи в тяжелом материальном положении вследствие злоупотребления гражданином спиртными напитками, наркотическими средствами, психотропными веществами или их аналогами, а также другими сильнодействующими веществами, суд должен обратить внимание на следующее:
неисполнение обязательств по содержанию членов семьи (неуплата алиментов на несовершеннолетних детей, необеспечение членов семьи, являющихся инвалидами или нуждающихся в помощи и т.п.);
расходование своих средств или средств членов семьи на приобретение спиртных напитков, наркотических, психотропных и других сильнодействующих веществ, вызывающих зависимость;
причинение ущерба семейному бюджету (продажа или уничтожение семейного имущества вопреки воле членов семьи и не в интересах семьи, получение займов, приводящее семью к долговым обязательствам и другие подобные случаи).
Если суд установит, что неучастие гражданина в расходах семьи связано не со злоупотреблением спиртными напитками, наркотическими средствами или психотропными веществами, а с объективными причинами, такими как болезнь, невозможность трудоустройства, то такой гражданин не может быть признан ограниченно дееспособным.
10. Согласно статье 31 ГК, для ограничения дееспособности гражданина требуется одновременное наличие следующих двух условий, находящихся в причинно-следственной связи:
злоупотребление гражданином спиртными напитками, наркотическими средствами, психотропными веществами или их аналогами, а также другими сильнодействующими веществами;
приведение своей семьи в тяжелое материальное положение.
11. При рассмотрении дел о признании гражданина недееспособным суды оценивают заключение судебно-психиатрической экспертизы в качестве доказательства.
Для того чтобы заключение экспертизы было принято в качестве достоверного и достаточного доказательства по делу, в нем должно быть изложено в форме четкого, ясного и категоричного вывода то, что гражданин вследствие психического расстройства не может понимать значение своих действий или руководить ими.
При наличии в заключении эксперта выводов, основанных на абстрактных, вероятных или условных формулировках, таких как «может быть», «не исключается», «предполагается», не выражающих содержание категоричного заключения, оно подлежит критической оценке судом с точки зрения допустимости и достаточности доказательства и может решаться вопрос о назначении в соответствующем порядке повторной, комиссионной или комплексной экспертизы.
12. Согласно статье 22 ГК, гражданин приобретает дееспособность в полном объеме только по достижении восемнадцати лет, однако и до достижения этого возраста он считается обладающим частичной дееспособностью в пределах, установленных законодательством.
В частности, несовершеннолетние в возрасте от четырнадцати до восемнадцати лет вправе самостоятельно осуществлять права, предусмотренные частью второй статьи 27 ГК, и несут самостоятельную ответственность по сделкам, заключенным в пределах этой дееспособности, а также за причиненный ими вред ( статья 994 ГК).
Исходя из этого, в суд может быть подано заявление в отношении несовершеннолетних граждан в возрасте от четырнадцати до восемнадцати лет по основаниям и в порядке, предусмотренным статьей 310 ГПК.
13. Разъяснить судам, что решение, принимаемое по делам о признании гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным, должно соответствовать требованиям главы 23 ГПК.
В резолютивной части решения должен быть четко изложен вывод об удовлетворении либо об отказе в удовлетворении заявления. При удовлетворении заявления указываются фамилия, имя, отчество, дата и место рождения, место жительства и другие сведения, идентифицирующие личность гражданина, вопрос дееспособности которого рассмотрен.
В соответствии с требованиями статей 13 и 21 Закона «Об опеке и попечительстве», районное (городское) медицинское объединение в пределах своих полномочий в сфере опеки и попечительства подготавливает необходимые документы для назначения опекуна или попечителя гражданину, признанному ограниченно дееспособным или недееспособным, а также представляет в хокимият района (города) заключение о возможности назначения определённого лица опекуном или попечителем. После чего на основании решения хокима района (города) гражданину назначается попечитель или опекун.
В связи с этим суды не вправе решать вопрос о назначении опекуна или попечителя.
Обратить внимание судов, что в целях обеспечения своевременного учета сведений о гражданине, признанном ограниченно дееспособным или недееспособным, а также предотвращения в последующем возможных негативных правовых последствий, копия решения не позднее трех дней со дня вступления его в законную силу должна быть направлена в орган опеки и попечительства при медицинском объединении по месту жительства гражданина ( статья 314 ГПК).
14. Отмена ограничения дееспособности гражданина и попечительства в отношении него или признание гражданина дееспособным и отмена установленной над ним опеки осуществляется в судебном порядке в соответствии со статьями 30 , 31 ГК и статьей 315 ГПК в случае отпадения обстоятельств, послуживших для этого основанием.
Данные обстоятельства устанавливаются судом на основании медицинской справки, характеристик, свидетельских показаний, заключения экспертизы и других допустимых доказательств.
Вопрос об отмене ограничения дееспособности гражданина в соответствии со статьей 315 ГПК рассматривается по заявлению самого лица, ограниченного в дееспособности, попечителя, а также субъектов, перечисленных в статье 310 ГПК.
Опекун, а также субъекты, перечисленные в статье 310 ГПК, вправе обратиться в суд с заявлением о признании гражданина дееспособным.
Заявление о признании гражданина дееспособным или об отмене ограничения его дееспособности подаётся и рассматривается судом по месту жительства этого гражданина, независимо от того, каким судом было принято решение об ограничении его дееспособности либо о признании его недееспособным.
По результатам рассмотрения таких заявлений суд, не решая вопрос об отмене ранее принятого решения, выносит решение об отмене ограничения дееспособности гражданина или о признании гражданина дееспособным и об отмене установленной в отношении него попечительства или опеки.
15. Разъяснить судам, что поскольку решение о признании гражданина недееспособным непосредственно влияет на его правовой статус, такое лицо вправе обжаловать данный судебный акт в порядке, установленном законодательством.
16. Обратить внимание судов, что поскольку в соответствии с требованиями статьи 316 ГПК, по делам о признании гражданина ограниченно дееспособным или недееспособным судебные расходы с заявителя не взыскиваются, заявители по данной категории дел вправе обращаться в суд без уплаты государственной пошлины и почтовых расходов.
Если заявление было подано с уплатой государственной пошлины, по итогам рассмотрения дела суд, на основании статьи 18 Закона «О государственной пошлине», признав её излишне уплаченной, должен решить вопрос её возврата.
Если суд установит, что члены семьи, подавшие заявление, действовали недобросовестно, с целью заведомо необоснованного ограничения или лишения гражданина дееспособности, предварительно уплаченная государственная пошлина не подлежит возврату, а подлежащая уплате в пользу государства государственная пошлина взыскивается с заявителя.
Разъяснить судам, что при оценке того, было ли заявление подано недобросовестно и заведомо необоснованно, целесообразно исходить из требования статьи 40 ГПК о том, что лица, участвующие в деле, обязаны добросовестно пользоваться предоставленными им процессуальными правами, а также из общих положений статьи 9 ГК о необходимости осуществления гражданских прав добросовестно, разумно и справедливо, недопустимости нарушения прав и охраняемых законом интересов других лиц, а также злоупотребления правом.
17. При выявлении по делам данной категории факторов, приводящих к противоправным действиям и негативным социальным последствиям (например, отсутствие надзора за лицом с психическим расстройством, злоупотребление алкоголем, наркотическими средствами или психотропными веществами, случаи их оборота), в целях принятия мер по их предотвращению суды должны выносить частные определения (извещения) с направлением их в соответствующие органы ( статья 275 ГПК).
18. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует регулярно изучать судебную практику по данной категории дел, анализировать причины нарушений требований закона в отношениях, связанных с дееспособностью гражданина, и принимать меры по их устранению.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Р. МАХМУДОВА
Секретарь Пленума, судья Верховного суда У. ХОЛОВ
г. Ташкент,
3 июля 2026 г.,
№ 18