📅 2026-yil 3-iyul · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026-yil 3-iyul · Boshqa hujjatlar · Oliy sudi plenumi
Rasmiy matn. Rasmiy hujjat. Tahririy izohlar kiritilmagan.
📅 2026 йил 3 июль · Бошқа ҳужжатлар · Олий суди пленуми
Расмий матн. Расмий ҳужжат. Таҳририй изоҳлар киритилмаган.
📅 3 июля 2026 г. · Другие документы · Пленума Верховного суда
Официальный текст. Официальный документ. Редакционные примечания не включены.
📅 3 July 2026 · Other documents · Oliy sudi plenumi
Official text. Official document. Editorial notes are not included.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди пленумининг
Қарори
Фуқаролик ишлари бўйича, маъмурий ва иқтисодий судлар томонидан даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришнинг айрим масалалари тўғрисида
Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришга доир қонунчилик ҳужжатларининг судлар томонидан тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 22-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:
1. Судларнинг эътибори даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги аризани кўриб чиқиш Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик процессуал кодекси (бундан буён матнда ФПК деб юритилади), Иқтисодий процессуал кодекси (бундан буён матнда ИПК деб юритилади), Маъмурий суд ишларини юритиш тўғрисидаги кодекси (бундан буён матнда МСИЮтК деб юритилади), «Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни билан тартибга солинишига қаратилсин.
2. Даъвони таъминлаш чораларини қўллашнинг мақсади суд ҳужжати ижросини қийинлаштириши ёки уни бажариб бўлмайдиган қилиб қўйишини, шунингдек, жавобгар томонидан мол-мулкни яширилиши ёки бегоналаштирилишининг олдини олишга қаратилган.
Шунга кўра, судларнинг эътибори иқтисодий ва фуқаролик ишлари бўйича даъвони таъминлашга, агар бундай чораларни кўрмаслик суд ҳужжатининг ижросини қийинлаштириши ёхуд бажариб бўлмайдиган қилиб қўйиши мумкин бўлганда, маъмурий ишлар бўйича эса дастлабки ҳимоя чораларини кўришга суд ҳужжати қабул қилингунига қадар аризачининг ёки манфаатларини кўзлаб ариза берилган шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилишининг аниқ хавфи мавжуд бўлса ёки аризачининг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини бундай чораларни кўрмасдан туриб ҳимоя қилиш мумкин бўлмаса ёки қийин бўлса, йўл қўйилиши мумкинлигига қаратилсин.
3. Судларнинг эътибори даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тартиби ва унинг турлари ФПКнинг 9-боби, ИПКнинг 8-боби, МСИЮтКнинг 8-бобида белгиланганлигига қаратилсин.
Шу билан биргаликда, даъвони таъминлаш чоралари ва алоҳида тоифадаги низоларни кўришда уларни қўллашнинг ўзига хос хусусиятлари процессуал қонунчиликнинг бошқа қоидаларида (масалан, ИПКнинг 28, 37-моддалари) ва айрим моддий ҳуқуқ нормаларида белгиланганлигини (масалан, Оила кодексининг 89, 110, 112-моддалари, «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 19-моддасининг учинчи қисми, «Рақобат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 40-моддасининг учинчи қисми ва ҳ.к.) инобатга олиш лозим.
4. ФПКнинг 39-моддаси, ИПКнинг 41-моддаси ва МСИЮтКнинг 38-моддасида кўрсатилган ишда иштирок этувчи шахслар даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги ариза (илтимоснома) билан мурожаат қилиши мумкинлиги назарда тутилган бўлиб, бундай чорани қўллаш асослари ва мақсадидан келиб чиққан ҳолда ушбу ариза (илтимоснома) жавобгар ва (ёки) учинчи шахслар томонидан улар қарши даъво ёки мустақил талаб билан арз қилинган ҳолатларда берилиши мумкинлигига судларнинг эътибори қаратилсин.
Бундан ишда иштирок этувчи бошқа шахсларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларига дахл қилган ҳолатлар мустасно бўлиб, даъвони таъминлаш чораларини кўрмаслик суд ҳужжати ижросини қийинлаштирса ёки уни бажариб бўлмайдиган қилиб қўядиган ҳоллардагина ушбу шахсларнинг мустақил равишда берган аризалари қаноатлантирилиши мумкин.
Шунингдек, ФПК 105-моддасининг бешинчи қисми, ИПК 93-моддасининг бешинчи ва олтинчи қисмларига кўра, ҳакамлик (арбитраж) судида кўрилаётган иш бўйича даъвони таъминлаш чораларини кўриш ҳақидаги ариза билан ҳакамлик (арбитраж) муҳокамаси тарафи мурожаат қилишга ҳақли.
5. Тушунтирилсинки, тарафнинг қонун бўйича вакили ФПКнинг 69-моддаси, ИПКнинг 63-моддаси, МСИЮтКнинг 62-моддасида кўрсатилган барча процессуал ҳаракатларни ишончномасиз амалга оширишга ҳақли бўлиб, вакил даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасини кўриш ҳақида ариза билан мурожаат қилганида ваколатларини тасдиқловчи ҳужжат (ишончнома) тақдим этиши талаб этилмайди.
6. Фуқаролик ва Маъмурий суд ишларини юритиш тартибида судья (суд) ўз ташаббуси билан даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриши мумкин, масалан:
низоли мол-мулкка тақиқ қўйиш ҳақида — мол-мулкни талаб қилиб олиш, турар жойга киритиш ҳақидаги ва низога оид мол-мулкнинг бегоналаштирилиши эҳтимоли бўлган бошқа талаблар бўйича;
Оила кодексининг 145-моддасида назарда тутилган асосларга кўра, алиментни бир йўла тўлаш ёки алимент эвазига муайян мол-мулкни бериш ёхуд алиментни бошқа усулда тўлаш тўғрисидаги даъво бўйича — алимент тўлаши шарт бўлган шахснинг Ўзбекистон Республикасидан чиқишини вақтинча чеклаш ҳақида.
7. Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришга судда иш юритишнинг ҳар қандай босқичида, шу жумладан иш юритиш тўхтатилган даврда ҳам йўл қўйилади.
Иш юритиш тўхтатилган даврда берилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги ариза ФПК 9, ИПК 8 ва МСИЮтКнинг 8-бобларида белгиланган тартиб ва муддатларда тарафларни хабардор қилмасдан, иш юритиш тикланмаган ҳолда ҳал қилинади.
Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасининг бир турини бошқаси билан алмаштириш тўғрисидаги масала ФПК 108-моддасининг учинчи қисми, ИПК 97-моддасининг учинчи қисми, МСИЮтК 96-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ ҳал қилинади.
8. Соддалаштирилган тартибда иш ФПК ва ИПКда назарда тутилган даъво ишини юритишнинг умумий қоидаларига мувофиқ кўрилиши белгиланганлиги боис, бундай иш юритишда ҳам даъвони таъминлаш чоралари кўрилиши мумкин.
9. Судлар шуни назарда тутишлари керакки, иш қўзғатилгунга қадар даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўришга йўл қўйилмайди, бундан ҳакамлик судида кўрилаётган даъвони таъминлаш чораларини кўриш ҳоллари мустасно.
Даъво аризаси (ариза, шикоят) судга топширилмаган ҳолда берилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш ҳақидаги ариза алоҳида ажрим чиқарилмасдан хат билан қайтарилиши лозим.
Даъво аризаси (ариза, шикоят) билан бирга берилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш ҳақидаги аризани қаноатлантириш ёки рад этиш масаласи даъво аризасини (аризани, шикоятни) иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш, апелляция, кассация, тафтиш инстанцияси судларида эса шикоятни (протестни) иш юритишга қабул қилиш вақтида ҳал қилинади.
Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги ариза (илтимоснома) даъво аризаси (ариза, шикоят), шикоят (протест) иш юритишга қабул қилинганидан сўнг берилганда ФПК 107-моддасининг биринчи қисми талабига кўра, у келиб тушган куниёқ, иш вақти тугаганидан кейин электрон ҳужжат тарзида келиб тушган ҳолатларда кейинги иш кунидан кечиктирмасдан, ИПК 96-моддасининг учинчи қисми ҳамда МСИЮтК 95-моддасининг учинчи қисмига кўра эса ариза келиб тушганидан кейинги кундан кечиктирмай ишда иштирок этувчи шахсларни хабардор қилмасдан, суд мажлисида тақдим этилганида эса, шу суд мажлисида кўриб чиқилади.
Ҳакамлик судида кўрилаётган иш юзасидан даъвони таъминлаш тўғрисида фуқаролик ишлари бўйича ва иқтисодий судга келиб тушган аризалар ҳам шу тартибда ҳал қилинади.
Ариза суд мажлисидан ташқари вақтда келиб тушган ҳолларда суд мажлиси ўтказилмасдан ва тарафларни хабардор қилмасдан ҳал қилинади.
10. Даъво аризаси (ариза, шикоят) қайтарилганда ёки уни иш юритишга қабул қилиш рад этилганда, даъво аризаси (ариза, шикоят) билан бир вақтда топширилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш ҳақидаги ариза муҳокама қилинмайди.
11. Апелляция, кассация ва тафтиш тартибидаги шикоят (протест) бериш муддатини тиклаш ҳақидаги илтимоснома билан бир вақтда даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисида ариза келиб тушган ҳолда дастлаб шикоят (протест) бериш муддатини тиклаш ва шикоятни иш юритишга қабул қилиш масаласи ҳал этилиши лозим.
Апелляция, кассация, тафтиш тартибидаги шикоят (протест) қайтарилган ёки қабул қилишдан рад этилганда, шикоят (протест) билан бирга топширилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасини кўриш ҳақидаги ариза муҳокама қилинмайди.
12. Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги аризада даъвони таъминлаш чораларининг асослари ва зарурати кўрсатилган бўлиши лозим.
Фуқаролик ва маъмурий суд ишларини юритишда аризада асослар ёки зарурат аниқ кўрсатилмаган ҳолларда эса судья (суд) томонидан ушбу камчиликлар бартараф этилиши ва аризани мазмунан ҳал қилиш чоралари кўрилиши мумкинлигига эътибор қаратилсин.
Шу билан биргаликда, ИПКнинг 95-моддасига асосан аризада даъвони таъминлаш чорасининг тури ҳам кўрсатилиши лозим бўлиб, иқтисодий суд ишларини юритишда ушбу тартибга риоя қилинмаганлиги аризани қаноатлантиришни рад этиш учун асос бўлади.
13. Судларга тушунтирилсинки, давлат фойдасига мулкий ундирувлар (солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар, божхона тўловлари ва жарималарини ундириш, давлатга етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш, давлат мулкидан фойдаланганлик учун тўловларни ундириш, давлат мулкини қонунсиз эгаликдан талаб қилиб олиш, экология, атроф-муҳитга ёки табиий ресурсларга етказилган зарар (компенсация)ни ундириш, қишлоқ хўжалиги ва ўрмон хўжалиги ишлаб чиқариши нобудгарчиликларининг ўрнини қоплаш ва шу каби давлатнинг қонун билан қўриқланадиган бошқа мулкий манфаатлари) ишларни кўриб чиқаётганда фуқаролик ишлари бўйича судлар томонидан ариза бўлмаган ҳолларда ҳам ўз ташаббуси билан, иқтисодий суд томонидан эса даъвогарнинг аризасига кўра даъвони таъминлаш чоралари кўрилиши шарт.
Шунингдек, иқтисодий ва маъмурий судларнинг эътибори давлат органининг, фуқаролар ўзини ўзи бошқариш органининг қонунга зид ҳужжати қабул қилинганлиги ёки уларнинг мансабдор шахслари томонидан қонунга зид ҳаракатлар (ҳаракатсизлик) содир этилганлиги натижасида тадбиркорлик субъектига етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш тўғрисидаги даъво (талаб)ни кўришда даъвогар (аризачи)нинг аризаси бўйича даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриши шартлигига қаратилсин.
14. Судлар шуни инобатга олишлари лозимки, даъвони таъминлаш чоралари тезкор ва дастлабки ҳимоя чораси ҳисобланиши сабабли, уни қўллаш учун даъво талабларини асословчи далиллар тақдим этилиши талаб қилинмайди.
Суд даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги аризани ҳал қилишда, аризада бундай чораларни кўриш учун асослар ва зарурат мавжудлигини, таъминланиши сўралаётган чораларнинг даъво (ариза, шикоят) предмети билан боғлиқлигини, унга мутаносиблигини аниқлайди.
Судларга тушунтирилсинки, даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чоралари даъво (ариза, шикоят) предметига алоқадор ва (ёки) суд ҳужжатининг ижроси билан боғлиқ бўлмаган ҳолатларда ариза рад этилади.
15. Фуқаролик ва иқтисодий суд ишлари юритувида ҳакамлик судида кўриб чиқилаётган иш бўйича даъвони таъминлаш чораларини кўриш тўғрисидаги ариза, унга даъвонинг доимий фаолият кўрсатувчи ҳакамлик судига тақдим этилганлигини исботловчи далиллар, яъни ҳакамлик иши қўзғатиш ҳақидаги тасдиқланган ажрим нусхаси ёки маълумотнома илова қилинади. Иш муваққат ҳакамлик суди томонидан кўрилаётганда тақдим қилинган ажрим ёки маълумотномадаги ҳакамлик суди судьясининг имзоси нотариал тартибда тасдиқланган бўлиши лозим.
Судларнинг эътибори бундай аризаларни ҳал қилишда даъвонинг ҳакамлик судига тақдим этилганлигини исботловчи далиллар илова қилинмаган, ҳакамлик судида кўрилаётган низони ҳал қилиш қонунга кўра ҳакамлик судлари ваколатига кирмайдиган ҳолларда аризани рад этиш лозим бўлишига қаратилсин.
16. Тушунтирилсинки, аризада кўрсатилган мол-мулкни ёки пул маблағларини хатлаш тарзидаги даъвони таъминлаш чораси суд томонидан нафақат мулкий, балки номулкий хусусиятга эга бўлган талабларни таъминлаш учун ҳам қўлланилиши мумкин.
Мол-мулк ёки пул маблағларини хатлаш тарзидаги даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораси жавобгарга тегишли бўлган ва унинг ўзида ёки бошқа шахсларнинг ихтиёрида бўлган мол-мулкка нисбатан қўлланилиши мумкин бўлиб, айни вақтда тез бузиладиган ашёларга нисбатан қўлланилмаслиги инобатга олиниши лозим.
Процессуал қонунчиликда жавобгарга тегишли бўлган пул маблағларини хатлашда унинг ҳисобварағига банд солиш назарда тутилмаган. Шунинг учун судлар мазкур даъвони таъминлаш чорасини қўллашда жавобгарга тегишли бўлган ҳисобварағидаги пул маблағлари хатланиши лозимлигига эътибор қаратишлари лозим.
Бундай чорани кўришда даъвонинг баҳоси доирасида пул маблағлари билан бирга жавобгарнинг мол-мулки ҳам хатлаб қўйилиши мумкин.
17. Судлар шуни эътиборга олишлари лозимки, жавобгарга муайян ҳаракатларни амалга оширишни тақиқлаш тарзидаги даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасининг мақсади, жавобгарнинг қонуний фаолиятини амалга оширишига асоссиз тўсиқлар яратишга эмас, балки ариза берувчи ва бошқа шахсларнинг манфаатини ҳимоя қилишга қаратилган.
18. Судлар ФПК 106-моддаси биринчи қисмининг 4-банди, ИПК 94-моддаси биринчи қисмининг 5-бандига кўра, мол-мулкни хатлашдан озод қилиш (рўйхат (арест)дан чиқариш) тўғрисидаги низолар бўйича даъвони таъминлаш чораси сифатида рўйхатдан чиқарилиши талаб қилинаётган мулкни реализация қилишнинг тўхтатиб турилиши бундай чоранинг бошқа низолар бўйича қўлланилишини ҳам истисно қилмаслигини инобатга олишлари керак.
Судлар бундай масалани ҳал қилишда даъвони таъминлаш чораси сифатида айнан мулкни реализация қилишни тўхтатиб турмаслик суд ҳужжати ижросини қанчалик қийинлаштириши ёки уни бажариб бўлмайдиган қилиб қўйишига баҳо беришлари лозим.
19. ФПК 106-моддаси биринчи қисмининг 5-банди талабига кўра, суд, қонунчиликда йўл қўйилганда, қарздор ижро ҳужжати юзасидан суд тартибида низолашаётган бўлса, бу ҳужжат бўйича ундирувни тўхтатиш шаклидаги даъвони таъминлаш чорасини кўриши мумкин.
«Суд ҳужжатлари ва бошқа органлар ҳужжатларини ижро этиш тўғрисида»ги Қонуннинг 7-моддасида ижро ҳужжатлари турлари келтирилганлиги боис, судлар мазкур рўйхатдаги ижро ҳужжатларининг қайси бирлари бўйича қонунчиликда суд тартибида низолашишга йўл қўйилганлигини аниқлашлари лозим.
Хусусан, Оила кодекси 131-моддасининг учинчи қисмига мувофиқ, алимент тўлаш тўғрисидаги келишув ижро варақаси кучига эга бўлганлиги ҳамда мазмун-моҳиятига кўра битим ҳисобланиши сабабли мазкур келишув юзасидан ФКда белгиланган битимларга оид умумий асослар бўйича низолашилиши мумкин.
ФПК 106-моддаси биринчи қисмининг 5-бандига асосан даъвони таъминлаш чорасини кўриш шу иш юритувида кўрилаётган даъво бўйича қўлланилиши сабабли давлат ижрочисининг қарори, хатти-ҳаракати (ҳаракатсизлиги) юзасидан маъмурий судга шикоят берилганлиги асоси билан ижро ҳаракатларини тўхтатиш ҳақидаги ариза ФПКнинг 455-моддаси тартибида ҳал қилиниши мумкин эмаслигига судларнинг эътибори қаратилсин.
Мазкур масала маъмурий суд томонидан МСИЮтК 92-моддаси биринчи қисмининг 1 ва 2-бандларига кўра, дастлабки ҳимоя чораси сифатида ҳал қилиниши лозим.
20. Жавобгарга низоли мол-мулк бузилиши, ҳолати ёмонлашишининг олдини олиш мақсадида муайян ҳаракатларни бажариш мажбуриятини юклаш кўринишидаги даъвони таъминлаш чораси мол-мулкни сақлаш, унинг бузилишининг олдини олиш, низоли мулкни таъмирлаш, бузмаслик, бошқа шахсларга бермаслик ва шу каби бошқа ҳаракатларни амалга ошириш мажбуриятини юклатишда намоён бўлиши мумкин.
Шу билан бирга, иқтисодий ва фуқаролик ишлари бўйича судлар ҳар бир муайян ишнинг ҳолатидан келиб чиққан ҳолда мол-мулкни сақлаш, бузиш ёки қайта қуришни тақиқлаш, фойдаланишни чеклаш ёки тартибга солиш, учинчи шахсларга ўтказмаслик, мулкни маълум ҳолатда сақлаш, муайян ҳаракатларни бажариш, мулкни бошқаришни вақтинча тартибга солиш каби мажбуриятлар белгиланиши мумкинлигини назарда тутишлари лозим.
Судларнинг эътибори бундай даъвони таъминлаш чораларини кўришда реал хавф ва жавобгар зиммасига юклатилаётган мажбуриятни ижро қилиш имкони мавжуд бўлиши лозимлигига қаратилсин.
21. Низоли мол-мулкни сақлаш учун учинчи шахсга (сақловчига) топшириш кўринишидаги даъвони таъминлаш чорасини кўриш мол-мулкни учинчи шахсда сақлаш орқали унинг бузилиши, йўқолиши ёки ноқонуний фойдаланилишининг олди олинишини таъминлайди ва мулк йўқолиши ёки яширилиши, унинг бузилиши ёки зарарланиши хавфи мавжуд бўлганда самарали ҳисобланади.
Ушбу чора орқали мол-мулк тарафларнинг ихтиёридан олиниб, бетараф шахснинг ёки ихтисослашган ташкилотнинг сақловига берилади. Бу билан мол-мулкдан фойдаланмаган ҳолда, уни бут сақлаш таъминланади.
Учинчи шахс (сақловчи) мулкни бут сақлаши, уни бошқа шахсга бермаслиги ва даъвони таъминлаш чораси бекор қилингандан сўнг уни эгасига қайтариши лозим.
22. Судлар инобатга олишлари лозимки, фуқаролик ва иқтисодий процессуал қонунчилигида кўрсатилган даъвони таъминлаш чораларининг рўйхати тугал эмаслиги сабабли процессуал қонунчиликда кўрсатилмаган даъвони таъминлаш чораларини қонунчиликда кўрсатилмаганлиги асоси билан қўллашни рад этишга йўл қўйилмайди.
Мисол учун суд зарур ҳолларда, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ёки бундай ҳуқуқни чеклаш билан боғлиқ ишларни кўришда ота-онадан боласини олиш ҳамда уни васийлик ва ҳомийлик органлари қарамоғига топшириш, фуқарони Ўзбекистон Республикасидан чиқиб кетишини вақтинча чеклаш ва бошқа чораларни ҳам кўриши мумкин.
23. Судларга тушунтирилсинки, даъвони таъминлаш чораси сифатида бошқа иш бўйича қабул қилинган суд ҳужжатининг ижросини тўхтатишга йўл қўйилмайди.
24. Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасини кўриш ҳақидаги аризанинг рад этилганлиги, бундай чорани кўриш учун янги асослар пайдо бўлган ва даъвони таъминлаш чорасини қўллаш зарурати асослантирилган ҳолларда қайта мурожаат қилишга тўсқинлик қилмайди.
25. Тушунтирилсинки, бир вақтнинг ўзида бир нечта даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чоралари кўрилиши мумкин бўлиб, бундай аризалар бўйича суд ажримининг асослантирувчи қисмида билдирилган даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларидан ҳар бирини тўлиқ ёки қисман қўллаш ёки қўллашни рад этиш тўғрисидаги хулосалар кўрсатилган бўлиши керак.
26. Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш тўғрисидаги ажрим суд ҳужжатларини ижро этиш учун белгиланган тартибда дарҳол ижро этилади.
Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш суднинг ажрими асосида ижро этилади ва бунда ижро варақаси бериш талаб этилмайди.
Даъво аризаси (ариза, шикоят) қаноатлантирилганда, даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораси суд ҳужжати амалда ижро этилгунга қадар сақланади.
Даъво аризаси (ариза, шикоят)ни қаноатлантиришни рад этиш, даъвони кўрмасдан қолдириш ва иш юритишни тугатиш тўғрисидаги суд ҳужжатларини қабул қилиш билан бир вақтда ёки улар қабул қилинганидан кейин суд ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра ёки ўз ташаббуси билан алоҳида ажрим чиқариш орқали даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасини бекор қилиши мумкин, бундан ФПК 123-моддасининг иккинчи қисмида кўрсатилган ҳолатлар мустасно.
Тушунтирилсинки, даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораси бекор қилинганлиги ҳақида суд томонидан кўрилган бундай чора ижро қилиш учун юборилган орган ёки мансабдор шахсга ёзма равишда маълум қилиниши лозим.
Судлар инобатга олишлари лозимки, ҳакамлик суди (арбитраж)нинг даъво талабларини қаноатлантиришни рад этиш ҳақидаги ҳал қилув қарори даъвони таъминлаш чораларининг суд томонидан ФПК 111-моддасининг учинчи қисми, ИПК 99-моддасининг еттинчи ва саккизинчи қисмларига мувофиқ бекор қилиниши учун асос бўлади.
Даъвони таъминлаш чораларини бекор қилиш тўғрисидаги ажримнинг кўчирма нусхаси ишда иштирок этувчи шахсларга у чиқарилган куннинг эртасидан кечиктирмасдан юборилади.
27. Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чоралари ишни кўраётган суд томонидан ишда иштирок этувчи шахсларнинг илтимосномасига кўра бекор қилиниши мумкин.
Фуқаролик суд иш юритувида даъвони таъминлаш чоралари ҳуқуқ ва манфаатларига дахл қилган бошқа шахслар томонидан ҳам уни бекор қилиш ҳақида илтимоснома берилиши мумкин.
Даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини бекор қилиш тўғрисидаги масалани кўриб чиқиш натижаси бўйича чиқарилган ажримнинг хулоса қисмида даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чорасини қўллаган суднинг номи, ажрим чиқарилган санага оид маълумотлар ва қўлланилган қайси чора бекор қилинаётганлиги кўрсатилиши керак.
28. ИПКнинг 100-моддасида даъвони рад этиш тўғрисидаги ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганидан кейин жавобгар даъвогардан даъвони таъминлаш туфайли ўзига етказилган зарарнинг ўрнини қоплашни ўша судда даъво тақдим этиш йўли билан талаб қилишга ҳақли эканлиги белгиланган.
ФПКнинг 115-моддасига мувофиқ фуқаролик иши бўйича даъвони рад этиш ҳақидаги ҳал қилув қарори қонуний кучга кирганидан кейин жавобгар шундай тартибда даъвони таъминлаш туфайли ўзига етказилган зарарнинг ўрнини қоплашни талаб қилишга ҳақли.
Бунда, етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш (ундириш) тўғрисидаги талаб алоҳида даъво тартибида кўриб чиқилади.
Судларга тушунтирилсинки, маъмурий иш бўйича аризани рад этиш ҳақидаги ҳал қилув қарори қонуний кучга киргандан кейин жавобгар ёки манфаатдор шахслар дастлабки ҳимоя чораси қўлланилиши туфайли етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш юзасидан тегишли судга даъво тақдим этишлари мумкин.
29. Агар низолашилаётган маъмурий ҳужжат (ҳаракат) ижросининг мажбурий тўхтатиб турилиши қонунда назарда тутилган бўлса (масалан, Ўзбекистон Республикаси Солиқ кодекси 231-моддасининг учинчи қисми, «Хўжалик юритувчи субъектлар фаолиятини давлат томонидан назорат қилиш тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 19-моддасининг учинчи қисми, «Рақобат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонуни 40-моддасининг учинчи қисми), судья аризачи судга мурожаат қилганлиги муносабати билан низолашилаётган маъмурий ҳужжатнинг (ҳаракатнинг) бажарилиши маъмурий орган ёки мансабдор шахс томонидан тўхтатилган-тўхтатилмаганлигини текшириши, унинг ижроси тўхтатилмаганлиги аниқланганда эса ўз ташаббуси билан маъмурий ҳужжатнинг (ҳаракатнинг) ижросини тўхтатиб туриши лозим.
Шуни назарда тутиш лозимки, қонунда назарда тутилган ҳолларда маъмурий орган мансабдор шахсининг фавқулодда вазиятлар, эпидемиялар ва аҳоли ҳаёти ва соғлиғига реал хавф соладиган бошқа ҳолатларнинг олдини олиш билан боғлиқ қарорлари, ҳаракатларини тўхтатиб туришга йўл қўйилмайди.
30. Қорақалпоғистон Республикаси суди, вилоятлар ва Тошкент шаҳар судлари даъвони таъминлаш (дастлабки ҳимоя) чораларини кўриш ва суд ҳужжатлари ижросини тўхтатиб туриш масалалари бўйича суд амалиётини мунтазам равишда умумлаштириб бориши ва мазкур тоифадаги ишлар кўрилишида суд хатоларининг олдини олиш юзасидан чоралар кўриши лозим.
Ўзбекистон Республикаси Олий суди раиси Р. МАХМУДОВА
Пленум котиби, Олий суд судьяси У. ХОЛОВ
Тошкент ш.,
2026 йил 3 июль,
19-сон
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi plenumining
Qarori
Fuqarolik ishlari boʻyicha, maʼmuriy va iqtisodiy sudlar tomonidan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishning ayrim masalalari toʻgʻrisida
Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishga doir qonunchilik hujjatlarining sudlar tomonidan toʻgʻri va bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida “Sudlar toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 22-moddasiga asoslanib, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:
1. Sudlarning eʼtibori daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqish Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksi (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi), Iqtisodiy protsessual kodeksi (bundan buyon matnda IPK deb yuritiladi), Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksi (bundan buyon matnda MSIYUtK deb yuritiladi), “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni bilan tartibga solinishiga qaratilsin.
2. Daʼvoni taʼminlash choralarini qoʻllashning maqsadi sud hujjati ijrosini qiyinlashtirishi yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻyishini, shuningdek, javobgar tomonidan mol-mulkni yashirilishi yoki begonalashtirilishining oldini olishga qaratilgan.
Shunga koʻra, sudlarning eʼtibori iqtisodiy va fuqarolik ishlari boʻyicha daʼvoni taʼminlashga, agar bunday choralarni koʻrmaslik sud hujjatining ijrosini qiyinlashtirishi yoxud bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻyishi mumkin boʻlganda, maʼmuriy ishlar boʻyicha esa dastlabki himoya choralarini koʻrishga sud hujjati qabul qilinguniga qadar arizachining yoki manfaatlarini koʻzlab ariza berilgan shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilishining aniq xavfi mavjud boʻlsa yoki arizachining huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini bunday choralarni koʻrmasdan turib himoya qilish mumkin boʻlmasa yoki qiyin boʻlsa, yoʻl qoʻyilishi mumkinligiga qaratilsin.
3. Sudlarning eʼtibori daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish tartibi va uning turlari FPKning 9-bobi, IPKning 8-bobi, MSIYUtKning 8-bobida belgilanganligiga qaratilsin.
Shu bilan birgalikda, daʼvoni taʼminlash choralari va alohida toifadagi nizolarni koʻrishda ularni qoʻllashning oʻziga xos xususiyatlari protsessual qonunchilikning boshqa qoidalarida (masalan, IPKning 28, 37-moddalari) va ayrim moddiy huquq normalarida belgilanganligini (masalan, Oila kodeksining 89, 110, 112-moddalari, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 19-moddasining uchinchi qismi, “Raqobat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 40-moddasining uchinchi qismi va h.k.) inobatga olish lozim.
4. FPKning 39-moddasi, IPKning 41-moddasi va MSIYUtKning 38-moddasida koʻrsatilgan ishda ishtirok etuvchi shaxslar daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi ariza (iltimosnoma) bilan murojaat qilishi mumkinligi nazarda tutilgan boʻlib, bunday chorani qoʻllash asoslari va maqsadidan kelib chiqqan holda ushbu ariza (iltimosnoma) javobgar va (yoki) uchinchi shaxslar tomonidan ular qarshi daʼvo yoki mustaqil talab bilan arz qilingan holatlarda berilishi mumkinligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
Bundan ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlariga daxl qilgan holatlar mustasno boʻlib, daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrmaslik sud hujjati ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻyadigan hollardagina ushbu shaxslarning mustaqil ravishda bergan arizalari qanoatlantirilishi mumkin.
Shuningdek, FPK 105-moddasining beshinchi qismi, IPK 93-moddasining beshinchi va oltinchi qismlariga koʻra, hakamlik (arbitraj) sudida koʻrilayotgan ish boʻyicha daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrish haqidagi ariza bilan hakamlik (arbitraj) muhokamasi tarafi murojaat qilishga haqli.
5. Tushuntirilsinki, tarafning qonun boʻyicha vakili FPKning 69-moddasi, IPKning 63-moddasi, MSIYUtKning 62-moddasida koʻrsatilgan barcha protsessual harakatlarni ishonchnomasiz amalga oshirishga haqli boʻlib, vakil daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasini koʻrish haqida ariza bilan murojaat qilganida vakolatlarini tasdiqlovchi hujjat (ishonchnoma) taqdim etishi talab etilmaydi.
6. Fuqarolik va Maʼmuriy sud ishlarini yuritish tartibida sudya (sud) oʻz tashabbusi bilan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishi mumkin, masalan:
nizoli mol-mulkka taqiq qoʻyish haqida — mol-mulkni talab qilib olish, turar joyga kiritish haqidagi va nizoga oid mol-mulkning begonalashtirilishi ehtimoli boʻlgan boshqa talablar boʻyicha;
Oila kodeksining 145-moddasida nazarda tutilgan asoslarga koʻra, alimentni bir yoʻla toʻlash yoki aliment evaziga muayyan mol-mulkni berish yoxud alimentni boshqa usulda toʻlash toʻgʻrisidagi daʼvo boʻyicha — aliment toʻlashi shart boʻlgan shaxsning Oʻzbekiston Respublikasidan chiqishini vaqtincha cheklash haqida.
7. Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishga sudda ish yuritishning har qanday bosqichida, shu jumladan ish yuritish toʻxtatilgan davrda ham yoʻl qoʻyiladi.
Ish yuritish toʻxtatilgan davrda berilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi ariza FPK 9, IPK 8 va MSIYUtKning 8-boblarida belgilangan tartib va muddatlarda taraflarni xabardor qilmasdan, ish yuritish tiklanmagan holda hal qilinadi.
Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasining bir turini boshqasi bilan almashtirish toʻgʻrisidagi masala FPK 108-moddasining uchinchi qismi, IPK 97-moddasining uchinchi qismi, MSIYUtK 96-moddasining uchinchi qismiga muvofiq hal qilinadi.
8. Soddalashtirilgan tartibda ish FPK va IPKda nazarda tutilgan daʼvo ishini yuritishning umumiy qoidalariga muvofiq koʻrilishi belgilanganligi bois, bunday ish yuritishda ham daʼvoni taʼminlash choralari koʻrilishi mumkin.
9. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, ish qoʻzgʻatilgunga qadar daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishga yoʻl qoʻyilmaydi, bundan hakamlik sudida koʻrilayotgan daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrish hollari mustasno.
Daʼvo arizasi (ariza, shikoyat) sudga topshirilmagan holda berilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish haqidagi ariza alohida ajrim chiqarilmasdan xat bilan qaytarilishi lozim.
Daʼvo arizasi (ariza, shikoyat) bilan birga berilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirish yoki rad etish masalasi daʼvo arizasini (arizani, shikoyatni) ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish, apellyatsiya, kassatsiya, taftish instansiyasi sudlarida esa shikoyatni (protestni) ish yuritishga qabul qilish vaqtida hal qilinadi.
Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi ariza (iltimosnoma) daʼvo arizasi (ariza, shikoyat), shikoyat (protest) ish yuritishga qabul qilinganidan soʻng berilganda FPK 107-moddasining birinchi qismi talabiga koʻra, u kelib tushgan kuniyoq, ish vaqti tugaganidan keyin elektron hujjat tarzida kelib tushgan holatlarda keyingi ish kunidan kechiktirmasdan, IPK 96-moddasining uchinchi qismi hamda MSIYUtK 95-moddasining uchinchi qismiga koʻra esa ariza kelib tushganidan keyingi kundan kechiktirmay ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilmasdan, sud majlisida taqdim etilganida esa, shu sud majlisida koʻrib chiqiladi.
Hakamlik sudida koʻrilayotgan ish yuzasidan daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisida fuqarolik ishlari boʻyicha va iqtisodiy sudga kelib tushgan arizalar ham shu tartibda hal qilinadi.
Ariza sud majlisidan tashqari vaqtda kelib tushgan hollarda sud majlisi oʻtkazilmasdan va taraflarni xabardor qilmasdan hal qilinadi.
10. Daʼvo arizasi (ariza, shikoyat) qaytarilganda yoki uni ish yuritishga qabul qilish rad etilganda, daʼvo arizasi (ariza, shikoyat) bilan bir vaqtda topshirilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish haqidagi ariza muhokama qilinmaydi.
11. Apellyatsiya, kassatsiya va taftish tartibidagi shikoyat (protest) berish muddatini tiklash haqidagi iltimosnoma bilan bir vaqtda daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisida ariza kelib tushgan holda dastlab shikoyat (protest) berish muddatini tiklash va shikoyatni ish yuritishga qabul qilish masalasi hal etilishi lozim.
Apellyatsiya, kassatsiya, taftish tartibidagi shikoyat (protest) qaytarilgan yoki qabul qilishdan rad etilganda, shikoyat (protest) bilan birga topshirilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasini koʻrish haqidagi ariza muhokama qilinmaydi.
12. Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi arizada daʼvoni taʼminlash choralarining asoslari va zarurati koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
Fuqarolik va maʼmuriy sud ishlarini yuritishda arizada asoslar yoki zarurat aniq koʻrsatilmagan hollarda esa sudya (sud) tomonidan ushbu kamchiliklar bartaraf etilishi va arizani mazmunan hal qilish choralari koʻrilishi mumkinligiga eʼtibor qaratilsin.
Shu bilan birgalikda, IPKning 95-moddasiga asosan arizada daʼvoni taʼminlash chorasining turi ham koʻrsatilishi lozim boʻlib, iqtisodiy sud ishlarini yuritishda ushbu tartibga rioya qilinmaganligi arizani qanoatlantirishni rad etish uchun asos boʻladi.
13. Sudlarga tushuntirilsinki, davlat foydasiga mulkiy undiruvlar (soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlar, bojxona toʻlovlari va jarimalarini undirish, davlatga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash, davlat mulkidan foydalanganlik uchun toʻlovlarni undirish, davlat mulkini qonunsiz egalikdan talab qilib olish, ekologiya, atrof-muhitga yoki tabiiy resurslarga yetkazilgan zarar (kompensatsiya)ni undirish, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarishi nobudgarchiliklarining oʻrnini qoplash va shu kabi davlatning qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa mulkiy manfaatlari) ishlarni koʻrib chiqayotganda fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar tomonidan ariza boʻlmagan hollarda ham oʻz tashabbusi bilan, iqtisodiy sud tomonidan esa daʼvogarning arizasiga koʻra daʼvoni taʼminlash choralari koʻrilishi shart.
Shuningdek, iqtisodiy va maʼmuriy sudlarning eʼtibori davlat organining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organining qonunga zid hujjati qabul qilinganligi yoki ularning mansabdor shaxslari tomonidan qonunga zid harakatlar (harakatsizlik) sodir etilganligi natijasida tadbirkorlik subyektiga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi daʼvo (talab)ni koʻrishda daʼvogar (arizachi)ning arizasi boʻyicha daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrishi shartligiga qaratilsin.
14. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, daʼvoni taʼminlash choralari tezkor va dastlabki himoya chorasi hisoblanishi sababli, uni qoʻllash uchun daʼvo talablarini asoslovchi dalillar taqdim etilishi talab qilinmaydi.
Sud daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi arizani hal qilishda, arizada bunday choralarni koʻrish uchun asoslar va zarurat mavjudligini, taʼminlanishi soʻralayotgan choralarning daʼvo (ariza, shikoyat) predmeti bilan bogʻliqligini, unga mutanosibligini aniqlaydi.
Sudlarga tushuntirilsinki, daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralari daʼvo (ariza, shikoyat) predmetiga aloqador va (yoki) sud hujjatining ijrosi bilan bogʻliq boʻlmagan holatlarda ariza rad etiladi.
15. Fuqarolik va iqtisodiy sud ishlari yurituvida hakamlik sudida koʻrib chiqilayotgan ish boʻyicha daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi ariza, unga daʼvoning doimiy faoliyat koʻrsatuvchi hakamlik sudiga taqdim etilganligini isbotlovchi dalillar, yaʼni hakamlik ishi qoʻzgʻatish haqidagi tasdiqlangan ajrim nusxasi yoki maʼlumotnoma ilova qilinadi. Ish muvaqqat hakamlik sudi tomonidan koʻrilayotganda taqdim qilingan ajrim yoki maʼlumotnomadagi hakamlik sudi sudyasining imzosi notarial tartibda tasdiqlangan boʻlishi lozim.
Sudlarning eʼtibori bunday arizalarni hal qilishda daʼvoning hakamlik sudiga taqdim etilganligini isbotlovchi dalillar ilova qilinmagan, hakamlik sudida koʻrilayotgan nizoni hal qilish qonunga koʻra hakamlik sudlari vakolatiga kirmaydigan hollarda arizani rad etish lozim boʻlishiga qaratilsin.
16. Tushuntirilsinki, arizada koʻrsatilgan mol-mulkni yoki pul mablagʻlarini xatlash tarzidagi daʼvoni taʼminlash chorasi sud tomonidan nafaqat mulkiy, balki nomulkiy xususiyatga ega boʻlgan talablarni taʼminlash uchun ham qoʻllanilishi mumkin.
Mol-mulk yoki pul mablagʻlarini xatlash tarzidagi daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasi javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxslarning ixtiyorida boʻlgan mol-mulkka nisbatan qoʻllanilishi mumkin boʻlib, ayni vaqtda tez buziladigan ashyolarga nisbatan qoʻllanilmasligi inobatga olinishi lozim.
Protsessual qonunchilikda javobgarga tegishli boʻlgan pul mablagʻlarini xatlashda uning hisobvaragʻiga band solish nazarda tutilmagan. Shuning uchun sudlar mazkur daʼvoni taʼminlash chorasini qoʻllashda javobgarga tegishli boʻlgan hisobvaragʻidagi pul mablagʻlari xatlanishi lozimligiga eʼtibor qaratishlari lozim.
Bunday chorani koʻrishda daʼvoning bahosi doirasida pul mablagʻlari bilan birga javobgarning mol-mulki ham xatlab qoʻyilishi mumkin.
17. Sudlar shuni eʼtiborga olishlari lozimki, javobgarga muayyan harakatlarni amalga oshirishni taqiqlash tarzidagi daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasining maqsadi, javobgarning qonuniy faoliyatini amalga oshirishiga asossiz toʻsiqlar yaratishga emas, balki ariza beruvchi va boshqa shaxslarning manfaatini himoya qilishga qaratilgan.
18. Sudlar FPK 106-moddasi birinchi qismining 4-bandi, IPK 94-moddasi birinchi qismining 5-bandiga koʻra, mol-mulkni xatlashdan ozod qilish (roʻyxat (arest)dan chiqarish) toʻgʻrisidagi nizolar boʻyicha daʼvoni taʼminlash chorasi sifatida roʻyxatdan chiqarilishi talab qilinayotgan mulkni realizatsiya qilishning toʻxtatib turilishi bunday choraning boshqa nizolar boʻyicha qoʻllanilishini ham istisno qilmasligini inobatga olishlari kerak.
Sudlar bunday masalani hal qilishda daʼvoni taʼminlash chorasi sifatida aynan mulkni realizatsiya qilishni toʻxtatib turmaslik sud hujjati ijrosini qanchalik qiyinlashtirishi yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻyishiga baho berishlari lozim.
19. FPK 106-moddasi birinchi qismining 5-bandi talabiga koʻra, sud, qonunchilikda yoʻl qoʻyilganda, qarzdor ijro hujjati yuzasidan sud tartibida nizolashayotgan boʻlsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish shaklidagi daʼvoni taʼminlash chorasini koʻrishi mumkin.
“Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunning 7-moddasida ijro hujjatlari turlari keltirilganligi bois, sudlar mazkur roʻyxatdagi ijro hujjatlarining qaysi birlari boʻyicha qonunchilikda sud tartibida nizolashishga yoʻl qoʻyilganligini aniqlashlari lozim.
Xususan, Oila kodeksi 131-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, aliment toʻlash toʻgʻrisidagi kelishuv ijro varaqasi kuchiga ega boʻlganligi hamda mazmun-mohiyatiga koʻra bitim hisoblanishi sababli mazkur kelishuv yuzasidan FKda belgilangan bitimlarga oid umumiy asoslar boʻyicha nizolashilishi mumkin.
FPK 106-moddasi birinchi qismining 5-bandiga asosan daʼvoni taʼminlash chorasini koʻrish shu ish yurituvida koʻrilayotgan daʼvo boʻyicha qoʻllanilishi sababli davlat ijrochisining qarori, xatti-harakati (harakatsizligi) yuzasidan maʼmuriy sudga shikoyat berilganligi asosi bilan ijro harakatlarini toʻxtatish haqidagi ariza FPKning 455-moddasi tartibida hal qilinishi mumkin emasligiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.
Mazkur masala maʼmuriy sud tomonidan MSIYUtK 92-moddasi birinchi qismining 1 va 2-bandlariga koʻra, dastlabki himoya chorasi sifatida hal qilinishi lozim.
20. Javobgarga nizoli mol-mulk buzilishi, holati yomonlashishining oldini olish maqsadida muayyan harakatlarni bajarish majburiyatini yuklash koʻrinishidagi daʼvoni taʼminlash chorasi mol-mulkni saqlash, uning buzilishining oldini olish, nizoli mulkni taʼmirlash, buzmaslik, boshqa shaxslarga bermaslik va shu kabi boshqa harakatlarni amalga oshirish majburiyatini yuklatishda namoyon boʻlishi mumkin.
Shu bilan birga, iqtisodiy va fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar har bir muayyan ishning holatidan kelib chiqqan holda mol-mulkni saqlash, buzish yoki qayta qurishni taqiqlash, foydalanishni cheklash yoki tartibga solish, uchinchi shaxslarga oʻtkazmaslik, mulkni maʼlum holatda saqlash, muayyan harakatlarni bajarish, mulkni boshqarishni vaqtincha tartibga solish kabi majburiyatlar belgilanishi mumkinligini nazarda tutishlari lozim.
Sudlarning eʼtibori bunday daʼvoni taʼminlash choralarini koʻrishda real xavf va javobgar zimmasiga yuklatilayotgan majburiyatni ijro qilish imkoni mavjud boʻlishi lozimligiga qaratilsin.
21. Nizoli mol-mulkni saqlash uchun uchinchi shaxsga (saqlovchiga) topshirish koʻrinishidagi daʼvoni taʼminlash chorasini koʻrish mol-mulkni uchinchi shaxsda saqlash orqali uning buzilishi, yoʻqolishi yoki noqonuniy foydalanilishining oldi olinishini taʼminlaydi va mulk yoʻqolishi yoki yashirilishi, uning buzilishi yoki zararlanishi xavfi mavjud boʻlganda samarali hisoblanadi.
Ushbu chora orqali mol-mulk taraflarning ixtiyoridan olinib, betaraf shaxsning yoki ixtisoslashgan tashkilotning saqloviga beriladi. Bu bilan mol-mulkdan foydalanmagan holda, uni but saqlash taʼminlanadi.
Uchinchi shaxs (saqlovchi) mulkni but saqlashi, uni boshqa shaxsga bermasligi va daʼvoni taʼminlash chorasi bekor qilingandan soʻng uni egasiga qaytarishi lozim.
22. Sudlar inobatga olishlari lozimki, fuqarolik va iqtisodiy protsessual qonunchiligida koʻrsatilgan daʼvoni taʼminlash choralarining roʻyxati tugal emasligi sababli protsessual qonunchilikda koʻrsatilmagan daʼvoni taʼminlash choralarini qonunchilikda koʻrsatilmaganligi asosi bilan qoʻllashni rad etishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Misol uchun sud zarur hollarda, ota-onalik huquqidan mahrum qilish yoki bunday huquqni cheklash bilan bogʻliq ishlarni koʻrishda ota-onadan bolasini olish hamda uni vasiylik va homiylik organlari qaramogʻiga topshirish, fuqaroni Oʻzbekiston Respublikasidan chiqib ketishini vaqtincha cheklash va boshqa choralarni ham koʻrishi mumkin.
23. Sudlarga tushuntirilsinki, daʼvoni taʼminlash chorasi sifatida boshqa ish boʻyicha qabul qilingan sud hujjatining ijrosini toʻxtatishga yoʻl qoʻyilmaydi.
24. Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasini koʻrish haqidagi arizaning rad etilganligi, bunday chorani koʻrish uchun yangi asoslar paydo boʻlgan va daʼvoni taʼminlash chorasini qoʻllash zarurati asoslantirilgan hollarda qayta murojaat qilishga toʻsqinlik qilmaydi.
25. Tushuntirilsinki, bir vaqtning oʻzida bir nechta daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralari koʻrilishi mumkin boʻlib, bunday arizalar boʻyicha sud ajrimining asoslantiruvchi qismida bildirilgan daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralaridan har birini toʻliq yoki qisman qoʻllash yoki qoʻllashni rad etish toʻgʻrisidagi xulosalar koʻrsatilgan boʻlishi kerak.
26. Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish toʻgʻrisidagi ajrim sud hujjatlarini ijro etish uchun belgilangan tartibda darhol ijro etiladi.
Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish sudning ajrimi asosida ijro etiladi va bunda ijro varaqasi berish talab etilmaydi.
Daʼvo arizasi (ariza, shikoyat) qanoatlantirilganda, daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasi sud hujjati amalda ijro etilgunga qadar saqlanadi.
Daʼvo arizasi (ariza, shikoyat)ni qanoatlantirishni rad etish, daʼvoni koʻrmasdan qoldirish va ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi sud hujjatlarini qabul qilish bilan bir vaqtda yoki ular qabul qilinganidan keyin sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan alohida ajrim chiqarish orqali daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasini bekor qilishi mumkin, bundan FPK 123-moddasining ikkinchi qismida koʻrsatilgan holatlar mustasno.
Tushuntirilsinki, daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasi bekor qilinganligi haqida sud tomonidan koʻrilgan bunday chora ijro qilish uchun yuborilgan organ yoki mansabdor shaxsga yozma ravishda maʼlum qilinishi lozim.
Sudlar inobatga olishlari lozimki, hakamlik sudi (arbitraj)ning daʼvo talablarini qanoatlantirishni rad etish haqidagi hal qiluv qarori daʼvoni taʼminlash choralarining sud tomonidan FPK 111-moddasining uchinchi qismi, IPK 99-moddasining yettinchi va sakkizinchi qismlariga muvofiq bekor qilinishi uchun asos boʻladi.
Daʼvoni taʼminlash choralarini bekor qilish toʻgʻrisidagi ajrimning koʻchirma nusxasi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga u chiqarilgan kunning ertasidan kechiktirmasdan yuboriladi.
27. Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralari ishni koʻrayotgan sud tomonidan ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosnomasiga koʻra bekor qilinishi mumkin.
Fuqarolik sud ish yurituvida daʼvoni taʼminlash choralari huquq va manfaatlariga daxl qilgan boshqa shaxslar tomonidan ham uni bekor qilish haqida iltimosnoma berilishi mumkin.
Daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini bekor qilish toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqish natijasi boʻyicha chiqarilgan ajrimning xulosa qismida daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) chorasini qoʻllagan sudning nomi, ajrim chiqarilgan sanaga oid maʼlumotlar va qoʻllanilgan qaysi chora bekor qilinayotganligi koʻrsatilishi kerak.
28. IPKning 100-moddasida daʼvoni rad etish toʻgʻrisidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin javobgar daʼvogardan daʼvoni taʼminlash tufayli oʻziga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashni oʻsha sudda daʼvo taqdim etish yoʻli bilan talab qilishga haqli ekanligi belgilangan.
FPKning 115-moddasiga muvofiq fuqarolik ishi boʻyicha daʼvoni rad etish haqidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin javobgar shunday tartibda daʼvoni taʼminlash tufayli oʻziga yetkazilgan zararning oʻrnini qoplashni talab qilishga haqli.
Bunda, yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash (undirish) toʻgʻrisidagi talab alohida daʼvo tartibida koʻrib chiqiladi.
Sudlarga tushuntirilsinki, maʼmuriy ish boʻyicha arizani rad etish haqidagi hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgandan keyin javobgar yoki manfaatdor shaxslar dastlabki himoya chorasi qoʻllanilishi tufayli yetkazilgan zararning oʻrnini qoplash yuzasidan tegishli sudga daʼvo taqdim etishlari mumkin.
29. Agar nizolashilayotgan maʼmuriy hujjat (harakat) ijrosining majburiy toʻxtatib turilishi qonunda nazarda tutilgan boʻlsa (masalan, Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi 231-moddasining uchinchi qismi, “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatini davlat tomonidan nazorat qilish toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 19-moddasining uchinchi qismi, “Raqobat toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni 40-moddasining uchinchi qismi), sudya arizachi sudga murojaat qilganligi munosabati bilan nizolashilayotgan maʼmuriy hujjatning (harakatning) bajarilishi maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxs tomonidan toʻxtatilgan-toʻxtatilmaganligini tekshirishi, uning ijrosi toʻxtatilmaganligi aniqlanganda esa oʻz tashabbusi bilan maʼmuriy hujjatning (harakatning) ijrosini toʻxtatib turishi lozim.
Shuni nazarda tutish lozimki, qonunda nazarda tutilgan hollarda maʼmuriy organ mansabdor shaxsining favqulodda vaziyatlar, epidemiyalar va aholi hayoti va sogʻligʻiga real xavf soladigan boshqa holatlarning oldini olish bilan bogʻliq qarorlari, harakatlarini toʻxtatib turishga yoʻl qoʻyilmaydi.
30. Qoraqalpogʻiston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari daʼvoni taʼminlash (dastlabki himoya) choralarini koʻrish va sud hujjatlari ijrosini toʻxtatib turish masalalari boʻyicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirib borishi va mazkur toifadagi ishlar koʻrilishida sud xatolarining oldini olish yuzasidan choralar koʻrishi lozim.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisi R. MAXMUDOVA
Plenum kotibi, Oliy sud sudyasi U. XOLOV
Toshkent sh.,
2026-yil 3-iyul,
19-son
Пленума Верховного суда Республики Узбекистан
Постановление
О некоторых вопросах принятия судами по гражданским делам, административными и экономическими судами мер по обеспечению иска (предварительной защиты)
В целях обеспечения правильного и единообразного применения судами актов законодательства о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), руководствуясь статьей 22 Закона Республики Узбекистан «О судах», Пленум Верховного суда Республики Узбекистан постановляет:
1. Обратить внимание судов, что рассмотрение заявления о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты) регулируется Конституцией Республики Узбекистан, Гражданским процессуальным кодексом Республики Узбекистан (далее — ГПК), Экономическим процессуальным кодексом (далее — ЭПК), Кодексом об административном судопроизводстве (далее — КоАС), Законом Республики Узбекистан «Об исполнении судебных актов и актов иных органов».
2. Целью применения мер по обеспечению иска является предотвращение затруднения или невозможности исполнения судебного акта, а также предотвращение сокрытия или отчуждения имущества ответчиком.
В связи с этим, обратить внимание судов на то, что по экономическим и гражданским делам обеспечение иска допускается, если непринятие таких мер может затруднить или сделать невозможным исполнение судебного акта, а по административным делам принятие мер предварительной защиты допускается, если до принятия судебного акта существует реальная угроза нарушения прав, свобод и законных интересов заявителя или лица, в интересах которого подано заявление, либо защита прав, свобод и законных интересов заявителя без принятия таких мер невозможна или затруднена.
3. Обратить внимание судов, что порядок и виды мер обеспечения иска (предварительной защиты) определены главой 9 ГПК, главой 8 ЭПК, главой 8 КоАС.
Вместе с тем, следует учитывать, что меры по обеспечению иска и особенности их применения при рассмотрении отдельных категорий споров определены другими нормами процессуального законодательства (например, статьи 28, 37 ЭПК) и некоторыми нормами материального права (например, статьи 89, 110, 112 Семейного кодекса, часть третья статьи 19 Закона Республики Узбекистан «О государственном контроле деятельности хозяйствующих субъектов», часть третья статьи 40 Закона Республики Узбекистан «О конкуренции» и т.д.).
4. Обратить внимание судов, что лица, участвующие в деле, указанные в статье 39 ГПК, статье 41 ЭПК и статье 38 КоАС могут обратиться с заявлением (ходатайством) о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), исходя из оснований и целей применения такой меры, данное заявление (ходатайство) может быть подано в случаях, когда ответчиком и (или) третьими лицами заявлен встречный иск или самостоятельное требование.
Исключением из этого являются случаи, когда затрагиваются законные интересы других лиц, участвующих в деле, заявление, поданное самостоятельно этими лицами, может быть удовлетворено лишь в случаях, когда непринятие мер по обеспечению иска затрудняет исполнение судебного акта или сделает невозможным его исполнение.
Также, согласно части пятой статьи 105 ГПК, частям пятой и шестой статьи 93 ЭПК, с заявлением о принятии мер по обеспечению иска по делу, рассматриваемому в третейском (арбитражном) суде, вправе обратиться сторона третейского (арбитражного) разбирательства.
5. Разъяснить, что представитель стороны по закону вправе без доверенности совершать все процессуальные действия, указанные в статье 69 ГПК, статье 63 ЭПК, статье 62 КоАС, при обращении представителя с заявлением о принятии меры обеспечения иска (предварительной защиты) документ (доверенность), подтверждающий его полномочия, не требуется.
6. В порядке гражданского и административного судопроизводства судья (суд) может по собственной инициативе принять меры по обеспечению иска (предварительной защиты), например:
о наложении ареста на спорное имущество — по требованиям об истребовании имущества, о вселении в жилое помещение и по другим требованиям, по которым возможно отчуждение спорного имущества;
по основаниям, предусмотренным статьей 145 Семейного кодекса, по иску о единовременной выплате алиментов или о предоставлении определенного имущества в счет алиментов или об уплате алиментов иным способом — о временном ограничении выезда из Республики Узбекистан лица, обязанного уплачивать алименты.
7. Принятие мер по обеспечению иска (предварительной защиты) допускается на любой стадии судопроизводства, в том числе в период приостановления производства по делу.
Заявление о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), поданное в период приостановления производства по делу, разрешается без уведомления сторон в порядке и сроки, установленные главами 9 ГПК, 8 ЭПК и 8 КоАС, без возобновления производства по делу.
Вопрос о замене одного вида меры обеспечения иска (предварительной защиты) другим разрешается в соответствии с частью третьей статьи 108 ГПК, частью третьей статьи 97 ЭПК, частью третьей статьи 96 КоАС.
8. Поскольку в упрощенном порядке дело рассматривается в соответствии с общими правилами искового производства, предусмотренными ГПК и ЭПК, меры по обеспечению иска могут быть приняты также и в таком производстве.
9. Судам следует иметь в виду, что принятие мер по обеспечению иска (предварительной защиты) до возбуждения дела не допускается, за исключением случаев принятия мер по обеспечению иска, рассматриваемого в третейском суде.
Заявление о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), поданное в суд без подачи искового заявления (заявления, жалобы), подлежит возврату письмом без вынесения отдельного определения.
Вопрос об удовлетворении или отклонении заявления о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), поданного вместе с исковым заявлением (заявлением, жалобой), разрешается при принятии искового заявления (заявления, жалобы) к производству и возбуждении дела, а в судах апелляционной, кассационной, ревизионной инстанций — при принятии жалобы (протеста) к производству.
При подаче заявления (ходатайства) о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты) после принятия искового заявления (заявления, жалобы), жалобы (протеста) к производству оно рассматривается в соответствии с частью первой статьи 107 ГПК в день его поступления, а в случаях поступления в виде электронного документа после окончания рабочего времени — не позднее следующего рабочего дня, а в соответствии с частью третьей статьи 96 ЭПК и частью третьей статьи 95 КоАС — не позднее следующего дня после поступления заявления без извещения лиц, участвующих в деле, а при подаче заявления в судебном заседании — в этом же судебном заседании.
В таком же порядке подлежат разрешению заявления об обеспечении иска поступившие в суд по гражданским делам или экономический суд по делу, рассматриваемому в третейском суде.
В случае поступления заявления вне судебного заседания оно разрешается без проведения судебного заседания и уведомления сторон.
10. При возвращении искового заявления (заявления, жалобы) или отказе в его принятии к производству заявление о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), поданное одновременно с исковым заявлением (заявлением, жалобой), не подлежит обсуждению.
11. В случае поступления одновременно с ходатайством о восстановлении срока на подачу жалобы (протеста) в апелляционном, кассационном и ревизионном порядке заявления о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты), первоначально должен быть решен вопрос о восстановлении срока на подачу жалобы (протеста) и принятии жалобы к производству.
При возвращении или отказе в принятии жалобы (протеста) в апелляционном, кассационном, ревизионном порядке заявление о принятии меры по обеспечению иска (предварительной защиты), поданное вместе с жалобой (протестом), не подлежит обсуждению.
12. В заявлении о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты) должны быть указаны основания и необходимость принятия мер по обеспечению иска.
Обратить внимание, что в гражданском и административном судопроизводстве, в случаях, когда основания и необходимость точно не указаны в заявлении, суд может устранить эти недостатки и принять меры для разрешения заявления по существу.
Вместе с тем, согласно статье 95 ЭПК в заявлении также должен быть указан вид меры по обеспечению иска, несоблюдение данного порядка в экономическом судопроизводстве является основанием для отказа в удовлетворении заявления.
13. Разъяснить судам, что при рассмотрении дел о взыскании в пользу государства имущественных платежей (налогов и иных обязательных платежей, таможенных платежей и штрафов, возмещении ущерба, причиненного государству, взыскании платы за пользование государственным имуществом, истребовании государственного имущества из незаконного владения, взыскании ущерба (компенсации), причиненного экологии, окружающей среде или природным ресурсам, возмещении потерь сельскохозяйственного и лесохозяйственного производства, а также иных охраняемых законом имущественных интересов государства) суд по гражданским делам обязан принять меры по обеспечению иска по собственной инициативе, даже при отсутствии соответствующего заявления, а экономический суд — по заявлению истца.
Кроме того, обратить внимание экономических и административных судов на то, что при рассмотрении исков (требований) о возмещении ущерба, причинённого субъекту предпринимательства вследствие принятия государственным органом либо органом самоуправления граждан незаконного акта или совершения их должностными лицами незаконных действий (бездействия), суд обязан по заявлению истца (заявителя) принять меры по обеспечению иска (меры предварительной защиты).
14. Судам следует иметь в виду, что поскольку меры по обеспечению иска являются оперативной и предварительной мерой защиты, для их применения не требуется представление доказательств, обосновывающих исковые требования.
При разрешении заявления о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты) суд выясняет наличие в заявлении оснований и необходимости принятия таких мер, оценивает связь мер, о применении которых заявлено, с предметом иска (заявления, жалобы) и их соразмерность.
Разъяснить судам, что заявление подлежит отклонению в случаях, когда меры обеспечения иска (предварительной защиты) не связаны с предметом иска (заявления, жалобы) и (или) с исполнением судебного акта.
15. К заявлению о принятии мер по обеспечению иска в гражданском и экономическом судопроизводстве по делу, рассматриваемому в третейском суде, прилагаются доказательства предъявления иска в постоянно действующий третейский суд, то есть заверенная копия определения или справка о возбуждении третейского дела. При рассмотрении дела временным третейским судом подпись судьи третейского суда на представленном определении или справке должна быть нотариально удостоверена.
Обратить внимание судов, что при разрешении таких заявлений в случаях, когда к нему не приложены доказательства предъявления иска в третейский суд, разрешение спора, рассматриваемого в третейском суде, по закону не относится к компетенции третейских судов, заявление подлежит отклонению.
16. Разъяснить, что указанная в заявлении мера обеспечения иска в виде ареста имущества или денежных средств может быть применена судом не только для обеспечения требований имущественного, но и неимущественного характера.
Следует иметь в виду, что мера по обеспечению иска (предварительная защита) в виде наложения ареста на имущество или денежные средства может быть применена к имуществу, принадлежащему ответчику и находящемуся у него или в распоряжении других лиц, в то же время она не применяется к скоропортящимся вещам.
Процессуальным законодательством не предусмотрено наложение ареста на расчетный счет ответчика при наложении ареста на его денежные средства. В связи с этим, судам необходимо обратить внимание на то, что при применении такой меры обеспечения иска должен быть наложен арест на денежные средства на расчетном счете, принадлежащем ответчику.
При применении такой меры, наряду с денежными средствами в пределах цены иска, арест может быть наложен и на имущество ответчика.
17. Судам следует иметь в виду, что цель меры по обеспечению иска в виде запрещения ответчику совершать определенные действия (предварительная защита) направлена на защиту интересов заявителя и других лиц, а не на создание необоснованных препятствий для осуществления ответчиком законной деятельности.
18. Судам следует иметь в виду, что в соответствии с пунктом 4 части первой статьи 106 ГПК, пунктом 5 части первой статьи 94 ЭПК принятие меры обеспечения иска в виде приостановления реализации имущества по спорам об освобождении имущества от ареста (снятии с описи), не исключает применения такой меры и по другим спорам.
Судам при разрешении данного вопроса следует оценивать, насколько непринятие такой меры обеспечения иска, как приостановление реализации имущества, может затруднить или сделать невозможным исполнение судебного акта.
19. В соответствии с требованиями пункта 5 части первой статьи 106 ГПК суд, если это допускается законодательством, может принять меры по обеспечению иска в виде приостановления взыскания по исполнительному документу, оспариваемому должником в судебном порядке.
В связи с тем, что в статье 7 Закона «Об исполнении судебных актов и актов иных органов» приведены виды исполнительных документов, судам необходимо выяснить, по каким из указанных исполнительных документов законодательством допускается оспаривание в судебном порядке.
В частности, в соответствии с частью третьей статьи 131 Семейного кодекса соглашение об уплате алиментов, имеющее силу исполнительного листа и являющееся по существу сделкой, может быть оспорено по общим основаниям, установленным ГК.
Обратить внимание судов, что на основании пункта 5 части первой статьи 106 ГПК применяется мера по обеспечению иска по иску, рассматриваемому в данном производстве, в связи с чем, заявление о приостановлении исполнительных действий по основанию обжалования в административный суд решения, действия (бездействия) государственного исполнителя не может быть разрешено в порядке статьи 455 ГПК.
Данный вопрос подлежит разрешению административным судом в качестве меры предварительной защиты в соответствии с пунктами 1 и 2 части первой статьи 92 КоАС.
20. Мера обеспечения иска в виде возложения на ответчика обязанности совершить определенные действия в целях предотвращения порчи, ухудшения состояния спорного имущества может выражаться в возложении обязанности сохранить имущество, предотвратить его порчу, отремонтировать, не разрушить, не передавать другим лицам спорное имущество и совершить другие подобные действия.
Вместе с тем, судам по экономическим и гражданским делам, исходя из обстоятельств каждого конкретного дела, следует иметь в виду возможность установления таких обязанностей как обеспечение сохранности имущества, запрет на его снос или реконструкцию, ограничение или регулирование порядка его использования, запрет на передачу третьим лицам, сохранение имущества в определенном состоянии, предписание совершить определенные действия, временное регулирование управления имуществом.
Обратить внимание судов, что при принятии таких мер по обеспечению иска должна существовать реальная опасность и возможность исполнения ответчиком, возлагаемого на него обязательства.
21. Принятие меры по обеспечению иска в виде передачи спорного имущества на хранение третьему лицу (хранителю) обеспечивает предотвращение порчи, утраты или незаконного использования имущества путем его хранения у третьего лица, и является эффективным при наличии риска утраты или сокрытия имущества, его порчи или повреждения.
Посредством этой меры имущество изымается из распоряжения сторон и передается на хранение нейтральному лицу или специализированной организации. Этим обеспечивается сохранность имущества без его использования.
Третье лицо (хранитель) должно хранить имущество в сохранности, не передавать его другому лицу и возвращать его владельцу после отмены меры по обеспечению иска.
22. Судам следует учитывать, что перечень мер обеспечения иска, предусмотренный гражданским и экономическим процессуальным законодательством, не является исчерпывающим, в связи с чем не допускается отказ в применении мер обеспечения иска, прямо не указанных в процессуальном законе, по мотиву их отсутствия в законодательстве.
К примеру, в необходимых случаях суд при рассмотрении дел, связанных с лишением или ограничением родительских прав, может принять меры по отобранию ребенка у родителей и передаче его на попечение органов опеки и попечительства, временному ограничению выезда гражданина из Республики Узбекистан и другие.
23. Разъяснить судам, что в качестве меры по обеспечению иска не допускается приостановление исполнения судебного акта, принятого по другому делу.
24. Отказ в удовлетворении заявления о принятии меры по обеспечению иска (предварительной защиты) не является препятствием для повторного обращения в случаях возникновения новых оснований для принятия такой меры и обоснования необходимости применения меры по обеспечению иска.
25. Разъяснить, что одновременно могут быть приняты несколько мер по обеспечению иска (предварительной защиты), по таким заявлениям в мотивировочной части определения суда должны быть указаны выводы о полном или частичном применении или об отказе в применении каждой из заявленных мер по обеспечению иска (предварительной защиты).
26. Определение о принятии мер по обеспечению иска (предварительной защиты) приводится в исполнение немедленно в порядке, установленном для исполнения судебных актов.
Обратить внимание судов, что принятие мер по обеспечению иска (предварительной защиты) исполняется на основании определения суда и выдача исполнительного листа не требуется.
При удовлетворении искового заявления (заявления, жалобы) мера обеспечения иска (предварительной защиты) сохраняется до фактического исполнения судебного акта.
Одновременно с принятием или после принятия судебных актов об отказе в удовлетворении искового заявления (заявления, жалобы), оставлении иска без рассмотрения и прекращении производства по делу суд по ходатайству лиц, участвующих в деле, или по своей инициативе может отменить меру обеспечения иска (предварительной защиты) путем вынесения отдельного определения, за исключением случаев, указанных в части второй статьи 123 ГПК.
Разъяснить, что об отмене меры обеспечения иска (предварительной защиты) судом должно быть письменно сообщено органу или должностному лицу, которому данная мера была направлена для исполнения.
Судам следует иметь в виду, что решение третейского суда (арбитража) об отказе в удовлетворении исковых требований является основанием для отмены судом мер по обеспечению иска в соответствии с частью третьей статьи 111 ГПК, частями седьмой и восьмой статьи 99 ЭПК.
Копия определения об отмене мер по обеспечению иска направляется лицам, участвующим в деле, не позднее следующего дня после его вынесения.
27. Меры по обеспечению иска (предварительной защиты) могут быть отменены судом, рассматривающим дело, по ходатайству лиц, участвующих в деле.
В гражданском судопроизводстве ходатайство об отмене мер обеспечения иска может быть подано также иными лицами, чьи права и законные интересы затрагиваются данными мерами.
В резолютивной части определения, вынесенного по результатам рассмотрения вопроса об отмене меры по обеспечению иска (предварительной защиты), должны быть указаны наименование суда, применившего меру по обеспечению иска (предварительной защиты), сведения о дате вынесения определения и о том, какая из примененных мер отменяется.
28. Статьей 100 ЭПК установлено, что после вступления в законную силу решения об отказе в иске ответчик вправе требовать от истца возмещения убытков, причиненных ему обеспечением иска, путем предъявления иска в том же суде.
В соответствии со статьей 115 ГПК после вступления в законную силу решения об отказе в иске по гражданскому делу ответчик вправе в таком же порядке требовать возмещения убытков, причиненных ему обеспечением иска.
При этом требование о возмещении (взыскании) причиненного ущерба рассматривается в отдельном исковом порядке.
Разъяснить судам, что после вступления в законную силу решения об отказе в удовлетворении заявления по административному делу ответчик или заинтересованные лица могут предъявить в соответствующий суд иск о возмещении ущерба, причиненного применением меры предварительной защиты.
29. Если законом предусмотрено обязательное приостановление исполнения оспариваемого административного акта (действия) (например, часть третья статьи 231 Налогового кодекса Республики Узбекистан, часть третья статьи 19 Закона Республики Узбекистан «О государственном контроле деятельности хозяйствующих субъектов», часть третья статьи 40 Закона Республики Узбекистан «О конкуренции»), судья обязан проверить, приостановлено ли административным органом или должностным лицом исполнение оспариваемого административного акта (действия) в связи с обращением заявителя в суд и в случае если исполнение не приостановлено приостановить исполнение административного акта (действия) по собственной инициативе.
Следует иметь в виду, что в случаях, предусмотренных законом, не допускается приостановление решений, действий должностного лица административного органа, связанных с предотвращением чрезвычайных ситуаций, эпидемий и других обстоятельств, представляющих реальную угрозу жизни и здоровью населения.
30. Суду Республики Каракалпакстан, областным и Ташкентскому городскому судам следует систематически обобщать судебную практику по вопросам принятия мер по обеспечению иска (предварительной защиты) и приостановления исполнения судебных актов и принимать меры по предотвращению судебных ошибок при рассмотрении дел данной категории.
Председатель Верховного суда Республики Узбекистан Р. МАХМУДОВА
Секретарь Пленума, судья Верховного суда У. ХОЛОВ
г. Ташкент,
3 июля 2026 г.,
№ 19