UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг

буйруғи

РЎЙХАТИ

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида

Ўзбекистон Республикасининг Ҳаво кодекси ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 27 октябрдаги ПФ-193-сон «Фуқаро авиацияси соҳасида давлат сиёсати юритишни тартибга солиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ буюраман:

1. Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидалари 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги, Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакил ва Ўзбекистон Республикаси Савдо-саноат палатаси билан келишилган.

4. Ушбу буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан уч ойдан кейин кучга киради.

Келишилди:

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг 2026 йил 2 июлдаги 3-н-сон буйруғига 1-ИЛОВА

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидалари

Мазкур Қоидалар Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш тартибини белгилайди.

I бўлим. Умумий қоидалар

1-боб. Асосий тушунчалар

1. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

абсолют баландлик — ўртача денгиз сатҳидан маълум бир нуқта сифатида қабул қилинган объект ёки нуқта сатҳигача бўлган вертикал масофа;

аэродром — қуруқликдаги ёки сув сатҳидаги махсус жиҳозланган, ҳаво кемаларининг келиб қўниши, жўнаши ва шу сатҳ бўйлаб ҳаракатланиши учун тўлиқ ёки қисман мўлжалланган участка, унда жойлашган бинолар, иншоотлар ҳамда анжомлар;

аэродромда ҳаракатланиш — аэродромнинг манёвр майдонида амалга ошириладиган барча ҳаракатлар ҳамда аэродром ҳудудида ҳаво кемалари томонидан бажариладиган барча парвозлар (ҳаво кемаси аэродромнинг парвоз айланасига кирган, ундан чиққан ёки унинг доирасида парвозни амалга ошираётган пайтда, у аэродром ҳудудида парвоз қилаётган деб ҳисобланади);

аэродром диспетчерлик пункти — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун ташкил этилган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи;

аэродром диспетчерлик хизмати — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш;

аэродром ҳудудида автоматик маълумот узатиш хизмати (бундан буён матнда ATIS деб юритилади) — сутка давомида узлуксиз ёки сутканинг белгиланган вақтларида учиб келувчи ва учиб кетувчи ҳаво кемалари учун мўлжалланган жорий мавжуд маълумотларни автоматик равишда етказиш, улар қуйидаги тоифаларга ажралади:

маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланишга асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати ( D-ATIS ) — ATIS маълумотлар узатиш линияси орқали тақдим этилади;

овозли алоқага асосланган аэродром ҳудудида маълумотларни автоматик узатиш хизмати (овозли- ATIS ) — ATIS узлуксиз ва такрорланадиган овозли радиоэшиттиришлар шаклида тақдим этилади;

аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP ) — давлат томонидан чиқарилган ёки чиқарилиши ваколатли орган томонидан тасдиқланган, аэронавигация учун муҳим аҳамиятга эга бўлган узоқ муддатли аэронавигация маълумотларини ўз ичига олган нашр;

AIRMET — метеорологик кузатув органи томонидан парвоз йўналиши бўйлаб паст баландликлардаги ҳаво кемаларининг хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган ва тегишли парвоз маълумотлари ҳудудида ёки унинг остки ҳудудидаги парвозлар учун тузилган прогнозга ҳали киритилмаган баъзи об-ҳаво ҳодисаларининг юз бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисида бериладиган маълумот;

ALERFA — хавотир босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;

асосий нуқта — ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишини, ҳаво кемасининг парвоз траекториясини аниқлаш, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш мақсадларида ва бошқа навигация мақсадларида фойдаланиладиган, белгиланган географик жойлашув (Учта асосий нуқта тоифаси мавжуд: ердаги навигация воситаси, кесишиш нуқтаси ва йўл нуқтаси. Ушбу таъриф контекстида кесишиш нуқтаси радиаллар, пеленглар ва/ёки ердаги навигация воситаларигача бўлган масофалар билан аниқланадиган асосий нуқта ҳисобланади);

авария босқичи — турли вазиятларда ноаниқлик босқичи, огоҳлантириш босқичи ёки фалокат босқичини англатувчи умумий тушунча;

авария ҳақида хабар бериш хизмати — қидирув-қутқарув хизматлари ёрдамига муҳтож бўлган ҳаво кемалари ҳақида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш учун мўлжалланган хизмат;

авиацион электралоқа станцияси — авиация электралоқа хизмати станцияси;

авиация ҳалокати — ҳаво кемасидан фойдаланиш билан боғлиқ ҳодиса бўлиб, бошқариладиган ҳаво кемасига нисбатан бирор шахс парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаво кемаси бортига чиққан пайтдан бошлаб, бортдаги барча шахслар ҳаво кемасини тарк этган пайтгача, учувчисиз ҳаво кемасига нисбатан эса ҳаво кемаси парвозни амалга ошириш мақсадида ҳаракатланишга тайёр бўлган пайтдан бошлаб, парвоз якунида тўлиқ тўхтаб, асосий куч қурилмаси ўчирилгунга қадар содир бўладиган ҳодиса бўлиб, бунда:

а) муайян шахснинг қуйидагилар сабабли ўлимга олиб келувчи тан жароҳати ёки жиддий тан жароҳати олиши:

мазкур ҳаво кемасида бўлганлиги;

ҳаво кемасининг муайян қисми, шу жумладан мазкур ҳаво кемасидан ажралиб чиққан қисмлар билан тўғридан-тўғри тўқнашиб кетганлиги;

реактив двигатель газлари оқимининг бевосита таъсири;

табиий сабаблар билан ўз-ўзига тан жароҳати етказиш, бошқа шахслар томонидан етказилиши ёки одатда йўловчилар ва экипаж аъзоларига кириш рухсат берилган ҳудудлардан ташқари жойда яшириниб олган чиптасиз йўловчилар томонидан тан жароҳати етказилиши бундан мустасно;

б) ҳаво кемаси шикастланиши ёки унинг конструкцияси бузилиши оқибатида:

конструкция мустаҳкамлиги бузилиши, ҳаво кемасининг учиш ёки техник хусусиятлари ёмонлашиши;

одатда, шикастланган элементни жиддий таъмирлаш ёки алмаштириш талаб этилиши ҳолати юзага келиши (двигателнинг ишдан чиқиши ёки шикастланиши, хусусан фақат бир двигатель (шу жумладан, унинг қопқоқлари ёки ёрдамчи агрегатлари), ҳаво винтлари, қанотларнинг четлари, антенналар, датчиклар, елка пичоқлари, пневматиклар, тормоз воситалари, ғилдираклар, оқувчанлик қопламаси, панеллар, шасси створкалари, олд ойналар, ҳаво кемаси қопламаси (масалан, катта бўлмаган эзилишлар ёки тешиклар) шикастланиши, дўл ёки қушлар билан тўқнашув натижасида кўтарувчи винт парраклари, дум винт парраклари, шассиларнинг (шу жумладан радиолокатор антеннаси оқувчанлик қопламасидаги тешиклар), арзимас шикастланишлар бундан мустасно;

д) ҳаво кемаси бедарак йўқолганлиги ёки унинг олдига бориш имконияти мавжуд бўлмаслиги;

авиация инциденти — авиация ҳалокати деб таснифланмаган, хавфсиз эксплуатацияга таъсир кўрсатадиган ёки кўрсатиши мумкин бўлган ҳаво кемасидан фойдаланиш жараёни билан боғлиқ ҳар қандай ҳодиса;

авиация кўчувчи алоқа хизмати — авиация станциялари билан ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида ёки ҳаво кемаси борт станциялари ўртасида амалга ошириладиган кўчма алоқа хизмати бўлиб, унга қутқарув воситаларининг станциялари ҳам кириши мумкин. Мазкур хизмат таркибига фавқулодда вазият ва авария хабарлари учун ажратилган радиочастоталарда ишлайдиган фавқулодда вазиятни кўрсатувчи радиомаёқ станциялари ҳам киритилиши мумкин;

авиация кўчмас алоқа хизмати — аэронавигация хавфсизлигини, шунингдек ҳаво алоқаларининг мунтазамлиги, самарадорлиги ва иқтисодий тежамкорлигини таъминлаш учун мўлжалланган маълум стационар нуқталар ўртасидаги электр алоқа хизмати;

босма алоқа — занжирнинг ҳар бир терминалида, ушбу занжир бўйлаб узатиладиган барча хабарларнинг доимий, автоматик ва босма шаклда қайд этиб борилишини таъминлайдиган алоқа;

бошқарувни узатиш нуқтаси — ҳаво кемасининг парвоз траекториясида жойлашган маълум бир нуқта бўлиб, унда ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатиш учун жавобгарлик бир диспетчерлик органидан ёки диспетчерлик иш жойидан бошқасига ўтказилади;

даража — парвозда бўлган ҳаво кемасининг вертикал текисликдаги ҳолатига нисбатан қўлланиладиган умумий атама бўлиб, тегишли ҳолларда нисбий баландлик, абсолют баландлик ёки парвоз эшелонини англатади;

DETRESFA — фалокат босқичини ифодалаш учун ишлатиладиган кодли сўз;

диспетчерлик ҳудуди — ер юзасининг белгиланган чегарадан юқорига чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;

диспетчерлик рухсати — ҳаво кемасига ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органлари томонидан белгиланган шартлар асосида ҳаракатланишга берилган рухсат (қулайлик учун «диспетчерлик рухсати» атамаси кўпинча тегишли контекстларда ишлатиладиган «рухсат» қисқартирилган атамаси билан алмаштирилади. Шунингдек, қисқартирилган «рухсат» атамаси диспетчерлик рухсатининг турини кўрсатиш учун «ерда ҳаракатланиш учун», «учиш учун», «жўнаш учун», «йўналишдаги парвоз учун», «қўнишга киришиш учун» ёки «қўниш учун» каби аниқлаштирувчи сўзлар билан бирга қўлланилиши мумкин);

диспетчерлик зонаси — ер юзасидан бошлаб юқори чегарагача чўзилган, назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди;

доиравий алоқа — бир вақтнинг ўзида уч ёки ундан ортиқ фойдаланувчи ўртасида тўғридан тўғри суҳбат қуришга имкон берувчи алоқа воситалари;

эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати — ҳаводаги ҳаракатни бошқариш тизимининг ёки унинг исталган кичик тизимлари ёки бошқарув пунктларининг нормал фаолият даврида ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш қобилиятининг кўрсаткичи. У маълум бир вақт оралиғида ҳаво ҳудудининг маълум бир қисмига кирадиган ҳаво кемаларининг сони билан ифодаланади. Бунда об-ҳаво шароитлари, ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органи конфигурацияси, мавжуд ходимлар ва ускуналар, шунингдек ушбу ҳаво ҳудудига масъул диспетчернинг иш юкламасига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган бошқа ҳар қандай омиллар ҳисобга олинади;

фалокат босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахслар хавф остида эканлиги ёки зудлик билан ёрдамга муҳтож эканлигига эҳтиёж борлиги билан тавсифланадиган вазият;

геодезик координаталар тизими — маҳаллий координаталар тизимининг жойлашуви ва йўналишини глобал координаталар тизимига нисбатан аниқлаш учун зарур бўлган минимал параметрлар тўплами;

Григориан тақвими — умумий қабул қилинган тақвим бўлиб, биринчи марта 1582 йилда Юлиан тақвимига нисбатан тропик йилга аниқроқ мос келадиган тақвим сифатида жорий этилган (Григориан тақвими 365 кундан иборат оддий йиллар ва 366 кундан иборат кабиса йилларидан ташкил топган бўлиб, йил ўн икки ойга бўлинади);

ҳаракат тўғрисидаги маълумот — ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органи томонидан учувчига, унинг яқинида жойлашган ёки режалаштирилган парвоз йўналиши яқинида бўлиши мумкин бўлган бошқа маълум ёки кузатилган ҳаво кемаси ҳақида огоҳлантириш ҳамда учувчига тўқнашувнинг олдини олишда ёрдам бериш учун бериладиган маълумот;

ҳаво кемаси эксплуатанти — ҳаво кемаси эксплуатациясини амалга ошириш имконияти эксплуатант сертификати билан тасдиқланган, мулк ҳуқуқи ёки бошқа ашёвий ҳуқуқлар асосида ҳаво кемасига эгалик қиладиган юридик ёки жисмоний шахс;

ҳаводаги ҳаракат — парвоз қилаётган ёки аэродромнинг манёвр майдонида ҳаракатланаётган барча ҳаво кемалари;

ҳаводаги ҳаракатни бошқариш (бундан буён матнда ҲҲБ деб юритилади) — ушбу хизмат қуйидаги мақсадларда амалга оширилади:

а) ҳаво кемалари ўртасида ҳамда ҳаво кемалари билан аэродромнинг манёвр майдонидаги тўсиқлар ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш;

б) ҳаводаги ҳаракатни тезлаштириш ва тартибга солиш;

ҲҲБ органи — ҳудудий диспетчерлик маркази, яқинлашиш диспетчерлик пункти ёки аэродром диспетчерлик пункти;

ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш — ускуналар бўйича парвоз қоидалари бўйича парвоз режалари асосида парвоз қилувчи ҳаво кемалари ўртасида имкон қадар ажратишни таъминлаш учун консультатив ҳаво ҳудудида кўрсатиладиган хизмат;

ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати ( ATFM ) — ҲҲБ қувватидан максимал даражада фойдаланишни ва тегишли ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ваколатли органи томонидан эълон қилинган ҳаводаги ҳаракатни ўтказиш ҳажмига мос келишини таъминлаш орқали ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимига ҳисса қўшиш мақсадида ташкил этилган хизмат;

ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) — парвоз маълумотлари хизматини, авария ҳақида хабар беришни, ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатишни, ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини (ҳудудий диспетчерлик хизмати, яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати) англатади;

ҲҲХК органи — ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати, парвоз маълумотлари маркази ёки ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти;

ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти — парвоздан олдин тақдим этиладиган ҲҲХК ва парвоз режалари ҳақида хабарларни йиғиш мақсадида ташкил этилган орган (ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти мустақил орган сифатида ташкил этилиши ёки ҲҲХК органи ёхуд аэронавигация маълумотлари билан таъминлаш органи таркибида фаолият юритиши мумкин);

ҳаво кемаси командири — ҳаво кемаси эксплуатанти томонидан, умумий авиация парвозларида эса ҳаво кемасининг эгаси томонидан ҳаво кемасини бошқариш ваколати берилган ва парвозни хавфсиз амалга ошириш учун жавобгар этиб белгиланган учувчи;

ҳаво кемаси — ер юзаси билан ўзаро таъсиридан ташқари, атмосферада ўзининг ҳаво билан ўзаро таъсири ҳисобига ушлаб туриладиган ҳар қандай учиш аппарати;

ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш — вертолёт ёки вертикал учиб қўна оладиган ҳаво кемасининг аэродром юзаси устида, одатда ер таъсири зонасида ҳамда ерга нисбатан 37 км/соат (20 узел)дан кам тезликда амалга ошириладиган ҳаракатланиши (ҳақиқий баландлик ўзгариши мумкин. Айрим вертолётларда ер таъсири натижасида юзага келадиган турбулентликни камайтириш ёки ташқи осмада ташилаётган юкнинг хавфсиз оралиқ масофасини таъминлаш мақсадида ер сатҳидан 8 м (25 фут)дан юқори баландликда ҳаво орқали ерда ҳаракатланиш амалга оширилиши талаб этилиши мумкин);

ҳаво трассаси — назорат қилинадиган йўлак кўринишидаги ҳаво ҳудуди (ёки унинг бир қисми);

ҲҲХК ҳаво ҳудуди — парвозларнинг аниқ бир кўринишини амалга оширувчи ва бунинг учун ҳаводаги ҳаракатларга хизмат кўрсатиш ва парвоз қоидаларида белгилаб қўйилган маълум бир ҳажмдаги, ҳарф билан белгилаб қўйилган ҳаво ҳудуди;

ҲҲХК йўналиши — ҲҲБ хизматини таъминлаш мақсадида ҳаракат оқимини йўналтириш учун мўлжалланган белгиланган йўналиш (мазкур Қоидаларда «ҲҲХК йўналиши» атамаси ҳаво йўлаги, консультатив йўналиш, назорат қилинадиган ёки назорат қилинмайдиган йўналиш, шунингдек келиш ва жўнаш маршрутларини ҳамда бошқа шунга ўхшаш йўналишларни ифодалаш учун қўлланилади. Шунингдек, ҲҲХК йўналиши қуйидаги техник тавсифлар билан белгиланади: ҲҲХК йўналишининг индекси, асосий нуқталар (йўл нуқталари)гача ёки улардан тескари йўналишдаги йўл чизиғи, асосий нуқталар орасидаги масофа, хабарларни узатишга доир талаблар ҳамда ҲҲХКнинг тегишли ваколатли органи қарорига кўра белгиланган энг паст хавфсиз абсолют баландлик);

ҳудудий навигация — ҳаво кемаларига ердаги ёки сунъий йўлдош навигация воситалари таъсир доираси ичида ёки автоном воситаларнинг имкониятлари доирасида ёки уларнинг комбинациясида исталган траектория бўйлаб парвоз қилиш имконини берувчи навигация усули;

ҳудудий навигация йўналиши — ҳудудий навигацияни қўллай оладиган ҳаво кемалари учун белгиланган ҲҲБ йўналиши;

ҳаво-ер алоқаси — ҳаво кемаси ва ерусти станциялари ёки марказлари ўртасидаги икки томонлама алоқа;

инсон имкониятлари — авиация фаолиятини хавфсиз ва самарали амалга оширишга таъсир этувчи инсоннинг имкониятлари ҳамда чекловлари;

инсон омили тамойиллари — инсоннинг фаолият самарадорлигини тегишли даражада ҳисобга олиш орқали инсон билан тизимнинг бошқа таркибий қисмлари ўртасидаги ўзаро хавфсиз ҳамкорликни таъминлашга қаратилган ҳамда авиация техникасини лойиҳалаш, сертификатлаш, ходимларни тайёрлаш, эксплуатация қилиш ва техник хизмат кўрсатишда қўлланиладиган тамойиллар;

иш жадвали — ҲҲБ диспетчерларининг хизмат ва хизматдан ташқари вақтини маълум бир давр учун тақсимлаш режаси, шунингдек сменалар жадвали;

INCERFA — ноаниқлик босқичини белгилаш учун қўлланиладиган кодли сўз;

ишдан ташқари вақт — ҲҲБ диспетчери барча хизмат мажбуриятларидан озод қилинган иш вақтидан кейинги ва/ёки олдинги узлуксиз ва белгиланган вақт оралиғи;

иш жойидаги вақт — ҲҲБ диспетчери иш вақтида ҲҲБ диспетчерининг гувоҳномасида назарда тутилган ҳуқуқларни амалга оширадиган вақт;

иш майдони — ҳаракатланиш майдони ва перрон (перронлар)дан иборат ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ерда ҳаракатланиши учун мўлжалланган аэродромнинг қисми;

жорий парвоз режаси — кейинги диспетчерлик рухсатлари натижасида парвоз режасига киритилган эҳтимолий ўзгартиришларни ўзида акс эттирувчи парвоз режаси;

консультатив ҳаво ҳудуди — муайян ўлчамларга эга ҳаво майдони ёки белгиланган йўналиш бўлиб, унинг чегарасида ҳаводаги ҳаракатга маслаҳат хизмати кўрсатилади;

консультатив йўналиш — ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизматлар кўрсатиш белгиланган йўналиш;

крейсер эшелони — парвознинг асосий қисми давомида сақланадиган эшелон;

манёвр майдони — аэродромнинг перронга кирмайдиган, ҳаво кемаларининг учиши, қўниши ва ҳаракатланиши учун мўлжалланган қисми;

махсус визуал парвоз қоидалари бўйича парвоз (бундан буён матнда ВПҚ деб юритилади) — ҳаводаги ҳаракатни бошқариш органининг диспетчерлик рухсати асосида назорат зонасида визуал метеорологик шароитлар минимумидан паст метеорологик шароитларда амалга ошириладиган ВПҚ парвози;

маълумотлар аниқлиги — ҳисобланган ёки ўлчанган қийматнинг ҳақиқий қийматга мослик даражаси;

маълумотлар сифати — тақдим этилган маълумотларнинг аниқлиги, тафсилот даражаси (резолюцияси), яхлитлиги (ёки унга тенг ишончлилик даражаси), кузатувчанлиги, долзарблиги, тўлиқлиги ва форматига доир маълумотлардан фойдаланувчи талабларига мувофиқлик даражаси;

маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа — маълумотлар узатиш линияси орқали хабарлар алмашиш учун мўлжалланган алоқа тури;

маълумотлар узатиш линияси орқали диспетчер-учувчи алоқаси (бундан буён матнда CPDLC деб юритилади) — ҲҲБ мақсадида диспетчер ва учувчи ўртасидаги алоқа воситаси бўлиб, унда маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилади;

маълумотлар яхлитлиги — аэронавигация маълумотлари ва уларнинг қийматлари тайёрланган ёки рухсат этилган ўзгартириш киритилган пайтдан бошлаб йўқолмаганлиги ёки ўзгартирилмаганлигига доир муайян кафолат;

метеорологик орган — халқаро аэронавигацияни метеорологик таъминлаш учун мўлжалланган орган;

метеорология хизмат таъминловчиси — давлат номидан халқаро аэронавигациянинг метеорологик таъминотини амалга оширувчи ваколатли ташкилот;

навигация тавсифи — ҳаво ҳудудида хусусиятларга асосланган навигация ( PBN ) операцияларини амалга оширишни таъминлаш учун ҳаво кемаси ва учиш экипажига қўйиладиган талаблар мажмуи. Навигация тавсифи қуйидаги икки турга бўлинади:

талаб этилган навигация хусусиятлари тавсифи (бундан буён матнда RNP деб юритилади) — навигация хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNP префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNP 4, RNP APCH );

RNAV тавсифи — хусусиятларга мувофиқликни кузатишни ва RNAV префикси билан кўрсатилган хусусиятларга риоя қилмаслик тўғрисида огоҳлантиришлар бериш талабини ўз ичига олмаган, ҳудудий навигацияга асосланган навигация тавсифи (масалан, RNAV 5, RNAV 1. Шунингдек навигация тавсифлари бўйича батафсил кўрсатма материали Хусусиятларга асосланган навигация ( PBN ) қўлланмасининг II жилдида келтирилган).

назорат қилинадиган аэродром — аэродром ҳаракатига диспетчерлик хизмати кўрсатиладиган аэродром (назорат қилинадиган аэродром атамаси аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизмати кўрсатилишини англатади, бироқ бундай аэродром учун диспетчерлик зонасининг мавжудлиги мажбурий ҳисобланмайди);

назорат қилинадиган ҳаво ҳудуди — муайян ўлчамдаги ҳаво ҳудуди бўлиб, унинг чегаралари доирасида ҳаво ҳудуди таснифига мувофиқ парвозларга диспетчерлик хизмати кўрсатилади;

назорат қилинадиган парвоз — диспетчерлик рухсати мавжуд бўлганда амалга ошириладиган ҳар қандай парвоз;

нисбий баландлик — кўрсатилган бошланғич даражадан юқоридаги даража, нуқта ёки объектгача бўлган вертикал масофа;

ноаниқлик босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ишончсизлик борлиги билан тавсифланадиган вазият;

NOTAM — телекоммуникация воситалари орқали тарқатиладиган, аэронавигация воситалари, хизматлари, тартиб-таомиллари ёки хавф манбаларининг жорий этилиши, ҳолати ёки улардаги ўзгаришлар тўғрисидаги ҳамда парвозларни амалга ошириш билан боғлиқ ходимлар томонидан ўз вақтида олиниши муҳим бўлган ахборотни ўз ичига олган хабарнома;

об-ҳаво маълумоти — муайян ҳудудда ёки ҳаво ҳудудининг бир қисмида маълум бир вақтда ёки вақт оралиғида кутилаётган метеорологик шароитларнинг тавсифи;

парвоз экипажи аъзоси — гувоҳномага эга бўлган экипаж аъзоси бўлиб, унга хизмат парвоз вақти давомида ҳаво кемасини бошқариш билан боғлиқ вазифалар юклатилган шахс;

парвоз эшелони — 1013,2 гектопаскал (гПа) босимига нисбатан ўрнатилган ва бошқа шундай юзалардан белгиланган босим оралиқларига эга бўлган доимий атмосфера босими юзаси (Стандарт атмосферага мувофиқ даражаланган, барометрик баландлик ўлчагичига абсолют баландлик кўрсаткичи (бундан буён матнда QNH деб юритилади) қиймати ўрнатилганда, у абсолют баландликни кўрсатади. QFE қиймати ўрнатилганда, у QFE деб олинган нуқта устидаги нисбий баландликни кўрсатади.1013,2 гПа қиймати ўрнатилганда, парвоз эшелонини кўрсатади. Бундан ташқари «нисбий баландлик» ва «абсолют баландлик» атамалари геометрик «нисбий баландлик» ва «абсолют баландлик»ларни эмас, балки мосламалардаги баландликларни билдиради);

парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими — хавфсизликни бошқаришга қаратилган тизимли ёндашув бўлиб, зарур ташкилий тузилма, масъулият иерархияси, бошқарув қоидалари ва тартиб-таомилларини ўз ичига олади;

парвоз маълумотлари ҳудуди — парвоз маълумотлари хизмати тақдим этиладиган ва авария ҳақида хабар бериладиган маълум ўлчамдаги ҳаво ҳудуди;

парвоз маълумотлари маркази — парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш ва авария ҳақида хабар бериш учун мўлжалланган орган;

парвоз маълумотлари хизмати — хавфсиз ва самарали парвозларни таъминлаш учун маслаҳатлар ва маълумотлар берадиган хизмат;

парвоз режаси — ҳаво кемасининг режалаштирилган парвози ёки унинг бир қисми ҳақидаги маълум маълумотлар («Парвоз режаси» атамасидан олдин парвоз шартлари ва турли босқичларни кўрсатиш учун «дастлабки», «тақдим этилган», «жорий» ёки «операцион» сўзлари ишлатилиши мумкин. Шунингдек ушбу атамадан олдин «хабар» сўзи ишлатилганда, у узатилган парвоз режаси маълумотларининг мазмуни ва форматини билдиради);

перрон — йўловчиларни ўтказиш ёки тушириш, почта ёки юкларни ортиш ёки тушириш, ёқилғи қуйиш, ҳаво кемалари туриши ёки техник хизмат кўрсатиш мақсадида ҳаво кемаларини жойлаштириш учун ажратилган қуруқликдаги аэродромнинг маълум майдони;

перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати — ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг перрондаги фаолиятини ва ҳаракатини тартибга солиш учун ташкил этиладиган хизмат;

қабул қилувчи орган — ҳаво кемасини бошқаришни ўз зиммасига олаётган навбатдаги ҲҲБ органи;

қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази — қидирув-қутқарув хизматининг самарали ишини таъминлаш ва қидирув-қутқарув операцияларини мувофиқлаштириш учун масъул бўлган орган. У қидирув ва қутқарув ҳудуди доирасида қидирув-қутқарув операцияларини ўтказишни мувофиқлаштиради;

қўниш чизиғига бурилиш — ҳаво кемаси томонидан қўнишга киришишнинг бошланғич босқичида бажариладиган бурилиш бўлиб, у узоқлашиш йўналиши чизиғи тугаши билан оралиқ ёки якуний қўнишга яқинлашиш йўналиши чизиғи бошланиши орасида амалга оширилади ҳамда бу йўналиш чизиқлари бир-бирига қарама-қарши бўлиши талаб этилмайди (қўниш йўналишига бурилишлар ҳар бир аниқ қўнишга яқинлашиш схемасида белгиланган шартларга мувофиқ горизонтал парвозда ёки пасайиш давомида бажарилиши мумкин);

қўнишга киришишнинг якуний босқичи — ускуналар бўйича қўнишга яқинлашиш схемасининг қисми бўлиб, у белгиланган назорат нуқтасида (ёки нуқталарида) бошланади ва қуйидаги ҳолларда тугайди:

а) «ипподром» туридаги схема кўзда тутилган бўлса, унда охирги стандарт бурилиши, қўниш чизиғига бурилиши ёки яқинлашиш йўли чизиғига бурилиши билан;

б) қўнишга яқинлашиш схемасининг охирги яқинлашиш йўналишига чиқиш нуқтасида ҳамда аэродром назорат нуқтасида, ундан қўниш амалга оширилиши ёки иккинчи айланага кетиш бошланиши билан;

радиоэшиттиришга асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-B деб юритилади) — ҳаво кемалари, аэродромдаги транспорт воситалари ва бошқа объектларни ўзларининг идентификация индекслари, жойлашув маълумотлари, шунингдек қўшимча маълумотларни автоматик равишда маълумотлар узатиш линиясининг радиоэшиттириш режимидан фойдаланган ҳолда кузатиш тури;

радионавигация хизмати — парвозларнинг самарали ва хавфсиз бажарилиши учун бир ёки бир нечта радионавигация воситаларидан фойдаланган ҳолда йўналтириш маълумотлари ёки жойлашув ҳақидаги маълумотларни тақдим этувчи хизмат;

радиотелефония — овозли шаклда маълумот алмашиш учун мўлжалланган радиоалоқа тури;

ҳудудий диспетчерлик маркази — ўзининг юрисдикцияси остида бўлган, диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган орган;

ҳудудий диспетчерлик хизмати — диспетчерлик ҳудудларида назорат қилинадиган парвозлар учун кўрсатиладиган диспетчерлик хизмати;

рухсатнинг амал қилиш чегараси — ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати амал қиладиган нуқта;

SIGMET маълумоти — метеорологик кузатув органи томонидан чиқариладиган, парвоз йўналиши бўйлаб муайян об-ҳаво ҳодисалари ва ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган, бошқа атмосфера ҳодисаларининг рўй бераётган ёки кутилаётган ҳолати тўғрисидаги маълумотлар;

станциянинг оғиши — VOR станцияси калибрланган вақтда аниқланадиган, VOR нинг 0° радиали билан ҳақиқий шимол йўналиши ўртасидаги бурчак оғиши;

талаб этиладиган навигация хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RNP деб юритилади) — муайян ҲҲТ функцияларини амалга ошириш учун навигация хусусиятларига қўйиладиган талаблар рўйхати;

талаб этиладиган кузатув хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RSP деб юритилади) — талаблар мажмуйи бўлиб, у ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш ва тегишли ерусти жиҳозлари, ҳаво кемаси имкониятлари ҳамда хусусиятларга асосланган кузатувни амалга ошириш учун зарур операцияларга қўйиладиган талаблар;

талаб этиладиган алоқа хусусиятлари спецификацияси (бундан буён матнда RCP деб юритилади) — хусусиятларга асосланган алоқани таъминлаш учун зарур бўлган ҲҲХК, унга тегишли ер усти ускуналари, ҳаво кемасининг имкониятлари ҳамда парвозларни амалга оширишга доир талаблар тўплами;

тақиқланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемалари парвозларининг амалга оширилиши тақиқланган ҳаво ҳудуди;

тақвим — бир кунлик аниқлик даражасига эга бўлган вақт лаҳзасини аниқлаш асосини таъминлайдиган дискрет вақт ҳисоблаш тизими;

ташвиш босқичи — ҳаво кемаси ва ундаги шахсларнинг хавфсизлиги борасида ташвиш борлиги билан тавсифланадиган вазият;

ваколатли ҲҲХК органи — давлат томонидан тайинланган, маълум ҳаво ҳудуди доирасида ҲҲХКни таъминлаш учун масъул бўлган тегишли ваколатли орган;

терминал диспетчерлик ҳудуди — одатда бир ёки бир нечта йирик аэродромлар яқинидаги ҲҲХК йўналишларининг яқинлашиш нуқталарида яратилган диспетчерлик ҳудуди;

тўқнашувнинг олдини олиш — учувчига тўқнашувнинг олдини олиш мақсадида ёрдам бериш учун манёврлар амалга ошириш бўйича ҲҲХК органи томонидан тақдим этилган тавсия;

тўсиқ — барча ҳаракатсиз (вақтинчалик ёки доимий) ва ҳаракатланувчи объектлар ёки уларнинг қисмлари, у қуйидагича жойлашади:

а) ҳаво кемаларининг ердаги ҳаракати учун мўлжалланган ҳудудида;

б) баҳолаш натижаларига кўра аэронавигация учун хавф туғдирадиган ҳамда ҳаво кемаларини парвозда ҳимоя қилиш учун белгиланган юзадан баландроқда ёки бундай белгиланган юзалардан ташқарида.

УМШ — ускуналар бўйича метеорологик шароитларни англатувчи қисқартма;

УПҚ — ускуналар бўйича парвоз қоидаларини англатувчи қисқартма;

учиш-қўниш йўлаги (бундан буён матнда УҚЙ) — ҳаво кемаларининг қўниши ва учиши учун мўлжалланган, қуруқликдаги аэродромнинг маълум бир тўғри бурчакли қисми;

УҚЙда кўриниш масофаси (бундан буён матнда RVR деб юритилади) — УҚЙнинг ўқ чизиғида турган ҳаво кемаси учувчиси УҚЙ юзасидаги белгиларни ёки УҚЙни чегараловчи ёки унинг ўқ чизиғини кўрсатувчи чироқларни кўра оладиган масофа;

ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати — хавфсиз, мунтазам ва самарали аэронавигация учун зарур бўлган ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш, текшириш, тасдиқлаш, янгилаш ва қайта кўриб чиқиш мақсадида ташкил этиладиган хизмат;

ускуналар бўйича парвоз қоидалари (бундан буён матнда УПҚ деб юритилади) — ускуналар бўйича парвоз қилиш қоидалари асосида амалга оширилувчи парвоз;

ускуналар бўйича метеорологик шароитлар — кўриш узоқлиги ўлчамларида, булутларгача бўлган масофа ва булутларнинг пастки чегараси баландлигида акс этган метеорологик шароит (ушбу ўлчамлар визуал метеорологик шароитлар учун белгиланган минимумлардан паст бўлади);

узатувчи орган — ҲҲХК органининг ҳаво кемасига диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун жавобгарликни йўналиш бўйича кейинги ҲҲХК органига топшириш жараёнидаги орган;

узатиш нуқтаси — ҳаво кемасининг жойлашуви ҳақида хабар бериш мумкин бўлган маълум бир географик мўлжал (жой);

визуал метеорологик шароитлар — ўрнатилган минимумларга мос келадиган ёки улардан ортадиган, кўриш узоқлиги ўлчовларида ифодаланувчи, булутларгача ва булутларнинг пастки чегарасигача бўлган масофада ифодаланувчи метеорологик шароитлар;

ВПҚ бўйича парвоз — визуал парвоз қоидаларига мувофиқ амалга ошириладиган парвоз;

халқаро NOTAM органи — халқаро NOTAM хабарлари алмашинуви учун давлат томонидан тайинланган орган;

хавфли ҳудуд — ҳудудида маълум вақт давомида ҳаво кемалари парвозлари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият олиб бориладиган, белгиланган ўлчамлардаги ҳаво ҳудуди;

хизмат мажбуриятлари — ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан ҲҲБ диспетчери бажариши лозим бўлган ҳар қандай вазифалар (бу вазифаларга иш жойида бажариладиган вазифалар, маъмурий ишлар ва тайёргарлик киради);

хизмат вақти — ҲНВ диспетчери ҲҲХК таъминловчисининг кўрсатмасига биноан хизмат вазифаларини бажариш учун келиши ёки бажаришга киришиши лозим бўлган иш жойидаги вақт бўлиб, барча хизмат вазифаларини бажаришдан озод этилган пайтда тугайдиган вақт оралиғи;

хусусиятларга асосланган алоқа (бундан буён матнда PBC деб юритилади) — ҲҲХКда қўлланиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган алоқа ( RCP тақдим этиладиган алоқа ва тегишли маълумотларни етказиб бериш вақти, узлуксизлиги, мавжудлиги, яхлитлик таснифи , маълум бир ҳаво ҳудуди тушунчаси контекстда тавсия этилган операция учун зарур бўлган хавфсизлик ва функционаллик нуқтайи назаридан тизим таркибий қисмларидан таркиб топган алоқа хусусиятлари каби талабларни ўз ичига олади);

хусусиятларга асосланган кузатиш (бундан буён матнда PBS деб юритилади) — ҲҲХКга қўйиладиган талаблар ва хусусиятларга асосланган кузатиш ( RCP алоқа тизими компонентларига оид талабларни ўз ичига олади, яъни алоқа таъминоти ва тегишли узатиш вақти, узлуксизлик, тайёрлик, яхлитлик, хавфсизлик ҳамда функционаллик нуқтайи назаридан, муайян ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида таклиф этилаётган операцияни бажариш учун зарур бўлган талаблар);

хусусиятларга асосланган навигация (бундан буён матнда PBN деб юритилади) — ҲҲХК йўналиши бўйлаб учадиган ҳаво кемаларининг хусусиятларига, ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемасига ёки белгиланган ҳаво ҳудудида парвозга қўйиладиган талабларга асосланган ҳудудий навигация (хусусиятларга қўйиладиган талаблар навигация тавсифлари орқали ( RNAV тавсифи, RNP тавсифи) аниқ белгиланган ҳаво ҳудуди концепцияси контекстида режалаштирилган парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган аниқлик, яхлитлик, узлуксизлик ва функционал имкониятлар кўринишида белгиланади. Бу тавсифлар тегишли ҳаво ҳудудида фойдаланиладиган навигация воситалари ва инфратузилмасига мувофиқ аниқланади ҳамда навигациядан фойдаланишни таъминлаш мақсадида ҳаво ҳудуди концепцияси доирасида кўриб чиқилади);

яқинлашиш диспетчерлик пункти — бир ёки бир нечта аэродромларга келадиган ёки улардан учиб кетаётган назорат қилинадиган ҳаво кемаларининг парвозларига диспетчерлик хизматини таъминлаш учун мўлжалланган орган;

яқинлашиш диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган, учиб келувчи ёки учиб кетувчи ҳаво кемаларига диспетчерлик хизматини кўрсатиш;

яхлитлик таснифи — бузилган (нотўғри) маълумотлардан фойдаланиш натижасида юзага келиши мумкин бўлган хавф даражасига асосланган тасниф. Аэронавигация маълумотлари қуйидаги тоифаларга бўлинади:

а) одатий маълумотлар — бузилган одатий маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли жуда паст бўлган маълумотлар;

б) муҳим маълумотлар — бузилган муҳим маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли паст бўлган маълумотлар;

д) критик маълумотлар — бузилган критик маълумотлардан фойдаланилганда ҳаво кемасининг парвозни хавфсиз давом эттириши ва қўнишини жиддий хавф остига қўйиши ҳамда авиация ҳалокатига олиб келиши эҳтимоли юқори бўлган маълумотлар;

ерда ҳаракатланиш — ҳаво кемасининг учиш ва қўнишдан ташқари аэродром юзасида ўз кучи ҳисобига ҳаракатланиши;

йўл нуқтаси — ҳудудий навигация йўналишини ёки ҳудудий навигациядан фойдаланувчи ҳаво кемасининг парвоз траекториясини белгилаш учун фойдаланиладиган аниқ географик жойлашув. Йўл нуқталари қуйидаги турларга бўлинади:

бурилиш олдидан ўтиладиган йўл нуқтаси — маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига тангенциал чиқишни таъминлаш мақсадида бурилишни олдиндан бошлашни талаб этадиган йўл нуқтаси;

устидан ўтиладиган йўл нуқтаси — маршрут ёки процедуранинг кейинги участкасига ўтиш учун бурилиш айнан ушбу нуқтага етиб келгандан сўнг бошланадиган йўл нуқтаси;

йўл чизиғи — ҳаво кемасининг учиш траекториясини ер сиртига проекцияси бўлиб, унинг йўналиши ҳар қандай нуқтада одатда шимол йўналишидан (ҳақиқий, магнит ёки шартли меридианлар) бурчак градусларида ўлчанади;

йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати — айни дамда ушбу ҳаво кемасини бошқармайдиган ҲҲБ органи томонидан ҳаво кемасига шартли равишда берилган йўналиш учун диспетчерлик рухсати;

захира аэродроми — ҳаво кемасининг техник таснифига ва фойдаланиш учун ҳар қандай вақтида иш ҳолатида бўладиган, хизмат кўрсатишнинг муҳим турлари ва воситаларини ўз ичига олган, режалаштирилган аэродромгача учиб боришнинг имкони бўлмаса ёки мақсадга мувофиқ бўлмаса ёхуд унга қўнишнинг имкони бўлмаса, ҳаво кемаси учиб бориши мумкин бўлган аэродром. Захира аэродромларига қуйидагилар киради:

учишдаги захира аэродроми — ҳаво кемаси учиб чиққанидан сўнг агар зарурат туғиладиган бўлса, ҳаво кемаси учиб чиққан аэродромига қайтиб қўнишининг иложи бўлмаса, ҳаво кемаси қўнишни амалга ошириши мумкин бўладиган захира аэродроми;

йўналишдаги захира аэродроми — агар йўналиш бўйлаб парвоз пайтида захира аэродромига бориш зарурати пайдо бўлса, ҳаво кемаси қўниши мумкин бўлган захира аэродроми;

манзилдаги захира аэродроми — режалаштирилган аэродромда қўнишни амалга оширишнинг иложи бўлмаганда ёки бу мақсадга мувофиқ бўлмаганда ҳаво кемаси қўниши мумкин бўладиган захира аэродроми (ҳаво кемаси учиб кетаётган аэродром ҳам ушбу ҳаво кемаси учун йўналишдаги захира аэродром ёки манзилдаги захира аэродром бўлиши мумкин);

ўзгартириш нуқтаси — ҳаво кемаси ўз йўналишини ҳар томонлама йўналган жуда юқори частотали (бундан буён матнда ЖЮЧ деб юритилади) радиомаяклари асосида белгиланувчи ҲҲХК йўналишининг бир қисми бўйлаб парвоз қилаётганда, ҳаво кемаси асосий навигация йўналишини орқадаги воситадан олдиндаги воситага ўзгартириши нуқтаси (ўзгартириш нуқталари фойдаланиладиган барча баландликларда аэронавигация воситалари ўртасида сигналнинг кучи ва сифатининг мақбул мувозанатини таъминлаш ва битта йўналиш сегментида учадиган барча ҳаво кемалари учун умумий азимут манбаси бўлиб хизмат қилиши учун ўрнатилади);

шартномага асосланган автоматик боғлиқ кузатув (бундан буён матнда ADS-C деб юритилади) — ерусти тизими ва ҳаво кемаси ўртасида маълумотлар узатиш линияси бўйича ADS-C келишуви шартлари ҳақида ахборот алмашиш амалга ошириладиган, унда ADS-C хабарларини узатиш бошланадиган ҳолатлар ва бу хабарларда мавжуд бўлган маълумотлар кўрсатиладиган кузатув тури (қисқартирилган « ADS шартномаси» атамаси одатда ADS шартномаси, ADS талаб бўйича шартномаси, ADS даврий шартномаси ёки фавқулодда режимни ифодалаш учун қўлланилади);

ADS-C келишуви — ADS-C маълумотларини узатиш шартларини белгиловчи келишув бўлиб, унда ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш органига тақдим этилиши лозим бўлган ADS-C маълумотларининг таркиби ҳамда уларни узатиш частотаси. Ушбу келишув ADS-C маълумотларидан ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишда фойдаланишдан олдин тузилади (ердаги тизим ва ҳаво кемаси ўртасидаги маълумот алмашиш бўйича келишув шартлари битта шартнома ёки бир неча шартномалар орқали амалга оширилади);

чарчоқ — уйқусизлик, узоқ вақт уйғоқ бўлиш, суткалик ритм фазаси ва/ёки иш юкламаси (ақлий ва/ёки жисмоний фаолият) натижасида ақлий ёки жисмоний иш қобилиятининг пасайган физиологик ҳолати бўлиб, бу инсоннинг парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ хизмат вазифаларини тегишли тарзда бажариш фаоллиги ва қобилиятини ёмонлаштириши мумкин бўлган ҳолат;

чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизими (бундан буён матнда FRMS деб юритилади) — илмий тамойиллар ва билимларга, шунингдек амалий тажрибага асосланган ва тегишли ходимларнинг ўз функцияларини керакли фаолият даражасида бажаришини таъминлашларида парвозлар хавфсизлигига оид чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини узлуксиз равишда кузатиб бориш ва бошқаришга асосланган тизим;

чекланган ҳудуд — давлатнинг ҳудуди ёки ҳудудий сувлари устида ўрнатилган, унинг доирасида ҳаво кемаларининг парвозлари амалга оширилиши маълум шартлар билан чекланган ҳаво ҳудуди.

2-боб. Ваколатли ҲҲХК органини ташкил этиш

2. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудуди ва аэродромларининг ҲҲХК учун мўлжалланган қисмларини белгилаш ҳамда уларда ҲҲХКни ташкил этиш ушбу Қоидалар ва бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга оширилади.

Ўзбекистон Республикаси ҳудуди устидаги, шунингдек чегарадош давлатлар ҳудуди устида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари, диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналарида ҳаводаги ҳаракатни ташкил этиш ва унга хизмат кўрсатиш бўйича жавобгарликни ўтказиш тартиби Ўзбекистон Республикаси ҳамда тегишли чегарадош давлатлар ўртасида тузилган ҳукуматлараро битимларда белгиланади.

Бунда бир давлат бошқа давлатга ўз ҳаво ҳудуди устида ҲҲХК бўйича жавобгарликни ўтказса, бу унинг миллий суверенитетига дахл қилмайди. Бунда хизмат кўрсатувчи давлатнинг жавобгарлиги фақат техник ва эксплуатацион масалалар билан чекланади ҳамда тегишли ҳаво ҳудудидан фойдаланувчи ҳаво кемалари парвозларининг хавфсизлиги ва узлуксизлигини таъминлаш билан боғлиқ масалаларга татбиқ этилади.

Хизмат кўрсатувчи давлат жавобгарликни ўтказган давлат ҳудудида ҲҲХКни ушбу давлатнинг талабларига мувофиқ амалга оширади. Бунда жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат фойдаланиши учун ўзаро келишувга мувофиқ зарур деб топилган объектлар ва хизматларни таъминлайди.

Жавобгарликни ўтказган давлат хизмат кўрсатувчи давлат билан олдиндан маслаҳатлашмасдан туриб, бундай объектлар ва хизматларни бекор қилмаслиги ёки уларга ўзгартириш киритмаслиги лозим. Жавобгарликни ўтказган давлат ҳам, хизмат кўрсатувчи давлат ҳам ўзаро тузилган келишувни исталган вақтда бекор қилиш ҳуқуқига эга.

3. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Ўзаэронавигация маркази» МЧЖ (бундан буён матнда «Ўзаэронавигация маркази» деб юритилади) Ўзбекистон Республикаси фуқаро авиациясида ҲҲХК бўйича ваколатли ҲҲХК органи ҳамда аэронавигация хизматларини таъминловчи ҳисобланади. У Ўзбекистон Республикаси суверенитети остидаги ҳаво ҳудудида, шунингдек ҳукуматлараро битимларга мувофиқ Ўзбекистон Республикасига ҲҲХК ташкил этиш ва таъминлаш бўйича масъулият юклатилган қўшни давлатлар ҳаво ҳудудида ҲҲХКни ташкил этиш ва таъминлаш вазифаларини амалга оширади.

4. Ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар учун зарур бўлган ҲҲХК тўғрисидаги маълумотлар Ўзбекистон Республикасининг аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP ) эълон қилинади.

3-боб. ҲҲХК вазифалари

5. ҲҲХКнинг вазифаларига қуйидагилар киради:

а) ҳаво кемалари ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;

б) манёвр майдонида ҳаракатланаётган ҳаво кемалари билан ушбу майдондаги тўсиқлар ўртасидаги тўқнашувларнинг олдини олиш;

д) ҳаводаги ҳаракатнинг тартибли оқимини жадаллаштириш ва сақлаш;

э) парвозларни хавфсиз ва самарали амалга оширишни таъминлаш учун зарур бўлган консультациялар ва маълумотларни тақдим этиш;

ф) қидирув-қутқарув хизматларига муҳтож бўлган ҳаво кемалари тўғрисида тегишли ташкилотларни хабардор қилиш ва бундай ташкилотларга зарур ёрдам кўрсатиш.

4-боб. ҲҲХКнинг турлари

6. ҲҲХКнинг қуйидаги турлари мавжуд:

а) ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш мақсадида мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а» , «б» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга ошириш учун мўлжалланган ва ушбу хизмат қуйидаги хизматларни ўз ичига олади:

ҳудудий диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган парвозларга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди «б» ва «д» кичик бандларида назарда тутилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг «а» кичик банди учинчи ва тўртинчи хатбошиларида назарда тутилган вазифалар мустасно);

яқинлашиш диспетчерлик хизмати — назорат қилинадиган парвозларнинг учиб келиши ва учиб кетиши билан боғлиқ мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни;

аэродром диспетчерлик хизмати — аэродромда ҳаракатланишга диспетчерлик хизматини кўрсатиш ҳамда мазкур Қоидаларнинг 5-банди «а» , «б» ва «д» кичик бандларида кўрсатилган вазифаларни амалга оширишни (бундан мазкур банднинг «а» кичик бандининг қуйида келувчи учинчи хатбошиси мустасно).

б) парвоз маълумотлари хизмати — мазкур Қоидаларнинг 5-банди «э» кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш;

д) авария ҳақида хабар бериш хизмати — мазкур Қоидаларнинг 5-банди «ф» кичик бандида кўрсатилган вазифани амалга ошириш.

5-боб. ҲҲХКга бўлган эҳтиёжни аниқлаш

7. ҲҲХКга бўлган эҳтиёж қуйидаги омилларни ҳисобга олган ҳолда аниқланади:

а) ҳаводаги ҳаракат турлари;

б) ҳаводаги ҳаракат зичлиги;

д) метеорологик шароитлар;

э) алоқадор бўлиши мумкин бўлган бошқа омиллар.

8. Муайян ҳудудда парвозларни амалга оширувчи ҳаво кемаларининг тўқнашувлардан огоҳлантириш борт тизимлари (бундан буён матнда ТОБТ деб юритилади) билан жиҳозланганлиги ҲҲХКга бўлган эҳтиёжни белгилашда омил сифатида ҳисобга олинмайди.

6-боб. ҲҲХКга тақдим этиладиган ҳаво ҳудуди қисмлари ва назорат қилинадиган аэродромларни белгилаш

9. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ва аэродромлари уларда тақдим этиладиган ҲҲХК турига қараб белгиланади.

10. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари ёки аэродромлари қуйидагича белгиланади:

а) парвоз маълумотлари ҳудуди — парвоз маълумотлари хизмати ва авария ҳақида хабар бериш хизмати тақдим этиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари;

б) диспетчерлик ҳудудлари ёки диспетчерлик зоналари — УПҚ бўйича амалга ошириладиган парвозларга диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган ҳаво ҳудудининг қисмлари.

Бунда ВПҚ бўйича парвозлар ҳам амалга ошириладиган ва диспетчерлик хизматлари кўрсатиладиган назорат қилинадиган ҳаво ҳудудининг алоҳида қисмлари B , C ёки D тоифадаги ҳаво ҳудуди сифатида белгиланади. Диспетчерлик ҳудудлари ва диспетчерлик зоналари парвоз маълумотлари ҳудуди таркибида жойлашган тақдирда, улар ушбу парвоз маълумотлари ҳудудининг таркибий қисми ҳисобланади;

д) назорат қилинадиган аэродромлар — аэродром ҳаракатига ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати кўрсатилиши белгиланган аэродромлар назорат қилинадиган аэродромлар.

7-боб. Ҳаво ҳудудининг тоифаланиши

11. ҲҲХК ҳаво ҳудуди қуйидаги тоифаларга ажратилади ва белгиланади:

A тоифа — фақат УПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;

B тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва эшелонланади;

C тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари эса бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ҳамда бошқа ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари тўғрисида ҳаракат маълумотлари билан таъминланади;

D тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, барча ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари, бошқа УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади, ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари бошқа барча парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳақида маълумот олишади;

E тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари диспетчерлик хизмати билан таъминланади ва УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига нисбатан эшелонланади. Барча ҳаво кемалари, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, ҳаракат тўғрисидаги маълумот билан таъминланади. Э тоифаси назорат қилинадиган зоналарда ишлатилмайди;

F тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади, УПҚ бўйича парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига, ҳаводаги ҳаракат бўйича консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этилади ва сўров бўйича ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.

Бунда ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш тақдим этиладиган жойда, бу хизмат одатда вақтинчалик чора ҳисобланади ва фақат ҲҲХК билан алмаштирилиши мумкин бўлган вақтга қадар қўлланилади;

G тоифа — УПҚ ва ВПҚ бўйича парвозларга рухсат этилади ва сўров бўйича парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилади.

12. Ҳаво ҳудудининг тоифалари «Ўзаэронавигация маркази»нинг асослантирилган таклифлари асосида Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда «Ўзавиация» агентлиги деб юритилади) билан келишилган ҳолда белгиланади.

13. Ҳаво ҳудудининг ҳар бир тоифадаги парвозларга қўйиладиган талаблари мазкур Қоидаларнинг 4-иловасидаг и жадвалда кўрсатилган.

Бунда бир тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудуди вертикал текисликда бошқа тоифадаги ҲҲХК ҳаво ҳудудига туташган бўлса, умумий эшелондаги парвозлар, камроқ қатъий тоифанинг талаблари асосида амалга оширилади ва шу тоифага тегишли хизмат кўрсатилади. Ушбу мезонларни қўллашда, B тоифадаги ҳаво ҳудуди A тоифадаги ҳаво ҳудудига нисбатан камроқ қатъий талабларга эга деб ҳисобланади. C тоифасидаги ҳаво ҳудуди эса B тоифасидаги ҳаво ҳудудига қараганда камроқ қатъий талабларга эга бўлади.

8-боб. Парвозларни ПБН асосида амалга ошириш

14. PBN ни қўллаш учун навигация тавсифи PBN ни жорий этиш режасига мувофиқ белгиланади. Заруратга кўра, алоҳида ҳаво ҳудудлари, йўналишлар ёки ҲҲХК йўналишлари учун навигация тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувларига мувофиқ белгиланиши мумкин.

15. PBN бўйича парвозлар, имконият мавжуд бўлган ҳолларда, PBN ни жорий этиш режасига мувофиқ босқичма-босқич жорий этилади.

16. PBN ни жорий этиш режасида назарда тутилган навигация тавсифи тегишли ҳаво ҳудудида тақдим этиладиган алоқа, навигация ва ҲҲБ хизматлари даражасига мувофиқ бўлиши керак.

9-боб. Парвозларни ПБС асосида амалга ошириш

17. PBC дан фойдаланганда RCP тавсифларининг турлари PBC ни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RCP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.

Бунда RCP тавсифини белгилашда алоқа инфратузилмасининг чекланганлиги ёки алоқанинг техник имкониятларига қўйиладиган аниқ талаблар асосида чеклов шартлари бўлиши мумкин.

18. Ўрнатилган RCP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.

10-боб. Парвозларни ПБС асосида амалга ошириш

19. PBS дан фойдаланганда RSP тавсифларининг турлари ПБСни жорий этиш режасида белгиланади. Улар қўлланилган тақдирда, RSP тавсифлари минтақавий аэронавигация келишувлари асосида белгиланади.

20. Ўрнатиладиган RSP тавсифи ҲҲХК даражасига мос бўлиши керак.

21. PBS учун RSP тавсифи белгиланганда, ҲҲХК органлари ушбу RSP тавсифини функционал жиҳатдан таъминлайдиган ускуналар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

11-боб. ҲҲХК органларини ташкил этиш ва белгилаш

22. ҲҲХК қуйидаги тартибда ташкил этилиб, белгиланган органлар томонидан тақдим этилади:

а) парвоз маълумотлари маркази — парвоз маълумотлари ҳудудларида парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади, бундан ушбу хизматларни парвоз маълумотлари ҳудудида кўрсатиш бўйича жавобгарлик мазкур вазифаларни бажариш учун зарур воситаларга эга бўлган ҲҲБ органига юклатилган ҳоллар мустасно.

Бунда, ушбу қоида парвоз маълумотлари хизмати функцияларининг айрим элементларини бошқа органларга юклаш имкониятини истисно этмайди;

б) ҲҲХК органлари — диспетчерлик ҳудудлари, диспетчерлик зоналари ва назорат қилинадиган аэродромларда ҲҲБ, парвоз маълумотлари хизмати ҳамда авария ҳақида хабар бериш хизматини кўрсатиш учун ташкил этилади.

12-боб. Парвоз маълумотлари ҳудудлари, диспетчерлик ҳудудлари ва диспетчерлик зоналарига қўйиладиган талаблар

23. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиладиган ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегаралари билан эмас, балки йўналишлар тизимининг хусусияти ва ҳаводаги ҳаракатга самарали хизмат кўрсатиш заруратини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши керак.

Бунда агар бу ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишни самаралироқ ташкил этишга хизмат қилса, давлатлар ўртасида давлат чегараларини кесиб ўтувчи ҳаво ҳудуди чегараларини белгилаш тўғрисида келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқдир. ҲҲХК органларида маълумотларни автоматлаштирилган қайта ишлаш тизимлари қўлланилганда, ҳаво ҳудуди чегараларини тўғри чизиқлар бўйлаб белгилаш имконини берувчи келишувлар тузилиши мақсадга мувофиқ.

Ҳаво ҳудуди чегаралари давлат чегараларига асосланиб белгиланган ҳолларда, бошқарувни узатиш нуқталари давлатлар ўртасидаги ўзаро келишув асосида тегишли жойларда белгиланиши зарур.

24. Парвоз маълумотлари ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) парвоз маълумотлари ҳудудларининг чегаралари ушбу ҳудудларда хизмат кўрсатиладиган ҳаво йўналишлари тизимини тўлиқ қамраб оладиган тарзда белгиланади;

б) парвоз маълумотлари ҳудуди, юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланадиган қисми бундан мустасно, ўзининг ён чегаралари доирасидаги барча ҳаво ҳудудини ўз ичига олади;

д) парвоз маълумотлари ҳудуди юқори парвоз маълумотлари ҳудуди билан чекланган ҳолларда, юқори парвоз маълумотлари ҳудудининг белгиланган пастки чегараси парвоз маълумотлари ҳудудининг юқори вертикал чегараси ҳисобланади ҳамда ВПҚ бўйича крейсер эшелонларидан бирига мос келиши керак.

Бунда юқори парвоз маълумотлари ҳудуди ташкил этилган ҳолларда, унда амал қилувчи қоидалар унинг остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудида амал қилувчи қоидаларга ўхшаш бўлиши шарт эмас.

25. Диспетчерлик ҳудудларига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) ҳаво трассалари ва терминал диспетчерлик ҳудудларини ўз ичига олувчи диспетчерлик ҳудудларининг чегаралари, ушбу ҳудудда одатда фойдаланиладиган навигация воситаларининг имкониятлари ҳисобга олинган ҳолда, диспетчерлик хизмати кўрсатилиши назарда тутилган УПҚ бўйича парвозлар ёки уларнинг қисмларининг парвоз траекторияларини қамраб олиш учун етарли бўлган ҳаво ҳудудини ўз ичига олиши лозим.

Бунда ҳаво трассалари тизими асосида ташкил этилмаган диспетчерлик ҳудудида ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизматини кўрсатишни енгиллаштириш мақсадида йўналишлар тизими ташкил этилиши мумкин;

б) диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси ер ёки сув сатҳидан камида 200 метр (700 фут) баландликда бўлиши лозим.

Бунда ушбу талаб диспетчерлик ҳудудининг бутун ҳудуди бўйлаб қуйи чегара бир хил баландликда белгиланиши шартлигини англатмайди;

д) ВПҚ бўйича парвозларнинг диспетчерлик ҳудуди остида эркин амалга оширилишини таъминлаш мақсадида, амалий жиҳатдан имкон мавжуд бўлган ҳолларда, диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегараси мазкур банднинг «б» кичик бандида назарда тутилган минимал баландликдан юқори бўлиши лозим.

26. Диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси қуйидаги ҳолларда белгиланади:

а) диспетчерлик ҳудудининг юқори чегарасидан баландроқда ҳаводаги ҳаракатни бошқариш хизмати кўрсатилмаса;

б) диспетчерлик ҳудуди юқори диспетчерлик ҳудуди остида жойлашган бўлса.

Бунда диспетчерлик ҳудудининг юқори чегараси юқори диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасига мос келиши керак.

27. Юқори баландликларда парвоз қилаётган ҲҲХК мақсадида парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудлари сонини чеклаш зарур бўлган ҳолларда, юқори ҳаво ҳудуди учун алоҳида парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудуди белгиланади.

Бунда унинг ён чегаралари остида жойлашган парвоз маълумотлари ҳудудлари ёки диспетчерлик ҳудудларининг ён чегараларига мос келиши керак.

28. Диспетчерлик зоналарига қуйидаги талаблар қўйилади:

а) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари камида диспетчерлик ҳудудига киритилмаган ҳаво ҳудудида ускуналар бўйича метеорологик шароитларда аэродромга учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемаларининг УПҚ бўйича парвоз траекториялари ўтадиган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.

Бунда аэродромлар яқинидаги кутиш зоналарида парвоз қиладиган ҳаво кемалари учиб келаётган ҳаво кемалари ҳисобланади;

б) диспетчерлик зонасининг ён чегаралари тегишли аэродром ёки аэродромлар марказидан қўниш йўналишлари бўйича камида 10 км (5,4 денгиз мили) масофада белгиланиши лозим.

Бунда диспетчерлик зонаси бир-бирига яқин жойлашган икки ёки бир нечта аэродромларни ўз ичига олиши мумкин;

д) диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудуди билан туташган ҳолларда, у ер юзасидан диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасигача бўлган ҳаво ҳудудини қамраб олиши керак.

Бунда диспетчерлик зонасининг юқори чегараси баландроқда жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ белгиланиши мумкин;

э) агар диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, юқори чегараси албатта белгиланиши лозим;

ф) агар диспетчерлик зонасининг юқори чегарасини унинг юқорисида жойлашган диспетчерлик ҳудудининг қуйи чегарасидан баландроқ ўрнатиш зарур бўлса ёки диспетчерлик зонаси диспетчерлик ҳудудининг ён чегараларидан ташқарида жойлашган бўлса, унинг юқори чегарасини учувчилар томонидан осон аниқланиши мумкин бўлган баландликда белгиланиши керак.

13-боб. ҲҲХК органлари ва ҲҲХК ҳаво ҳудудларини белгилаш

29. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази яқин атрофдаги аҳоли пункти ёки шаҳар номи ёки географик мўлжал номидан фойдаланган ҳолда номланади.

30. Аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти у жойлашган аэродром номи билан номланади.

31. Диспетчерлик зонаси, диспетчерлик ҳудуди ёки парвоз маълумотлари ҳудуди ушбу ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органининг номига мувофиқ номланади.

14-боб. ҲҲХК йўналишларини ўрнатиш ва номлаш

32. ҲҲХК йўналишларини белгилашда ҳар бир ҲҲХК йўналиши бўйлаб ҳимояланган ҳаво ҳудуди ҳамда қўшни ҲҲХК йўналишлари ўртасидаги хавфсиз интервал масофаси таъминланиши керак.

33. Ҳаракатнинг зичлиги, мураккаблиги ёки хусусиятидан келиб чиқиб, паст баландликларда, шу жумладан аҳоли пунктлари устидан парвоз қиладиган ҳаво кемалари учун махсус ҲҲХК йўналишлари белгиланади.

Бунда бундай йўналишлар ўртасидаги ёнлама ажратиш масофаси ҳаво кемаларида ўрнатилган навигация воситалари ва ускуналарининг имкониятларини ҳисобга олинган ҳолда белгиланади.

34. ҲҲХК йўналишлари индекслар билан белгиланади ҳамда ҲҲХК йўналишлари индекслари мазкур Қоидаларнинг 1-иловасига мувофиқ белгиланади, бундан стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари мустасно.

35. Стандарт учиб кетиш ва стандарт учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар мазкур Қоидаларнинг 3-иловасига мувофиқ белгиланади.

Бунда VOR асосидаги ҲҲХК йўналишларини белгилаш бўйича услубий қўлланма мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.

ПБН шароитида парвозлар амалга оширилганда параллел йўл чизиқлари ёки параллел ҲҲХК йўналишлари марказий чизиқлари ўртасидаги ажратиш масофаси тегишли навигация тавсифига боғлиқ бўлиши лозим.

15-боб. Ўзгартириш нуқталарини ўрнатиш

36. Йўналиш қисмлари бўйлаб аниқ навигацияни таъминлаш мақсадида, ўзгартириш нуқталари жуда юқори частотали ҳар томонга йўналган радиомаяклар (ЖЮЧ VOR ) асосида белгиланган ҲҲХК йўналишларининг тегишли қисмларида белгиланади. Ўзгартириш нуқталари 110 км (60 денгиз мили) ёки ундан узун ҲҲХК йўналиши қисмларида белгиланади. ҲҲХК йўналишларининг мураккаблиги, навигация воситаларининг зич жойлашганлиги ёки бошқа техник ва эксплуатацион сабаблар мавжуд бўлган ҳолларда эса ўзгартириш нуқталари бундан қисқароқ йўналиш қисмларида ҳам белгиланиши мумкин.

37. Навигация воситаларининг ишлаш хусусиятлари ёки радиочастоталарни ҳимоя қилиш мезонларига мувофиқ бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, йўналиш қисми тўғри чизиқли бўлган ҳолларда ўзгартириш нуқтаси навигация воситалари ўртасидаги тенг масофада жойлашган нуқтада белгиланади. Йўналиш қисми навигация воситалари ўртасида йўналишини ўзгартирадиган ҳолларда эса, ўзгартириш нуқтаси тегишли радиалларнинг кесишиш нуқтасида белгиланади.

Бунда ўзгартириш нуқталарини ўрнатиш бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 8-иловасида келтирилган.

16-боб. Асосий нуқталарни ўрнатиш ва белгилаш

38. Асосий нуқталар ҲҲХК йўналишларини ва ускуналар бўйича қўнишга киришиш схемаларини белгилаш, шунингдек ҲҲХК органларининг ҳаво кемалари парвози тўғрисидаги ахборотга бўлган эҳтиёжларини таъминлаш мақсадида белгиланиши лозим.

39. Асосий нуқталар индекслар билан белгиланади ҳамда мазкур Қоидаларнинг 2-иловасига мувофиқ ўрнатилади ва белгиланади.

17-боб. Ҳаво кемаларининг стандарт ерда-ҳаракатланиш йўналишларини ўрнатиш ва белгилаш

40. Мавжуд эҳтиёжлардан келиб чиққан ҳолда аэродромда учиш-қўниш йўлаклари, перронлар ва техник хизмат кўрсатиш ҳудудлари ўртасида ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари ўрнатилади. Бунда бундай йўналишлар тўғри, содда ҳамда ҳаво кемаларининг ерда ҳаракатланишида зиддиятли вазиятлар юзага келишининг олдини оладиган тарзда белгиланиши керак.

41. Ҳаво кемаларининг стандарт ерда ҳаракатланиш йўналишлари УҚЙ ва ҲҲХК йўналишларининг индексларидан аниқ фарқ қиладиган индекслар билан белгиланиши лозим.

18-боб. Ҳаво кемаси эксплуатанти ва ҲҲХК органлари ўртасидаги ҳаракатларни мувофиқлаштириш

42. ҲҲХК органлари ўз вазифаларини амалга оширишда ҳаво кемаси эксплуатантларнинг эҳтиёжларини ҳисобга олиши ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакили талабига кўра, ҲҲХК органлари ўзида мавжуд бўлган ҳамда ҳаво кемаси эксплуатанти ёки унинг тайинланган вакилига ўз хизмат мажбуриятларини бажариш имконини берадиган маълумотларни тақдим этиши лозим.

43. Ҳаво кемаси эксплуатантининг сўровига кўра, ҲҲХК органлари томонидан олинган ҳамда мазкур эксплуатантга қарашли ҳаво кемасининг эксплуатациясига оид хабарлар, шу жумладан жойлашув тўғрисидаги хабарлар, маҳаллий тартибларга мувофиқ имкон қадар зудлик билан ҳаво кемаси эксплуатантга ёки унинг тайинланган вакилига тақдим этилади.

19-боб. Ҳарбий ваколатли органлар ва ҲҲХК органлари ўртасидаги мувофиқлаштириш

44. Ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозларига таъсир қилиши мумкин бўлган фаолиятни амалга оширишда ваколатли бўлган ҳарбий органлар билан яқин ҳамкорликни ташкил қилиши ва амалга ошириши лозим.

45. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган ҳаракатларни мувофиқлаштириш мазкур Қоидаларнинг 20-бобига мувофиқ амалга оширилади.

46. ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органлар ўртасида фуқаро авиацияси ҳаво кемаларининг хавфсиз ва узлуксиз парвозларини таъминлаш учун зарур бўлган маълумотларни зудлик билан алмашиш тартиби белгиланиши керак.

47. ҲҲХК органлари доимий равишда ёки сўров бўлганда, тегишли ҳарбий органларга зарур парвоз режасини ва фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари билан боғлиқ бошқа маълумотларни тақдим этадилар. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш зарурати юзага келишининг олдини олиш ёки бундай ҳолатларни имкон қадар камайтириш мақсадида ҲҲХК органлари Чикаго конвенциясининг 2-иловаси талабларига мувофиқ амалга оширилаётган парвозлар бўйича парвоз режалари, икки томонлама алоқа ва жойлашув тўғрисидаги маълумотларни тегишли ҳарбий органларга тақдим этишлари лозим.

48. Фуқаро авиацияси ҳаво кемаларини тутиб олиш заруратининг олдини олиш мақсадида қуйидаги махсус қоидалар белгиланади:

а) ҳарбий орган фуқаро авиацияси ҳаво кемаси бўлган ёки шундай деб тахмин қилиш мумкин бўлган ҳаво кемаси тутиб олиниши мумкин бўлган ҳудудга яқинлашаётганини ёки ушбу ҳудудга кирганлигини аниқласа, бу ҳақда ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилади;

б) ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш ҳамда уни тутиб олиш заруратини бартараф этиш мақсадида унга зарур навигация кўрсатмалари бериш орқали барча мумкин бўлган чоралар кўрилади.

20-боб. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган ҳаракатларни мувофиқлаштириш

49. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни режалаштириш бундай фаолият тўғрисидаги ахборотнинг ўз вақтида эълон қилинишини таъминлаш мақсадида тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан олдиндан мувофиқлаштирилади.

Агар тегишли ҲҲХК органи мазкур фаолиятни режалаштираётган ташкилот жойлашган давлат ҳудудида бўлмаса, мувофиқлаштириш дастлаб ушбу давлатнинг тегишли ҳаво ҳудуди учун масъул ҲҲХК органи орқали амалга оширилиши керак.

50. Мувофиқлаштиришнинг мақсади фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғилишининг олдини олиш ҳамда уларнинг одатий парвозларига таъсирни имкон қадар камайтиришга хизмат қиладиган мақбул шароитларни яратишдан иборат:

а) фаолият ўтказиладиган жой ёки ҳудуд, шунингдек унинг вақти ва давомийлиги, агар бошқа мақбул ечим мавжуд бўлмаса, белгиланган ҲҲХК йўналишларини ёпиш ёки ўзгартиришга, энг мақбул парвоз эшелонларидан фойдаланишни чеклашга ёхуд ҳаво кемаларининг мунтазам парвозларини кечиктиришга олиб келмайдиган тарзда танланиши керак;

б) мазкур фаолият учун ажратилган ҳаво ҳудудининг ўлчамлари имкони борича кичик бўлиши керак;

д) фуқаро авиацияси ҳаво кемалари билан фавқулодда вазият юзага келганда ёки фаолиятни зудлик билан тўхтатишни талаб қиладиган бошқа кутилмаган ҳолатлар содир бўлганда, тегишли ваколатли ҲҲХК органи ёки ҲҲХК органи билан мазкур фаолиятни амалга ошираётган ташкилот (орган) ўртасида бевосита алоқа таъминланиши керак.

51. Тегишли ваколатли ҲҲХК органи фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият юзасидан хавф омилларини имкон қадар кечиктирмасдан таҳлил қилади ҳамда аниқланган хавф омилларини мақбул даражагача камайтириш бўйича тегишли чоралар кўрилишини таъминлайди.

52. «Ўзавиация» агентлиги фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият билан боғлиқ хавф омилларини таҳлил қилишни амалга оширувчи ёки баҳоловчи ташкилотлар (бўлинмалар) фаолиятини қўллаб-қувватлаш мақсадида хавф омилларини таҳлил қилиш тартибини белгилайди.

53. Тегишли ҲҲХК органлари фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолиятни мувофиқлаштиришга оид ахборотни эълон қилиш ва тарқатиш учун жавобгар ҳисобланади.

54. Фуқаро авиацияси ҳаво кемалари учун хавф туғдириши мумкин бўлган фаолият мунтазам ёки доимий равишда амалга ошириладиган ҳолларда, барча манфаатдор томонларнинг фаолиятини мувофиқлаштириш учун тегишли органлар ташкил этилади ҳамда бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP )да эълон қилинади.

55. Лазер нурларининг фуқаро авиацияси ҳаво кемалари парвозлари хавфсизлигига салбий таъсирининг олдини олиш бўйича тегишли чоралар кўрилиши керак.

21-боб. Аэронавигацион ахборотлар

56. ҲҲХК билан боғлиқ аэронавигация ахбороти якуний фойдаланувчиларнинг аэронавигация ахборотига бўлган эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотларнинг аниқлик ва яхлитлик таснифига мувофиқ шакллантирилади ҳамда эълон қилиниши лозим.

22-боб. Метеорологик ваколатли орган ва ваколатли ҲҲХК органлари ўртасидаги мувофиқлаштириш

57. Ҳаво кемалари парвозларини метеорологик жиҳатдан таъминлаш учун энг сўнгги метеорологик маълумотлардан фойдаланишни таъминлаш мақсадида метеорология бўйича ваколатли орган ва ваколатли ҲҲХК органлари ўртасида, заруратга кўра, келишув тузилади. Ушбу келишувга мувофиқ ҲҲХК ходимлари:

а) метеорологик маълумотни акс эттирувчи индикаторлардан фойдаланиш билан бир қаторда, ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган метеорологик элементлар тўғрисида келишувда белгиланган тартибда метеорологик органга хабар беради;

б) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган ёки ҳаво кемаларидан олинган, аэродром бўйича метеорологик ҳисоботга киритилмаган ҳамда эксплуатацион аҳамиятга эга метеорологик ҳодисалар тўғрисидаги маълумотларни тегишли метеорологик органга имкон қадар кечиктирмасдан етказади;

д) ҲҲХК органлари вулқон отилишидан олдинги фаоллик, вулқон отилиши ҳамда вулқон кули булутлари тўғрисидаги мавжуд маълумотларни имкон қадар тез тегишли метеорологик органга тақдим этади. Ҳудудий диспетчерлик марказлари ва парвоз маълумотлари марказлари ушбу маълумотларни ўзлари ҳамкорлик қиладиган метеорологик кузатув органларига ҳамда вулқон куллари бўйича консультатив марказга ( VAAC Toulouse ) юборади.

Бунда VAAC ( Volcanic Ash Advisory Centre ) Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги Чикаго конвенциясининг 3-иловаси 3-боби 3.5.1-бандига мувофиқ минтақавий аэронавигация келишувлари билан белгиланади. Мазкур келишувларга мувофиқ Ўзбекистон Республикаси ҳудуди учун вулқон кули бўйича консультатив марказ функцияларини Франция Республикасининг Тулуза шаҳрида жойлашган VAAC Тоулоусе амалга оширади ҳамда ушбу марказга тегишли маълумотлар тақдим этилади.

58. NOTAM ва SIGMET маълумотига киритиладиган вулқон кули тўғрисидаги ахборотнинг ўзаро мувофиқлигини таъминлаш мақсадида ҳудудий диспетчерлик марказлари, парвоз маълумотлари марказлари ҳамда тегишли метеорологик кузатув органлари ўртасида узвий ҳамкорлик ва мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.

23-боб. Аэронавигация ахборот хизмати ва ҲҲХК органлари ўртасидаги мувофиқлаштириш

59. Парвоздан олдинги энг сўнгги аэронавигация ахборотини тақдим этиш ҳамда парвозга оид ахборотга бўлган эҳтиёжларни қондириш учун зарур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан ўз вақтида олиниши таъминланиши мақсадида аэронавигация ахборот хизмати органи ва тегишли ваколатли ҲҲХК органи ўртасида келишув тузилади. Мазкур келишувга мувофиқ масъул ҲҲХК органи масъул аэронавигация ахборот хизмати органига имкон қадар кечиктирмасдан қуйидаги маълумотларни тақдим этади:

а) аэродромдаги шароитлар ҳақидаги маълумот;

б) ўзининг жавобгарлик ҳудудида жойлашган тегишли ускуналар, хизматлар ва аэронавигация воситаларининг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотларни;

д) ҲҲХК ходимлари томонидан кузатилган вулқон фаоллиги ёки ҳаво кемаларидан олинган вулқон фаоллиги тўғрисидаги маълумотларни;

э) парвозлар хавфсизлиги учун муҳим аҳамиятга эга бўлган бошқа маълумотларни.

60. Аэронавигация тизимига ўзгартиришлар киритилишидан олдин бундай ўзгартиришлар учун масъул хизматлар аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан тегишли аэронавигация ахборотини тайёрлаш, эълон қилиш ва тарқатиш учун зарур бўлган муддатни ҳисобга олиши керак. Шу мақсадда тегишли хизматлар ўртасида мазкур маълумотларнинг аэронавигация ахборот хизмати органига ўз вақтида тақдим этилишини таъминлаш бўйича узвий мувофиқлаштириш амалга оширилиши лозим.

61. Хариталар ва автоматлаштирилган навигация тизимлари учун муҳим аҳамиятга эга бўлган аэронавигация маълумотларидаги ўзгартиришлар Чикаго конвенциясининг 15-иловаси 6-бобида назарда тутилган аэронавигация маълумотларини тартибга солиш ва бошқариш ( AIRAC ) тизими орқали эълон қилинади. ҲҲХК органлари ходимлари аэронавигация ахборот хизматига дастлабки ахборот /маълумотларни тақдим этишда AIRAC тизими учун олдиндан белгиланган ва халқаро миқёсда келишилган, кучга кириш саналарини ҳисобга олишлари керак.

62. Аэронавигация ахборот хизматига дастлабки аэронавигация ахборотлари ёки маълумотларини етказиш учун масъул бўлган ҲҲХК органи ходими аэронавигация маълумотларининг якуний фойдаланувчисининг эҳтиёжларини қондириш учун зарур бўлган маълумотлар аниқлиги ва маълумотлар яхлитлик таснифи бўйича талабларини ҳисобга олишлари керак.

Бунда AIRAC маълумотлари аэронавигация ахборот хизмати органи томонидан AIRAC тизими орқали унинг кучга кириш санасидан камида 42 кун олдин эълон қилинади. Шу боис ушбу ахборот фойдаланувчиларга кучга кириш санасидан камида 28 кун олдин етиб бориши таъминланиши лозим.

24-боб. Парвозларнинг минимал абсолют баландликлари

63. Парвозларнинг минимал абсолют баландликлари ҳар бир ҲҲХК йўналиши ва диспетчерлик ҳудуди учун ўрнатилади ҳамда эълон қилинади. Парвозларнинг минимал абсолют баландлиги ушбу ҳудуддаги назорат тўсиқлари устидан белгиланган минимал баландлик захирасини таъминлаши лозим.

25-боб. Авария ҳолатида бўлган ҳаво кемаларига хизмат кўрсатиш

64. Авария ҳолатида бўлган ёки шундай ҳолатда деб тахмин қилинган, шу жумладан ноқонуний аралашувга дуч келган ҳаво кемасига вазиятдан келиб чиққан ҳолда бошқа ҳаво кемаларига нисбатан максимал даражада эътибор, ёрдам ва устуворлик берилиши лозим.

Бунда, авария ҳолати юзага келганлиги ҳақида хабар бериш учун маълумотлар узатиш линиялари ва/ёки иккиламчи радиолокатор қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозланган ҳаво кемаси ушбу ускуналардан қуйидаги тартибда фойдаланиши мумкин:

а) А режимида 7700 кодини ўрнатиш;

б) ноқонуний аралашув содир бўлганлигини кўрсатиш учун А режимида 7500 кодини узатиш;

д) ADS-B ва/ёки ADS-C мавжуд бўлса, уларнинг авария ва/ёки шошилинч хабарларни узатиш имкониятларидан фойдаланиш;

э) CPDLC алоқаси мавжуд бўлса, унинг ёрдамида авария ҳолати тўғрисида тегишли хабарни узатиш.

65. Авария ҳолати юзага келганда ҲҲХК органлари ва ҳаво кемалари ўртасида алоқани олиб боришда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.

66. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари ушбу ҳаво кемасининг сўровларига дарҳол жавоб бериши лозим. ҲҲХК органлари парвознинг хавфсиз амалга оширилиши билан боғлиқ маълумотларни узатишни давом эттиради ҳамда парвознинг барча босқичларида, айниқса ҳаво кемасининг хавфсиз қўнишини таъминлашни тезлаштириш учун зарур чораларни кўради.

67. Агар ноқонуний аралашув содир бўлса ёки ҳаво кемаси ноқонуний аралашувга дуч келган деб тахмин қилинса, ҲҲХК органлари хавфсизлик органлари томонидан белгиланган махсус кўрсатмаларни бажаришлари талаб этилади.

26-боб. Парвоз вақтида юзага келадиган кутилмаган вазиятлар

68. Парвоз вақтида юзага келадиган кутилмаган вазиятларда ҳаво кемалари қуйидаги турларга бўлинади:

а) курсдан четлашган ҳаво кемаси — берилган йўл чизиғидан сезиларли даражада четга чиққан ёки ўз йўналишини йўқотганлиги ҳақида хабар берган ҳаво кемаси;

б) мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси — маълум бир ҳудудда парвоз қилаётган ёки ушбу ҳудудда парвози ҳақида хабар берилган, бироқ мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси;

Бунда ҳаво кемаси бир вақтнинг ўзида бир ҲҲХК органи томонидан курсдан четлашган ҳаво кемаси, бошқа ҲҲХК органи томонидан эса мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси деб ҳисобланиши мумкин, шунингдек курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаларига ноқонуний аралашув объекти бўлган ҳаво кемаси ҳам киради.

69. ҲҲХК органи курсдан четлашган ҳаво кемаси тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш ҳамда парвоз хавфсизлигини таъминлаш учун мазкур Қоидаларнинг 70 ва 71-бандларига мувофиқ барча зарур чораларни кўриши лозим.

Бунда ҲҲХК органи томонидан кўрсатиладиган навигацион ёрдам ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида у тутиб олиниши хавфи мавжуд бўлган ёки унинг хавфсизлигига бошқа таҳдид туғдириши мумкин бўлган ҳудудга кирган ёхуд бундай ҳудудга бевосита яқинлашган ҳолларда алоҳида аҳамият касб этади.

70. Агар ҳаво кемасининг жойлашуви номаълум бўлса, ҲҲХК органи қуйидаги чораларни кўриши лозим:

алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши;

унинг жойлашувини аниқлаш учун барча мавжуд воситалардан фойдаланиши;

ушбу шароитда ҳаво кемасининг парвозини бошқарувига таъсир қилиши мумкин бўлган барча омилларни ҳисобга олган ҳолда, ҳаво кемасининг курсдан четлашиши натижасида кирган бўлиши ёки кириши мумкин бўлган ҳудуддаги ҲҲХК органларига хабар бериши;

маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органларни хабардор қилиши ҳамда уларга мазкур вазият билан боғлиқ парвоз режаси ва курсдан четлашган ҳаво кемасига оид бошқа маълумотларни тақдим этиши;

мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида кўрсатилган органлардан, шунингдек парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан ушбу ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатиш ҳамда унинг жойлашувини аниқлашда ҳар томонлама ёрдам кўрсатишни сўраши.

Бунда мазкур банднинг тўртинчи ва бешинчи хатбошиларида назарда тутилган талаблар мазкур банднинг учинчи бандига мувофиқ хабардор қилинган ҲҲХК органларига нисбатан ҳам татбиқ этилади;

71. Ҳаво кемасининг жойлашуви аниқланганда, ҲҲХК органи ҳаво кемасига унинг жойлашуви ҳамда вазиятни тузатиш учун кўрилиши лозим бўлган чоралар тўғрисида хабар беради. Зарурат бўлганда, ҲҲХК органлари ва тегишли ҳарбий органларга курсдан четлашган ҳаво кемаси ҳамда унга берилган тавсиялар тўғрисидаги тегишли маълумотларни тақдим этади.

72. ҲҲХК органи ўз ҳудудида мансублиги аниқланмаган ҳаво кемаси мавжудлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ҲҲХК эҳтиёжлари учун ёки маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ тегишли ҳарбий органлар эҳтиёжлари учун зарур бўлган барча ҳолларда ушбу ҳаво кемасининг мансублигини аниқлаш чораларини кўриши лозим. Бунинг учун ҲҲХК органи вазиятдан келиб чиқиб қуйидаги чоралардан бирини ёки бир нечтасини кўради:

а) ушбу ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилади;

б) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни мазкур парвоз маълумотлари ҳудудига хизмат кўрсатувчи бошқа ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;

д) ушбу парвоз тўғрисидаги маълумотларни қўшни парвоз маълумотлари ҳудудларига хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларидан сўрайди ҳамда ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқа ўрнатишда ёрдам кўрсатишни сўрайди;

э) ушбу ҳудудда парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларидан зарур маълумотларни олишга ҳаракат қилади ҳамда зарурат бўлганда ҳаво кемаси аниқлангандан сўнг тегишли ҳарбий органни хабардор қилади.

73. ҲҲХК органи курсдан четлашган ёки мансублиги аниқланмаган ҳаво кемасини ноқонуний аралашув объекти бўлган деб ҳисобласа, маҳаллий келишилган тартибга мувофиқ бу ҳақда тегишли ваколатли ҲҲХК органини дарҳол хабардор қилиши лозим.

74. Фуқаро авиацияси ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан барча мавжуд воситалар ёрдамида икки томонлама алоқани ўрнатишга ҳаракат қилиши (агар бундай алоқа ҳали ўрнатилмаган бўлса, 121,5 MHz авария частотасида ҳам ўрнатишга ҳаракат қилиши);

б) тутиб олинаётган ҳаво кемаси учувчисига тутиб олиш ҳақида хабар бериши;

д) тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан икки томонлама алоқани амалга ошираётган тутиб олишни бошқарувчи орган билан алоқа ўрнатиши ҳамда унга ушбу ҳаво кемаси тўғрисидаги мавжуд маълумотларни тақдим этиши;

э) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хабарларини ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши;

ф) тутиб олишни бошқарувчи орган билан яқин ҳамкорликда тутиб олинаётган ҳаво кемаси хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;

г) агар тутиб олинаётган ҳаво кемаси курсдан четлашиши натижасида қўшни парвоз маълумотлари ҳудудини тарк этган бўлса, ушбу ҳудудда хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органларини хабардор қилиши.

75. ҲҲХК органи ўз масъулият ҳудудидан ташқарида ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, ушбу вазиятга мос равишда қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) ҳаво кемаси тутиб олинаётган ҳаво ҳудудида хизмат кўрсатувчи ҲҲХК органини хабардор қилади, унга ҳаво кемасининг мансублигини аниқлашни осонлаштириши мумкин бўлган мавжуд маълумотларни тақдим этади ҳамда ундан мазкур Қоидаларнинг 74-бандига мувофиқ чоралар кўришни сўраши;

б) зарурат туғилганда тутиб олинаётган ҳаво кемаси билан тегишли ҲҲХК органи ўртасидаги ёки тутиб олишни бошқарувчи орган билан тутиб олинаётган ҳаво кемаси ўртасидаги хабарларни қайта узатиши.

76. Давлат ҳаво кемасини тутиб олиш ҳолати юзага келганда, ҲҲХК органи ўз жавобгарлик ҳудудида давлат ҳаво кемаси тутиб олинаётганлиги тўғрисида хабар олиши биланоқ, мазкур вазиятда мос бўлган қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) давлат ҳаво кемасини тутиб олишни бошқариш органини ҳаво кемасининг мансублиги тўғрисида хабардор қилиши ҳамда у ҳақидаги барча мавжуд маълумотларни тақдим этиши;

б) тутиб олишни бошқариш органининг кўрсатмаларига мувофиқ, зарурат туғилганда тутиб олиш жараёнида қайта узатувчи орган сифатида иштирок этиши ҳамда тутиб олинаётган ҳаво кемасининг хавфсизлигини таъминлаш учун барча зарур чораларни кўриши;

д) тутиб олиш жараёни унинг жавобгарлик ҳудудидан ташқарига чиқса, бошқа ҲҲХК органлари билан зарур мувофиқлаштиришни амалга ошириши.

27-боб. ҲҲХКдаги вақт

77. ҲҲХК органлари мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан (бундан буён матнда UTC деб юритилади) фойдаланадилар ҳамда вақтни соат ва дақиқаларда, зарурат бўлганда эса сонияларда, ярим тундан бошлаб ҳисобланадиган сутка бўйича ифодалайдилар.

78. ҲҲХК органлари вақтни соат, дақиқа ва сонияларда кўрсатувчи ва ҳар бир иш жойидан аниқ кўринувчи соатлар билан жиҳозланиши лозим.

79. ҲҲХК органларидаги соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTC дан ±30 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим. ҲҲХК органлари маълумотлар узатиш линияларидан фойдаланганда, соатлар ва вақтни қайд этувчи бошқа қурилмаларнинг UTC дан 1 сониядан ортиқ фарқ қилмаслигини таъминлаш учун текширилиши лозим.

80. Аниқ вақт стандарт вақт станциясидан, бундай имконият мавжуд бўлмаган тақдирда эса стандарт вақт станциясидан аниқ вақтни оладиган бошқа ваколатли органдан олинади.

81. ҲҲХК органлари ҳаво кемасига аниқ вақтни сўров бўлганда хабар беради ва энг яқин 30 сониягача аниқлик билан тақдим этиши лозим.

28-боб. Ҳаво кемаларини барометрик баландлик тўғрисидаги маълумотларни узатувчи қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозлаш ҳамда улардан фойдаланиш талабларини жорий этиш

82. «Ўзавиация» агентлиги ҳаво кемаларининг барометрик баландлиги ҳақидаги маълумотларни узатувчи қабул-жавоб ускуналари билан жиҳозлаш ва улардан ҳаво ҳудудининг белгиланган қисмларида фойдаланиш талабларини жорий этади.

Бунда мазкур талаблар ҲҲХК самарадорлигини ҳамда бортдаги тўқнашувлар тўғрисида огоҳлантириш тизимлари самарадорлигини оширишга қаратилган бўлади .

29-боб. Чарчоқни бошқариш

83. «Ўзавиация» агентлиги ҲҲБ хизматларини кўрсатишда чарчоқни бошқариш бўйича талабларни белгилайди. Мазкур талаблар ҲҲБ диспетчерлари хизмат вазифаларини зарур даражадаги ҳушёрликни сақлаган ҳолда бажаришини таъминлаш мақсадида илмий тамойиллар, замонавий билимлар ҳамда эксплуатацион тажрибага асосланади ҳамда қуйидагиларни назарда тутади:

а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жойидаги вақт меъёрлари ҳамда уларни қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 5-иловасиг а мувофиқ;

б) «Ўзаэронавигация маркази» томонидан FRMS ни жорий этиш ва қўллаш тартиби мазкур Қоидаларнинг 6-иловасига мувофиқ.

Бунда, чарчоқни бошқариш бўйича тартибни ишлаб чиқиш ва жорий этишда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Чарчоқни бошқариш ёндашувлари устидан назорат бўйича қўлланмасига асосланилади.

84. «Ўзаэронавигация маркази» томонидан чарчоқ билан боғлиқ парвозлар хавфсизлигига оид хавф омилларини бошқариш мақсадида қуйидаги усуллардан бирини қўллашни талаб этилади:

а) ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини кўрсатилаётган ҲҲХК ҳажми ҳамда мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш;

б) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲБ диспетчерларининг барча фаолияти бўйича FRM Сни жорий этиш;

д) мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲХКнинг айрим турлари бўйича FRMS ни жорий этиш ҳамда қолган фаолият бўйича ҲҲБ диспетчерларининг иш жадвалларини мазкур Қоидаларнинг 83-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш жойидаги вақт меъёрларига мувофиқ шакллантириш.

85. Агар «Ўзаэронавигация маркази» ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган иш вақти меъёрларига мувофиқ ташкил этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:

а) белгиланган иш вақти меъёрларига риоя этилганлиги ҳамда дам олиш вақтига қўйилган талаблар бажарилганлигини тасдиқловчи ҳужжатлар юритилиши ва тақдим этилишини;

б) «чарчоқни бошқариш» тамойиллари ҳамда «чарчоқни бошқариш» сиёсатини ишлаб чиқиш ва ҲҲБ диспетчерларини хабардор қилинишини;

д) иш жараёнида олдиндан прогноз қилиб бўлмайдиган фавқулодда ёки кутилмаган вазиятларда юзага келадиган қўшимча хавф омилларини камайтириш мақсадида иш вақти меъёрларидан чекиниш тартибини белгилаши;

э) тезкор ишлаб чиқариш зарурати мавжуд бўлганда, «Ўзаэронавигация маркази» иш вақти меъёрларига риоя этилгандаги парвозлар хавфсизлиги даражасига тенг ёки ундан юқори хавфсизлик даражаси таъминланишини ҳамда тегишли хавф омиллари самарали бошқарилишини асослаган тақдирда, мазкур иш вақти меъёрларидан четга чиқиш учун «Ўзавиация» агентлигидан рухсат олиши.

Бунда иш вақти меъёрларига риоя этилиши «Ўзаэронавигация маркази»ни ўз фаолияти давомида юзага келадиган хавф омилларини, шу жумладан чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизими доирасида бошқариш мажбуриятидан озод этмайди.

86. Агар «Ўзаэронавигация маркази» мазкур Қоидаларнинг 84-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҲҲБ хизматларининг бир қисмини ёки барчасини кўрсатишда FRMS ни жорий этса, қуйидаги талаблар бажарилишини таъминлайди:

а) ФРМСнинг парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимининг бошқа элементлари билан интеграция қилиниш тартибини белгилашни;

б) ҳужжатлаштирилган тартиб-таомиллар асосида парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланишини назарда тутувчи FRMS ни тасдиқлашни.

Бунда FRMS фаолияти учун зарур бўлган маълумотларнинг узлуксиз мавжудлигини таъминлаш мақсадида парвозлар хавфсизлигига оид маълумотларни ҳимоя қилиш талаблари Халқаро фуқаро авиацияси тўғрисидаги конвенциянинг 19-иловасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

30-боб. Хавфсизликни бошқариш

87. Ҳаво ҳаракатини парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимида парвозлар хавфсизлигига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳар қандай муҳим ўзгариш, шу жумладан эшелонлаш минимумларини камайтириш ёки янги қоида ёхуд тартибни жорий этиш, парвозлар хавфсизлиги хавф омиллари баҳолангач, парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланиши тасдиқлангандан ҳамда фойдаланувчилар билан маслаҳатлашувлар ўтказилиб, «Ўзавиация» агентлиги билан келишилгандан кейингина амалга оширилади.

Зарур ҳолларда ўзгаришларни жорий этувчи корхона жорий этилган ўзгаришлар натижасида парвозлар хавфсизлигининг белгиланган даражаси сақланиб қолаётганлигини баҳолаш мақсадида уларнинг натижаларини мониторинг қилишни таъминлайди.

Бунда агар ўзгаришнинг хусусияти парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражасини миқдорий баҳолаш имконини бермаса, парвозлар хавфсизлиги хавф омилларини баҳолаш эксплуатацион баҳолаш асосида амалга оширишга рухсат этилади.

31-боб. Умумий ҳисоблаш тизимлари

88. Аэронавигация мақсадларида горизонтал текисликда ҳисоблаш тизими сифатида Бутунжаҳон геодезия тизими ( WGS -84) қўлланилади. ЭЪлон қилинадиган аэронавигация географик координаталари (кенглик ва узунликни) WGS -84 геодезик координаталар тизимида ифодаланади.

89. Аэронавигация мақсадларида вертикал таянч тизими сифатида ўртача денгиз сатҳи ( MSL ) қабул қилинади. Ўртача денгиз сатҳи ( MSL ) Ернинг тортишиш майдони билан боғлиқ бўлган геоид сиртига асосланади.

Бунда глобал миқёсда геоид ўртача денгиз сатҳига мос келади ҳамда Ернинг тортишиш майдонининг эквипотенциал сирти сифатида қаралади.

90. Аэронавигация мақсадларида Григориан тақвими ҳамда мувофиқлаштирилган халқаро вақтдан ( UTC ) таянч тизимлари сифатида қўлланилади. Бошқа вақт ҳисоби тизими қўлланилган ҳолларда, бу ҳақдаги маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP )да эълон қилиниши лозим.

32-боб. Тилларни билиш

91. «Ўзаэронавигация маркази» авиадиспетчерларнинг радиотелефон алоқаси олиб бориладиган тилларда сўзлаша олишларини ҳамда ушбу тилларни тушунишларини таъминлаши лозим.

92. ҲҲБ органлари ўртасида алоқа тили бўйича бошқача келишув мавжуд бўлмаса, улар ўртасидаги алоқада инглиз тили қўлланилиши лозим.

33-боб. Кутилмаган вазиятларда амалга оширилувчи чора-тадбирлар

93. «Ўзаэронавигация маркази» Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК ва у билан боғлиқ хизматлар фаолиятининг бузилиши ёки бузилиш хавфи юзага келганда қўлланиладиган кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқади ва эълон қилади. Мазкур режалар қўшни ҲҲХК учун масъул ваколатли органлар ҳамда манфаатдор ҳаво ҳудуди фойдаланувчилари билан яқин ҳамкорликда ишлаб чиқилиши лозим.

Бунда кутилмаган вазиятлар бўйича чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш, эълон қилиш ва амалга ошириш тартибига оид қўлланма мазкур Қоидаларнинг 10-иловасида келтирилган.

34-боб. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудларни белгилаш ҳамда чегараларини аниқлаш

94. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудларини ўрнатишда ҳар бир ҳудудга ном берилади ва ушбу ҳудудлар тўғрисидаги батафсил маълумотлар аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP )да эълон қилинади.

95. Муайян ҳудуд учун дастлаб белгиланган ном ушбу ҳудудга оид кейинчалик эълон қилинадиган барча билдиришномаларда ушбу ном қўлланилади.

96. Ҳудуд номи қуйидаги ҳарфлар ва рақамлардан иборат бўлиши керак:

а) Ўзбекистон Республикасига берилган жой индексининг давлатни ифодаловчи ҳарф белгиси;

б) P ҳарфи — тақиқланган ҳудуд учун, R ҳарфи — чекланган ҳудуд учун ва D ҳарфи — хавфли ҳудуд учун;

д) Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида такрорланмайдиган рақам.

97. Ҳудудга берилган рақамли белги ҳудуд тугатилган кундан бошлаб камида бир йил давомида қайта қўлланилмаслиги лозим.

98. Тақиқланган, чекланган ва хавфли ҳудудлар ташкил этилганда, улар кичик бўлиши ҳамда барча фойдаланувчилар томонидан осон аниқланиши учун оддий геометрик шаклга эга бўлиши лозим.

35-боб. Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати

99. «Ўзаэронавигация маркази» мазкур Қоидаларнинг 7-иловасига мувофиқ ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизмати ташкил этилишини таъминлаши лозим.

II . бўлим. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш

1-боб. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматининг қўлланилиши

100. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати қуйидагиларга кўрсатилади:

а) A , B , C , D ва E тоифадаги ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган барча УПҚ парвозлари;

б) B , C ва D тоифадаги ҳаво ҳудудидаги барча ВПҚ парвозлари;

д) ВПҚ бўйича барча махсус парвозлар;

э) назорат қилинадиган аэродромлардаги барча аэродромда ҳаракатланиш.

2-боб. Ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш

101. ҲҲБ қуйидаги диспетчерлик органлари томонидан амалга оширилади:

а) ҳудудий диспетчерлик хизмати — ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан, бундай марказ ташкил этилмаган ҳолларда эса яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун белгиланган чекланган ўлчамдаги диспетчерлик ҳудуди ёки диспетчерлик зонасида яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган томонидан;

б) яқинлашиш диспетчерлик хизмати — яқинлашиш диспетчерлик пункти томонидан, шунингдек мазкур хизмат функцияларини аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан амалга ошириш зарур ёки мақсадга мувофиқ бўлган ҳолларда аэродром диспетчерлик пункти ёки ҳудудий диспетчерлик маркази томонидан;

д) аэродром диспетчерлик хизмати — аэродром диспетчерлик пункти томонидан.

102. Перронда хизмат кўрсатиш вазифалари, шу жумладан перрондаги фаолиятни ташкил этиш вазифалари, аэродром диспетчерлик пункти, перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати ёки алоҳида ташкил этилган орган зиммасига юклатилиши мумкин.

3-боб. ҲҲБ хизматини ташкил этиш

103. ҲҲБ органи ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатишда қуйидагиларни амалга ошириши лозим:

а) ҳар бир ҳаво кемасининг режалаштирилган ҳаракати ҳамда унга киритилган ўзгартиришлар тўғрисидаги маълумотлар билан таъминлаши;

б) ҳар бир ҳаво кемасининг жорий парвози тўғрисидаги энг сўнгги маълумотлар билан таъминланиши;

д) олинган маълумотлар асосида ҳаво кемаларининг бир-бирига нисбатан жойлашувини аниқлаши;

э) ўз бошқаруви остидаги ҳаво кемалари ўртасида тўқнашувларнинг олдини олиш, шунингдек ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш мақсадида диспетчерлик рухсатлари ва зарур маълумотларни, тўқнашувнинг олдини олиш бўйича тавсия бериши;

ф) ҳаво кемаси бошқа ҲҲХК органлари бошқаруви остидаги ҳаво кемалари билан зиддиятли вазият юзага келтириши, шунингдек унга хизмат кўрсатиш бошқа ҲҲХК органига топширилишидан олдин тегишли ҲҲХК органлари билан мувофиқлаштиришни амалга ошириши.

104. Ҳаво кемасининг ҳаракати тўғрисидаги маълумотлар ҳамда ушбу ҳаво кемасига берилган диспетчерлик рухсати индикатор экранида ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлаш ва ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш учун зарур бўлган таҳлилни амалга ошириш имконини берадиган тарзда акс эттирилиши лозим.

105. Диспетчерлик органлари томонидан бериладиган диспетчерлик рухсатлари қуйидаги ҳаво кемалари ўртасида эшелонлашни таъминлаши керак:

а) A ва B тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган барча ҳаво кемалари ўртасида;

б) C , D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;

д) C тоифасига мансуб ҳаво ҳудудида УПҚ ва ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида;

э) УПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемалари ҳамда ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида;

ф) ВПҚ бўйича махсус парвозни амалга ошираётган ҳаво кемалари ўртасида. Бироқ D ва E тоифаларига мансуб ҳаво ҳудудида мазкур банднинг «б» кичик бандида назарда тутилган ҳолларда ҳаво кемаси учувчисининг сўровига биноан ҳамда ваколатли ҲҲХК органи томонидан белгиланган тартибда визуал метеорологик шароитларда амалга ошириладиган парвознинг муайян қисми учун эшелонлашни таъминламасдан диспетчерлик рухсати берилиши мумкин.

106. Диспетчерлик органи Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида эшелонлашни бошқа қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ амалга ошириши лозим.

107. 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб ҳаво ҳудудининг барча қисмларида 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимуми ( RVSM ) қўлланилганда, мазкур эшелонларда парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича минтақавий дастур ташкил этилади. Мазкур дастур қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумининг доимий равишда хавфсиз қўлланилишини ҳамда парвозлар хавфсизлиги бўйича белгиланган талабларга мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши лозим. Минтақавий мониторинг дастурининг қамрови муайян турдаги ҳаво кемалари гуруҳининг баландликни сақлаш хусусиятларини таҳлил қилиш ҳамда баландликни ўлчаш тизими хатолигининг барқарорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.

Бунда вертикал эшелонлаш ва нисбий баландликни сақлаш хусусиятларини мониторинг қилиш бўйича кўрсатмалар халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг 290 парвоз эшелонидан 410 парвоз эшелонини ҳам қўшиб 1000 фут (300 м) қисқартирилган вертикал эшелонлаш минимумини қўллаш бўйича қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

108. RCP ва (ёки) RSP тавсифлари қўлланиладиган ҳаво ҳудудида тегишли RCP ва (ёки) RSP тавсифларига мувофиқ инфратузилма ҳамда ушбу тавсифларга мувофиқ парвозларни амалга ошираётган ҳаво кемаларининг эксплуатациясини мониторинг қилиш дастурлари ташкил этилади. Мазкур дастурлар тегишли ҳаво ҳудудида парвоз қилаётган ҳаво кемаларининг алоқа ва (ёки) кузатув кўрсаткичлари белгиланган парвозлар хавфсизлиги талабларига мувофиқлигини таъминлашга хизмат қилиши ҳамда мониторинг дастурларининг қамрови алоқа ва (ёки) кузатув самарадорлигини баҳолаш учун етарли бўлиши лозим.

109. Минтақалараро келишувлар доирасида мониторинг дастурлари бўйича маълумотлар ва (ёки) ахборотни алмашиш механизмига мувофиқ «Ўзаэронавигация маркази» Ўзбекистон Республикасига оид тегишли маълумотлар ва (ёки) ахборотни мунтазам тақдим этиши лозим.

4-боб. Эшелонлаш минимумлари

110. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида қўлланиладиган эшелонлаш минимумлари қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим:

а) қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ белгиланган эшелонлаш минимумлари;

б) ҳаводаги ҳаракат қўшни ҳаво ҳудудига ўтганда ёки қўшни ҳаво ҳудудидан кириб келганда, шунингдек йўналишлар қўшни ҳаво ҳудуди билан умумий чегарага қўлланилиши лозим бўлган эшелонлаш минимумидан кам масофада жойлашган ҳолларда, қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул тегишли ҲҲХК органлари билан эришилган келишувлари.

Бунда мазкур талаб жавобгарликни топшириш чегарасининг ҳар икки томонидаги ҲҲХК органлари томонидан қўлланиладиган эшелонлаш минимумларининг ўзаро мувофиқлигини ҳамда умумий чегара яқинида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида белгиланган эшелонлашни таъминлашга қаратилган бўлиши лозим;

д) ҳаво ҳудудининг муайян қисмидан ўтувчи йўналишлар ёки уларнинг қисмлари бўйича ҳаво кемаси эксплуатантлари билан ўтказилган маслаҳатлашувлар натижалари;

э) парвозлар хавфсизлиги бўйича хавфларни баҳолаш натижалари, агар улар парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражаси таъминланганлигини тасдиқланганлиги.

111. Ўрнатилган эшелонлаш минимумлари ҳамда уларни қўллаш тартиби тўғрисидаги маълумотлар қуйидагиларга етказилиши лозим:

а) қўшни ҳаво ҳудудида ҲҲХК учун масъул бўлган тегишли ҲҲХК органларига;

б) агар эшелонлаш навигация воситалари ёки навигация усулларидан фойдаланишга асосланган бўлса, аэронавигация маълумотлари тўплами ( AIP ) орқали учувчилар ва ҳаво кемаси эксплуатантларига.

5-боб. Бошқариш (хизмат кўрсатиш) учун жавобгарлик

112. Назорат қилинадиган ҳар бир парвозга бир вақтнинг ўзида фақат битта ҲҲХК диспетчерлик органи томонидан диспетчерлик хизмати кўрсатилиши лозим.

113. Ҳаво ҳудудининг муайян қисмида парвоз қилаётган барча ҳаво кемаларига диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик битта ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилади. ҲҲХК диспетчерлик органлари ўртасида тегишли мувофиқлаштириш таъминлангандан сўнг, ҳаво кемаси ёки ҳаво кемалари гуруҳига хизмат кўрсатиш учун жавобгарлик бошқа ҲҲХК диспетчерлик органига юклатилиши мумкин.

6-боб. Бошқариш (хизмат кўрсатиш) учун жавобгарликни узатиш

114. Ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатувчи икки ҲҲХК органи ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ҳаво кемаси жавобгарлик чегарасини ҳисоблаб чиқилган вақтда кесиб ўтганда ёки ушбу органлар ўртасида келишилган бошқа нуқта ёхуд вақтда бир органдан иккинчисига ўтказилиши лозим.

115. Ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган билан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи орган ўртасида диспетчерлик хизмати кўрсатиш учун жавобгарлик ушбу органлар ўртасида келишилган нуқта ёки вақтда ҳудудий диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органдан яқинлашиш диспетчерлик хизмати кўрсатувчи органига ёки аксинча ўтказилади.

116. Яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатувчи орган ва аэродром диспетчерлик пункти ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик қуйидаги ҳолларда ўтказилади:

а) ҳаво кемалари учиб келаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик яқинлашиш диспетчерлик хизмати органидан аэродром диспетчерлик пунктига ҳаво кемаси аэродром яқинида бўлиб, ерусти мўлжаллари бўйича қўнишга киришиш ва визуал қўнишни амалга ошириш мумкинлиги тасдиқланганда ёки барқарор визуал метеорологик шароитларга кирганда, шунингдек ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки эшелонга етганда ёхуд ҳаво кемаси қўнгандан сўнг;

Бунда Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи мавжуд бўлган тақдирда ҳам, тегишли ҲҲХК органлари ўртасида олдиндан тузилган келишувга мувофиқ айрим парвозларга диспетчерлик хизмати ҳудудий диспетчерлик марказидан бевосита аэродром диспетчерлик пунктига ёки аксинча ўтказилиши мумкин. Бундай ҳолларда яқинлашиш диспетчерлик хизматига тегишли функциялар ҳудудий диспетчерлик маркази ёки аэродром диспетчерлик пункти томонидан амалга оширилади;

б) ҳаво кемалари учиб кетаётганда ҲҲХК учун жавобгарлик аэродром диспетчерлик пунктидан яқинлашиш диспетчерлик хизмати органига аэродром ҳудудида визуал метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда ҳаво кемаси аэродром ҳудудини тарк этишидан олдин, визуал метеорологик шароитларда парвоздан ускуналар бўйича парвозга ўтишидан олдин ёхуд ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёки диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда, аэродромда ускуналар бўйича метеорологик шароитлар устун бўлган ҳолларда эса ҳаво кемаси ер юзасидан кўтарилгандан сўнг дарҳол ёки ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувлар ёхуд диспетчернинг иш технологиясида белгиланган нуқта ёки баландликка (эшелонга) етганда.

117. Битта ҲҲХК органи таркибидаги диспетчерлик секторлари ёки диспетчерлик пунктлари ўртасида ҲҲХК учун жавобгарлик ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланган нуқта, эшелон ёки вақтда бир диспетчерлик сектори ёки диспетчерлик пунктидан бошқасига ўтказилади.

118. ҲҲХК учун жавобгарликни узатишни мувофиқлаштиришда ҲҲХК учун жавобгарлик бир ҲҲХК органидан бошқасига фақат қабул қилувчи орган (ҲҲХК органининг) розилиги ҳамда мазкур Қоидаларнинг 119 — 122-бандлари талаблари бажарилгандан сўнг ўтказилади.

119. Жавобгарликни узатувчи орган алоқа воситалари орқали қабул қилувчи ҲҲХК органига жорий парвоз режасининг тегишли қисмларини ҳамда унинг сўровига кўра диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун зарур бўлган бошқа маълумотларни юбориши лозим.

120. Радиолокацион ёки ADS-B маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари жавобгарлик узатилишидан олдин қабул қилувчи орган (ҲҲХК органига) юборилади ҳамда ҳаво кемасининг жойлашуви тўғрисидаги, зарур ҳолларда эса радиолокацион ёки ADS-B маълумотларига кўра унинг йўл чизиғи ва тезлиги тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олиши керак.

121. ADS-C келишуви маълумотларидан фойдаланган ҳолда ҲҲХК учун жавобгарликни узатишда, жавобгарликни узатиш билан боғлиқ диспетчерлик маълумотлари ҳаво кемасининг тўрт ўлчамли жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни, шунингдек зарур ҳолларда бошқа тегишли маълумотларни ўз ичига олиши лозим.

122. Қабул қилувчи ҲҲХК органи узатувчи орган томонидан белгиланган шартларда ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилишга розилигини билдиради ёки ушбу шартларга ўзгартиришлар киритишни таклиф этади ҳамда ҳаво кемаси жавобгарлик топширилаётган пайтда эга бўлиши лозим бўлган парвознинг кейинги қисмига тааллуқли бошқа зарур маълумотларни ёки диспетчерлик рухсатини билдиради.

123. Қабул қилувчи ҲҲХК органи тегишли ҳаво кемаси билан икки томонлама овозли алоқа ва (ёки) маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа ўрнатиб, ҲҲХК учун жавобгарликни қабул қилгандан сўнг, агар ҲҲХК органининг иш технологиясида бошқача тартиб назарда тутилмаган бўлса, бу ҳақда узатувчи органни хабардор қилади.

124. ҲҲХКни мувофиқлаштиришнинг амалдаги тартиб-таомиллари, шу жумладан ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктлари ҲҲХК органлари ўртасидаги келишувларда ёки ҲҲХК органининг иш технологиясида белгиланиши лозим.

7-боб. Диспетчерлик рухсатлари

125. Диспетчерлик рухсатлари фақат ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш талабларига асосланиши лозим ҳамда қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) парвоз режасида кўрсатилган ҳаво кемасининг танитувчи индекси;

б) диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси;

д) парвоз йўналиши;

э) бутун парвоз йўналиши ёки унинг бир қисми учун белгиланган парвоз эшелони (эшелонлари), зарур ҳолларда эса эшелонни ўзгартириш бўйича кўрсатмалар;

ф) парвозни амалга ошириш учун зарур бўлган бошқа кўрсатмалар ва маълумотлар, шу жумладан яқинлашиш ёки учиб кетиш манёврлари, алоқа ўрнатиш тартиби ҳамда диспетчерлик рухсатнинг амал қилиш чегараси.

Бунда рухсатнинг амал қилиш муддатининг тугаши, агар парвоз бошланмаган бўлса, рухсат автоматик равишда бекор қилинадиган вақтни англатади.

126. Ҳаводаги ҳаракатнинг хавфсиз, тартибли ва тезкор оқимини таъминлаш ҳамда диспетчерлик рухсатларида учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда схемаларини тавсифлашни соддалаштириш мақсадида стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ҳамда улар билан боғлиқ схемалар белгиланади.

127. Товуш тезлигидан юқори тезликда парвоз қилувчи ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) бошланишидан олдин берилиши керак ҳамда камида ушбу босқич якунигача амал қилиши лозим.

128. Ҳаво кемасининг крейсер эшелон режимида товуш тезлигидан юқори тезликдан товуш тезлигигача секинлашиши ва пасайиши учун бериладиган диспетчерлик рухсати камида ҳаво кемаси товуш тезлигига яқин тезлик босқичи (трансоник) давомида узлуксиз пасайишни таъминлаши лозим.

129. Парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмаларининг овозли алоқа орқали узатилган қисмлари парвоз экипажи аъзоси томонидан такрорланиши шарт. Шунингдек, қуйидаги диспетчерлик рухсатлари ва кўрсатмалари ҳар доим такрорланиши талаб этилади:

а) йўналиш бўйлаб парвоз қилиш учун диспетчерлик рухсатлари;

б) фаол УҚЙга кириш, қўниш, учиш, қўнгандан сўнг кутиб туриш, кесиб ўтиш ва орқага ҳаракатланиш бўйича рухсатлар ва кўрсатмалар;

д) фаол УҚЙга тегишли, баландлик ўлчагичини ўрнатиш, иккиламчи радиолокатор кодлари, парвоз эшелонлари, курс ва тезлик ҳамда диспетчер томонидан узатиладиган ёки АТИС радиоэшиттиришлари орқали бериладиган ўтиш эшелонлари бўйича кўрсатмалар.

130. Мазкур Қоидаларнинг 129-бандида назарда тутилмаган бошқа диспетчерлик рухсатлари ёки кўрсатмалари, шу жумладан шартли рухсатлар, улар тушунилганлиги ва уларга риоя этилиши аниқ ифодаланадиган тарзда такрорланиши ёки тасдиқланиши лозим.

131. ҲҲБ диспетчери ҳаво кемаси парвоз экипажи аъзоси томонидан диспетчерлик рухсати ёки кўрсатмаси тўғри такрорланганлигига ишонч ҳосил қилиш учун унинг такрорланишини тинглайди ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.

132. ҲҲХК органи томонидан бошқача тартиб белгиланмаган бўлса, CPDLC орқали юборилган хабарлар овозли алоқа орқали такрорланмайди.

133. Манёвр майдонида ҳаракатланаётган ёки ҳаракатланишни режалаштираётган транспорт воситаларининг ҳайдовчилари диспетчер томонидан овозли алоқа орқали берилган парвозлар хавфсизлигига тааллуқли кўрсатмаларнинг тегишли қисмларини такрорлаши лозим. Бундай кўрсатмалар жумласига УҚЙга ёки ҳаракатланиш йўлагига кириш, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлаги олдида тўхташ, УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагини кесиб ўтиш ҳамда фаол УҚЙ ёки ҳаракатланиш йўлагида ҳаракатланишга доир кўрсатмалар киради.

134. Диспетчер транспорт воситаси ҳайдовчиси томонидан берилган кўрсатманинг такрорланишини тинглаб, унинг тўғри тушунилганлигига ишонч ҳосил қилиши ҳамда такрорлаш жараёнида аниқланган ҳар қандай номувофиқликни зудлик билан бартараф этиш чораларини кўриши лозим.

135. Диспетчерлик рухсатини ҲҲХК органлари ўртасида ҳаво кемасининг бутун парвоз йўналиши ёки унинг белгиланган қисми бўйича мувофиқлаштириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:

а) агар учишдан олдин ҳаво кемасига хизмат кўрсатадиган барча ҲҲХК органлари ўртасида ушбу рухсатни мувофиқлаштириш имкони мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши;

б) агар ҳаво кемасига кейинчалик хизмат кўрсатадиган ҲҲХК органлари ўртасида зарур мувофиқлаштириш ўз вақтида амалга оширилишига етарли асослар мавжуд бўлса, ҳаво кемасига биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача бўлган бутун парвозга йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши.

Бунда дастлабки йўналиш бўйича диспетчерлик рухсати берилиши фақат учиб кетаётган ҳаво кемаларининг ҳаракатини тезлаштириш мақсадида берилган бўлса, биринчи мўлжалланган қўниш аэродроми диспетчерлик рухсатини берган органнинг эмас, балки бошқа ҳудудий диспетчерлик маркази жавобгарлик ҳудудида жойлашган бўлса ҳам кейинги диспетчерлик рухсати мазкур банд талабларига мувофиқ берилади.

Агар мазкур Қоидаларнинг 135-бандида назарда тутилган мувофиқлаштириш амалга оширилмаган ёки уни олдиндан амалга ошириш имконияти мавжуд бўлмаса, ҳаво кемасига диспетчерлик рухсати фақат мазкур мувофиқлаштириш таъминланган нуқтагача берилади. Ҳаво кемаси ушбу нуқтага етиб келишидан олдин ёки етиб келгунга қадар навбатдаги диспетчерлик рухсатини олиши лозим. Зарур ҳолларда ҳаво кемасига кутиш ҳудудида парвозни амалга ошириш бўйича кўрсатмалар берилиши лозим.

136. Тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган ҳолларда ҳаво кемаси кейинги диспетчерлик рухсатини олиш мақсадида ҲҲХК учун жавобгарликни узатиш пунктига қадар парвоз йўналиши бўйича кейинги ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатиши лозим.

137. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини олиш жараёнида ҳаво кемаси ўзига хизмат кўрсатаётган ҲҲХК органи билан зарур икки томонлама алоқани сақлаб туриши лозим.

138. Парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати учувчи томонидан аниқ тушуниладиган тарзда берилиши лозим.

139. Мувофиқлаштириш амалга оширилмаган бўлса, парвоз йўналиши бўйича берилган диспетчерлик рухсати ҳаво кемасининг бошланғич парвоз профилига парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатини етказиш учун масъул ҲҲБ органи хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудудидан ташқарида таъсир кўрсатмаслиги лозим.

140. Парвоз йўналиши бўйича диспетчерлик рухсатларини беришни осонлаштириш мақсадида маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилган тақдирда, имкон қадар учувчи ва ҲҲХК органи ўртасида икки томонлама овозли алоқа сақланиб туриши керак.

141. Ҳаво кемаси бир диспетчерлик ҳудудидаги аэродромдан учиб, 30 дақиқа ичида бошқа диспетчерлик ҳудудига кирса ёки тегишли ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги келишувга мувофиқ бошқа муддат белгиланган бўлса, кейинги ҳудудий диспетчерлик маркази билан мувофиқлаштириш учиш учун диспетчерлик рухсати берилишидан олдин амалга оширилиши лозим.

142. Ҳаво кемаси назорат қилинмайдиган ҳаво ҳудудида парвозни амалга ошириш мақсадида диспетчерлик ҳудудини тарк этиб, кейинчалик яна ўша ёки бошқа диспетчерлик ҳудудига киришни режалаштирган бўлса, унга учиш аэродромидан биринчи мўлжалланган қўниш аэродромигача диспетчерлик рухсати берилади.

Бунда диспетчерлик рухсати ёки унга киритилган ўзгартиришлар фақат назорат қилинадиган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвоз қисмларига нисбатан қўлланади.

143. Ҳаводаги ҳаракат эҳтиёжи ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қувватидан ошганда ёки ошиши кутилганда Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати ( ATFM ) функциялари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан амалга оширилади.

Бунда ҲҲХК тизимининг эълон қилинган ўтказувчанлик қуввати «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳисоблаб чиқилиши лозим.

144. Ҳаво ҳудудида ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати ( ATFM ) минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда зарур ҳолларда икки томонлама ёки кўп томонлама келишувлар асосида ташкил этилади ва қўшни давлатларнинг ваколатли органлари билан ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш масалалари бўйича мувофиқлаштиришни таъминлаши лозим.

145. ҲҲХК органи муайян жойда ёки муайян ҳаво ҳудудида маълум вақт давомида қўшимча ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатишнинг имкони йўқлигини ёхуд бундай хизмат фақат чекланган ҳажмда кўрсатилиши мумкинлигини аниқласа, у бу ҳақда ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати ( ATFM ) органини ҳамда зарур ҳолларда қўшни ҲҲХК органларини хабардор қилади. Мазкур жой ёки ҳаво ҳудудига парвоз қилаётган ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзолари ва тегишли фойдаланувчилар ҳам кутилаётган кечикишлар ёки жорий этилиши режалаштирилаётган чекловлар тўғрисида хабардор қилинади.

Бунда тегишли эксплуатантлар олдиндан ҳаводаги ҳаракат оқимини ташкил этиш хизмати ( ATFM ) органи томонидан жорий этиладиган чекловлар тўғрисида хабардор қилиниши лозим.

8-боб. Аэродромларда шахслар ва транспорт воситаларининг ҳаракатини бошқариш

146. Аэродромнинг манёвр майдонидаги одамлар ёки транспорт воситалари, шу жумладан шатакка олинган ҳаво кемаларининг ҳаракати, шунингдек шахслар ҳамда қўнаётган, ҳаво орқали ерда ҳаракатланаётган ёки учаётган ҳаво кемалари ўртасида тўқнашув ёки бошқа хавфли вазиятлар юзага келишининг олдини олиш мақсадида аэродром диспетчерлик пункти томонидан бошқарилиши лозим.

147. Кўриш чекланган шароитлар жорий этилганда қуйидаги қоидалар қўлланилади:

а) аэродромнинг манёвр майдонида ишлайдиган шахслар ва транспорт воситаларининг сони зарур минимум билан чекланади ҳамда асосий эътибор II ёки III тоифадаги ускуналар ёрдамида қўниш тизимининг (бундан буён матнда ILS деб юритилади) критик зоналарини ҳимоя қилишга қаратилиши лозим;

б) мазкур Қоидаларнинг 148-банди талабларига риоя этилган ҳолда, мавжуд техник имкониятлардан келиб чиқиб, тегишли ҲҲХК органи томонидан транспорт воситалари ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемалари ўртасидаги белгиланган минимал масофа сақлаш таъминланиши лозим;

д) битта УҚЙда II ёки III тоифадаги ILS асосидаги аниқ қўнишга киришлар амалга оширилаётган бўлса, ILS тизимининг қатъийроқ чекловлар қўлланиладиган критик зоналари ҳимоя қилиниши лозим.

Бунда кўриш чекланган ҳолат юзага келган тақдирда, кўзда тутилган тартиб-қоидалар давомийлиги ҲҲХК органинг қўлланмасига мувофиқ амалга оширилиши лозим .

148. Авария — қутқарув транспорт воситаларига авиация ҳалокатига учраган ҳаво кемасига ёрдам кўрсатиш учун ҳаракатланишда, ерда ҳаракатланаётган бошқа барча транспорт воситаларига нисбатан устуворлик ҳуқуқи берилади.

149. Манёвр ҳудудида жойлашган транспорт воситалари мазкур қоидаларнинг 148-банди талабларига амал қилаётган пайтларида қуйидагиларга риоя қилишлари керак:

а) транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари қўнаётган, учаётган ва ерда ҳаракатланаётган ҳаво кемаларига йўл бериши;

б) транспорт воситалари ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситаларига йўл бериши;

д) транспорт воситалари ҲҲХК кўрсатмасига биноан бошқа транспорт воситаларига йўл бериши;

э) мазкур банднинг «а» , « б» ва «д» кичик бандларининг талабларига қарамасдан, транспорт воситалари ва ҳаво кемасини шатакка олган транспорт воситалари аэродром диспетчерлик пунктининг кўрсатмаларини бажариши.

9-боб. Радиолокацион ва АДС-Б кузатувни таъминлаш

150. Кузатув тизимлари парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида хавфсизлик билан боғлиқ огоҳлантиришлар ва хабарларни шакллантириши лозим. Бунга зиддиятли вазият тўғрисидаги огоҳлантириш, зиддиятли вазият юзага келишидан олдинги огоҳлантириш, минимал хавфсиз абсолют баландлик тўғрисидаги огоҳлантириш ҳамда иккиламчи радиолокатор кодларининг бехосдан такрорланиши тўғрисидаги хабар киради.

10-боб. Ердаги ҳаракатни кузатиш радиолокаторидан (СМР) фойдаланиш

151. Манёвр майдонини тўлиқ ёки қисман визуал кузатиш имкони бўлмаганда ёхуд визуал кузатишга қўшимча равишда ердаги ҳаракатни кузатиш радиолокатори ёки бошқа мос кузатув ускуналаридан фойдаланилганда, ушбу воситалардан қуйидаги мақсадларда фойдаланилиши лозим:

а) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг ҳаракатини кузатиш;

б) учувчиларни, транспорт воситаларининг ҳайдовчиларини ҳаракат йўналиши тўғрисида хабардор қилиш;

д) манёвр ҳудудида ҳаво кемалари ва транспорт воситаларининг хавфсиз ва самарали ҳаракатланишини таъминлашда тавсия бериш ва зарур ёрдам кўрсатиш.

III бўлим. Парвоз маълумотлари хизмати билан таъминлаш

1-боб. Парвоз маълумотлари хизматининг қўлланиши

152. Парвоз маълумотлари хизмати ушбу маълумотлар тааллуқли бўлган барча ҳаво кемаларига тақдим этилиши лозим:

а) ҲҲХК билан таъминланувчи ҳаво кемаларига;

б) тегишли ҲҲХК органларига бошқа манбалар орқали маълум бўлган ҳаво кемаларига.

Бунда парвоз маълумотлари хизматининг тақдим этилиши ҳаво кемаси командирини парвозни амалга ошириш бўйича жавобгарликдан озод этмайди. Парвоз режасига ҳар қандай ўзгартириш киритиш тўғрисидаги якуний қарор ҳаво кемаси командири томонидан қабул қилинади.

153. Агар ҲҲХК органлари бир вақтнинг ўзида парвоз маълумотлари хизматини тақдим этса ва ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини тақдим этса, диспетчерлик хизматини кўрсатиш талаб этган барча ҳолатларда ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизматини кўрсатиш парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишга нисбатан устувор асосда амалга оширилиши лозим.

Бунда муайян ҳолатларда ҳаво кемаси қўнишга киришиш, қўниш, учиш ёки баландликка кўтарилиш жараёнида ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати доирасида тақдим этилмайдиган муҳим маълумотларни кечиктирмасдан олиш зарурати юзага келиши ҳисобга олиниши керак.

2-боб. Парвоз маълумотлари хизматини қўллаш доираси

154. Парвоз маълумотлари хизмати ҳаво кемалари парвоз экипажи аъзоларига қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:

а) SIGMET ва AIRMET маълумотларини;

б) вулқон отилишидан олдинги вулқон фаоллиги, вулқон отилиши, шунингдек вулқонли кул булутлари билан боғлиқ тегишли маълумотларни;

д) атмосферага радиоактив моддалар ёки заҳарли кимёвий моддаларнинг чиқарилиши ҳақидаги маълумотларни;

э) радионавигация хизматларининг эксплуатацион ҳолатининг ўзгариши ҳақидаги маълумотларни;

ф) аэродромлар ва уларга тегишли объектлар ҳолатларининг ўзгариши, шу жумладан аэродромнинг иш майдони қор, муз ёки сезиларли сув қатлами билан қопланганлиги ҳақидаги маълумотларни;

г) учувчисиз эркин учувчи ҳаво шарлари ҳақида маълумот тақдим этиш ва парвозлар хавфсизлигига таъсир қилиши мумкин бўлган бошқа маълумотларни.

155. Парвоз маълумотлари хизмати тақдим этилаётган парвозларга мазкур Қоидаларнинг 154-бандида кўрсатилган маълумотлардан ташқари қуйидаги маълумотларни тақдим этиши лозим:

а) учиш, манзил ва захира аэродромларида хабар берилган ёки кутилаётган об-ҳаво шароити ҳақидаги маълумотларни;

б) C , D , E , F ва G тоифаларига кирувчи ҳаво ҳудудларида учаётган ҳаво кемаларига ҳаракат ҳақидаги маълумотларни;

д) сув ҳудудлари устидан амалга ошириладиган парвозларда учувчининг сўровига кўра, мазкур ҳудуддаги сув усти кемаларининг радиотелефон чақирув белгиси, жойлашуви, ҳақиқий ҳаракат йўналиши, тезлиги ва мавжуд бошқа маълумотларни.

Бунда мазкур банднинг «б» кичик бандда кўрсатилган маълумотлар, фақат маълум ҳаво кемалари ҳақидаги маълумотни ўз ичига олиб, бу маълумотлар баъзан тўлиқ бўлмаганлиги боис, борлиги ҳақида хабар берилаётган ҳаво кемаси билан тўқнашиш хавфини туғдириши мумкин ва ҲҲХК органлари ушбу маълумотнинг узлуксиз тақдим этилиши ёки унинг тўғрилиги учун жавобгар бўлмайди.

Мазкур банднинг «б» кичик бандига мувофиқ тақдим этиладиган тўқнашиш хавфи тўғрисидаги маълумотларни тўлдириш зарурати туғилса ёки муайян бир ҳаво ҳудудида парвоз маълумотлари хизмати вақтинча тўхтатилган тақдирда, ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этиш учун ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш мумкин. Ҳаводаги ҳаракат ҳақидаги маълумотларни тақдим этишда ҳаво кемалари орқали радиоэшиттириш узатмасидан фойдаланиш ва шу билан боғлиқ эксплуатация қилиш тартиб-қоидалари бўйича кўрсатмалар мазкур Қоидаларнинг 9-иловасида келтирилган.

156. ҲҲХК органи ҳаво кемалари ҳақидаги махсус хабарларни иложи борича тезроқ бошқа тегишли ҳаво кемаларига, ўзига бириктирилган тегишли метеорологик органга ҳамда бошқа ҲҲХК органларига юбориши лозим. Ҳаво кемаларига мазкур маълумотлар тегишли метеорологик орган билан тузилган келишувда белгиланган тартиб ва муддатларда етказилиши лозим.

157. ВПҚ бўйича парвоз қилаётган ҳаво кемаларига парвоз маълумотлари хизматини кўрсатишда мазкур Қоидаларнинг 154-бандида назарда тутилган маълумотлардан ташқари, ВПҚ бўйича парвозни амалга оширишга тўсқинлик қилиши мумкин бўлган ҳаводаги ҳаракат ҳамда парвоз йўналиши бўйича об-ҳаво шароитларига оид мавжуд маълумотлар ҳам тақдим этилиши лозим.

3-боб. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда радиоэшиттириш узатмалари

158. Парвоз маълумотлари хизмати таркибига кирувчи радионавигация хизматлари, метеорологик маълумотлар ҳамда аэродромлар бўйича тезкор маълумотлар (мавжуд бўлганда) эксплуатацион эҳтиёжлардан келиб чиқиб, ягона интеграциялашган шаклда тақдим этилиши лозим.

159. Бирлаштирилган тезкор парвоз маълумотларни ўз ичига олган хабарларни ҳаво кемаси бортига узатиш назарда тутилган бўлса, улар тасдиқланган таркибда ҳамда белгиланган ҳолларда парвознинг тегишли босқичлари учун белгиланган кетма-кетликда узатилиши лозим.

160. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилганда, улар парвознинг турли босқичлари учун мўлжалланган эксплуатацион ҳамда метеорологик маълумотларни ягона хабарда бирлаштирган радиоэшиттиришлардан иборат бўлиши лозим. Тезкор парвоз маълумотлари хизматини тақдим этишда ЮЧ, ЖЮЧ ва ATIS радиоэшиттириш узатмаларидан фойдаланилади.

161. Учувчининг сўровига асосан тегишли ҲҲХК органи тезкор парвоз маълумотлари хизмати (бундан буён матнда OFIS деб юритилади) орқали OFIS хабарларини узатилиши лозим.

162. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарур деб топилган ҳолларда, OFIS хизмати ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.

163. OFIS ни ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:

а) маълумот ушбу банднинг қўлланилиши шарти билан мазкур Қоидаларнинг 165-бандида кўрсатилган маълумотларга мос келиши;

б) об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар тақдим этилиши керак бўлган аэродромлар, аэродром эксплуатантлари ва метеорологик орган ўртасидаги келишувда кўрсатилган аэродромлар рўйхатига киритилиши;

д) радиоэшиттириш узатмасида иштирок этувчи станцияларнинг ишлаш кетма-кетлиги тегишли эксплуатантлар ўртасидаги келишувларда кўрсатилганидек бўлиши;

э) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши;

ф) ҳар бир аэродром бўйича маълумот, ўзига тегишли бўлган аэродром номи билан кўрсатилиши;

г) радиоэшиттириш узатмаси вақти етиб келган пайтда маълумот қабул қилинмаган ҳолларда, сўнгги мавжуд маълумотни унинг кузатув вақтини кўрсатган ҳолда узатиши;

ҳ) тўлиқ хабарнинг радиоэшиттириш узатмаси орқали узатилиши, радиоэшиттириш станциясига ажратилган қолган вақт ичида такрорланиши лозим;

и) сезиларли ўзгаришлар бўлганда радиоэшиттириш узатмасига киритиладиган маълумотларни дарҳол янгиланиши;

ж) OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан тайинланган энг муносиб органлар томонидан тайёрланиши ва тарқатилиши.

164. Аэродромлар бўйича ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилиши лозим. OFIS ЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш зарурати юзага келган тақдирда, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш канали ташкил этилиши лозим.

165. OFIS ни тақдим этишда ЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар, белгиланган кетма-кетликда узатиладиган қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

а) йўналиш бўйича об-ҳаво шароитлари тўғрисидаги маълумотлар;

б) йўналиш бўйича махсус об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги SIGMET маълумоти;

д) аэродром тўғрисидаги қуйидаги маълумотлар:

аэродромнинг номи;

кузатув вақти;

муҳим тезкор маълумотлар;

ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, шамолнинг максимал тезлиги;

кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR ;

жорий об-ҳаво тўғрисидаги маълумотлар;

баландлиги 1500 м (5000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;

аэродром бўйича прогноз.

166. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали OFIS хизматини тақдим этиш зарурати аниқланган ҳолларда, OFIS хизмати ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилади.

167. OFIS ни ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилган ҳолларда қуйидагилар таъминланиши лозим:

а) тақдим этилиши лозим бўлган об-ҳаво маълумотлари ва прогнозлар аэродром эксплуатантлари ҳамда метеорология хизмат таъминловчиси ўртасидаги минтақавий аэронавигация келишувларида белгиланган аэродромлар рўйхатини қамраб олиши;

б) ҳар бир аэродромга оид маълумот тегишли аэродром номи билан кўрсатилиши;

д) радиоэшиттириш узатмаси вақти келгунга қадар янги маълумот олинмаган тақдирда, сўнгги мавжуд маълумот унинг кузатув вақти кўрсатилган ҳолда узатилиши;

э) радиоэшиттириш узатмалари узлуксиз ҳамда такрорланиб узатилиши;

ф) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини амалга оширишда инсон имкониятлари ҳисобга олиниши.

Бунда радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги 5 дақиқадан ошмаслиги ҳамда узатиш тезлиги маълумотлар сифатининг қабул қилинишига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим;

г) радиоэшиттириш узатмаси мунтазам равишда янгиланиб турилиши ҳамда сезиларли ўзгариш юз берганда у дарҳол янгиланиши;

ҳ) OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан тайинланган энг мақбул органлар томонидан тайёрланиши ҳамда тарқатилиши.

168. Аэродромлар бўйича ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари инглиз тилида олиб борилади. OFIS ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмаларини бир нечта хорижий тилларда узатиш эҳтиёжи пайдо бўлса, ҳар бир тил учун алоҳида канал ташкил этилиши лозим.

169. OFIS ни тақдим этишда ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари таркибига кирувчи хабарлар белгиланган кетма-кетликда қуйидаги маълумотларни ўз ичига олиши лозим:

а) аэродром номи;

б) кузатув вақти;

д) қўниш учун фойдаланиладиган УҚЙ;

э) УҚЙ юзасининг ҳолати;

ф) радионавигация хизмати (воситалари) мавжуд бўлса, уларнинг эксплуатацион ҳолатидаги ўзгаришлар;

г) кутиш ҳудудига кириш кутилаётган тақдирда, ундаги кечикишлар тўғрисидаги маълумотлар;

ҳ) ер юзасидаги шамолнинг йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса шамолнинг максимал тезлиги;

и) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли RVR ;

ж) жорий об-ҳаво маълумоти;

к) баландлиги 1500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;

л) ҳаво ҳарорати;

м) шудринг нуқтаси ҳарорати;

н) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун керакли маълумотлар;

о) парвозларни амалга оширишга таъсир қилувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари ҳамда, мавжуд бўлганда, шамол силжиши тўғрисидаги қўшимча маълумотлар;

п) мавжуд бўлганда, «тренд» турдаги прогноз;

қ) амалдаги SIGMET маълумоти.

170. Овозли ATIS ҲҲХК бўйича икки томонлама «ҳаво — ер» алоқаси юкламасини камайтириш мақсадида ташкил этилади. Овозли ATIS жорий этилган аэродромларда қуйидаги радиоэшиттириш узатмалари тақдим этилиши лозим:

а) учиб келаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

б) учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

д) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун битта радиоэшиттириш узатмаси,

э) учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ягона радиоэшиттириш узатмасининг давомийлиги ортиқча бўлган аэродромларда, улар учун тегишлича иккита алоҳида радиоэшиттириш узатмаси.

171. Овозли АТИС радиоэшиттириш узатмалари учун, имкон қадар, алоҳида ЖЮЧ частотаси қўлланилиши лозим. Алоҳида частотадан фойдаланиш имкони бўлмаган тақдирда, радиоэшиттириш узатмалари аэродром ҳудудида жойлашган энг мақбул радионавигация воситаси (воситалари)нинг овозли канали орқали, имкон қадар VOR овозли канали орқали амалга оширилиши мумкин. Бунда радионавигация воситасининг қамров доираси ҳамда сигнални қабул қилиш маълумотлар сифати етарли бўлиши, шунингдек радионавигация воситасининг идентификация сигнали радиоэшиттириш узатмалари билан шундай кетма-кетликда узатилиши лозимки, бунда радиоэшиттириш узатмалари тўсилиб қолмаслиги керак.

172. Овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари ILS нинг овозли каналлари орқали амалга ошириш мумкин эмас.

173. Агар ATIS овозли радиоэшиттириш узатмалари орқали тақдим этилса, улар узлуксиз ҳамда такрорий тарзда узатилиши лозим.

174. Жорий радиоэшиттириш узатмасида мавжуд бўлган, ҳаво кемасининг яқинлашуви, қўниши ва учиб кетишига тааллуқли маълумотлар, агар улар радиоэшиттириш узатмаларини тақдим этаётган ҲҲХК органи томонидан тайёрланмаган бўлса, тегишли ҲҲХК органи (органлари)га дарҳол етказилиши лозим.

175. Халқаро ҳаво қатновлари амалга ошириладиган аэродромларда овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари камида инглиз тилида тақдим этилиши лозим. Агар овозли ATIS радиоэшиттириш узатмалари бир нечта тилларда тақдим этилса, ҳар бир тил учун алоҳида радиоэшиттириш каналидан фойдаланилиши лозим.

176. Амалга оширишнинг имкони бўлса, овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларининг давомийлиги 30 сониядан ошмаслиги лозим. ATIS ни узатиш учун фойдаланиладиган радионавигация воситасининг узатиш тезлиги ёки идентификация сигнали ATIS радиоэшиттириш узатмаларини қабул қилиш маълумотлар сифатига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим. Бунда ATIS радиоэшиттириш хабарларини тайёрлашда инсон омили тамойиллари ҳисобга олиниши лозим.

177. Аэродром ҳудудида маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа ( D-ATIS ) орқали автоматик узатиш тизими овозли ATIS ни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда, D-ATIS хабарларининг мазмуни ва тузилиши овозли ATIS радиоэшиттириш узатмаларига қўйиладиган талабларга мувофиқ бўлиши лозим.

178. Агар реал вақт режимида метеорологик маълумотлар янгиланган бўлса, бироқ уларнинг кўрсаткичлари муҳим ўзгариш мезонларидан четга чиқмаса, хабарнинг индекси ўзгартирилмайди ҳамда унинг мазмуни ўзгармаган деб ҳисобланади.

179. D-ATIS овозли ATIS ни тўлдирувчи восита сифатида қўлланилганда ва ATIS ни модернизация қилиш зарурати юзага келган тақдирда, овозли ATIS ҳамда D-ATIS бир вақтнинг ўзида модернизация қилиниши лозим.

180. Овозли ATIS ва/ёки D-ATIS тақдим этилганда қуйидаги талаблар таъминланиши лозим:

а) узатилаётган ахборот фақат битта аэродромга тегишли бўлиши лозим;

б) узатилаётган ахборотда сезиларли ўзгариш юз берганда, у дарҳол янгиланиши лозим;

д) АТИС хабарларини тайёрлаш ҳамда тарқатиш учун тегишли ҲҲХК органи жавобгар ҳисобланади;

э) ҳар бир АТИС хабари фонетик алифбонинг ҳарфи билан индексланиши лозим. Кейинги ATIS хабарларига индекслар фонетик алифбо кетма-кетлигида берилади;

ф) ҳаво кемаси яқинлашиш диспетчерлик хизмати ёки аэродром диспетчерлик хизмати кўрсатувчи ҲҲХК органи билан алоқа ўрнатгандан сўнг, ATIS хабари қабул қилинганлигини тасдиқлаши лозим;

г) тегишли ҲҲХК органи мазкур банднинг «ф» кичик бандида назарда тутилган ATIS хабарига жавобан, учиб келаётган ҳаво кемасига ёки тегишли ҲҲХК органи томонидан белгиланган бошқа вақтда жорий баландлик ўлчагичи созламаси тўғрисидаги маълумотни тақдим этиши лозим;

ҳ) метеорологик маълумотлар маҳаллий мунтазам ёки махсус метеорологик кузатув маълумотларидан олиниши лозим.

181. Тез ўзгарувчан метеорологик шароитлар туфайли ATIS хабарига метеорологик маълумотларни киритиш мақсадга мувофиқ бўлмаган тақдирда, ATIS хабарида тегишли метеорологик маълумотлар тегишли ҲҲХК органи билан дастлабки алоқа ўрнатилгандан сўнг тақдим этилиши кўрсатилиши лозим.

182. Агар тегишли ҳаво кемаси жорий ATIS хабаридаги маълумотларни қабул қилганлигини тасдиқласа, мазкур маълумотларни ушбу ҳаво кемасига йўналтирилган узатмада такроран бериш талаб этилмайди, бундан мазкур Қоидаларнинг 181-бандининг «г» кичик бандида назарда тутилган баландлик ўлчагичини созлаш тўғрисидаги маълумотлар мустасно.

183. Агар ҳаво кемаси эскирган ATIS узатмасини қабул қилганини тасдиқласа, янгиланиши керак бўлган ҳар қандай маълумот элементи дарҳол ушбу ҳаво кемасига узатилади.

184. АТИС узатмалари имкон қадар қисқа бўлиши лозим. Мазкур Қоидаларнинг 185 — 187-бандларида назарда тутилган маълумотларга қўшимча равишда киритиладиган маълумотлар, жумладан аэронавигация маълумотлар тўплами (АИП) ва НОТАМдаги маълумотлар, фақат истисно ҳолларда ҳамда бундай маълумотларни киритиш зарурати асосланган тақдирда киритилиши лозим.

185. Учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун мўлжалланган ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) келиш ва/ёки учиб кетиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);

э) индекс;

ф) агар мақсадга мувофиқ бўлса, кузатиш вақти;

г) таклиф этилаётган қўнишга киришиш(лар) тури;

ҳ) фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлаги (йўлаклари), мавжуд бўлганда эса аэродромнинг потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати;

и) юзасининг ҳолати;

ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш;

к) зарур ҳолларда, ўтиш эшелони;

л) бошқа муҳим оператив маълумот;

м) ер юзасидаги шамолнинг магнит меридианга нисбатан йўналиши ва тезлиги, зарур ҳолларда эса сезиларли ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида шамол ўлчагичлар ўрнатилган ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;

н) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли ҳолларда RVR ; фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида RVR ёки кўриш узоқлигини ўлчаш воситалари мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар ҳам киритилади;

о) жорий об-ҳаво маълумоти;

п) баландлиги 1 500 м (5 000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда, булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, мавжуд бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;

қ) ҳаво ҳарорати;

р) шудринг нуқтаси ҳарорати;

с) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун зарур маълумотлар;

т) қўнишга киришиш ва кўтарилиш ҳудудларидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ҳамда парвозларни амалга оширишга таъсир кўрсатадиган сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги мавжуд маълумотлар;

у) «тренд» туридаги прогноз;

в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.

186. Учиб келаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) учиб келиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);

э) индекс;

ф) кузатиш вақти (мавжуд бўлса);

г) таклиф этилаётган қўнишга киришишлар тури;

ҳ) қўниш учун асосий учиш-қўниш йўлаклари ҳамда потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган аэродромни тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати (мавжуд бўлса);

и) УҚЙ юзасидаги махсус шароитлар;

ж) кутиш ҳудудига кириш кутилса, ундаги кечикиш маълумоти;

к) ўтиш эшелони;

л) бошқа муҳим тезкор маълумотлар;

м) шамолнинг ер юзасидаги йўналиши (магнит меридианга нисбатан даражаларда) ва тезлиги, шу жумладан сезиларли ўзгаришлар бўлса ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг маълум қисмларига ўрнатилган юза шамол ўлчагичлари мавжуд бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;

н) кўриш узоқлиги ва тегишли ҳолларда RVR ва агар фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмларидаги кўриш узоқлиги/ RVR ўлчагичлари ўрнатилган бўлса ва бу маълумот операторлар томонидан талаб қилинса, УҚЙ ва унинг муайян қисмига тегишли бўлган маълумот;

о) жорий об-ҳаво маълумоти;

п) 1500 м (5000 фут) дан паст бўлган ёки сектордаги энг юқори минимал абсолют баландликдан паст бўлган булут қатлами, қайси қиймат каттароқ бўлишига қараб, кумулонимбус булут қатлами осмонни қоплаган бўлса, вертикал кўриш узоқлиги;

қ) ҳаво ҳарорати;

р) шудринг нуқтаси ҳарорати;

с) баландлик ўлчагичини ўрнатиш учун керакли маълумотлар;

т) қўнишга киришиш ҳудудидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ва парвозларларни амалга оширишга таъсир кўрсатувчи сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисида мавжуд бўлган ҳар қандай маълумот;

у) «тренд» туридаги прогноз маълумоти (мавжуд бўлса)

в) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.

187. Учиб кетаётган ҳаво кемалари учун ATIS узатмалари қуйидаги элементларни кўрсатилган кетма-кетликда тақдим этилиши лозим:

а) аэродром номи;

б) учиб кетиш кўрсаткичи;

д) шартнома тури (агар узатиш D-ATIS орқали амалга оширилса);

э) индекс;

ф) кузатиш вақти;

г) учиш учун фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлаги (йўлаклари), потенциал хавф туғдириши мумкин бўлган аэродром тўхтатиб қолиш тизимининг ҳолати;

ҳ) учиш учун учиш-қўниш йўлаги юзасининг ҳолати ҳамда ишқаланиш коэффициенти;

и) жўнашни кечиктириш маълумоти;

ж) ўтиш эшелони ҳақидаги маълумоти;

к) бошқа муҳим тезкор маълумотлар;

л) ер юзасидаги шамолнинг магнит меридианга нисбатан йўналиши ва тезлиги, шу жумладан сезиларли ўзгаришлар тўғрисидаги маълумотлар, фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида шамол ўлчагичлар мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар;

м) кўриш узоқлиги ҳамда тегишли ҳолларда RVR , фойдаланилаётган учиш-қўниш йўлагининг муайян қисмида RVR ёки кўриш узоқлигини ўлчаш воситалари мавжуд ҳамда бундай маълумот оператор томонидан талаб этилган бўлса, ушбу қисм бўйича маълумотлар;

н) жорий об-ҳаво маълумоти;

о) баландлиги 1500 м (5000 фут) дан паст ёки сектор бўйича энг юқори минимал абсолют баландликдан паст (қайси қиймат юқори бўлса, ўша қиймат қўлланилади) булут қатлами, кумулонимбус булутлари ҳамда булутлар осмонни тўлиқ қоплаган ҳолларда, вертикал кўриш узоқлиги;

п) ҳаво ҳарорати;

қ) шудринг нуқтаси ҳарорати;

р) баландлик ўлчагичини QNH бўйича ўрнатиш учун зарур маълумотлар;

с) кўтарилиш ҳудудидаги махсус метеорологик ҳодисалар, шу жумладан шамол силжиши ҳамда парвозларни амалга оширишга таъсир кўрсатадиган сўнгги об-ҳаво ҳодисалари тўғрисидаги маълумотлар;

т) «тренд» туридаги прогноз маълумоти (мавжуд бўлса);

у) АТИСнинг махсус кўрсатмалари.

4-боб. VOLMET радиоэшиттириш узатмалари ва D-VOLMET хизмати

188. Минтақавий аэронавигация келишувлари ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ҳаводаги ҳаракат оқими ва тузилиши таҳлили натижаларига кўра VOLMET ЮЧ ва/ёки ЖЮЧ радиоэшиттириш узатмалари ҳамда/ёки D-VOLMET хизматини тақдим этиш зарурати аниқланган ҳолларда, ушбу хизматлар тақдим этилиши лозим.

189. ВОЛМЕТ радиоэшиттириш узатмаларида стандарт радиотелефония фразеологиясидан фойдаланиш лозим.

IV бўлим. Авария ҳақида хабар бериш хизмати

1-боб. Авария ҳақида хабар бериш хизматининг қўлланилиши

190. Авария ҳақида хабар бериш хизмати қуйидаги ҳаво кемаларига кўрсатилади:

а) ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати билан таъминланаётган барча ҳаво кемаларига;

б) парвоз режасини тақдим этган ёки бошқа манбалар орқали ҲҲХК органларига маълум бўлган барча бошқа ҳаво кемаларига;

д) ноқонуний аралашув объекти бўлганлиги маълум ёки тахмин қилинаётган барча ҳаво кемаларига.

191. Парвоз маълумотлари марказлари ҳамда ҳудудий диспетчерлик марказлари тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудудида парвозни амалга ошираётган ҳаво кемаларининг авария ҳолатига оид барча маълумотларни тўплаш ҳамда уларни тегишли қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига узатиш учун асосий пункт ҳисобланади.

192. Тегишли ҲҲХК органи мазкур Қоидаларнинг 191-бандида кўрсатилган Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномада парвоз маълумотлари марказлари ёки ҳудудий диспетчерлик марказлари учун келтирилган шахсларнинг алоқа маълумотларини доимий равишда сақланишини таъминлаши лозим.

193. Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномада келтириладиган шахсларнинг алоқа маълумотлари ҲҲХК бўлинмаси навбатчи сменасининг парвозлар раҳбари ёки унга тенглаштирилган лавозимни эгаллаган шахснинг алоқа маълумотлари бўлиши лозим.

Бунда Парвозларни бошқариш бўйича маълумотномадан фойдаланишга оид маълумотлар Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Глобал авиацияда авария ҳолатлари ва парвозлар хавфсизлиги тизими бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.

194. Аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти бошқаруви остида бўлган ҳаво кемаси билан авария ҳолати юзага келганда, мазкур орган бу ҳақда зудлик билан тегишли ҳудудий диспетчерлик марказини ёки парвоз маълумотлари марказини хабардор қилиши лозим. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази, ўз навбатида, бу ҳақда қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилади, бундан ҳудудий диспетчерлик марказини, парвоз маълумотлари марказини ёки қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилиш талаб этилмайдиган ҳоллар мустасно.

195. Авария ҳолати ҳақида зудлик билан хабар бериш зарур бўлган ҳар қандай ҳолатда тегишли аэродром диспетчерлик пункти ёки яқинлашиш диспетчерлик пункти, биринчи навбатда, тезкор ёрдам кўрсатиши мумкин бўлган барча авария-қутқарув хизматларини хабардор қилиши лозим.

2-боб. Қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказларига хабар бериш

196. ҲҲХК органлари мазкур Қоидаларнинг 202-бандида назарда тутилган ҳоллардан ташқари, ҳаво кемаси қуйидаги авария босқичларидан бирига тегишли деб ҳисобланган тақдирда, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини зудлик билан хабардор қилиши лозим:

а) ноаниқлик босқичи ( INCERFA ) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:

хабар қабул қилиниши керак бўлган вақтдан эътиборан 30 дақиқа ўтган бўлса ва ҳаво кемасидан ҳеч қандай хабар қабул қилинмаган бўлса ёки у билан алоқа ўрнатишга қаратилган биринчи уриниш муваффақиятсиз якунланган бўлса, қайси ҳолат олдин содир бўлган бўлса;

ҳаво кемаси охирги хабарига мувофиқ ёки ҲҲХК органлари томонидан ҳисобланган етиб келиш вақтидан эътиборан 30 дақиқа ичида етиб келмаган бўлса, қайси вақт кечроқ бўлишига қараб, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахсларнинг хавфсизлигига оид шубҳаларни бартараф этувчи маълумотлар мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно;

б) ташвиш босқичи ( ALERFA ) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:

ноаниқлик босқичи эълон қилинганидан сўнг ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатишга қаратилган кейинги уринишлар натижа бермаса ёки бошқа тегишли манбаларга юборилган сўровлар натижасида ҳаво кемаси ҳақида ҳеч қандай маълумот олишнинг имкони бўлмаса;

қўнишга рухсат олган ҳаво кемаси ҳисобланган қўниш вақтидан 5 дақиқа ўтганидан кейин ҳам қўнишни амалга оширмаса ва у билан алоқа қайта тикланмаган бўлса;

ҳаво кемасининг эксплуатацион ҳолати ёмонлашганлигини англатувчи маълумот олинган бўлса, бироқ мажбурий қўнишни амалга ошириш эҳтимоли мавжуд бўлмаса ёки бундай эҳтимол ноаниқ бўлса, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахсларнинг хавфсизлигига оид хавотирларни бартараф этувчи маълумотлар мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно;

ҳаво кемаси ноқонуний аралашув объектига айлангани маълум бўлса ёки тахмин қилинса;

д) фалокат босқичи ( DETRESFA ) қуйидаги ҳолларда эълон қилинади:

ташвиш босқичи эълон қилинганидан сўнг ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатишга қаратилган кейинги уринишлар ҳам натижа бермаса ҳамда бошқа тегишли манбаларга юборилган сўровлар ҳам натижа бермай, ҳаво кемаси авиация ҳалокатига учраган деб ҳисоблаш учун асослар мавжуд бўлса;

ҳаво кемасидаги ёқилғи захираси тугаган ёки унинг хавфсиз қўнишни амалга ошириши учун етарли эмаслиги тахмин қилинса;

ҳаво кемасининг техник ҳолати шунчалик ёмонлашганлиги ҳақида маълумот олинганки, мажбурий қўниш эҳтимоли мавжуд бўлса;

ҳаво кемаси мажбурий қўнишни амалга ошириш арафасида эканлиги ёки уни амалга оширгани ҳақида маълумот мавжуд бўлса ёхуд бунга асосли ишонч бўлса, ҳаво кемаси ва унинг бортидаги шахслар жиддий ҳамда бевосита хавф остида эмаслиги ёки уларга зудлик билан ёрдам кўрсатиш зарур эмаслигига асосли ишонч мавжуд бўлган ҳоллар бундан мустасно.

197. Қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига мавжуд маълумотларни қуйидаги тартибда хабар берилади:

а) тегишли у ёки бу авария босқичидан келиб чиқиб INCERFA , ALERFA ёки DETRESFA ;

б) хабар жўнатилиши мўлжалланган, қабул қилувчи;

д) авария ҳолатининг тавсифи;

э) парвоз режасидан олинган маълумотлар;

ф) охирги марта алоқада бўлган ҲҲХК органи, вақт ва фойдаланилган частота;

г) охирги маълум бўлган жойлашув ҳақидаги хабар;

ҳ) ҳаво кемасининг ранги ва фарқловчи белгилари;

и) ҳаво юки сифатида ташиладиган хавфли юклар;

ж) Хабарни юборган ҲҲХК органи томонидан амалга оширилган ҳаракатлар; ва

к) ҳолатга оид бошқа маълумотлар.

198. Агар қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига мазкур Қоидаларнинг 197-бандида назарда тутилган маълумотларнинг айрим қисми дастлабки хабарда мавжуд бўлмаса, ҲҲХК органи фалокат босқичини эълон қилишдан олдин ушбу маълумотларни сўраб олиши лозим.

Бунда фалокат ҳолатидаги ҳаво кемасининг жойлашуви тўғрисидаги маълумотларни Ҳаво кемасининг авариявий жойлашуви тўғрисидаги маълумотлар базаси ( LADR — Location of an Aircraft in Distress Repository ) орқали олиш мумкин. LADR дан фойдаланиш Глобал авиация авария ҳолатлари ва парвозлар хавфсизлиги тизими ( Global Aeronautical Distress and Safety System — GADSS ) бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.

199. Қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази мазкур Қоидаларнинг 196-бандида назарда тутилган хабарлардан ташқари, қуйидаги маълумотлар билан ҳам таъминланиши лозим:

а) ҳар қандай қўшимча фойдали маълумотлар, айниқса, авария ҳолати босқичининг ўзгариши тўғрисидаги маълумотлар билан;

б) авария ҳолати бекор қилинганлиги тўғрисидаги маълумотлар билан.

Бунда қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази томонидан бошланган қидирув ва қутқарув тадбирларини бекор қилиш тўғрисидаги қарорни қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказининг ўзи қабул қилади.

3-боб. Алоқа воситаларидан фойдаланиш

200. ҲҲХК органлари, зарур ҳолларда, авария ҳолатидаги ҳаво кемаси билан алоқа ўрнатиш ва уни сақлаб туриш, шунингдек ушбу ҳаво кемаси тўғрисидаги маълумотларни олиш мақсадида мавжуд барча алоқа воситаларидан фойдаланиши лозим.

4-боб. Авария ҳолатидаги ҳаво кемасининг парвоз йўналишини белгилаш

201. Ҳаво кемаси авария ҳолатида деб ҳисобланса, унинг эҳтимолий кейинги жойлашувини аниқлаш мақсадида парвоз йўналиши электрон харитада белгилаб борилиши ҳамда охирги маълум жойлашган нуқтасидан бошлаб максимал узоқлиги қайд этилиши ҳамда авария ҳолатидаги ҳаво кемасига яқин жойлашган бошқа ҳаво кемаларининг эҳтимолий кейинги жойлашуви ва максимал парвоз давомийлигини аниқлаш мақсадида уларнинг парвоз йўналишлари ҳам электрон харитада белгилаб борилиши лозим.

5-боб. Эксплуатантга маълумотларни узатиш

202. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази ҳаво кемасига нисбатан ноаниқлик босқичи ( INCERFA ) ёки ташвиш босқичи ( ALERFA ) эълон қилиниши тўғрисида қарор қабул қилса, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказини хабардор қилишдан олдин эксплуатантни хабардор қилиши лозим.

Ҳаво кемасига нисбатан фалокат босқичи ( DETRESFA ) эълон қилинган бўлса, қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш маркази мазкур Қоидаларнинг 196-бандига мувофиқ зудлик билан хабардор қилиниши лозим.

203. Ҳудудий диспетчерлик маркази ёки парвоз маълумотлари маркази томонидан қидирув ва қутқарувни мувофиқлаштириш марказига юборилган барча маълумотлар дарҳол эксплуатантга ҳам узатилиши лозим.

6-боб. Авария ҳолатидаги ҳаво кемаси яқинида парвоз қилаётган бошқа ҳаво кемаларига маълумот узатиш

204. ҲҲХК органи ҳаво кемаси авария ҳолатида эканлигини аниқлаган тақдирда, ушбу ҳаво кемаси яқинида эканлиги маълум бўлган бошқа ҳаво кемаларига авария ҳолатининг тавсифи тўғрисида тезроқ маълумот бериши лозим, бундан мазкур Қоидаларнинг 205-бандида назарда тутилган ҳоллар мустасно.

205. ҲҲХК органи ҳаво кемаси ноқонуний аралашув объекти эканлигини билса ёки шундай деб тахмин қилса, ҳаво кемасидан бундай ҳолатни тасдиқловчи хабар олинмаган ҳамда ушбу маълумотни узатиш вазиятни янада оғирлаштириши мумкинлиги учун асослар мавжуд бўлса, «ҳаво — ер» алоқа каналлари орқали узатиладиган ҲҲХК хабарларида авария ҳолатининг тавсифига оид ҳеч қандай маълумот берилмаслиги лозим.

V бўлим. ҲҲХК органларининг алоқага оид талаблари

1-боб. Авиация кўчувчи алоқа хизмати (икки томонлама ҳаво-ер алоқаси)

206. ҲҲХКни таъминлашда икки томонлама ҳаво-ер алоқаси радиотелефония ва/ёки маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа амалга оширилиши лозим.

Бунда Чикаго конвенциясининг талабларига асосан ҲҲХК органларини 121,5 MHz частотадаги авария канали билан таъминланиши ҳамда ушбу канални доимий тинглаб боришлари лозим.

207. Хусусиятларга асосланган RCP тавсифлари қўлланилганда, ҲҲХК органлари мазкур Қоидаларнинг 206-бандида белгиланган талабларга риоя этиш билан бир қаторда, ўрнатилган RCP тавсифларига мувофиқ ҲҲХКни таъминлаш имконини берадиган алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

208. ҲҲХКни таъминлашда икки томонлама «учувчи — диспетчер» радиотелефон алоқаси ёки маълумотлар узатиш линиясидан фойдаланилганда, барча икки томонлама «ҳаво — ер» алоқа каналлари ёзиб олиш қурилмалари билан таъминланган бўлиши лозим.

209. Мазкур Қоидаларнинг 208-бандига мувофиқ ёзиб олиниши талаб этиладиган барча алоқа ва ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолганлиги аниқлангунига қадар сақланиши лозим.

210. Парвоз маълумотлари хизматини кўрсатишда икки томонлама «ҳаво — ер» алоқа воситалари парвоз маълумотлари хизмати органи билан тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳамда парвоз маълумотлари ҳудудининг исталган қисмида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.

211. Икки томонлама алоқани амалга ошириш имконияти мавжуд бўлган тақдирда, парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган «ҳаво — ер» алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ҳамда шовқиндан холи икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.

212. Ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатишда икки томонлама «ҳаво — ер» алоқа воситалари ҳудудий диспетчерлик хизмати органи билан диспетчерлик ҳудудининг исталган қисмида парвоз қилаётган, тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама алоқани таъминлаши лозим.

213. Икки томонлама алоқани амалга ошириш имконияти мавжуд бўлган тақдирда, ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатиш учун мўлжалланган «ҳаво — ер» алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ҳамда шовқинсиз алоқани таъминлаши лозим.

214. Агар ҳудудий диспетчерлик хизматини кўрсатишда алоқа абонентлари томонидан ҳаво-ер алоқаси учун ЮЧ каналлари ёки умумий мақсадларда узоқ масофага мўлжалланган ҳаво-ер алоқаси учун ЖЮЧ каналлари қўлланилса, «учувчи — диспетчер» ўртасида тўғридан тўғри овозли алоқани таъминлаш учун барча чоралар кўрилиши лозим.

215. Яқинлашиш диспетчерлик хизматини кўрсатишда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи билан унинг бошқаруви остида бўлган, тегишли алоқа воситалари билан жиҳозланган ҳаво кемалари ўртасида икки томонлама «ҳаво — ер» алоқа воситалари тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ва шовқинсиз икки томонлама алоқани таъминлаши керак.

216. Агар яқинлашиш диспетчерлик хизмати органи алоҳида орган сифатида фаолият юритса, икки томонлама «ҳаво — ер» алоқаси, фақат шу орган фойдаланиши учун ажратилган алоқа каналлари орқали амалга оширилади.

217. Аэродром диспетчерлик хизматини кўрсатишда аэродром диспетчерлик хизмати органи билан тегишли аэродромдан камида 45 км (25 д.м.) масофанинг исталган нуқтасида парвоз қилаётган ҳаво кемалари ўртасида тўғридан тўғри, тезкор, узлуксиз ва шовқинсиз икки томонлама «ҳаво — ер» алоқаси таъминланиши лозим.

218. Мавжуд шароитлар тақозо этган тақдирда, манёвр майдонида ҲҲХКни таъминлаш мақсадида алоҳида алоқа каналлари ажратилиши лозим.

2-боб. Авиация кўчмас алоқа хизмати (икки томонлама «ер — ер» алоқаси)

219. ҲҲХКда «ер — ер» алоқаси тўғридан тўғри овозли алоқа ва/ёки маълумотлар узатиш линияси орқали алоқа амалга оширилиши лозим.

Бунда алоқа ўрнатилиши лозим бўлган муддатлар алоқа хизматларини ташкил этишда зарур алоқа каналлари турини аниқлаш мақсадида келтирилади. Бунда «зудлик билан» ибораси диспетчерлар ўртасида дарҳол алоқа ўрнатилиши зарурлигини, «15 сония» коммутация воситаларидан фойдаланиш мумкинлигини, «5 дақиқа» эса ретрансляция қўлланиладиган алоқа усулларидан фойдаланиш мумкинлигини англатади .

220. Парвоз маълумотлари маркази ўз жавобгарлиги доирасида хизмат кўрсатилишини таъминлайдиган қуйидаги ҲҲХК органлари билан алоқа воситалари орқали узлуксиз алоқани таъминлаши лозим:

а) ҳудудий диспетчерлик маркази билан, агар улар бир жойда жойлашган бўлса;

б) яқинлашиш диспетчерлик пунктлари билан;

д) аэродром диспетчерлик пунктлари билан.

221. Парвоз маълумотлари маркази билан мазкур Қоидаларнинг 220-бандида назарда тутилган алоқадан ташқари, ҳудудий диспетчерлик маркази ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатадиган қуйидаги органлар билан алоқани таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим:

а) яқинлашиш диспетчерлик пунктлари билан;

б) аэродром диспетчерлик пунктлари билан;

д) ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти билан.

222. Парвоз маълумотлари маркази ва ҳудудий диспетчерлик маркази билан мазкур Қоидаларнинг 220 ва 221-бандларида назарда тутилган алоқадан ташқари, яқинлашиш диспетчерлик пункти тегишли аэродром диспетчерлик пункт(лар)и ҳамда ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункт(лар)и билан алоқани таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

223. Парвоз маълумотлари маркази, ҳудудий диспетчерлик маркази ва яқинлашиш диспетчерлик пункти билан мазкур Қоидаларнинг 220 — 223-бандларида назарда тутилган алоқадан ташқари аэродром диспетчерлик пункти тегишли ҲҲХКга тааллуқли хабарларни тўплаш пункти билан алоқа қилиш учун керакли воситалар билан таъминланиши керак.

224. Парвоз маълумотлари маркази ва ҳудудий диспетчерлик маркази ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатилишини таъминлаш учун қуйидаги органлар билан алоқа воситалари орқали узлуксиз алоқани таъминлаши лозим:

а) тегишли ҳарбий органлар билан;

б) ушбу марказга хизмат кўрсатувчи метеорология хизмат таъминловчиси билан;

д) ушбу марказга хизмат кўрсатувчи авиацион электралоқа станцияси билан;

э) эксплуатантнинг тегишли муассасалари билан;

ф) қидирув ва қутқарув мувофиқлаштириш маркази ёки ва/ёки тегишли авария-қутқарув хизмати билан;

г) халқаро НОТАМ органи билан.

225. Яқинлашиш диспетчерлик пункти ва аэродром диспетчерлик пункти ўз жавобгарлик ҳудудида хизмат кўрсатилишини таъминлаш учун қуйидаги органлар билан алоқани таъминлашга мўлжалланган зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим:

а) тегишли ҳарбий органлар билан;

б) авария қутқарув хизмати билан;

д) ушбу органга хизмат кўрсатувчи метеорологик орган билан;

э) ушбу органга хизмат кўрсатувчи авиацион электралоқа станцияси билан;

ф) перрондаги фаолиятни ташкил этиш хизмати билан, агар у алоҳида ташкил этилган бўлса.

226. Тегишли жавобгарлик ҳудудида ҲҲХК органи билан тутиб олиш операцияларини бошқариш учун масъул ҳарбий органлар ўртасида мазкур Қоидаларнинг 224-банди «а» кичик банди ва 225-бандининг «а» кичик бандида назарда тутилган алоқа воситаларига қўшимча равишда, тезкор ва ишончли алоқани таъминлайдиган алоқа воситалари мавжуд бўлиши лозим.

227. Мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг «а» кичик банди ҳамда 225-бандининг «а» , «б» ва «д» кичик бандларида назарда тутилган алоқа воситалари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

а) тўғридан тўғри овозли алоқа мавжуд бўлганда ёки у маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланилганда — тўғридан тўғри овозли алоқа.

Бунда радиолокацион кузатув ёки ADS-B ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим;

б) ёзма қайд юритилиши талаб этилган ҳолларда — босма алоқа.

Бунда босма алоқа орқали узатиладиган хабарнинг етказилиш вақти 5 дақиқадан ошмаслиги лозим.

228. Алоқа билан таъминлашда 227-бандда назарда тутилмаган барча ҳолларда алоқа воситалари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

а) тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган ҳолларда — тўғридан тўғри овозли алоқа.

Бунда алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим;

б) ёзма қайд талаб этилган ҳолларда — босма алоқа.

Бунда бундай алоқа орқали узатиладиган хабарнинг етказилиш вақти 5 дақиқадан ошмаслиги лозим.

229. Автоматлаштирилган ҲҲХК тизимларига маълумотларни автоматик киритиш ва/ёки улардан маълумотларни автоматик чиқариб олиш талаб этилган барча ҳолларда, тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

230. Мазкур Қоидаларнинг 220 , 221 ва 224-бандларида назарда тутилган алоқа воситалари қўшимча визуал ёки овозли алоқа воситалари, шу жумладан ёпиқ телевизион тизим ёки алоҳида маълумотларни қайта ишлаш тизими билан тўлдирилиши лозим.

231. Доиравий алоқани таъминловчи тўғридан тўғри овозли алоқа воситалари мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг «а» , «б» ва «д» кичик бандларида назарда тутилган алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.

Доиравий алоқани таъминловчи ва одатда 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида алоқани ўрнатишни таъминловчи алоқа воситалари мазкур Қоидаларнинг 225-бандининг «э» кичик бандида назарда тутилган алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.

232. ҲҲХК органлари ҳамда мазкур Қоидаларнинг 224 ва 225-бандларида назарда тутилган бошқа органлар ўртасидаги тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқасининг барча воситалари тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

233. Мазкур Қоидаларнинг 229 ва 232-бандларида назарда тутилган ёзиб олинган маълумотлар ва хабарлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолган вақтга қадар сақланиши лозим.

234. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари барча қўшни парвоз маълумотлари марказлари ҳамда ҳудудий диспетчерлик марказлари билан алоқа ўрнатишни таъминлаш учун зарур алоқа воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

235. Алоқа воситалари барча ҳолларда хабарларни узоқ муддат сақлаш учун қулай шаклда узатишни ҳамда хабарларнинг белгиланган вақт ичида етказиб берилишини таъминлайдиган воситаларни ўз ичига олиши лозим.

236. Ўзаро қўшни парвоз маълумотлари марказларига хизмат кўрсатувчи ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги алоқа воситалари қўшимча равишда тўғридан тўғри овозли алоқа воситаларини ҳамда автоматик ёзиб олиш имкониятига эга маълумотлар узатиш алоқаси воситаларини ўз ичига олиши лозим.

Бунда радиолокацион кузатув, ADS-B ёки ADS-C ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим.

237. Белгиланган йўл чизиғидан четга чиқишда ҳаво кемасини тутиб олиш заруратининг олдини олиш ёки уни камайтириш мақсадида қўшни парвоз маълумотлари марказлари ёхуд ҳудудий диспетчерлик марказлари ўртасидаги алоқа воситалари, мазкур Қоидаларнинг 236-бандида назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно, тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган тўғридан тўғри овозли алоқани таъминлаши лозим.

Бунда ушбу алоқа воситалари тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

238. Алоқа ўрнатиш учун мазкур Қоидаларнинг 237-бандида назарда тутилган алоқа воситалари одатда 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида алоқа ўрнатилишини таъминлаши лозим.

239. Алоҳида вазиятлар юзага келган барча ҳолларда қўшни ҲҲХК органлари ўртасида алоқа ўрнатилиши лозим.

Бунда алоҳида вазиятлар ҳаводаги ҳаракатнинг зичлиги, ҳаво кемалари парвозларининг хусусияти ва (ёки) ҳаво ҳудудини ташкил этиш усули билан боғлиқ бўлиши ҳамда диспетчерлик ҳудудлари ва (ёки) диспетчерлик зоналари ўзаро қўшни бўлмаган ҳолларда ҳам юзага келиши мумкин.

240. Ҳаво кемаси учишидан олдин қўшни диспетчерлик ҳудудига кириш учун диспетчерлик рухсати берилиши талаб этилган ҳолларда, бир томондан, яқинлашиш диспетчерлик пункти ва (ёки) аэродром диспетчерлик пункти ҳамда иккинчи томондан, қўшни диспетчерлик ҳудудига хизмат кўрсатувчи ҳудудий диспетчерлик маркази ўртасида алоқа таъминланиши лозим.

241. Алоқа ўрнатиш учун мазкур Қоидаларнинг 239 ва 240-бандларида назарда тутилган алоқа воситалари тўғридан тўғри овозли алоқа ёки маълумотлар узатиш алоқаси билан биргаликда қўлланиладиган, автоматик ёзиб олиш имкониятига эга тўғридан тўғри овозли алоқа воситаларини ўз ичига олиши лозим.

Бунда радиолокацион кузатув, ADS-B ёки ADS-C ёрдамида бошқарувни узатиш мақсадида алоқа дарҳол ўрнатилиши, бошқа мақсадларда эса алоқа 15 сониядан кўп бўлмаган вақт ичида ўрнатилиши лозим.

242. Автоматлаштирилган ҲҲХК тизимлари ўртасида автоматик маълумот алмашиш талаб этилган барча ҳолларда тегишли автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

243. Мазкур Қоидаларнинг 242-бандида назарда тутилган ёзиб олинган маълумотлар ва ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар текширув ўтказиш билан боғлиқ бўлса, улар зарур бўлмай қолган вақтга қадар сақланиши лозим.

3-боб. Ердаги ҳаракатни бошқариш хизмати

244. Назорат қилинадиган аэродромларнинг манёвр майдонида транспорт воситалари ҳаракатини бошқарувчи диспетчерлик хизмати икки томонлама радиотелефония алоқаси воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

245. Агар мавжуд шароитлар буни тақозо этса, манёвр майдонида транспорт воситалари ҳаракатини бошқариш учун алоҳида алоқа каналлари ташкил этилиши лозим. Бундай алоқа каналларининг барчаси автоматик ёзиб олиш воситалари билан таъминланган бўлиши лозим.

246. Мазкур Қоидаларнинг 245-бандига мувофиқ ёзувлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим.

4-боб. Авиация радионавигация хизмати

247. ҲҲХКда фойдаланиладиган бирламчи ва иккиламчи радиолокация станциялари ҳамда бошқа кузатув тизимлари ( ADS-B , ADS-C ва бошқалар) орқали олинган кузатув маълумотлари авиация ҳодисалари ва авиация инцидентларини текшириш, қидирув ва қутқарув ишларини амалга ошириш, ҲҲХК ҳамда кузатув тизимлари фаолиятини баҳолаш, шунингдек ходимларни тайёрлаш мақсадида автоматик равишда ёзиб олиниши лозим.

248. Автоматик равишда ёзиб олинган маълумотлар камида 30 кун давомида сақланиши лозим. Агар ушбу ёзувлар авиация ҳодисалари ва авиация инцидентларини текшириш билан боғлиқ бўлса, улар бундан буён зарур бўлмай қолганлиги аниқлангунга қадар сақланиши лозим.

VI бўлим. ҲҲХК органларининг маълумотларига қўйиладиган талаблар

1-боб. Метеорологик маълумотлар

249. ҲҲХК органлари ўз вазифаларини бажариши учун кузатилаётган ва прогноз қилинаётган метеорологик шароитлар тўғрисидаги энг сўнгги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Мазкур маълумотлар ҲҲХК ходимлари томонидан қўшимча талқин этиш заруратини камайтирадиган шаклда ҳамда тегишли ҲҲХК органларининг эҳтиёжларига мос муддатларда тақдим этилиши лозим.

250. ҲҲХК органлари аэродром ҳудудида, айниқса, учиш ва қўнишга киришиш ҳудудларида кузатилаётган ҳамда ҳаво кемалари парвозлари учун хавф туғдириши мумкин бўлган метеорологик ҳодисаларнинг жойлашуви, вертикал кўлами, ҳаракат йўналиши ва тезлиги тўғрисидаги мавжуд батафсил маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

251. Атмосферанинг юқори қатламлари тўғрисидаги электрон ҳисоблаш машиналарида қайта ишланган рақамли маълумотлар автоматлаштирилган ҲҲХК тизимлари орқали фойдаланиш учун тақдим этилган ҳолларда, метеорология хизмат таъминловчиси ҳамда «Ўзаэронавигация маркази» ўртасида ушбу маълумотларнинг таркиби, формати ва узатиш тартиби келишиб олиниши лозим.

252. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши ҳамда кузатилаётган ёки прогноз қилинаётган метеорологик шароитларнинг сезиларли ёмонлашувига алоҳида эътибор қаратилиши лозим. Метеорологик маълумотлар ва прогнозлар тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди, диспетчерлик ҳудуди ҳамда зарур ҳолларда уларга туташ ҳудудларга тааллуқли бўлиши лозим.

Бунда метеорологик шароитларнинг айрим ўзгаришлари метеорологик элементларнинг ёмонлашуви сифатида баҳоланиши лозим (масалан, ҳаво ҳароратининг ошиши айрим турдаги ҳаво кемаларининг эксплуатация кўрсаткичларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин).

253. Парвоз маълумотлари марказлари ва ҳудудий диспетчерлик марказлари тегишли парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудуди доирасида белгиланган пунктлар учун баландлик ўлчагичининг шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан белгиланган вақт оралиғида таъминланган бўлиши лозим.

254. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари ўзлари хизмат кўрсатадиган ҳаво ҳудуди ва аэродромларга нисбатан метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Махсус метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозларига киритилган ўзгартиришлар зарур ҳолларда белгиланган мезонларга мувофиқ навбатдаги метеорологик маълумот ёки прогнозни кутмасдан яқинлашиш диспетчерлик хизмати органларига дарҳол тақдим этилиши лозим. Бир нечта датчиклардан фойдаланилганда, уларга уланган дисплейларда тегишли учиш-қўниш йўлаги ҳамда ҳар бир датчик хизмат кўрсатадиган учиш-қўниш йўлаги қисми аниқ кўрсатилиши лозим.

255. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари яқинлашиш диспетчерлик органи томонидан белгиланган пунктлар учун баландлик ўлчагичи шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

256. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида ер юзасидаги шамол тўғрисидаги маълумотларни акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.

257. УҚЙда кўриш узоқлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида қўниш ва учиш вақтида жорий РВР қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.

258. Пастки булут чегараси баландлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида пастки булут чегараси баландлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар аэродром диспетчерлик пункти ҳамда метеорология станциясидаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.

259. Яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, қўниш ва учиш вақтида, шунингдек айланиб қўниш ( circle-to-land ) манёврини бажаришда ҳаво кемаларига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шамол силжиши тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

260. Аэродром диспетчерлик пунктлари ўзлари хизмат кўрсатадиган аэродромларга нисбатан метеорологик хизмат кўрсатишни мувофиқлаштириш бўйича тузилган келишувларга мувофиқ метеорологик маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим. Махсус метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозларига киритилган ўзгартиришлар зарур ҳолларда белгиланган мезонларга мувофиқ навбатдаги метеорологик маълумот ёки прогнозни кутмасдан аэродром диспетчерлик пунктларига дарҳол тақдим этилиши лозим.

261. Аэродром диспетчерлик пунктлари тегишли аэродром учун баландлик ўлчагичи шкаласини ўрнатишга мўлжалланган жорий атмосфера босими тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

262. Аэродром диспетчерлик пунктлари ер юзасидаги шамол тўғрисидаги маълумотларни акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станцияси мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим. Бир нечта датчиклардан фойдаланилганда, уларга уланган дисплейларда тегишли учиш-қўниш йўлаги ҳамда ҳар бир датчик хизмат кўрсатадиган учиш-қўниш йўлаги қисми аниқ кўрсатилиши лозим.

263. УҚЙда кўриш узоқлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда аэродром диспетчерлик пунктлари УҚЙдаги кўриш узоқлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станцияси мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.

264. Пастки булут чегараси баландлиги асбоблар ёрдамида ўлчанадиган аэродромларда аэродром диспетчерлик пунктлари пастки булут чегараси баландлигининг жорий қийматини акс эттирувчи дисплейлар билан таъминланган бўлиши лозим. Ушбу дисплейлар, метеорология станциялари мавжуд бўлган ҳолларда, ундаги дисплейлар билан бир хил кузатув нуқталари ва бир хил датчикларга уланган бўлиши лозим.

265. Аэродром диспетчерлик пунктлари қўнишга киришишнинг якуний босқичида, учиш пайтида, айланиб қўниш ( circle-to-land ) манёврини бажаришда, шунингдек ҳаво кемасининг қўнгандан кейинги учиш-қўниш йўлаги бўйлаб ҳаракатланиши вақтида унга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шамол силжиши тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

266. Аэродром диспетчерлик пунктлари аэродром бўйича огоҳлантиришлар билан таъминланган бўлиши лозим.

267. Парвоз маълумотлари хизматини кўрсатиш учун зарур ҳолларда жорий метеорологик маълумотлар ҳамда об-ҳаво прогнозлари алоқа станцияларига тақдим этилиши лозим. Мазкур маълумотларнинг нусхаси тегишли парвоз маълумотлари марказига ёки ҳудудий диспетчерлик марказига ҳам тақдим этилиши лозим.

2-боб. Аэродромдаги шароитлар ва уларга оид воситаларнинг ишлаш ҳолати тўғрисидаги маълумот

268. Аэродром диспетчерлик пунктлари ва яқинлашиш диспетчерлик хизмати органлари эксплуатация нуқтайи назаридан ўзларининг жавобгарлик ҳудудидаги иш майдон, шу жумладан ундаги вақтинчалик хавф-хатарлар ҳамда улар билан боғлиқ аэродромлардаги ҳар қандай объектларнинг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотлар билан доимий равишда таъминланган бўлиши лозим.

3-боб. Навигация хизматларининг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумот

269. ҲҲХК органлари ўзларининг жавобгарлик ҳудудидаги учиш, парвоз қилиш, яқинлашиш ва қўниш учун зарур бўлган радионавигация хизматлари ҳамда визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати, шунингдек ер устидаги ҳаракатни таъминлаш учун зарур бўлган радионавигация хизматлари ҳамда визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати тўғрисидаги маълумотлар билан доимий равишда таъминланган бўлиши лозим.

270. Радионавигация хизматлари ва визуал воситаларнинг эксплуатацион ҳолати ҳамда улардаги ҳар қандай ўзгаришлар тўғрисидаги мазкур Қоидаларнинг 269-бандида назарда тутилган маълумотлар тегишли хизматлар ва воситалардан фойдаланилишига қараб, тегишли ҲҲХК органларига ўз вақтида тақдим этилиши лозим.

4-боб. Учувчисиз бошқарилмайдиган ҳаво шарлари тўғрисидаги маълумот

271. Учувчисиз бошқарилмайдиган ҳаво шарлари эксплуатантлари тегишли ҲҲХК органларига учувчисиз бошқарилмайдиган ҳаво шарлари парвозлари тўғрисидаги батафсил маълумотларни тақдим этиши лозим.

5-боб. Вулқон фаоллиги тўғрисидаги маълумот

272. ҲҲХК органлари, агар вулқон отилишидан олдинги фаоллик, вулқон отилиши ёки вулқон кули булути улар хизмат кўрсатаётган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвозларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, улар тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

273. Ҳудудий диспетчерлик марказлари ва парвоз маълумотлари марказлари тегишли орган томонидан чиқарилган вулқон кули бўйича консультатив маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

6-боб. Радиоактив моддалар булутлари ва заҳарли кимёвий моддалар тўғрисидаги маълумот

274. ҲҲХК органлари, агар атмосферага чиқарилган радиоактив моддалар ёки заҳарли кимёвий моддалар улар хизмат кўрсатаётган ҳаво ҳудудида амалга ошириладиган парвозларга таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, маҳаллий келишувларга мувофиқ ушбу ҳолат тўғрисидаги маълумотлар билан таъминланган бўлиши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 1-ИЛОВА

Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишларидан ташқари, навигация тавсифлари ва ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишларини белгилаш тамойиллари

1-боб. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишлари ва навигация тавсифларини белгилаш учун индекслар.

1. Белгиланган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари учун қўлланиладиган йўналиш ва навигация тавсифлари индекслари тизимининг мақсади йўналиш қисмлари ҳамда йўналиш ёки ҲҲХК ҳудудининг муайян қисми учун белгиланган талабларни ҳисобга олган ҳолда учувчилар ва ҲҲХК органлари учун қуйидаги имкониятларни яратишдан иборат:

а) географик координаталар ёки уни тавсифлашнинг бошқа усулларидан фойдаланмасдан исталган ҲҲХК йўналишини белгилаш;

б) зарур ҳолларда ҲҲХК йўналишини ҳаво ҳудудининг муайян вертикал тузилиши билан боғлаш;

д) йўналиш бўйлаб ёки ҲҲХК ҳудудининг муайян қисмида парвозни амалга оширишда риоя этилиши лозим бўлган навигация аниқлиги талабларини кўрсатиш;

э) йўналишдан асосан ёки фақат муайян турдаги ҳаво кемалари фойдаланиши учун мўлжалланганлигини кўрсатиш.

Бунда мазкур парвозни режалаштириш учун белгиланган навигация тавсифи ҲҲХК йўналиши индексининг ажралмас қисми ҳисобланмайди.

2. Мазкур илованинг 1-бандида назарда тутилган мақсадларга эришиш учун белгилаш тизими қуйидагиларни таъминлаши лозим:

а) ҳар қандай ҲҲХК йўналишини ўзига хос тарзда белгилаш имконини бериши;

б) такрорланишга йўл қўймаслиги;

д) ердаги ва бортдаги автоматлаштирилган тизимларда фойдаланиш учун мос бўлиши;

э) тезкор фойдаланиш қисқа бўлиши;

ф) тубдан ўзгартиришлар киритишни талаб этмасдан, келгусидаги талабларни қондириш учун етарли даражада кенгайтириш имконини таъминлаши.

3. Стандарт учиб келиш ва стандарт учиб кетиш йўналишлари бундан мустасно, назорат қилинадиган, консультатив ҳаво ҳудуди ҳамда назорат қилинмайдиган ҲҲХК йўналишлари шартли белгилар билан белгиланиши лозим.

2-боб. Индекснинг тузилиши

4. ҲҲХКнинг йўналиш индекси қуйидагилар билан тўлдирилган асосий индексдан иборат бўлиши лозим:

а) мазкур илованинг 8-бандида назарда тутилган битта олд қўшимча;

б) мазкур илованинг 9-бандида назарда тутилган битта қўшимча ҳарф.

5. Индексни тузиш учун зарур бўлган белгилар сони олтитадан ошмаслиги лозим.

6. Индексни тузиш учун зарур бўлган белгилар сони бешта белгидан ошмаслиги лозим.

7. Асосий индекс алифбонинг битта ҳарфи ва ундан кейин 1 дан 999 гача бўлган рақамдан иборат бўлиши лозим:

а) A, В, G, R — минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми бўлган ва зонавий навигация йўналишлари ҳисобланмайдиган йўналишлар учун;

б) L, M, N, Р — минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми бўлган зонавий навигация йўналишлари учун;

д) H, J, V, W — минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми ҳисобланмайдиган ва зонавий навигация йўналишлари ҳисобланмайдиган йўналишлар учун;

э) Q, T, Y, Z — минтақавий ҲҲХК йўналишлари тармоғининг бир қисми ҳисобланмайдиган зонавий навигация йўналишлари учун.

8. Зарур ҳолларда асосий индексга қуйидагиларга мувофиқ битта ҳарфли олд қўшимча (префикс) қўшилиши лозим:

а) K — вертолётлар фойдаланиши учун белгиланган паст баландликдан ўтувчи йўналишни белгилаш учун;

б) U — йўналиш ёки унинг бир қисми юқори ҳаво ҳудудида жойлашганлигини кўрсатиш учун;

д) S — тезлашиш, секинлашиш ва товушдан тез учиш босқичларида фақат товушдан тез учувчи ҳаво кемалари фойдаланиши мумкин бўлган йўналишни белгилаш учун.

9. Тегишли ҲҲХК йўналишининг асосий индексига мазкур йўналишда кўрсатиладиган хизмат турини ифодалаш учун қуйидагиларга мувофиқ қўшимча ҳарф қўшилиши мумкин:

а) F ҳарфи — йўналишда ёки унинг бир қисмида фақат консультатив хизмат кўрсатилишини билдириш учун;

б) G ҳарфи — йўналишда ёки унинг бир қисмида фақат парвоз маълумотлари хизмати кўрсатилишини билдириш учун.

Бунда ҳаво кемаси бортидаги индикатор ускунасининг имкониятлари чекланганлиги сабабли, индикаторда учувчига қўшимча бўлган F ёки G ҳарфлари акс этмаслиги мумкин ҳамда назорат қилинадиган ҲҲХК йўналиши, консультатив йўналиш ёки парвоз маълумотлари хизмати кўрсатиладиган ҲҲХК йўналиши сифатида белгиланган йўналиш ёки унинг бир қисми аэронавигация хариталарида ҳамда аэронавигация маълумотлари тўпламида кўрсатилади.

3-боб. Асосий индексларни белгилаш

10. ҲҲХК йўналишларининг асосий индекслари қуйидаги тамойилларга мувофиқ белгиланади:

а) асосий магистрал йўналиш у кесиб ўтадиган диспетчерлик ҳудудлари, давлатлар ёки минтақалардан қатъи назар бутун узунлиги бўйлаб бир хил индекс билан белгиланади.

Бунда ҲҲХК маълумотларини автоматлаштирилган тарзда қайта ишлаш ҳамда бортдаги навигация ҳисоблаш ускуналаридан фойдаланилганда муҳим аҳамиятга эга.

б) икки ёки ундан ортиқ магистрал йўналиш умумий қисмга эга бўлган ҳолларда, ҲҲХК фаолиятида қийинчиликлар юзага келадиган ҳолатлар бундан мустасно, ушбу қисм тегишли йўналишларнинг ҳар бирининг индекси билан белгиланади. Бундай ҳолатларда барча манфаатдор томонларнинг келишувига кўра фақат битта индекс белгиланади.

д) битта йўналишга берилган асосий индекс бошқа йўналишга берилмаслиги лозим.

э) мувофиқлаштириш мақсадида Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюроси индексларга бўлган талаблар тўғрисида хабардор қилиниши лозим.

4-боб. Алоқа олиб боришда индекслардан фойдаланиш

11. Босма алоқада индекс камида иккита ва кўпи билан олтита белги билан узатилиши лозим.

12. Овозли алоқада индекснинг асосий ҳарфи фонетик алифбога мувофиқ талаффуз қилинади. Мазкур илованинг 8-бандида назарда тутилган K , U ва S олд қўшимчалари қўлланилганда, улар қуйидагича талаффуз қилинади:

K: “KOPTER”

U: “APPER”

S: “SUPERSONIK”

Бунда « Kopter » сўзи « helikopter » сўзи каби бир хил талаффуз қилинади, « apper » ва « supersonik » сўзлари эса инглиз тили талабларига мувофиқ талаффуз қилинади.

13. Агар мазкур илованинг 9-бандида кўрсатилган F ёки G ҳарфлари ишлатилса, парвоз экипажи аъзосидан уларни овозли алоқада ишлатишлари талаб қилинмайди.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 2-ИЛОВА

Асосий нуқталарни ўрнатиш ва белгилаш тамойиллари

1-боб. Асосий нуқталарни ўрнатиш

1. Асосий нуқталар, ЖЮЧ ёки ундан юқори частоталарда ишлайдиган ерусти радионавигация воситалари ёхуд сунъий йўлдош радионавигация воситаларига таянган ҳолда белгиланиши лозим.

2. Ерусти ёки сунъий йўлдош радионавигация воситалари мавжуд бўлмаган тақдирда, асосий нуқталар автоном борт навигация воситалари ёрдамида ёки визуал мўлжаллар бўйича амалга ошириладиган парвозларда визуал кузатиш орқали аниқланиши мумкин бўлган жойларда белгиланиши лозим. Қўшни ҲҲХК органлари ёки тегишли ҲҲХК диспетчерлари ўртасидаги келишувга мувофиқ ҲҲХКни топшириш нуқталари сифатида белгиланиши мумкин.

2-боб. Радионавигация воситасининг жойлашуви асосида белгиланадиган асосий нуқталар учун индекслар

3. Радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқталарнинг кодланмаган номлари осон аниқланадиган ва кенг танилган географик жой номи асосида белгиланиши лозим.

4. Асосий нуқта номини танлашда қуйидаги талаблар ҳисобга олиниши лозим:

а) асосий нуқтанинг номи ҲҲХК мақсадларида фойдаланиладиган тилда учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан осон талаффуз қилинадиган бўлиши лозим. Географик жой номини давлат тилида талаффуз қилиш қийин бўлган тақдирда, унинг географик маъноси сақланган ҳолда мазкур номнинг қисқартирилган шакли ёки қисқартмаси танланиши мумкин (масалан, «Тамдибулак — Тамди»);

б) асосий нуқтанинг номи овозли алоқа орқали осон тушуниладиган, айни бир умумий ҳудуддаги бошқа асосий нуқталарнинг номларидан фарқланадиган ҳамда ҲҲХК органлари ва учувчилар ўртасидаги алоқада чалкашликка сабаб бўлмайдиган бўлиши лозим;

д) асосий нуқтанинг номи олтитадан кўп бўлмаган ҳарфдан иборат бўлиши ҳамда икки бўғиндан, зарур ҳолларда эса уч бўғиндан ошмаслиги лозим;

э) танланган ном асосий нуқта ва уни белгиловчи радионавигация воситаси учун бир хил бўлиши лозим.

5. Радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқталар учун кодланган индекс радионавигация воситасининг радиочақирув номига мувофиқ белгиланади ҳамда унинг тузилиши кодланмаган жой номи билан осон боғланишини таъминлаши лозим.

6. Кодланган индекслар тегишли радионавигация воситаси жойлашган нуқтадан 1100 км (600 денгиз мили) радиусдаги ҳудудда такрорланмаслиги лозим, мазкур бобда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно.

Бунда турли частота диапазонларида ишлайдиган иккита радионавигация воситаси бир жойда жойлашган бўлса, улар бир хил радиочақирув номига эга бўлади.

7. Кодланган индексларга бўлган эҳтиёжларни мувофиқлаштириш мақсадида Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюроси хабардор қилиниши лозим.

3-боб. Радионавигация воситаси жойлашуви асосида белгиланмайдиган асосий нуқталар индексларининг тузилиши

8. Агар асосий нуқтани радионавигация воситаси жойлашган жойдан бошқа жойда белгилаш талаб этилса ҳамда ундан ҲҲХК мақсадларида фойдаланилса, у бешта ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган алоҳида код номи билан белгиланиши лозим. Бундай код номи бир вақтнинг ўзида асосий нуқтанинг номи ва кодланган индекси сифатида қўлланилади.

Бунда ПБН асосида стандарт учиб келиш, стандарт учиб кетиш ҳамда ускуналар бўйича қўнишга яқинлашиш схемаларини белгилашда ҳарф-рақамли код номларидан Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш бўйича қўлланмасига мувофиқ фойдаланилиши лозим.

9. Индекс-код номи учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан ҲҲХК мақсадларида фойдаланиладиган тилда осон талаффуз қилинадиган тарзда танланиши лозим (масалан, « DIBAD », « ODIVA »).

10. Индекс-код номи овозли алоқада осон англашиладиган ҳамда айни бир умумий ҳудуддаги бошқа асосий нуқталарнинг номларидан аниқ фарқланадиган бўлиши лозим.

11. Асосий нуқтага берилган алоҳида беш ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган индекс-код номи бошқа ҳеч бир асосий нуқтага берилмаслиги лозим. Асосий нуқтанинг жойлашуви ўзгартирилган тақдирда, унга янги индекс-код номи берилиши лозим. Махсус ажратилган индекс-код номини бошқа жой учун қайта қўллаш зарур бўлган ҳолларда, мазкур индекс-код номи камида олти ой давомида қўлланилмаслиги лозим.

12. Алоҳида беш ҳарфдан иборат бўлиши, қулай талаффуз қилинадиган индекс-код номларига бўлган эҳтиёжларни мувофиқлаштириш учун Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг EUR/NAT минтақавий бюроси хабардор қилиниши лозим.

13. Доимий йўналиш тизими ўрнатилмаган ёки эксплуатацион сабабларга кўра ҳаво кемаларининг ҳаракатланиш йўналишлари ўзгариб турадиган ҳудудларда асосий нуқталар Бутунжаҳон геодезик координаталар тизими — 1984 ( WGS -84) географик координаталарига мувофиқ аниқланиши ва узатилиши лозим.

Бунда доимий равишда белгиланган асосий нуқталар чиқиш ва (ёки) кириш нуқталари сифатида хизмат қиладиган ҳамда мазкур илованинг 2 ёки 3-бобларига мувофиқ белгиланадиган ҳоллар бундан мустасно.

4-боб. Алоқани олиб боришда индекслардан фойдаланиш

14. Овозли алоқада асосий нуқтага ишора қилиш учун мазкур илованинг 2 ёки 3-бобларига мувофиқ танланган ном қўлланилади. Агар мазкур илованинг 3-бобига мувофиқ радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланган асосий нуқта учун танланган кодланмаган ном қўлланилмаса, унинг ўрнига фонетик алифбога мувофиқ талаффуз қилинадиган кодланган индекс қўлланилиши лозим.

15. Босма ва кодланган алоқада асосий нуқтага ишора қилиш учун фақат кодланган индекс ёки танланган код номидан фойдаланилиши лозим.

5-боб. Хабарларни узатишда фойдаланиладиган асосий нуқталар

16. ҲҲХК органлари томонидан ҳаво кемаси парвозининг бориши тўғрисидаги маълумотларни олиш мақсадида алоҳида асосий нуқталар хабарларни узатиш пунктлари сифатида белгиланиши мумкин.

17. Асосий нуқталарни белгилашда қуйидаги омиллар ҳисобга олиниши лозим:

а) кўрсатиладиган ҲҲХК тури;

б) ҳаводаги ҳаракатнинг интенсивлиги;

д) ҳаво кемасининг жорий парвоз режасига риоя этиш аниқлиги;

э) ҳаво кемаларининг тезлиги;

ф) қўлланилаётган эшелонлаш минимумлари;

г) ҳаво ҳудудининг тузилиши;

ҳ) хизмат кўрсатишда қўлланиладиган усуллари;

и) парвознинг асосий босқичларининг бошланиши ёки тугаши (кўтарилиш, пасайиш, йўналишни ўзгартириш ва бошқалар);

ж) бошқарувни топшириш тартиби;

к) парвозлар хавфсизлиги ҳамда қидирув-қутқарув билан боғлиқ жиҳатлар;

л) экипажга тушадиган юклама ҳамда икки томонлама «ҳаво — ер» алоқа каналларига тушадиган юклама.

18. Хабарларни узатиш пунктлари мажбурий хабарларни узатиш пунктлари ёки сўров бўйича хабарларни узатиш пунктлари сифатида белгиланади.

19. Мажбурий хабарларни узатиш пунктларини белгилашда қуйидаги тамойилларга амал қилиниши лозим:

а) мажбурий хабарларни узатиш пунктлари экипаж, диспетчер ҳамда «ҳаво — ер» алоқасига тушадиган иш юкламасини камайтириш зарурати ҳисобга олинган ҳолда ҲҲХК органларини ҳаво кемаси парвозининг бориши тўғрисидаги мунтазам маълумот билан таъминлаш учун зарур бўлган энг кам миқдорда белгиланиши;

б) радионавигация воситасининг муайян нуқтада мавжудлиги ўз-ўзидан ушбу нуқтани мажбурий хабарларни узатиш пункти сифатида белгилаш учун етарли асос ҳисобланмаслиги;

д) мажбурий хабарларни узатиш пунктлари парвоз маълумотлари ҳудуди ёки диспетчерлик ҳудудлари чегараларида белгиланиши шарт эмаслиги.

20. Сўров бўйича хабарларни узатиш пунктлари, мавжуд шароитлар буни тақозо этган тақдирда, ҲҲХК органларининг қўшимча жойлашув тўғрисидаги хабарларга бўлган эҳтиёжини ҳисобга олган ҳолда белгиланиши мумкин.

21. Мажбурий ва сўров бўйича хабарларни узатиш пунктларининг вазифалари жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларга бўлган эҳтиёжни ҳаводаги ҳаракатга самарали хизмат кўрсатиш учун зарур бўлган энг кам даражагача камайтириш мақсадида вақти-вақти билан қайта кўриб чиқилиши лозим.

22. Мажбурий хабарларни узатиш пунктларидан ўтишда жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни тақдим этиш барча шароитларда ва барча парвозлар учун мажбурий ҳисобланмайди. Ушбу тамойилни қўллашда қуйидагиларга алоҳида эътибор қаратилиши лозим:

а) паст тезлик ва паст баландликда парвоз қилувчи ҳаво кемаларидан жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни мунтазам тақдим этиш талаб этилиши мумкин, бироқ юқори тезлик ва юқори баландликда парвоз қилувчи ҳаво кемаларидан ҳар бир хабарларни узатиш пунктидан ўтишда бундай хабарларни тақдим этиш талаб этилмаслиги;

б) диспетчерлик ҳудуди орқали транзит парвозни амалга оширувчи ҳаво кемаларидан жорий жойлашув тўғрисидаги хабарларни тақдим этиш учиб келаётган ва учиб кетаётган ҳаво кемалари учун белгиланган частотада амалга оширилмаслиги.

23. Хабарларни узатиш пунктларини мазкур бобда белгиланган тамойиллар асосида ташкил этиш имкони бўлмаган ҳудудларда меридианлар ва географик кенглик параллелларининг бутун даражаларда ифодаланган қийматларига асосланган хабарларни узатиш тизими жорий этилиши мумкин.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 3-ИЛОВА

Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемаларни белгилаш тамойиллари

1-боб. Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар учун индекслар

1. Стандарт учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ва уларга оид схемалар учун индекслар тизими қуйидаги вазифаларни таъминлаши лозим:

а) ҳар бир йўналишни содда ва аниқ белгилаш имконини бериши;

б) қуйидагилар ўртасида аниқ фарқланишни таъминлаши:

учиб кетиш ва учиб келиш йўналишлари ўртасида;

учиб кетиш ёки учиб келиш йўналишлари ва бошқа ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари ўртасида;

ерусти радионавигация воситалари ёки бортдаги автоном навигация воситалари бўйича навигацияни талаб этувчи йўналишлар ҳамда ерусти визуал мўлжаллари бўйича навигацияни талаб этувчи йўналишлар ўртасида;

д) ҲҲХК органларида ва ҳаво кемаси бортида фойдаланиладиган маълумотларни қайта ишлаш ҳамда акс эттириш ускуналарига қўйиладиган талабларга жавоб бериши;

э) тезкор фойдаланишда имкон қадар қисқа бўлиши;

ф) такрорланишга йўл қўймаслиги;

г) тубдан ўзгартиришлар киритишни талаб этмасдан келгусидаги эҳтиёжларни қондириш учун етарли имкониятларни таъминлаши.

2. Ҳар бир йўналиш кодланмаган индекс ва унга мос келувчи кодланган индекс билан белгиланиши лозим.

3. Овозли алоқада индекслар стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишларини ифодалаш учун осон тушуниладиган ҳамда учувчилар ва ҲҲХК ходимлари томонидан осон талаффуз қилинадиган бўлиши лозим.

2-боб. Индексларнинг тузилиши

4. Стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишининг кодланмаган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:

а) асосий кўрсаткич;

б) ҳолат кўрсаткичи;

д) йўналиш кўрсаткичи

э) «учиб кетиш» ёки «учиб келиш» сўзи;

ф) ушбу йўналиш визуал парвоз қоидалари (ВПҚ) бўйича бажариладиган парвозлар учун белгиланган бўлса, «визуал» сўзи.

5. Стандарт учиб кетиш йўналиши тугайдиган ёки стандарт учиб келиш йўналиши бошланадиган асосий нуқтанинг номи ёки кодланган номи асосий кўрсаткич ҳисобланади.

6. Ҳолат кўрсаткичи 1 дан 9 гача бўлган битта рақамдан иборат бўлиши лозим.

7. Йўналиш кўрсаткичи алифбонинг битта ҳарфидан иборат бўлиши лозим. Бунда « I » ва « O » ҳарфларидан фойдаланилмайди.

8. Стандарт учиб кетиш ёки стандарт учиб келиш йўналишининг (ускуналар бўйича ёки визуал) кодланган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:

а) мазкур илованинг 4-банди «а» кичик бандида келтирилган асосий нуқтанинг кодланган индекси ёки кодланган номи;

б) мазкур илованинг 4-бандининг «б» кичик бандида назарда тутилган ҳолат кўрсаткичи;

д) мазкур илованинг 4-бандининг «д» кичик бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи.

Бунда ҳаво кемаси бортидаги индикатор ускунасининг имкониятлари чекланганлиги сабабли, агар асосий нуқта бешта ҳарфдан иборат кодланган ном билан белгиланган бўлса, асосий кўрсаткични қисқартириш талаб этилиши мумкин. Асосий кўрсаткични қисқартириш усули эксплуатант томонидан белгиланади.

3-боб. Индексларни тайинлаш

9. Ҳар бир йўналишга алоҳида индекс тайинланиши лозим.

10. Битта асосий нуқтага туташган икки ёки ундан ортиқ йўналишни ўзаро фарқлаш мақсадида (улар учун битта асосий кўрсаткич белгиланадиган ҳолларда) ҳар бир йўналишга мазкур илованинг 7-бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи тайинланиши лозим.

4-боб. Ҳолат кўрсаткичини тайинлаш

11. Ҳар бир йўналишга амалдаги йўналишни белгилаш учун ҳолат кўрсаткичи тайинланиши лозим.

12. Биринчи ҳолат кўрсаткичи сифатида «1» тайинланиши лозим.

13. Йўналишга ўзгартириш киритилганда унга навбатдаги тартиб рақамидан иборат янги ҳолат кўрсаткичи берилиши лозим. «9» рақамидан кейин ҳолат кўрсаткичи яна «1» рақамидан бошланади.

5-боб. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемаларининг индекс тузилиши

14. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемасининг кодланмаган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:

а) ILS белгиси;

б) асосий кўрсаткичи;

д) ҳолат кўрсаткичи;

э) йўналиш кўрсаткичи;

ф) «қўнишга яқинлашиш» сўзи;

г) УҚЙ учун ишлаб чиқилган схема кўрсаткичи.

15. Қўнишга киришиш схемаси бошланадиган асосий нуқтанинг номи ёки кодланган номи асосий кўрсаткич ҳисобланади.

16. Ҳолат кўрсаткичи 1 дан 9 гача бўлган битта рақамдан иборат бўлиши лозим.

17. Йўналиш кўрсаткичи алифбонинг битта ҳарфидан иборат бўлиши лозим. Бунда «И» ва «О» ҳарфларидан фойдаланилмайди.

18. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемасининг кодланган индекси қуйидагилардан иборат бўлиши лозим:

а) ILS белгиси;

б) мазкур илованинг 17-банди «б» кичик бандида назарда тутилган асосий нуқтанинг кодланган индекси ёки кодланган номи;

д) мазкур илованинг 17-банди «д» кичик бандида назарда тутилган ҳолат кўрсаткичи;

э) мазкур илованинг 17-банди «э» кичик бандида назарда тутилган йўналиш кўрсаткичи;

ф) мазкур илованинг 17-бандининг «г» кичик бандида назарда тутилган УҚЙ кўрсаткичи.

19. ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемалари учун индексларни тайинлаш талабларига мувофиқ амалга оширилади. Бир хил йўл чизиқларига эга, бироқ турли парвоз профилларини назарда тутувчи схемаларга алоҳида йўналиш кўрсаткичлари тайинланиши лозим.

20. Аэропортда қўлланиладиган барча қўнишга киришиш схемаларига, барча ҳарфли йўналиш кўрсаткичлари фойдаланиб бўлингунга қадар, ILS ёки ҳудудий навигация ёрдамида қўнишга киришиш схемалари учун алоҳида ҳарфли йўналиш кўрсаткичлари тайинланиши лозим. Шундан кейин ҳарфли йўналиш кўрсаткичи қайта қўлланилиши мумкин. Битта ILS воситаси хизмат кўрсатадиган иккита йўналиш учун битта йўналиш кўрсаткичидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

21. Қўнишга киришиш схемаларига ҳолат кўрсаткичини тайинлаш мазкур илованинг 4-боби талабларига мувофиқ амалга оширилади.

22. Кодланмаган ва кодланган индексларга қуйидаги намуналар:

а) кодланмаган индексга: ILS EKLER ONE ALPHA APPROACH RUNWAY ONE EIGHT ;

б) кодланган индексга: ILS EKLER 1 А 18.

Бунда мазкур индекс EKLER асосий нуқтасидан бошланувчи ILS ёрдамида учиш-қўниш йўлагининг 18 йўналиши бўйича қўнишга яқинлашиш схемасини билдиради. EKLER радионавигация воситаси жойлашган жойга асосланмаган асосий нуқта бўлганлиги сабабли, унга мазкур илованинг 2-бобига мувофиқ беш ҳарфдан иборат код номи берилган. « ONE » ҳолат кўрсаткичи (кодланган индексда — «1») мазкур схеманинг амалдаги таҳрир рақамини билдиради. « ALPHA » йўналиш кўрсаткичи эса EKLER асосий нуқтасига бириктирилган йўналишлардан бирини ифодалайди.

6-боб. Алоқани олиб боришда индекслардан фойдаланиш

23. Овозли алоқада фақат кодланмаган индекс қўлланилади.

Бунда йўналишларни белгилашда мазкур илованинг 4-бандининг «э» ва «ф» кичик бандларида назарда тутилган «учиб кетиш», «учиб келиш» ва «визуал» деган сўзлар кодланмаган индекснинг мажбурий таркибий қисми ҳисобланади.

24. Босма ёки кодланган алоқада фақат кодланган индекс қўлланилади.

7-боб. ҲҲХК ходимларига йўналишлар ва схемалар тўғрисидаги маълумотларни тақдим этиш

25. Ҳаво кемаларига йўналишлар ёки схемалар бўйича диспетчерлик рухсатлари бериладиган иш жойларида, шунингдек ҲҲХК билан боғлиқ бошқа вазифаларни бажарувчи ходимларнинг иш жойларида ҳар бир стандарт учиб кетиш ва (ёки) учиб келиш йўналиши ҳамда ҳар бир қўнишга киришиш схемаси, шу жумладан уларнинг кодланмаган ва кодланган индекслари тўғрисидаги батафсил маълумотлар мавжуд бўлиши лозим.

26. Барча ҳолларда йўналишлар ва схемаларнинг график тасвири ҳам таъминланиши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 4-ИЛОВА

ҲҲХК бўйича ҳаво ҳудудининг тоифалари — хизмат кўрсатиш ҳамда парвозларга қўйиладиган талаблар

Тоифа Парвоз тури Эшелонлаштириш Хизмат кўрсатиш Тезликнинг чекланиши Радиоалоқага бўлган талаблар ҲҲБ органи рухсатининг зарурлиги А Фақат УПҚ Барча ҲК ҲҲБ Қўлланилмайди Доимий икки томонлама алоқа Ҳа В УПҚ бўйича Барча ҲК ҲҲБ Қўлланилмайди Доимий икки томонлама алоқа Ҳа ВПҚ бўйича Барча ҲК ҲҲБ Қўлланилмайди Доимий икки томонлама алоқа Ҳа С УПҚ бўйича УПҚ — УПҚ га нисбатан УПҚ — ВПҚ га нисбатан ҲҲБ Қўлланилмайди Доимий икки томонлама алоқа Ҳа ВПҚ бўйича ВПҚ — УПҚ га нисбатан 1) ҲҲБ учун УПҚга нисбатан эшелонлаш; 2) ВПҚ/ВПҚ ҳаракат тўғрисидаги маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш). Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Ҳа Д УПҚ бўйича УПҚ — УПҚ га нисбатан ҲҲБ, ВПҚ бўйича парвозлар ҳақида маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш) Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Ҳа ВПҚ бўйича Ишлаб чиқарилмайди УПҚ / ВПҚ ва ҲҲБ / ВПҚ бўйича парвозлар ҳақида маълумот (тавсия сўрови бўйича тўқнашувнинг олдини олиш) Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Ҳа Э УПҚ бўйича УПҚ — УПҚ га нисбатан ҲҲБ ва ВПҚ бўйича парвозлар тўғрисидаги маълумот Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Ҳа ВПҚ бўйича Ишлаб чиқарилмайди Ҳаракат тўғрисидаги маълумот Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Йўқ Йўқ Ф УПҚ бўйича УПҚ — УПҚ га нисбатан Ҳаводаги ҳаракатга консультатив хизмат кўрсатиш, парвоз маълумотлари хизмати Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Йўқ ВПҚ бўйича Ишлаб чиқарилмайди Парвоз маълумотлари хизмати Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Йўқ Йўқ Г УПҚ бўйича Ишлаб чиқарилмайди Парвоз маълумотлари хизмати Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Доимий икки томонлама алоқа Йўқ ВПҚ бўйича Ишлаб чиқарилмайди Парвоз маълумотлари хизмати Ускуналар тезлиги — ўрта денгиз сатҳидан 3050 м (10 000 фут) баландликдан пастда 250 узел Йўқ Йўқ Изоҳ 1 (*): Агар ўтишнинг абсолют баландлиги 3050 м (10 000 фут) ўрта денгиз сатҳидан паст бўлса, 10 000 фут ўрнига 100-парвоз эшелони қўлланилади. Изоҳ 2 (*):Уск. тез. — ускуна тезлиги

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 5-ИЛОВА

Чарчоқни бошқариш бўйича меъёрий қоидалар

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги Ўзбекистон Республикасида белгиланган тартиб-таомиллар, иш вақти ҳамда дам олиш вақтининг меъёрлари, шунингдек ўткир ва кумулятив чарчоқ ҳамда бажарилаётган ишларнинг хусусияти ҳисобга олинишини таъминлаган ҳолда режадан ташқари сменаларни (захира ёки талаб бўйича) тайинлаш устидан назоратни амалга оширади.

2-боб. Хизмат таъминловчисининг вазифалари

2. Иш сменаларининг давомийлиги, уларнинг алмашиш тартиби, овқатланиш учун ажратиладиган вақт ҳамда дам олиш кунларини бериш тартиби ташкилот раҳбарияти томонидан тегишли касаба уюшмаси қўмитаси билан келишилган ва тасдиқланган смена жадвалига мувофиқ белгиланади.

3. Ходимни кетма-кет икки сменага жалб этиш тақиқланади. Ходимлар смена жадвали билан у кучга киришидан камида ўн кун олдин имзо қўйдирилган ҳолда таништирилиши лозим.

4. Иш жадвали узоқ давом этадиган сменалар ҳамда етарли дам олиш таъминланмаганлиги натижасида юзага келадиган кумулятив чарчоқ оқибатлари ҳисобга олинган ҳолда тузилиши лозим. Иш ва уйқунинг белгиланган алмашинувини сезиларли даражада бузадиган иш жадвалларини тузишга йўл қўйилмайди.

5. Сменали иш жадваллари камида бир ойлик муддат учун тузилиши лозим.

6. Минимал дам олиш вақти ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) мутахассисининг етарли даражада уйқу олишини таъминлайдиган, шунингдек унинг бошқа физиологик эҳтиёжлари ҳамда қатнов билан боғлиқ омилларни ҳисобга оладиган даражада белгиланиши лозим.

7. Минимал дам олиш вақти ҲҲХК мутахассисининг етарли даражада уйқу олишини таъминлаш ҳамда унинг бошқа физиологик эҳтиёжлари ва қатнов билан боғлиқ омилларни ҳисобга олган ҳолда белгиланиши лозим.

8. ҲҲХК мутахассисининг чарчаганлиги парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши аниқланса ёки бунга асосли сабаб мавжуд бўлса, аэронавигация хизматини кўрсатувчи уни парвозлар хавфсизлиги билан боғлиқ вазифаларни бажаришга жалб этмаслиги лозим.

9. Норматив чекловларга риоя этилганлигини тасдиқлаш ҳамда аэронавигация хизматлари кўрсатилиши устидан давлат назоратини амалга оширувчи мансабдор шахслар ва аэронавигация хизмати таъминловчисининг ваколатли ходимлари томонидан ўтказиладиган текширувларни осонлаштириш мақсадида иш сменалари ва дам олиш вақтига оид қайдлар камида 36 ой давомида сақланиши лозим.

3-боб. ҲҲХК мутахассисларининг жавобгарликлари

10. ҲҲХК мутахассислари ўзларининг чарчаганлигини ёки хизмат вазифаларини бажаришга яроқсиз даражада ўзларини ёмон ҳис қилаётганлигини англаган тақдирда, парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган вазифаларни бажармасликлари лозим.

11. ҲҲХК мутахассислари дам олиш ва овқатланиш учун яратилган шароитлар ҳамда мавжуд имкониятлардан оқилона фойдаланишлари лозим. Улар дам олиш вақтини тўлиқ тикланишни таъминлайдиган тарзда режалаштиришлари лозим.

4-боб. Хизмат вақтини белгилаш

12. Хизмат вақтига қўйиладиган талаблар қуйидагилардан иборат:

а) хизмат вақтининг давомийлиги 12 соатдан ошмаслиги;

б) хизмат вақтининг умумий давомийлиги бир ойда 200 соатдан ошмаслиги;

д) бир хизмат даври тугаган пайтдан кейинги хизмат даври бошлангунига қадар камида 12 соат дам олиш вақти таъминланиши;

э) кетма-кет 6 кундан ортиқ ишлашга йўл қўйилмаслиги;

ф) смена жадвалида кетма-кет ишланадиган кунларнинг энг кўп сони назарда тутилган тақдирда, бундай давр тугаган пайтдан навбатдаги шундай давр бошлангунига қадар камида 60 соат дам олиш вақти таъминланиши;

13. Иш сменасига қўйиладиган талаблар қуйидагилардан иборат:

а) иш сменаси давомида ҲҲХКни бевосита амалга ошириш вақти узлуксиз 2 соатдан ошмаслиги;

б) дам олиш (танаффус) вақтининг умумий давомийлиги камида 30 дақиқани ташкил этиши;

д) тунги смена маҳаллий вақт билан соат 22:00 да бошланиб, соат 06:00 да тугайдиган иш вақтини ўз ичига олиши;

э) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган иш сменасининг давомийлиги 10 соатдан ошмаслиги;

ф) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган кетма-кет учта иш сменасидан ортиғини тайинлашга йўл қўйилмаслиги;

г) тўлиқ ёки қисман тунги вақтга тўғри келадиган иш сменаси тугаган пайтдан кейинги иш сменаси бошлангунига қадар камида 36 соат дам олиш вақти таъминланиши лозим.

14. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Ўзаэронавигация маркази» МЧЖ (бундан буён матнда «Ўзаэронавигация маркази» деб юритилади) ҲҲХК диспетчерларининг узоқ вақт давомида уйғоқ қолишининг олдини олиш имконини берувчи режадан ташқари навбатчиликни (захира ёки талаб бўйича) тақсимлаш тартибини ишлаб чиқиши лозим.

15. Ишлаб чиқариш эҳтиёжидан келиб чиқиб, ҲҲХК мутахассислари ҲҲХК бўлими раҳбари томонидан режадан ташқари (қўшимча) навбатчиликка (кундузги ва тунги смена), шу жумладан байрам кунларидаги ишларга жалб этилиши мумкин.

16. Иш сменаларини узлуксиз таъминлаш мақсадида ҲҲХК хизмати ходимларидан иборат захира навбатчилик тизими ташкил этилади.

17. Режадан ташқари (захира) навбатчиликка жалб этиш сони бир ойда уч мартадан ошмаслиги лозим.

18. ҲХК мутахассиси иш жойига келмаган тақдирда, режадан ташқари (захира) навбатчиликнинг максимал давомийлиги 36 соатдан ошмаслиги лозим.

19. Ходимларни захира навбатчилигига жалб этиш иш вақти ҳамда дам олиш вақтини режалаштириш босқичида (смена жадвалини тузишда), ҲҲХК ходимлари сони рухсат этилган энг кам миқдорда бўлиши кутилаётган навбатчилик сменалари учун амалга оширилади.

20. ҲҲХК диспетчерларини алмаштириш учун захира сифатида битта ҲҲХК мутахассиси ажратилади. Зарурат туғилганда (дам олиш ва байрам кунларида) навбатчи смена ходимларини (парвозлар раҳбари ёки катта диспетчерни) захирага жалб этишга йўл қўйилади.

Бунда парвозлар раҳбари ёки катта диспетчер вазифаларини мустақил бажаришга рухсатномага эга бўлган битта ҲҲХК мутахассиси ажратилиши лозим.

21. Захира навбатчилиги ойлик смена жадвалида (кундузги ва тунги сменалар бўйича) режалаштирилади ҳамда акс эттирилади.

22. ҲҲХК мутахассислари режадан ташқари навбатчиликка ушбу навбатчилик бошланишидан камида 12 соат олдин ва тугаганидан кейин камида 12 соат дам олиш вақти таъминланишини ҳисобга олган ҳолда тайинланади. Кетма-кет тунги сменалар ўртасидаги дам олиш вақти камида 24 соатни ташкил этиши лозим.

23. Қуйидаги шахсларга захира навбатчилиги хизмат мажбуриятлари юклатилмайди:

а) ижтимоий ёки меҳнат таътилида бўлган ҲҲХК мутахассисларига;

б) малака ошириш курсларида, вақтинча меҳнатга қобилиятсизлик даврида ёки хизмат сафарида бўлган ҲҲХК мутахассисларига;

д) ҳаракат хизмати диспетчери гувоҳномаси эгаларига қўйиладиган талабларга жавоб бермайдиган ҲҲХК мутахассисларига;

э) раҳбарлик ва бошқарув таркибига кирувчи шахсларга.

24. Захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси захира навбатчилиги даврининг бошидан охиригача исталган вақтда навбатчиликни бажаришга тайёр бўлиши лозим.

25. Агар захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси хизмат вазифаларини бажаришга объектив сабабларга кўра тайёр бўлмай қолса (касаллик ва бошқалар), бу ҳақда ҲҲХК хизмати раҳбарини дарҳол хабардор қилиши лозим.

26. ҲҲХК мутахассиси объектив сабабларга кўра (соғлиғининг ёмонлашиши ва бошқа ҳолатлар) хизмат вазифаларини бажаришга қодир бўлмаган, шунингдек ҳаводаги ҳаракат жадаллиги кутилмаганда ортган ёки диспетчерлик пунктларидаги иш юкламаси ошган тақдирда захира навбатчилигига тайинланган ҲҲХК мутахассиси навбатчиликни бажаришга жалб этилади.

27. ҲҲХК мутахассиси захира навбатчилигидан хизмат вазифаларини бажаришга жалб этилгандан сўнг қуйидаги тайёргарлик тадбирларини бажариши лозим:

а) сменадан олдинги мажбурий тиббий кўрикдан ўтиши;

б) иш жойида брифингдан ўтиши;

д) зарур ҳолларда ҲҲХКни ташкил этиш ва (ёки) кўрсатишга оид оператив маълумотларни аниқлаштириши.

28. Мазкур Қоидаларнинг 85-бандининг «д» ва «э» кичик бандларида назарда тутилган талаблардан четга чиқишга рухсат берувчи тартиб қуйидагиларни назарда тутиши лозим:

а) четлашиш заруриятини асослаш;

б) четлашиш даражаси;

д) четлашишнинг кучга кириш санаси ва вақти;

э) четлашишни асослаш учун салбий оқибатларни камайтириш бўйича чора-тадбирлар тавсифланган парвозлар хавфсизлиги таҳлили.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 6-ИЛОВА

Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизимига қўйиладиган талаблар

1-боб. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизими бўйича сиёсат ва керакли ҳужжатлар

1. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш тизимини (бундан буён матнда FRMS деб юритилади) жорий этишда чарчоқни бошқариш механизмларини назорат қилиш бўйича қўлланмада келтирилган услубий тавсияларга риоя этилиши ҳамда ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) таъминловчиси томонидан FRMS нинг барча элементларининг аниқ тавсифини ўз ичига олувчи FRMS сиёсати белгиланиши лозим. Мазкур сиёсат қуйидагиларни назарда тутиши лозим:

а) FRMS ни қўллаш доирасини белгилаш;

б) раҳбарият, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг умумий масъулиятини акс эттириш;

д) ФРМСнинг парвозлар хавфсизлигига оид мақсадларини аниқ баён этиш;

э) ташкилотнинг масъул раҳбари томонидан имзоланиши;

ф) кўринадиган жойда жойлаштирилиши ҳамда ташкилотнинг барча тегишли бўлинмалари ва даражалари эътиборига етказилиши;

г) раҳбариятнинг парвозлар хавфсизлигига оид маълумотларни самарали алмашишни таъминлаш мажбуриятини ўз ичига олиши;

ҳ) раҳбариятнинг FRMS ни жорий этиш ва қўллаб-қувватлаш учун етарли ресурсларни ажратиш мажбуриятини ўз ичига олиши;

и) раҳбариятнинг FRMS ни доимий равишда такомиллаштириб бориш мажбуриятини ўз ичига олиши;

ж) раҳбарият, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг ваколатлари ҳамда жавобгарликларини аниқ белгилашни назарда тутиши;

к) унинг долзарблиги ва мақбуллигини таъминлаш мақсадида даврий қайта кўриб чиқилишини назарда тутиши.

Бунда парвозлар хавфсизлиги бўйича маълумотларни самарали тақдим этиш бўйича Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг хавфсизликни бошқариш бўйича қўлланмаси асосида амалга оширилиши лозим.

2. ҲҲХК таъминловчиси FRMS ни тавсифловчи ҳамда уни амалга ошириш тартибини белгиловчи ҳужжатларни ишлаб чиқиши, юритиши ва уларнинг долзарблигини таъминлаши лозим. Мазкур ҳужжатлар камида қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

а) FRMS бўйича сиёсат ва унинг мақсадлари;

б) FRMS жараёнлари ва тартиблари;

д) ушбу жараёнлар ва тартибларга нисбатан жавобгарлик, хизмат мажбуриятлари ва ваколатлар;

э) раҳбариятни, ҲҲБ диспетчерларини ва бошқа барча тегишли ходимларни доимий равишда жалб қилиш механизмлари;

ф) FRMS бўйича тайёргарлик дастурлари, ходимларни тайёрлашга қўйиладиган талаблар ва тайёргарлик бўйича ҳужжатларнинг ҳисобини юритиш;

г) сезиларли четланишлар ва уларнинг сабабларини кўрсатган ҳолда режалаштирилган ва амалдаги навбатчилик ва ишдан ташқари вақт ва иш жойидаги вақт орасидаги танаффуслар давомийлиги.

Бунда сезиларли четланишлар ҳақидаги материал чарчоқни бошқариш механизмларидан фойдаланишни назорат қилиш бўйича қўлланмага асосланиши лозим.

ҳ) FRMS ни қўллаш натижалари, шу жумладан олинган маълумотлардан қилинган хулосалар, тавсиялар ва кўрилган чоралар.

2-боб. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш жараёнлари

3. ҲҲХК таъминловчиси чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини бошқариш мақсадида камида қуйидаги ҳужжатлаштирилган жараёнларни ишлаб чиқиши ва амалга ошириши лозим:

4. Тахмин қилиш — чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини тахмин қилиш жараёнида мазкур хавф омиллари ҲҲХК диспетчерларининг иш жадвалларини таҳлил қилиш, шунингдек уйқу ва чарчоққа таъсир этувчи омиллар ҳамда уларнинг иш фаолиятига таъсирини баҳолаш орқали аниқланади.

Бунда таҳлил қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

а) ҲҲХК соҳасидаги эксплуатация тажрибаси ёки тармоқдаги шунга ўхшаш эксплуатация фаолияти, шунингдек сменали иш режимида фаолият юритувчи ҲҲХК диспетчерлари ёки сутка давомида узлуксиз фаолият юритувчи бошқа тармоқлар фаолияти тўғрисидаги маълумотлар;

б) амалдаги маълумотлар ҳисобга олинган ҳолда иш жадвалларини тузиш амалиёти;

д) биоматематик моделлар.

5. Проактив жараён — проактив жараён доирасида ҲҲХК фаолиятини амалга ошириш давомида чарчоқ билан боғлиқ хавф омиллари аниқланади. Бунда таҳлил предмети қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

а) чарчоқ билан боғлиқ хавф омиллари ҳақида мавжуд ҳисоботларни;

б) чарчоққа доир саволномаларни;

д) ҲҲБ диспетчерларининг фаолиятига оид тегишли маълумотларни;

э) илмий тадқиқотлар ва парвозлар хавфсизлигига оид мавжуд маълумотлар базаларини;

ф) режалаштирилган ва ҳақиқий иш соатлари ўртасидаги фарқларни кузатиб бориш ва таҳлил қилишни;

г) одатий шароитларда ишлашни кузатиш ёки махсус баҳолашни.

6. Жавоб қайтариш — парвозлар хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ҳодисалар ва улар тўғрисидаги ҳисоботлар таҳлил қилиниб, чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларининг даражаси ҳамда уларни камайтириш бўйича тегишли чоралар белгиланади. Мазкур жараённи бошлаш учун камида қуйидаги омиллардан бири асос бўлиши лозим:

а) чарчоқ билан боғлиқ хабарнинг келиб тушиши;

б) махфий хабарларнинг келиб тушиши;

д) текширув натижалари бўйича ҳисоботлар;

э) инцидентлар.

7. Чарчоқ билан боғлиқ хавф омилларини таҳлил қилиш мақсадида «Ўзаэронавигация маркази» тегишли хавфни камайтириш чораларини қўллаш зарур бўлган ҳолатларни аниқлашга қаратилган хавф омилларини баҳолаш тартиб-таомилларини ишлаб чиқади ва амалга оширади.

8. Хавф омилларини баҳолаш тартиб-таомиллари доирасида аниқланган хавф омиллари қуйидагилар ҳисобга олинган ҳолда баҳоланади:

а) эксплуатация жараёнлари;

б) уларнинг юзага келиш эҳтимоли;

д) мумкин бўлган оқибатлар;

э) мавжуд профилактик назорат чоралари ҳамда тикловчи чораларнинг самарадорлиги.

9. ҲҲХК таъминловчиси чарчоқ билан боғлиқ хавфларни камайтириш тартиб-таомилларини ишлаб чиқиши ва амалга ошириши лозим. Мазкур жараён доирасида қуйидагилар амалга оширилиши лозим:

а) хавфни камайтириш бўйича тегишли стратегик чоралар танланиши;

б) мазкур стратегик чоралар амалга оширилиши;

д) стратегик чораларнинг амалга оширилиши ва самарадорлиги мунтазам мониторинг қилиниши.

3-боб. FRMS ёрдамида парвозлар хавфсизлигини таъминлаш жараёнлари

10. «Ўзаэронавигация маркази» FRMS ёрдамида парвозлар хавфсизлигини таъминлаш мақсадида қуйидаги жараёнларни ишлаб чиқиши ва жорий этиши лозим:

а) FRMS самарадорлигини узлуксиз мониторинг қилиш, шунингдек чарчоқ билан боғлиқ парвозлар хавфсизлигига таъсир этувчи хавф омилларини назорат қилиш чораларининг самарадорлигини тасдиқлаш мақсадида тенденцияларни таҳлил қилиш ва баҳолаш. Бунда маълумотлар манбалари жумладан қуйидагиларни ўз ичига олиши мумкин:

хавф омиллари тўғрисидаги хабарлар ва уларни текшириш натижалари;

текширувлар ва тадқиқотлар натижалари;

чарчоқ билан боғлиқ масалалар юзасидан ўтказилган ички ва ташқи таҳлиллар ҳамда тадқиқотлар;

б) ўзгаришларни бошқаришнинг расмий жараёнини жорий этиш. Мазкур жараён қуйидагиларни ўз ичига олади:

парвозлар хавфсизлигини бошқариш тизимига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган эксплуатация муҳитидаги ўзгаришларни аниқлаш;

FRMS га таъсир кўрсатиши мумкин бўлган ташкилот ичидаги ўзгаришларни аниқлаш;

ўзгаришлар жорий этилишидан олдин FRMS самарадорлигини сақлаб қолиш ёки ошириш учун қўлланилиши мумкин бўлган мавжуд воситаларни кўриб чиқиш;

д) ФРМСни узлуксиз такомиллаштиришни таъминлаш. Мазкур жараён қуйидагиларни ўз ичига олади:

эксплуатация ёки ташкилий муҳитдаги ўзгаришлар натижасида эндиликда зарур бўлмай қолган профилактик назорат ва тикловчи чораларни бекор қилиш ва (ёки) уларга ўзгартириш киритиш;

воситалар, жиҳозлар, ҳужжатлар ва тартиб-таомилларни мунтазам баҳолаш;

чарчоқ билан боғлиқ янги юзага келаётган хавф омилларини камайтириш мақсадида янги жараёнлар ва тартиб-таомилларни жорий этиш заруратини аниқлаш.

4-боб. FRMS ни амалга оширишга кўмаклашувчи жараёнлар

11. FRMS ни амалга оширишни таъминловчи жараёнлар тизимнинг узлуксиз такомиллаштирилишини таъминлаши, унинг умумий самарадорлигини мунтазам ошириш ҳамда парвозлар хавфсизлигининг мақбул даражасига эришишга хизмат қилиши лозим.

12. FRMS доирасида «Ўзаэронавигация маркази» қуйидагиларни ишлаб чиқиши ва жорий этиши лозим:

а) FRMS татбиқ этиладиган раҳбарлар, ҲҲХК диспетчерлари ва бошқа тегишли ходимларнинг эгаллаб турган лавозимига мувофиқ малакасини таъминлашга қаратилган тайёргарлик дастурлари;

б) FRMS бўйича самарали ахборот алмашинуви режаси, унда FRMS га оид сиёсат, тартиб-таомиллар ва жавобгарлик масалалари барча манфаатдор томонларга етказилиши ва FRMS га оид маълумотларни йиғиш ва тарқатиш учун фойдаланиладиган алоқа каналлари аниқ белгиланиши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 7-ИЛОВА

Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш хизматига оид талаблар

1. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Ўзаэронавигация маркази» МЧЖ (бундан буён матнда «Ўзаэронавигация маркази» деб юритилади) ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш фаолиятини амалга оширади.

2. Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилишнинг барча схемалари «Ўзаэронавигация маркази» томонидан ишлаб чиқилиб, Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги (бундан буён матнда «Ўзавиация» агентлиги деб юритилади) билан келишилган ҳолда Ўзбекистон Республикаси Мудофаа вазирлиги томонидан тасдиқланади.

3. Ускуналар бўйича парвоз қилиш схемалари «Ўзавиация» агентлиги томонидан тасдиқланган мезонларга мувофиқ ишлаб чиқилиши лозим.

4. «Ўзавиация» агентлиги Ўзбекистон Республикаси ҳудудидаги аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш фаолиятининг мазкур Қоидалар ҳамда бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар талабларига мувофиқлиги устидан назоратни амалга оширади.

5. «Ўзаэронавигация маркази» ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини ишлаб чиқиш жараёнининг барча босқичларида сифат менежменти тизимини жорий этиши ва унинг самарали фаолият юритишини таъминлаши лозим.

6. «Ўзаэронавигация маркази» ўзи масъул бўлган аэродромлар ва ҳаво ҳудуди учун ускуналар бўйича парвоз қилиш схемаларини мунтазам равишда янгилаб бориш ҳамда даврий қайта кўриб чиқишни таъминлайди.

Бунда ускуналар бўйича парвоз қилиш схемалари камида ҳар беш йилда бир марта қайта кўриб чиқилиши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 8-ИЛОВА

VOR радиомаёғи асосида белгиланувчи ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш йўналишларини ўрнатиш усулига оид материал

1-боб. Кириш

1. Мазкур Илованинг 19-бандида келтирилган асосий тахминлар ҳамда 18-бандида назарда тутилган қийматлар эҳтиёткорлик тамойилига асосланган баҳолаш натижаларини ифодалаши ҳисобга олиниши лозим.

Мазкур қийматларни қўллашдан олдин кўриб чиқилаётган ҳаво ҳудудида тўпланган эксплуатация тажрибаси, шунингдек ҳаво кемаларининг навигация тавсифларини янада такомиллаштириш имкониятлари баҳоланиши лозим.

2-боб. VOR радиомаёғи тизимларининг хусусиятларини аниқлаш

2. VOR радиомаёғи тизимини ташкил этувчи ҳар бир элементнинг тавсифлари турлича бўлиши, шунингдек ушбу элементларнинг ҳар бирини зарур аниқлик даражасида алоҳида ўлчаш имконияти чекланганлиги сабабли, VOR радиомаёғи тизимининг тавсифларини аниқлашнинг энг мақбул усули унинг ундаги станциянинг оғишини баҳолаш ҳисобланади.

3-боб. VOR радиомаёғи асосида белгиланувчи йўналишлар бўйлаб ҳимояланган ҳаво ҳудудини аниқлаш

3. VOR радиомаёғи асосида белгиланадиган ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) йўналишлари бўйлаб парвозларни амалга оширишда радиолокацион кузатув ёки ADS-B кузатуви қўлланилмаган ҳолларда мазкур бўлимда белгиланган кўрсатмалар қўлланилади. Бироқ ҳаво кемаларининг ёнлама оғишлари радиолокацион кузатув ёки ADS-B кузатуви воситалари орқали назорат қилиниши ҳамда мазкур ҳаво ҳудуди бўйича тўпланган эксплуатация тажрибаси бунинг хавфсизлигини тасдиқлаши шарти билан ҳимояланган ҳаво ҳудудининг ўлчамларини камайтиришга рухсат этилади.

4. Йўналишларга туташ ҳаво ҳудудидаги фаолиятдан ҳимояланиш ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлишини таъминлаши лозим.

5. VOR радиомаёғи тизимининг 95 фоизлик ҳудудда сақланиш эҳтимолига асосланган тавсифлари, станциянинг оғиши ҳисобга олган ҳолда йўналишнинг ўқ чизиғи бўйлаб қуйидаги ҳимояланган ҳаво ҳудудини қўллашни талаб қилади:

а) VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) ёки ундан кам бўлса, ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналиш ўқининг ҳар икки томонига ±7,4 км (4 д.м.) этиб белгиланиши;

б) VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д.м.) гача бўлса:

VOR станциясидан 46 км (25 д.м.) масофагача ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналишнинг ўқ чизиғидан ҳар икки томонга ±7,4 км (4 д.м.) ни ташкил этиши;

VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) дан 139 км (75 д.м.) гача бўлган оралиқда ҳимояланган ҳаво ҳудуди йўналишнинг ўқ чизиғидан ҳар икки томонга босқичма-босқич ±11,1 км (6 д.м.) гача кенгайиши.

1-расм

6. Агар тегишли ҲҲХК ваколатли органи ҳимояланиш даражасини ошириш зарур деб ҳисобласа, тақиқланган ҳудудлар, парвозларни чеклаш зоналари ёки хавфли ҳудудларга яқинлик, ҳарбий ҳаво кемаларининг кўтарилиш ва пасайиш траекториялари ёхуд бошқа шунга ўхшаш омиллар мавжуд бўлса, ҳаво кемалари ўртасида юқорироқ даражадаги ажратишни таъминлаш мақсадида каттароқ қийматларни қўллаш тўғрисида қарор қабул қилиши мумкин. Бундай ҳолларда ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда қуйидаги қийматлар қўлланилади:

VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) ёки ундан кам бўлган участкаларда ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда қуйидаги жадвалнинг А графигида келтирилган қийматлардан фойдаланилади.

VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 93 км (50 д.м.) дан ортиқ, бироқ 278 км (150 д.м.) дан ошмайдиган участкаларда:

VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) гача бўлган масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини белгилашда жадвалнинг А графигида келтирилган қийматлар қўлланилади;

VOR радиомаёғидан 46 км (25 д.м.) дан 139 км (75 д.м.) гача бўлган масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чизиқли кенгайтириш усули асосида жадвалнинг Б графигида келтирилган қийматгача кенгайтирилади.

Ҳаво кемаларини ушлаб туриш фоизи 95 96 97 98 99 99,5 А (км) ±7,4 ±7,4 ±8,3 ±9,3 ±10,2 ±11,1 А (д. м) ±4,0 ±4,0 ±4,5 ±5,0 ±5,5 ±6,0 Б (км) ±11,1 ±11,1 ±12,0 ±12,0 ±13,0 ±15,7 Б (д. м) ±6,0 ±6,0 ±6,5 ±6,5 ±7,0 ±8,5

Бир-биридан 222 км (120 д.м.) оралиқ масофада жойлашган VOR радиомаёқлари оралиғида 99,5 фоизлик ҳудудда сақланиш эҳтимоли талаб этилса, ҳимояланган ҳаво ҳудуди қуйидаги 2-расмдаги шаклда бўлиши лозим:

2-расм

7. ҲҲХК йўналишининг икки участкаси 25° дан ортиқ бурчак остида туташса, (қўниш чизиғига бурилиш) бурилиш нуқтасида ҳам ташқи томондан, ҳам ички томондан қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди билан таъминланиши лозим. Мазкур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди 25° дан ортиқ бурилишларда ҳаво кемаларининг ёнлама оғиши ортишини ҳисобга олиш мақсадида ҳимоя захираси сифатида белгиланади.

Қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудининг ўлчами бурилиш бурчагига боғлиқ бўлиб, бурилиш бурчаги ортиши билан унинг кенглиги мутаносиб равишда оширилиши лозим.

90° гача бўлган бурилишлар учун зарур ҳимояланган ҳаво ҳудудини аниқлаш тартибига оид йўриқнома материаллари мавжуд. Истисно ҳолларда 90° дан ортиқ бурилиш бурчагига эга ҲҲХК йўналишини белгилаш зарур бўлса, бундай бурилишнинг ички ва ташқи томонларида тегишли ҳимояланган ҳаво ҳудуди таъминланиши лозим.

8. Бурилиш зонасини андозалар асосида аниқлашда ҳаво кемасининг тезлиги, бурилишдаги қиялик бурчаги, шамолнинг эҳтимолий тезлиги, жойлашувни аниқлашдаги станциянинг оғиши, учувчининг реакция вақти ҳамда янги йўналишга чиқиш учун камида 30° тутиш бурчаги каби омиллар ҳисобга олиниши лозим.

Бунда ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлиши таъминланиши лозим.

9. Мазкур андоза бурилишнинг ташқи томонида жойлашган 30°, 45°, 60°, 75° ва 90° бурилишларни амалга оширувчи ҳаво кемалари учун зарур бўлган қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини аниқлашда қўлланилади. ҲҲХК йўналишидан ҳар икки йўналишда фойдаланишга рухсат этилган бўлса, қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди ташқи чегаранинг қарама-қарши томонида ҳам назарда тутилиши лозим.

10. 3-расмда VOR радиомаёқда 60° бурчак остида кесишувчи икки участканинг қўлланилиши кўрсатилган.

3-расм

11. 4-расмда мазкур Илованинг 5-банди ҳамда 1-расм талабларига мувофиқ чегарани кенгайтириш талаб этиладиган нуқтадан кейин, 60° бурчак остида туташувчи VOR радиомаёғи йўналишининг икки участкаси учун андозанинг қўлланилиши кўрсатилган.

4-расм

12. Қуйидаги жадвалда VOR радиомаёғи жойлашган нуқтада кесишувчи ёки VOR радиомаёғидан 139 км (75 д. м.)дан ошмайдиган масофада туташувчи, 450 ва ундан паст учиш эшелонларидаги маршрут участкалари учун қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини белгилашда мисол тариқасида қўлланиладиган масофалар кўрсатилган.

Кесишиш бурчаги

30° 45° 60° 75° 90° VOR «А» масофа (км) * 5 9 13 17 21 «А» масофа (д. м) 3 5 7 9 11 «Б» масофа (км) * 46 62 73 86 92 Б» масофа (д. м) 25 34 40 46 50 Кесишув «А» масофа (км) * 7 11 17 23 29 «А» масофа (д. м) 4 6 9 13 16 «Б» масофа (км) * 66 76 88 103 111 «Б» масофа (д. м) 36 41 48 56 60

13. 5-расмда 90° ёки ундан кам бурилишларнинг ташқи томонида зарур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини қуриш тартиби кўрсатилган:

а) ҳаво трассаси ўқ чизиғида бурилишнинг номинал нуқтасидан бурилиш радиусига тенг (йўл бўйлаб рухсат этилган оғишлар ҳисобга олинган ҳолда) масофада жойлашган нуқта аниқланади;

б) мазкур нуқтадан бурилишнинг ички томони бўйича ҳаво трассаси чегараси билан кесишгунча перпендикуляр ўтказилади;

д) ички чегарадаги ушбу нуқтадан ҳаво трассаси ўқ чизиғини бурилишнинг ташқи томонида бурилиш бурчагининг ярмига тенг бурчак остида кесиб ўтадиган чизиқ ўтказилади;

э) ҳосил бўлган бурилишнинг ички томонидаги учбурчак парвоз йўналиши ўзгарганда ҳимояланиши лозим бўлган қўшимча ҳаво ҳудудини ифодалайди;

ф) 90° ёки ундан кам бўлган ҳар қандай бурилишда бурилишнинг ички томонидаги қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди бурилиш нуқтасига исталган йўналишдан яқинлашаётган ҳаво кемаларининг ҳимояланишини таъминлаши лозим.

5-расм

14. VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган кесишиш нуқталаридаги бурилишлар учун мазкур илованинг 13-бандида назарда тутилган бурилишнинг ички томонида қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини қуриш тамойиллари қўлланилади. Кесишиш нуқтасининг бир ёки иккала VOR радиомаёғидан узоқлигига қараб, кесишиш нуқтасидаги бир ёки иккала йўналишнинг ҳимояланган ҳаво ҳудуди кенгайиши мумкин.

Бунда қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди вазиятга қараб ҳаво кемасининг ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларида камида 95 фоиз эҳтимоллик билан бўлиши таъминланадиган ҳудуднинг ички ёки ташқи томонида жойлашиши мумкин.

15. VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д. м) дан ортиқ бўлган йўналишлар бўйича ўлчов маълумотлари мавжуд эмаслиги сабабли, VOR радиомаёғидан 139 км (75 д. м) дан ортиқ масофада ҳимояланган ҳаво ҳудуди чегараларини аниқлашда тизимнинг эҳтимолий иш кўрсаткичларини ифодаловчи тахминан 5° бурчак қиймати қўлланилади. Мазкур қийматнинг қўлланилиши қуйидаги 6-расмда кўрсатилган.

6-расм

4-боб. ВОР томонидан аниқланадиган параллел маршрутларни ажратиш

16. Европада ўтказилган тадқиқотлар маълумотлари асосида амалга оширилган тўқнашув хавфини баҳолаш натижалари шуни кўрсатадики, кўриб чиқилган шароитларда VOR радиомаёқлари орасидаги масофа 278 км (150 д. м) ёки ундан кам бўлса, маршрутларнинг ўқ чизиқлари орасидаги масофа (7-расмдаги S ) одатда қуйидаги қийматларга тенг бўлиши лозим:

а) 33,3 км (18 д. м) параллел маршрутлар учун, бу ерда ҳаво кемалари қарама-қарши йўналишларда парвоз қилади;

б) 30,6 км (16,5 д. м) параллел маршрутлар учун, бу ерда ҳаво кемалари икки маршрутда бир йўналишда парвоз қилади.

7-расм

Маршрутнинг икки қисми қуйидаги ҳолларда параллел ҳисобланади:

йўналишларнинг магнит йўналишлари тахминан бир хил бўлиб, улар ўртасидаги бурчак фарқи 10° дан ошмаса;

йўналишлар ўзаро кесишмаса, яъни уларнинг кесишиш нуқтасидан маълум масофада ҳаво кемаларини ажратишнинг бошқа усули қўлланилади;

ҳар бир йўналиш бўйича ҳаво кемалари ҳаракати бошқа йўналишдаги ҳаракатдан мустақил бўлса, яъни бир йўналишдаги ҳаракат бошқа йўналишда чекловлар юзага келтирмаса.

Параллел йўналишлар ўртасидаги ажратишни белгилашда қуйидагилар ҳисобга олинади:

а) ҳаво кемалари баландликка кўтарилиш, пасайиш ёки горизонтал парвоз босқичида бир хил парвоз эшелонида параллел йўналишлар бўйлаб парвозни амалга ошириши;

б) ҳар икки энг юқори интенсив ҳаракат даври ойида ҳар бир йўналиш бўйича парвозлар сони 25 000 тадан 50 000 тагача бўлиши;

д) VOR радиомаёқлари даврий синовдан ўтказилиши ҳамда узатилаётган сигналлар белгиланган талабларга мувофиқ ушбу радиомаёқлар асосида белгиланган йўналишлар бўйича навигацияни амалга ошириш учун яроқли деб эътироф этилиши;

э) ҳаво кемаларининг йўналишдан ёнлама оғишлари устидан RLS ёки ADS-B кузатуви ёрдамида реал вақт режимида кузатув ёхуд назорат амалга оширилмаслиги.

17. Мазкур Илованинг 16-банди «а» — «э» кичик бандларда назарда тутилган шароитларда йўналишлар орасидаги минимал масофани камайтириш имконияти мавжуд. Бироқ келтирилган қийматлар қатъий белгиланган деб ҳисобланмаслиги лозим. Шу сабабли ҳар бир ҳолатда амалдаги шароитлар батафсил таҳлил қилиниши зарур:

а) қўшни йўналишлар бўйлаб парвоз қилаётган ҳаво кемалари бир хил парвоз эшелонида бўлса, йўналишлар орасидаги минимал масофани камайтириш мумкин. Бундай камайтириш миқдори қўшни йўналишлардаги ҳаво кемалари ўртасидаги вертикал эшелонлаш миқдорига ҳамда баландликни эгаллаётган ва пасаяётган ҳаво кемалари улушига боғлиқ бўлади. Бироқ йўналишлар орасидаги масофани камайтириш 5,6 км (3 д. м) дан ортиқ бўлмайди;

б) агар ҳаво ҳаракати хусусиятлари белгиланган талаблардан сезиларли даражада фарқ қилса, мазкур илованинг 16-бандида белгиланган минимал масофалар қайта кўриб чиқилиши мумкин. Масалан, энг юқори ҳаракат интенсивлигига эга бўлган икки ой давомида ҳаракат зичлиги тахминан 10 000 та парвозни ташкил этса, йўналишлар орасидаги минимал масофани 900 м дан 1850 м гача (0,5 дан 1,0 д. м. гача) камайтириш мумкин;

д) йўналишлар орасидаги минимал масофага ушбу йўналишларни белгиловчи VOR радиомаёқларининг ўзаро жойлашуви, шунингдек улар орасидаги масофа ҳам таъсир кўрсатади.

18. Ҳаво кемаларининг ёнлама оғишларини радиолокацион кузатув ( RLS ) ёки ADS-B кузатуви ёрдамида мониторинг қилиш ва назорат қилиш йўналишлар орасидаги минимал рухсат этилган масофага сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин. Радиолокацион кузатувнинг ушбу масофага таъсири бўйича ўтказилган тадқиқотлар шуни кўрсатадики:

етарли даражада ишончли математик модель ишлаб чиқилгунга қадар қўшимча тадқиқотлар ўтказилиши зарур;

эшелонлаш интервалининг ҳар қандай қисқартирилиши қуйидаги омиллар билан чамбарчас боғлиқ;

ҳаво ҳаракатининг ҳажми ва хусусиятлари;

кузатув қамрови, маълумотларни қайта ишлаш имкониятлари ҳамда автоматик огоҳлантириш тизимининг мавжудлиги;

кузатишнинг узлуксизлиги;

сектор диспетчерининг иш юкламаси;

радиотелефон алоқасининг сифати.

19. Ўтказилган тадқиқотлар натижалари ҳамда параллел йўналишлар тизимларидан кўп йиллар давомида узлуксиз радиолокацион кузатув шароитида фойдаланиш бўйича давлатлар тажрибаси шуни кўрсатадики, агар радиолокацион кузатув билан боғлиқ диспетчерлик иш юкламаси бундай қисқартириш натижасида сезиларли даражада ошмаса, ёнлама эшелонлаш интервалини 15 — 18,5 км (8 — 10 д. м) гача ёки 13 км (7 д. м) гача камайтириш мумкин. Бундай тизимларнинг амалий қўлланилиши шуни кўрсатдики:

ўтиш нуқталари аниқланиши ва эълон қилиниши муҳим аҳамиятга эга;

имкон қадар катта қўниш чизиғига бурилишдан қочиш лозим;

бундай бурилишларнинг олдини олишнинг имкони бўлмаган ҳолларда, 20° дан ортиқ бурилишлар учун тегишли бурилиш профиллари белгиланиши лозим.

20. Радиолокацион кузатув ( RLS ) ёки ADS-B тизимининг тўлиқ ишдан чиқиш эҳтимоли ниҳоятда паст бўлган ҳолларда бундай вазиятларда қўлланиладиган тартиб-таомиллар олдиндан белгиланиши лозим.

5-боб. VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган қўшни параллел бўлмаган йўналишлар орасидаги масофани белгилаш

21. Тўқнашув хавфини баҳолаш усули ҳозирги ривожланиш босқичида VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган қўшни, ўзаро кесишмайдиган параллел бўлмаган йўналишларга нисбатан татбиқ этилмайди. Шу сабабли мазкур илованинг 3-бобида келтирилган тавсиялардан фойдаланилиши лозим.

Бундай йўналишлар орасидаги ҳимояланган ҳаво ҳудуди мазкур илованинг 6-бандидаги жадвалда келтирилган 99,5 фоиз ушлаб туриш ҳажмларининг ўзаро кесишмаслигини таъминлайдиган ҳаво ҳудудидан кам бўлмаслиги лозим (8-расмда келтирилган).

22. Йўналиш қисмлари орасидаги бурчак фарқи 25° дан ортиқ бўлган ҳолларда, ушбу илованинг 7 — 12-бандларида назарда тутилган қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудуди ҳам ҳисобга олиниши лозим.

8-расм

6-боб. VOR радиомаёқлари ўртасидаги ўтиш нуқталари

23. VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланадиган ҲҲХК йўналишларида асосий навигация воситаси сифатида бир VOR радиомаёғидан бошқасига ўтиш нуқталарини белгилаш масаласи кўриб чиқилганда, қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:

а) ўтиш нуқталари тегишли VOR радиомаёқларининг ишлаш кўрсаткичлари, шу жумладан халақитлардан ҳимояланиш мезонлари баҳоланиши асосида белгиланиши лозим. Мазкур баҳолаш натижалари парвоз текширувлари орқали тасдиқланиши лозим;

б) частота ҳимояси алоҳида муҳим аҳамиятга эга бўлган ҳолларда, парвоз текширувлари ушбу восита ҳимояланадиган энг юқори абсолют баландликларда амалга оширилиши лозим.

24. Мазкур илованинг 23-бандида келтирилган қоидалар VOR радиомаёғининг белгиланган техник талабларга жавоб берадиган қамров зонасини чеклаш сифатида талқин этилмаслиги лозим.

7-боб. Бурилиш радиусини ҳисоблаш

25. Бурилиш радиусини ҳисоблаш усули ҳамда қуйида келтирилган бурилиш радиуслари доимий радиус бўйича бурилишни амалга ошираётган ҳаво кемаларига нисбатан қўлланилади. Ушбу материал RNP 1 ҲҲХК йўналишлари учун ишлаб чиқилган бурилиш кўрсаткичлари мезонлари асосида тайёрланган бўлиб, ундан VOR радиомаёқлари ёрдамида аниқланмайдиган ҲҲХК йўналишларида ҳам бурилишнинг ички томонида зарур қўшимча ҳимояланган ҳаво ҳудудини белгилашда фойдаланиш мумкин.

26. Бурилиш кўрсаткичлари икки параметрга йўл тезлиги ва қиялик бурчагига боғлиқ. Йўналиш ўзгарганда шамол таркибий қисмининг ўзгариши натижасида доимий радиус бўйича бурилиш давомида йўл тезлиги ва қиялик бурчаги ҳам ўзгаради. Бироқ тахминан 90° дан ошмайдиган бурилишлар ҳамда қуйида келтирилган тезлик қийматлари учун эришилиши мумкин бўлган доимий бурилиш радиусини қуйидаги формула бўйича ҳисоблаш мумкин. Бунда йўл тезлиги ҳақиқий ҳаво тезлиги билан шамол тезлиги йиғиндисига тенг деб қабул қилинади.

27. Йўл тезлиги ортиши билан бурилишнинг белгиланган радиусини сақлаб қолиш учун зарур бўлган қиялик бурчаги ҳам ортади. Бурилиш радиуси барча эҳтимолий эксплуатация шароитларини қамраб олишини таъминлаш мақсадида ҳисоб-китобларда чегаравий параметрлар инобатга олиниши лозим.

Юқори учиш эшелонларида ҳақиқий ҳаво тезлиги энг кўпи билан 1020 км/соат (550 узел) деб қабул қилиниши мумкин. Ўрта ва юқори учиш эшелонларида шамол тезлиги 370 км/соат (200 узел) гача етиши мумкинлиги (метеорологик маълумотларга асосланган 99,5 фоизлик қиймат) ҳисобга олиниб, ҳисоб-китобларда максимал йўл тезлиги 1400 км/соат (750 узел) деб қабул қилиниши лозим.

Максимал қиялик бурчаги муайян турдаги ҳаво кемасининг учиш хусусиятларига боғлиқ. Қанотига катта юклама тушадиган ҳамда ўзи учун максимал учиш эшелонида ёки унга яқин баландликда катта қиялик бурчаги билан парвоз қилаётган ҳаво кемасида ортиқча юклама юзага келиши мумкин.

Транспорт тоифасидаги ҳаво кемаларининг аксарияти ҳар қандай конфигурацияда учишдан тўхташ тезлигидан камида 1,3 баравар юқори тезликда парвоз қилиш учун сертификатланган. Бироқ учишдан тўхташ тезлиги қиялик бурчаги ортиши билан ошиб бориши сабабли, шамолнинг кучайиши ва турбулентлик таъсирини ҳисобга олган ҳолда кўплаб эксплуатантлар учишдан тўхташ тезлигидан камида 1,4 баравар юқори тезликни сақлашга интиладилар. Шу сабабли транспорт тоифасидаги кўплаб ҳаво кемалари крейсер эшелони парвозида нисбатан кичик қиялик бурчакларидан фойдаланади.

Шундан келиб чиқиб, барча турдаги ҳаво кемалари учун максимал қиялик бурчаги тахминан 20° деб қабул қилиниши мумкин.

28. Ҳисоб-китобларга кўра, йўл тезлиги 1400 км/соат (750 узел) ва қиялик бурчаги 20° бўлган ҳаво кемасининг бурилиш радиуси 22,51 денгиз милини (41,69 км) ташкил этади. Амалий мақсадларда ушбу қиймат 22,5 денгиз милигача (41,6 км) яхлитланади.

Қуйи ҳаво ҳудуди учун ҳам худди шу ёндашув қўлланилганда, 200-парвоз эшелонигача (6 100 м) кутилиши мумкин бўлган энг катта қийматлар сифатида ҳақиқий ҳаво тезлиги 740 км/соат (400 узел) ҳамда йўлдош шамол тезлиги 370 км/соат (200 узел) деб қабул қилинади. Максимал қиялик бурчаги 20° деб олиниб ва юқоридаги формула қўлланилганда, бурилиш радиуси 14,45 денгиз мили (26,76 км) этиб белгиланади. Амалий мақсадларда ушбу қиймат 15 денгиз милигача (27,8 км) яхлитланади.

29. Юқорида келтирилганларни ҳисобга олган ҳолда, ҳаво ҳудудини икки ҳисобий йўл тезлигига асосланиб, 190 ва 200-парвоз эшелонлари (5 800 м ва 6 100 м) оралиғида ажратиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади.

Парвозни бошқариш тизимларида ( FMS ) қўлланиладиган кутилаётган бурилишларни ҳисоблаш алгоритмларининг турлича бўлиши ҳисобга олиниб, 200 ва ундан юқори парвоз эшелонларида бурилиш радиуси 22,5 денгиз мили (41,6 км), 190 ва ундан паст парвоз эшелонларида эса 15 денгиз мили (27,8 км) деб қабул қилиниши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 9-ИЛОВА

Ҳаво кемалари томонидан узатиладиган ҳаво ҳаракати тўғрисидаги радиоэшиттиришлар ва улардан фойдаланиш тартиб-таомиллари

1-боб. Радиоэшиттиришларни жорий этиш ва уларни қўллаш тартиби

1. Ҳаво кемалари томонидан ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттириш орқали узатиш (бундан буён матнда TIBA деб юритилади) учувчилар томонидан белгиланган юқори частотали радиотелефония алоқа каналида ўзларининг жойлашуви тўғрисидаги ҳисоботлар ҳамда зарур бўлганда тегишли қўшимча маълумотларни яқин атрофдаги бошқа ҳаво кемалари учувчилари эътиборига етказиш учун мўлжалланган.

2. ТИБА фақат зарурат туғилганда вақтинчалик чора сифатида жорий этилиши лозим.

3. ТИБА тартиб-таомиллари қуйидаги ҳолларда белгиланган ҳаво ҳудудида қўлланилиши лозим:

а) назорат қилинмайдиган ҳаво ҳудудида, ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) органлари томонидан тақдим этиладиган тўқнашув хавфи тўғрисидаги маълумотларни тўлдириш зарур бўлганда;

б) ҲҲХКнинг одатдаги фаолияти вақтинча бузилганда.

4. Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК фаолияти бузилиши билан боғлиқ кутилмаган ҳолатлар юзага келганда TIBA ни жорий этиш, қўллаш ҳамда бу ҳақда NOTAM эълон қилиш тартиби ҳаводаги ҳаракатни ташкил этиш бўйича чора-тадбирлар режасида белгиланади.

2-боб. Радиоэшиттиришлар мазмуни

5. Назорат қилинадиган ҳаво ҳудудида ҲҲХК вақтинча бузилган тақдирда, ҲҲХКни тиклаш ҳамда бундай бузилиш оқибатларини бартараф этиш бўйича ваколатли тезкор гуруҳ мазкур ҳаво ҳудудида TIBA учун қўлланиладиган юқори частотали радиотелефония алоқа частотаси сифатида ҳаводаги ҳаракатга диспетчерлик хизмати кўрсатишда фойдаланиладиган частотани белгилаши лозим.

6. Икки томонлама «ҳаво — ер» алоқаси учун юқори частотали радиотелефония алоқасидан фойдаланилганда ва ҳаво кемасида фақат иккита ишлайдиган юқори частотали радиостанция мавжуд бўлса, улардан бири тегишли ҲҲХК частотасига, иккинчиси эса ТИБА частотасига созланиши лозим.

7. TIBA частотасини тинглаш ҳаво ҳудудига киришдан камида 10 дақиқа олдин бошланиши ва мазкур ҳаво ҳудудидан чиқилгунга қадар давом эттирилиши лозим. Ҳаво ҳудудининг ён чегарасида жойлашган аэродромдан учиб кетаётган ҳаво кемаси учун TIBA частотасини тинглаш парвоз бошланганидан сўнг имкон қадар тезроқ бошланиши ҳамда ҳаво ҳудудидан чиқилгунга қадар давом эттирилиши лозим.

8. ТИБА бўйича радиоэшиттиришлар қуйидаги ҳолларда амалга оширилиши лозим:

а) белгиланган ҳаво ҳудудига киришдан камида 10 дақиқа олдин ёки учувчи мазкур ҳаво ҳудудининг ён чегараларида жойлашган аэродромдан учиб кетаётган бўлса, парвоз бошланганидан сўнг биринчи имкониятда;

б) хабарларни узатиш пунктини учиб ўтишдан 10 дақиқа олдин;

д) ҲҲХК йўналишини кесиб ўтишдан ёки унга чиқишдан 10 дақиқа олдин;

э) бир-биридан узоқда жойлашган хабар нуқталари орасида ҳар 20 дақиқада;

ф) парвоз эшелонини ўзгартиришдан 2 — 5 дақиқа олдин;

г) парвоз эшелони ўзгараётган вақтда;

ҳ) учувчи зарур деб ҳисоблаган бошқа ҳар қандай вақтда.

9. Мазкур Илованинг 8-банди «а» , «б» , «д» , «э» , «ҳ» кичик бандларида назарда тутилган радиоэшиттиришлар қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим, парвоз эшелонининг ўзгартирилиши тўғрисидаги радиоэшиттиришлар бундан мустасно:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА» (бу мурожаат ҳаракат ҳақидаги маълумотни радиоэшиттириш орқали узатилаётганини билдириш учун зарур);

(чақирув белгиси);

«ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ» (_____ рақам) (ёки «ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ» (рақам) гача баландлик олмоқдаман);

(йўналиш белгиси);

(ҲҲБ маршрути) (ёки (_________) жойлашувдан (________) жойлашувга тўғридан тўғри);

«ЖОЙЛАШУВ» (________) жойлашув (______) вақтда;

«ТАХМИНИЙ» (хабарларни узатишнинг кейинги пункти ёки белгиланган ҲҲБ маршрутини кесиб ўтиш ёки унга чиқиш нуқтаси) (______) вақтда;

(чақирув белгиси);

«ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИ» (_______ рақам);

(йўналиш);

10. Парвоз эшелонини ўзгартиришдан олдин узатиладиган радиоэшиттириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА»;

(чақирув белгиси);

(йўналиш);

(ҲҲБ йўналиши) (ёки тўғридан тўғри (_________ жойлашув) дан (_________ жойлашув) га) ҲОЗИРДА (_____ рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН.

11. Қуйидаги 12-бандда назарда тутилган ҳолатдан ташқари, парвоз эшелонини ўзгартириш вақтида радиоэшиттириш қуйидаги шаклда амалга оширилиши лозим:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА»;

(чақирув белгиси);

(йўналиш);

(ҲҲБ йўналиши) (ёки ТЎҒРИДАН ТЎҒРИ (жойлашув) ДАН (жойлашув) ГА) ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН;

ундан сўнг:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА»

(чақирув белгиси);

(рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ САҚЛАМОҚДАМАН.

12. Юзага келиши яқин бўлган тўқнашув хавфининг олдини олиш мақсадида парвоз эшелонини вақтинча ўзгартириш тўғрисидаги радиоэшиттириш қуйидаги тартибда амалга оширилиши лозим:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА»

(чақирув белгиси);

ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ТАРК ЭТИБ, (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИНИ ЭГАЛЛАШ УЧУН;

ундан кейин, иложи борича тезроқ:

«БАРЧА СТАНЦИЯЛАРГА»

(чақирув белгиси);

ҲОЗИРДА (рақам) ПАРВОЗ ЭШЕЛОНИГА ҚАЙТМОҚДАМАН.

13. Радиоэшиттиришларни қабул қилганликни тасдиқлаш.

Радиоэшиттиришлар фақат потенциал тўқнашув хавфи билан боғлиқ бўлган ҳолларда қабул қилинганлиги тасдиқланиши лозим.

3-боб. Тегишли эксплуатация қоидалари

14. Учувчилар ҳаво кемалари ўртасида юзага келиши мумкин бўлган зиддиятли вазиятларнинг олдини олиш, ноқулай об-ҳаво шароитларини четлаб ўтиш ёки бошқа асосли эксплуатацион сабабларга кўра буни зарур деб ҳисобламаса, белгиланган ҳаво ҳудуди доирасида крейсер эшелонини ўзгартирмаслиги лозим.

15. Крейсер парвоз эшелонини ўзгартириш муқаррар бўлган ҳолларда, парвоз эшелонини ўзгартириш вақтида ҳаво кемасининг визуал аниқланишини яхшилайдиган мавжуд барча борт чироқлари ёқилган бўлиши лозим.

16. Агар бошқа ҳаво кемасидан ҳаракат тўғрисидаги радиоэшиттириш қабул қилингандан сўнг учувчи муқаррар тўқнашув хавфининг олдини олиш учун зудлик билан чоралар кўриш зарур, деб ҳисобласа ҳамда бундай хавфни 2-иловада белгиланган йўл бериш қоидаларига мувофиқ бартараф этишнинг имкони бўлмаса, у қуйидаги чораларни кўриши лозим:

а) агар бошқа манёвр мақсадга мувофиқроқ бўлмаса, дарҳол 150 м (500 фут) га, 290-парвоз эшелонидан юқорида эса, вертикал эшелонлашнинг 600 м (2000 фут) минимуми қўлланиладиган ҳаво ҳудудида 300 м (1000 фут) га пасайиш;

б) ҳаво кемасининг визуал аниқланишини яхшилайдиган мавжуд барча борт чироқларини ёқиш;

д) тезроқ радиоэшиттиришга жавоб бериб, амалга оширилаётган чоралар тўғрисида хабар бериш;

э) кўрилган чоралар ҳақида тегишли ҲҲХК частотасида хабар бериш;

ф) тезроқ парвоз эшелонини эгаллаш ҳамда бу ҳақда тегишли ҲҲХК частотасида хабар бериш.

17. Ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттиришни бошлаш ёки бундай радиоэшиттириш қабул қилинганлигини тасдиқлаш юзасидан қандай чоралар кўрилганидан қатъи назар, жойлашув тўғрисидаги ҳисоботларни узатишнинг белгиланган тартибига доимо риоя қилиниши лозим.

Ўзбекистон Республикасида ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш авиация қоидаларига 10-ИЛОВА

Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни режалаштириш бўйича материаллар

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ҳаводаги ҳаракатга хизмат кўрсатиш (бундан буён матнда ҲҲХК деб юритилади) ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши тўлиқ ёки қисман бузилганда фуқаро авиацияси парвозларининг хавфсизлиги ва узлуксизлигини таъминлаш мақсадида қўлланиладиган чора-тадбирлар белгиланади.

2. ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши тўлиқ ёки қисман бузилган ҳолларда ваколатли органлар, аэронавигация хизматлари кўрсатувчи ташкилотлар, аэродромлар, ҳаво кемалари эксплуатантлари ва бошқа манфаатдор ташкилотлар ўз ваколатлари доирасида мазкур боб талабларига мувофиқ ҳаракат қилиши лозим.

3. ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши бузилган ҳолларда парвозлар хавфсизлигини таъминлаш, ҳаводаги ҳаракат оқимини бошқариш, шунингдек зарур ҳолларда қўшни давлатларнинг ваколатли органлари ва Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти билан мувофиқлаштириш чоралари амалга оширилиши лозим.

2-боб. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларининг ҳолати

4. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режасининг мақсади аэронавигация воситалари ва хизматлари вақтинча мавжуд бўлмаган даврда уларнинг ўрнини босувчи муқобил воситалар ва хизматларни тақдим этишни таъминлашдан иборат. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар вақтинчалик хусусиятга эга бўлиб, улар фақат аэронавигация воситалари ва хизматларининг одатдаги фаолияти тиклангунга қадар қўлланилади.

3-боб. Кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш, эълон қилиш ва бажариш

5. Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги «Ўзаэронавигация маркази» МЧЖ (бундан буён матнда «Ўзаэронавигация маркази» деб юритилади) Ўзбекистон Республикаси ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатилиши бузилган ёки бундай бузилиш юз бериш эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда ташкил этиладиган оператив гуруҳ ваколатлари доирасида парвозлар хавфсизлигини таъминлаш чораларини кўриш, шунингдек муқобил аэронавигация воситалари ва хизматларини тақдим этиш учун жавобгар ҳисобланади. Ушбу мақсадларда «Ўзаэронавигация маркази» Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги билан келишган ҳолда фавқулодда вазиятлар учун тегишли чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиши, эълон қилиши ва амалга ошириши лозим. Фавқулодда вазиятлар учун чора-тадбирлар режалари зарур ҳолларда манфаатдор давлатлар ва ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар билан мувофиқлаштирилган ҳолда ишлаб чиқилади. Агар ҲҲХК кўрсатилишининг бузилиши қўшни ҳаво ҳудудида хизматлар кўрсатилишига таъсир қилиши мумкин бўлса, мазкур режалар Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти билан маслаҳатлашилган ҳолда ишлаб чиқилади.

6. Очиқ денгиз устидаги ҳаво ҳудудида кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик ушбу ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатувчи аэронавигация хизматлари кўрсатувчи ташкилот зиммасига юклатилади, бундан Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти мазкур жавобгарликни вақтинча бошқа давлат зиммасига юклаган ҳоллар мустасно.

7. ҲҲХК кўрсатиш ваколатлари бошқа давлатга делегация қилинган ҳаво ҳудудида кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик, агар ваколатларни делегация қилган давлат ушбу ваколатларни вақтинча қайтариб олмаган бўлса, ваколат берилган давлат зиммасида сақланиб қолади. Ваколатлар қайтариб олинган тақдирда, кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирларни амалга ошириш учун жавобгарлик ваколатларни делегация қилган давлат зиммасига ўтади.

8. Агар бирор давлат томонидан тақдим этилаётган ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилиши бузилган бўлса ва ушбу давлатнинг ваколатли органлари мазкур бобда назарда тутилган мажбуриятларни лозим даражада бажара олмаса, Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти зарур чора-тадбирларни мувофиқлаштиришни бошлайди. Бундай ҳолларда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти хизмат кўрсатиш бузилган ҳаво ҳудудига туташ ҳаво ҳудудлари учун масъул давлатлар ҳамда манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликда зарур мувофиқлаштиришни амалга оширади.

4-боб. Тайёргарлик тадбирлари

9. Кутилмаган вазият юзага келганда тегишли чора-тадбирлар ўз вақтида амалга оширилиши таъминланиши лозим.

Бунда манфаатдор томонлар билан кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини олдиндан ишлаб чиқиш ва келишиш, шунингдек имкон қадар бундай чора-тадбирларни амалга ошириш тартиби ҳамда муддатларини белгилаш назарда тутилади.

10. Мазкур илованинг 9-бандида назарда тутилган мақсадларда давлатлар кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни ўз вақтида амалга оширишни таъминлаш мақсадида олдиндан тайёргарлик кўриши лозим. Бундай тайёргарлик тадбирлари қуйидагиларни ўз ичига олиши лозим:

а) ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган олдиндан башорат қилинадиган ҳодисалар (жумладан, иш ташлашлар ва меҳнат можаролари)ни инобатга олган ҳолда, кутилмаган вазият юзага келганда қўлланиладиган умумий чора-тадбирлар режаларини олдиндан ишлаб чиқиш.

Бунда жаҳон фуқаро авиацияси ҳамжамияти бундай меҳнат можароларининг иштирокчиси эмаслиги эътиборга олиниши лозим. Очиқ денгиз устидаги ҳаво ҳудудида ёки суверенитети белгиланмаган ҳудудларда ҲҲХК кўрсатувчи давлатлар халқаро фуқаро авиацияси парвозлари учун аэронавигация хизматларининг узлуксиз ва етарли даражада кўрсатилишини таъминлаш мақсадида зарур чораларни кўриши лозим. Ўз ҳаво ҳудудида ҲҲХК кўрсатувчи давлатлар ҳам халқаро фуқаро авиацияси парвозлари учун зарур аэронавигация хизматларининг узлуксиз кўрсатилишини таъминлаши лозим, бундан меҳнат можароси мавжуд бўлган давлат(лар) ҳудудига қўниш ёки ундан учиб чиқиш билан боғлиқ парвозлар мустасно;

б) фуқаро ҳаво кемалари парвозлари учун хавфларни баҳолаш ҳамда ҳарбий можаролар, фуқаро авиацияси фаолиятига ноқонуний аралашувлар, табиий офатлар ва жамоат соғлиғини сақлаш соҳасидаги кутилмаган вазиятлар оқибатида юзага келиши мумкин бўлган хавфларни таҳлил қилиш.

Бунда тайёргарлик тадбирлари бундай кутилмаган вазиятлар учун махсус чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқишни назарда тутиши лозим. Мазкур ҳолатлар парвозлар амалга ошириладиган ҳаво ҳудудидан фойдаланишга ва (ёки) ҲҲХК ҳамда у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишига таъсир кўрсатиши мумкин. Ҳаво ҳудудидан фойдаланишга қисқа муддат ичида чекловлар жорий этилиши қўшни ҳаво ҳудудлари учун масъул давлатлар ҳамда ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилардан муқобил маршрутлар ва хизматларни режалаштиришни талаб этишини инобатга олиб, ҲҲХК органлари имкон қадар бундай муқобил чораларни олдиндан режалаштириши лозим;

д) кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш заруратини келтириб чиқариши мумкин бўлган ҳодисаларни доимий мониторинг қилиб бориш. Давлатлар бундай мониторингни амалга ошириш учун масъул мансабдор шахсларни ёки ваколатли органларни белгилаш имкониятини кўриб чиқиши ҳамда зарурат туғилганда тегишли чора-тадбирларнинг ўз вақтида амалга оширилишини таъминлаши лозим;

э) ҲҲХК кўрсатилиши бузилган ҳамда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар жорий этилган ҳолларда вазият тўғрисида тезкор маълумотларни тақдим этиш, шунингдек тизимнинг одатдаги фаолиятини тиклаш бўйича чора-тадбирларни мувофиқлаштириш учун масъул марказий органни белгилаш ёки ташкил этиш.

11. Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш заруратини келтириб чиқариши мумкин бўлган ҳодисалар ривожини кузатиб бориши ҳамда зарурат туғилганда бундай режаларни ишлаб чиқиш ва амалга оширишни мувофиқлаштиришда кўмаклашиши мумкин. Инқирозли вазият юзага келиш эҳтимоли аниқланганда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг тегишли минтақавий бюроларида, шунингдек штаб-квартирасида мувофиқлаштирувчи гуруҳлар ташкил этилади ҳамда улар узлуксиз фаолият юритиши учун зарур ходимлар билан таъминланади.

Мувофиқлаштирувчи гуруҳларнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат:

а) барча тегишли манбалардан олинаётган ахборотни доимий мониторинг қилиш;

б) тасдиқланган авиация ахборот хизмати каналлари орқали олинган ишончли маълумотларнинг ўз вақтида тарқатилишини ташкил этиш;

д) Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотининг минтақавий бюролари, штаб-квартираси ҳамда манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни йўлга қўйиш, зарурат туғилганда уларнинг минтақавий бўлинмалари билан ахборот алмашиш ва ҳамкорлик қилиш;

э) ҳодисага бевосита алоқадор давлатлар ҳамда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни амалга оширишда иштирок этиши мумкин бўлган давлатлар билан ҳамкорликни таъминлаш.

Мавжуд маълумотлар таҳлил қилингандан сўнг Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти тегишли давлатларга муайян вазиятда амалга оширилиши лозим бўлган чора-тадбирлар юзасидан тўқнашувнинг олдини олиш бўйича тавсиялар беради.

5-боб. Мувофиқлаштириш

12. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси бундай вазиятларда ҲҲХК кўрсатувчи органлар ҳамда ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар манфаатларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши лозим. Бунда режа ҲҲХК органлари зиммасига юклатилган вазифаларни бажариш имкониятини, шунингдек парвозлар хавфсизлиги ва ҳаво ҳудудининг эълон қилинган ўтказувчанлик қувватини таъминлаши лозим.

13. ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишида узилиш юзага келиши кутилаётган ёки бундай узилиш содир бўлган тақдирда, тегишли давлат имкон қадар тезкор равишда Халқаро фуқаро авиацияси ташкилотини, ушбу давлатда аккредитация қилинган ҳамда мазкур узилиш таъсир кўрсатиши мумкин бўлган давлатларни хабардор қилиши лозим. Бундай хабарномада кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси тўғрисидаги маълумотлар ёки уни ишлаб чиқиш ва мувофиқлаштиришда кўмак сўрови келтирилиши лозим.

14. Кутилмаган вазиятнинг хусусияти ва кўламидан келиб чиқиб, давлатлар ва (ёки) Халқаро фуқаро авиацияси ташкилоти батафсил мувофиқлаштириш тартибини белгилаши лозим. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар ҳаво ҳудудидан фойдаланувчиларнинг асосий қисмига сезиларли таъсир кўрсатмайдиган ҳолларда, мувофиқлаштириш талаблари соддалаштирилиши ёки қўлланилмаслиги мумкин.

15. ҲҲХК ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишидаги узилиш бир нечта давлатларга таъсир кўрсатса, кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режаси мазкур давлатлар билан олдиндан мувофиқлаштирилиши ва расмий равишда келишилиши лозим. Бундай мувофиқлаштириш хизмат кўрсатишдаги узилишлар оқибатида ҳаводаги ҳаракат йўналишларининг ўзгариши ёки бошқа сабаблар туфайли таъсир кўрсатиши мумкин бўлган давлатлар, шунингдек тегишли эксплуатацион тажриба ва маълумотларга эга манфаатдор халқаро ташкилотлар билан ҳам амалга оширилиши лозим.

16. Зарур ҳолларда кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирларни жорий этишга узлуксиз ва тартибли ўтишни таъминлаш мақсадида барча манфаатдор томонлар томонидан келишилган муддатларда эълон қилинадиган ягона НОТАМ матни олдиндан келишиб олиниши лозим.

6-боб. Кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режаларини ишлаб чиқиш, эълон қилиш ва қўллаш

17. Кутилмаган вазиятлар учун чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқишда хизмат кўрсатишдаги узилиш юзага келган ҳаво ҳудудидан фойдаланиш хусусиятлари ҳамда халқаро фуқаро авиацияси парвозларининг интенсивлиги ҳисобга олиниши лозим.

18. Кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режасини ишлаб чиқиш мавжуд ва захира ҲҲХК йўналишлари, ҳаво кемаларининг навигация имкониятлари, ерусти навигация воситалари, қўшни ҲҲХК органларининг кузатув ва алоқа воситалари, хизмат кўрсатиладиган ҳаво кемаларининг сони ва турлари, метеорологик хизматлар ҳамда аэронавигация ахбороти хизматларининг мавжуд ҳолати тўғрисидаги маълумотларни ҳар томонлама таҳлил қилишга асосланиши лозим. Кутилмаган ҳолатларнинг хусусиятидан келиб чиқиб, чора-тадбирлар режасида қуйидаги асосий масалалар назарда тутилиши лозим:

а) муайян ҳаво ҳудудини ёки унинг бир қисмини четлаб ўтиш мақсадида ҳаводаги ҳаракат йўналишларини ўзгартириш, шу жумладан қўшимча ҲҲХК йўналишлари ёки уларнинг участкаларини ҳамда улардан фойдаланиш шартларини белгилаш;

б) тегишли ҳаво ҳудуди орқали соддалаштирилган ҲҲХК йўналишлари тармоғини ташкил этиш, шунингдек ёнлама ва вертикал эшелонлаштиришни таъминлаш мақсадида парвоз эшелонларини тақсимлаш схемасини ҳамда қўшни ҳудудий диспетчерлик марказлари томонидан кириш нуқтасида бўйлама эшелонлаштиришни таъминлаш ва уни мазкур ҳаво ҳудуди бўйлаб сақлаш тартибини белгилаш;

д) ҲҲБ хизматини кўрсатиш учун масъулиятни топшириш;

э) тегишли ҳаво-ер алоқаси воситалари, AFTN тармоғи ва ҲҲХК органлари ўртасидаги тўғридан тўғри овозли алоқа линияларидан фойдаланишни таъминлаш, шунингдек метеорологик маълумотлар ҳамда аэронавигация воситаларининг ҳолати тўғрисидаги ахборотни тақдим этиш бўйича вазифаларни заруратга кўра қўшни давлатларга юклаш;

ф) парвоз вақтида ва парвоз якунлангандан сўнг ҳаво кемаси бортидан махсус хабарларни йиғиш тартибини белгилаш;

г) барча ҳаво кемалари томонидан ҳаракат тўғрисидаги маълумотларни радиоэшиттириш ( TIBA ) тартибини қўллашни талаб этиш;

ҳ) белгиланган ҳудудларда барча ҳаво кемаларининг навигация ва тўқнашувга қарши борт чироқларини доимий ёқилган ҳолда сақлаш талабини белгилаш;

и) бир хил крейсер парвоз эшелонида учаётган ҳаво кемалари ўртасида кенгайтирилган бўйлама эшелонлаштириш минимумларини белгилаш ва уларга риоя этиш тартибини жорий этиш;

ж) белгиланган йўналиш марказий чизиғининг ўнг томонига оғиш билан парвоз қилиш ҳамда зарурат туғилганда кўтарилиш ёки пасайишни амалга ошириш тартибини белгилаш;

к) кутилмаган вазиятлар учун жорий этилган тартибларнинг ортиқча юкланишини олдини олиш мақсадида хизмат кўрсатиш бузилган ҳудудга киришни тартибга солиш чораларини белгилаш;

л) хизмат кўрсатиш бузилган ҳудуддаги барча парвозлар, шу жумладан ҲҲХК йўналишлари бўйича амалга ошириладиган парвозлар УПҚ бўйича бажарилишини ҳамда парвоз эшелонлари белгиланишини назарда тутиш.

19. Ҳаво ҳудудидан фойдаланувчилар хизмат кўрсатиш ва (ёки) у билан боғлиқ аэронавигация хизматлари кўрсатилишидаги кутилаётган ёки амалдаги узилишлар тўғрисида NOTAM орқали имкон қадар олдиндан хабардор қилиниши лозим. NOTAM да кутилмаган ҳолатлар учун чора-тадбирлар режасининг асосий қоидалари кўрсатилиши лозим. Агар хизмат кўрсатишдаги узилиш олдиндан маълум бўлса, NOTAM камида 48 соат олдин эълон қилиниши лозим.

20. Кутилмаган вазиятлар учун жорий этилган махсус чора-тадбирлар бекор қилингани ҳамда хизматлар одатдаги тартибда қайта тиклангани тўғрисидаги NOTAM нормал фаолиятга тартибли ўтишни таъминлаш мақсадида имкон қадар тезроқ эълон қилиниши лозим.

Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Фуқаро авиацияси агентлиги директорининг 2026 йил 2 июлдаги 3-н-сон буйруғига 2-ИЛОВА

Ўз кучини йўқотган деб топилаётган идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар

1. Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш бўйича давлат инспекцияси бошлиғининг 2010 йил 9 декабрдаги 136-сон «Ўзбекистон Республикасининг «Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш» авиация қоидаларини (ЎзР АҚ-71) тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2194, 2011 йил 10 февраль) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2011 й., 6-сон, 55-модда).

2. Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғининг 2013 йил 1 февралдаги 15н-сон «Ўзбекистон Республикасининг «Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш» авиация қоидаларига (ЎзР АҚ-71) ўзгартириш ва қўшимча киритиш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2194-1, 2013 йил 21 февраль) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2013 й., 8-сон, 112-модда).

3. Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғининг 2016 йил 3 октябрдаги 87-Н-сон «Ўзбекистон Республикасининг «Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш» авиация қоидаларига (ЎзР АҚ-71) қўшимча киритиш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2194-2, 2016 йил 10 октябрь) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2016 й., 41-сон, 478-модда).

4. Ўзбекистон Республикаси Парвозлар хавфсизлигини назорат қилиш давлат инспекцияси бошлиғининг 2017 йил 3 ноябрдаги 99-Н-сон «Ўзбекистон Республикасининг «Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш» авиация қоидаларининг (ЎзР АҚ-71) муқаддимасига ўзгартириш киритиш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2194-3, 2017 йил 22 ноябрь) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 22.11.2017 й., 10/17/2194-3/0288-сон).

5. Ўзбекистон Республикаси транспорт вазирининг 2020 йил 17 мартдаги 2-сон «Ўзбекистон Республикасининг «Фуқаро авиациясида ҳаво транспорти қатновига хизмат кўрсатиш» авиация қоидаларига (ЎзР АҚ-71) ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги буйруғи (рўйхат рақами 2194-4, 2020 йил 20 апрель) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 20.04.2020 й., 10/20/2194-4/0480-сон).

Директор Т. НАЗАРОВ

Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси раиси А. АБДУХАКИМОВ

Транспорт вазири И. МАХКАМОВ

Тадбиркорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича вакил А. БУРИЕВ

Савдо-саноат палатаси раиси Д. ВАХАБОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 2 июль,

2026 йил 30 июнь

2026 йил 12 май

2026 йил 6 май

2026 йил 5 май

3-н-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 30.07.2026 й., 10/26/3913/0800-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining

buyrugʻi

ROʻYXATI

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-oktabrdagi PF-193-son “Fuqaro aviatsiyasi sohasida davlat siyosati yuritishni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalari 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil va Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.

Kelishildi:

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 2026-yil 2-iyuldagi 3-n-son buyrugʻiga 1-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalari

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish tartibini belgilaydi.

I boʻlim. Umumiy qoidalar

1-bob. Asosiy tushunchalar

1. Ushbu Qoidalarda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan maʼlum bir nuqta sifatida qabul qilingan obyekt yoki nuqta sathigacha boʻlgan vertikal masofa;

aerodrom — quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan, havo kemalarining kelib qoʻnishi, joʻnashi va shu sath boʻylab harakatlanishi uchun toʻliq yoki qisman moʻljallangan uchastka, unda joylashgan binolar, inshootlar hamda anjomlar;

aerodromda harakatlanish — aerodromning manyovr maydonida amalga oshiriladigan barcha harakatlar hamda aerodrom hududida havo kemalari tomonidan bajariladigan barcha parvozlar (havo kemasi aerodromning parvoz aylanasiga kirgan, undan chiqqan yoki uning doirasida parvozni amalga oshirayotgan paytda, u aerodrom hududida parvoz qilayotgan deb hisoblanadi);

aerodrom dispetcherlik punkti — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun tashkil etilgan havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organi;

aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish;

aerodrom hududida avtomatik maʼlumot uzatish xizmati (bundan buyon matnda ATIS deb yuritiladi) — sutka davomida uzluksiz yoki sutkaning belgilangan vaqtlarida uchib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun moʻljallangan joriy mavjud maʼlumotlarni avtomatik ravishda yetkazish, ular quyidagi toifalarga ajraladi:

maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanishga asoslangan aerodrom hududida maʼlumotlarni avtomatik uzatish xizmati ( D-ATIS ) — ATIS maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali taqdim etiladi;

ovozli aloqaga asoslangan aerodrom hududida maʼlumotlarni avtomatik uzatish xizmati (ovozli- ATIS ) — ATIS uzluksiz va takrorlanadigan ovozli radioeshittirishlar shaklida taqdim etiladi;

aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP ) — davlat tomonidan chiqarilgan yoki chiqarilishi vakolatli organ tomonidan tasdiqlangan, aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini oʻz ichiga olgan nashr;

AIRMET — meteorologik kuzatuv organi tomonidan parvoz yoʻnalishi boʻylab past balandliklardagi havo kemalarining xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan va tegishli parvoz maʼlumotlari hududida yoki uning ostki hududidagi parvozlar uchun tuzilgan prognozga hali kiritilmagan baʼzi ob-havo hodisalarining yuz berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisida beriladigan maʼlumot;

ALERFA — xavotir bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

asosiy nuqta — havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishini, havo kemasining parvoz trayektoriyasini aniqlash, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish maqsadlarida va boshqa navigatsiya maqsadlarida foydalaniladigan, belgilangan geografik joylashuv (Uchta asosiy nuqta toifasi mavjud: yerdagi navigatsiya vositasi, kesishish nuqtasi va yoʻl nuqtasi. Ushbu taʼrif kontekstida kesishish nuqtasi radiallar, pelenglar va/yoki yerdagi navigatsiya vositalarigacha boʻlgan masofalar bilan aniqlanadigan asosiy nuqta hisoblanadi);

avariya bosqichi — turli vaziyatlarda noaniqlik bosqichi, ogohlantirish bosqichi yoki falokat bosqichini anglatuvchi umumiy tushuncha;

avariya haqida xabar berish xizmati — qidiruv-qutqaruv xizmatlari yordamiga muhtoj boʻlgan havo kemalari haqida tegishli tashkilotlarni xabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish uchun moʻljallangan xizmat;

aviatsion elektraloqa stansiyasi — aviatsiya elektraloqa xizmati stansiyasi;

aviatsiya halokati — havo kemasidan foydalanish bilan bogʻliq hodisa boʻlib, boshqariladigan havo kemasiga nisbatan biror shaxs parvozni amalga oshirish maqsadida havo kemasi bortiga chiqqan paytdan boshlab, bortdagi barcha shaxslar havo kemasini tark etgan paytgacha, uchuvchisiz havo kemasiga nisbatan esa havo kemasi parvozni amalga oshirish maqsadida harakatlanishga tayyor boʻlgan paytdan boshlab, parvoz yakunida toʻliq toʻxtab, asosiy kuch qurilmasi oʻchirilgunga qadar sodir boʻladigan hodisa boʻlib, bunda:

a) muayyan shaxsning quyidagilar sababli oʻlimga olib keluvchi tan jarohati yoki jiddiy tan jarohati olishi:

mazkur havo kemasida boʻlganligi;

havo kemasining muayyan qismi, shu jumladan mazkur havo kemasidan ajralib chiqqan qismlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashib ketganligi;

reaktiv dvigatel gazlari oqimining bevosita taʼsiri;

tabiiy sabablar bilan oʻz-oʻziga tan jarohati yetkazish, boshqa shaxslar tomonidan yetkazilishi yoki odatda yoʻlovchilar va ekipaj aʼzolariga kirish ruxsat berilgan hududlardan tashqari joyda yashirinib olgan chiptasiz yoʻlovchilar tomonidan tan jarohati yetkazilishi bundan mustasno;

b) havo kemasi shikastlanishi yoki uning konstruksiyasi buzilishi oqibatida:

konstruksiya mustahkamligi buzilishi, havo kemasining uchish yoki texnik xususiyatlari yomonlashishi;

odatda, shikastlangan elementni jiddiy taʼmirlash yoki almashtirish talab etilishi holati yuzaga kelishi (dvigatelning ishdan chiqishi yoki shikastlanishi, xususan faqat bir dvigatel (shu jumladan, uning qopqoqlari yoki yordamchi agregatlari), havo vintlari, qanotlarning chetlari, antennalar, datchiklar, yelka pichoqlari, pnevmatiklar, tormoz vositalari, gʻildiraklar, oquvchanlik qoplamasi, panellar, shassi stvorkalari, old oynalar, havo kemasi qoplamasi (masalan, katta boʻlmagan ezilishlar yoki teshiklar) shikastlanishi, doʻl yoki qushlar bilan toʻqnashuv natijasida koʻtaruvchi vint parraklari, dum vint parraklari, shassilarning (shu jumladan radiolokator antennasi oquvchanlik qoplamasidagi teshiklar), arzimas shikastlanishlar bundan mustasno;

d) havo kemasi bedarak yoʻqolganligi yoki uning oldiga borish imkoniyati mavjud boʻlmasligi;

aviatsiya intsidenti — aviatsiya halokati deb tasniflanmagan, xavfsiz ekspluatatsiyaga taʼsir koʻrsatadigan yoki koʻrsatishi mumkin boʻlgan havo kemasidan foydalanish jarayoni bilan bogʻliq har qanday hodisa;

aviatsiya koʻchuvchi aloqa xizmati — aviatsiya stansiyalari bilan havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida yoki havo kemasi bort stansiyalari oʻrtasida amalga oshiriladigan koʻchma aloqa xizmati boʻlib, unga qutqaruv vositalarining stansiyalari ham kirishi mumkin. Mazkur xizmat tarkibiga favqulodda vaziyat va avariya xabarlari uchun ajratilgan radiochastotalarda ishlaydigan favqulodda vaziyatni koʻrsatuvchi radiomayoq stansiyalari ham kiritilishi mumkin;

aviatsiya koʻchmas aloqa xizmati — aeronavigatsiya xavfsizligini, shuningdek havo aloqalarining muntazamligi, samaradorligi va iqtisodiy tejamkorligini taʼminlash uchun moʻljallangan maʼlum statsionar nuqtalar oʻrtasidagi elektr aloqa xizmati;

bosma aloqa — zanjirning har bir terminalida, ushbu zanjir boʻylab uzatiladigan barcha xabarlarning doimiy, avtomatik va bosma shaklda qayd etib borilishini taʼminlaydigan aloqa;

boshqaruvni uzatish nuqtasi — havo kemasining parvoz trayektoriyasida joylashgan maʼlum bir nuqta boʻlib, unda havo kemasiga havodagi harakatni boshqarish xizmatini koʻrsatish uchun javobgarlik bir dispetcherlik organidan yoki dispetcherlik ish joyidan boshqasiga oʻtkaziladi;

daraja — parvozda boʻlgan havo kemasining vertikal tekislikdagi holatiga nisbatan qoʻllaniladigan umumiy atama boʻlib, tegishli hollarda nisbiy balandlik, absolyut balandlik yoki parvoz eshelonini anglatadi;

DETRESFA — falokat bosqichini ifodalash uchun ishlatiladigan kodli soʻz;

dispetcherlik hududi — yer yuzasining belgilangan chegaradan yuqoriga choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

dispetcherlik ruxsati — havo kemasiga havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organlari tomonidan belgilangan shartlar asosida harakatlanishga berilgan ruxsat (qulaylik uchun “dispetcherlik ruxsati” atamasi koʻpincha tegishli kontekstlarda ishlatiladigan “ruxsat” qisqartirilgan atamasi bilan almashtiriladi. Shuningdek, qisqartirilgan “ruxsat” atamasi dispetcherlik ruxsatining turini koʻrsatish uchun “yerda harakatlanish uchun”, “uchish uchun”, “joʻnash uchun”, “yoʻnalishdagi parvoz uchun”, “qoʻnishga kirishish uchun” yoki “qoʻnish uchun” kabi aniqlashtiruvchi soʻzlar bilan birga qoʻllanilishi mumkin);

dispetcherlik zonasi — yer yuzasidan boshlab yuqori chegaragacha choʻzilgan, nazorat qilinadigan havo hududi;

doiraviy aloqa — bir vaqtning oʻzida uch yoki undan ortiq foydalanuvchi oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri suhbat qurishga imkon beruvchi aloqa vositalari;

eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati — havodagi harakatni boshqarish tizimining yoki uning istalgan kichik tizimlari yoki boshqaruv punktlarining normal faoliyat davrida havo kemalariga xizmat koʻrsatish qobiliyatining koʻrsatkichi. U maʼlum bir vaqt oraligʻida havo hududining maʼlum bir qismiga kiradigan havo kemalarining soni bilan ifodalanadi. Bunda ob-havo sharoitlari, havodagi harakatni boshqarish organi konfiguratsiyasi, mavjud xodimlar va uskunalar, shuningdek ushbu havo hududiga masʼul dispetcherning ish yuklamasiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan boshqa har qanday omillar hisobga olinadi;

falokat bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslar xavf ostida ekanligi yoki zudlik bilan yordamga muhtoj ekanligiga ehtiyoj borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

geodezik koordinatalar tizimi — mahalliy koordinatalar tizimining joylashuvi va yoʻnalishini global koordinatalar tizimiga nisbatan aniqlash uchun zarur boʻlgan minimal parametrlar toʻplami;

Grigorian taqvimi — umumiy qabul qilingan taqvim boʻlib, birinchi marta 1582-yilda Yulian taqvimiga nisbatan tropik yilga aniqroq mos keladigan taqvim sifatida joriy etilgan (Grigorian taqvimi 365 kundan iborat oddiy yillar va 366 kundan iborat kabisa yillaridan tashkil topgan boʻlib, yil oʻn ikki oyga boʻlinadi);

harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot — havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organi tomonidan uchuvchiga, uning yaqinida joylashgan yoki rejalashtirilgan parvoz yoʻnalishi yaqinida boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa maʼlum yoki kuzatilgan havo kemasi haqida ogohlantirish hamda uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olishda yordam berish uchun beriladigan maʼlumot;

havo kemasi ekspluatanti — havo kemasi ekspluatatsiyasini amalga oshirish imkoniyati ekspluatant sertifikati bilan tasdiqlangan, mulk huquqi yoki boshqa ashyoviy huquqlar asosida havo kemasiga egalik qiladigan yuridik yoki jismoniy shaxs;

havodagi harakat — parvoz qilayotgan yoki aerodromning manyovr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari;

havodagi harakatni boshqarish (bundan buyon matnda HHB deb yuritiladi) — ushbu xizmat quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) havo kemalari oʻrtasida hamda havo kemalari bilan aerodromning manyovr maydonidagi toʻsiqlar oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) havodagi harakatni tezlashtirish va tartibga solish;

HHB organi — hududiy dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punkti;

havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari boʻyicha parvoz rejalari asosida parvoz qiluvchi havo kemalari oʻrtasida imkon qadar ajratishni taʼminlash uchun konsultativ havo hududida koʻrsatiladigan xizmat;

havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati ( ATFM ) — HHB quvvatidan maksimal darajada foydalanishni va tegishli havodagi harakatga xizmat koʻrsatish vakolatli organi tomonidan eʼlon qilingan havodagi harakatni oʻtkazish hajmiga mos kelishini taʼminlash orqali havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimiga hissa qoʻshish maqsadida tashkil etilgan xizmat;

havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) — parvoz maʼlumotlari xizmatini, avariya haqida xabar berishni, havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatishni, havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini (hududiy dispetcherlik xizmati, yaqinlashish dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) anglatadi;

HHXK organi — havodagi harakatga dispetcherlik xizmati, parvoz maʼlumotlari markazi yoki HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti;

HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti — parvozdan oldin taqdim etiladigan HHXK va parvoz rejalari haqida xabarlarni yigʻish maqsadida tashkil etilgan organ (HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti mustaqil organ sifatida tashkil etilishi yoki HHXK organi yoxud aeronavigatsiya maʼlumotlari bilan taʼminlash organi tarkibida faoliyat yuritishi mumkin);

havo kemasi komandiri — havo kemasi ekspluatanti tomonidan, umumiy aviatsiya parvozlarida esa havo kemasining egasi tomonidan havo kemasini boshqarish vakolati berilgan va parvozni xavfsiz amalga oshirish uchun javobgar etib belgilangan uchuvchi;

havo kemasi — yer yuzasi bilan oʻzaro taʼsiridan tashqari, atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday uchish apparati;

havo orqali yerda harakatlanish — vertolyot yoki vertikal uchib qoʻna oladigan havo kemasining aerodrom yuzasi ustida, odatda yer taʼsiri zonasida hamda yerga nisbatan 37 km/soat (20 uzel)dan kam tezlikda amalga oshiriladigan harakatlanishi (haqiqiy balandlik oʻzgarishi mumkin. Ayrim vertolyotlarda yer taʼsiri natijasida yuzaga keladigan turbulentlikni kamaytirish yoki tashqi osmada tashilayotgan yukning xavfsiz oraliq masofasini taʼminlash maqsadida yer sathidan 8 m (25 fut)dan yuqori balandlikda havo orqali yerda harakatlanish amalga oshirilishi talab etilishi mumkin);

havo trassasi — nazorat qilinadigan yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning bir qismi);

HHXK havo hududi — parvozlarning aniq bir koʻrinishini amalga oshiruvchi va buning uchun havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish va parvoz qoidalarida belgilab qoʻyilgan maʼlum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qoʻyilgan havo hududi;

HHXK yoʻnalishi — HHB xizmatini taʼminlash maqsadida harakat oqimini yoʻnaltirish uchun moʻljallangan belgilangan yoʻnalish (mazkur Qoidalarda “HHXK yoʻnalishi” atamasi havo yoʻlagi, konsultativ yoʻnalish, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yoʻnalish, shuningdek kelish va joʻnash marshrutlarini hamda boshqa shunga oʻxshash yoʻnalishlarni ifodalash uchun qoʻllaniladi. Shuningdek, HHXK yoʻnalishi quyidagi texnik tavsiflar bilan belgilanadi: HHXK yoʻnalishining indeksi, asosiy nuqtalar (yoʻl nuqtalari)gacha yoki ulardan teskari yoʻnalishdagi yoʻl chizigʻi, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, xabarlarni uzatishga doir talablar hamda HHXKning tegishli vakolatli organi qaroriga koʻra belgilangan eng past xavfsiz absolyut balandlik);

hududiy navigatsiya — havo kemalariga yerdagi yoki sunʼiy yoʻldosh navigatsiya vositalari taʼsir doirasi ichida yoki avtonom vositalarning imkoniyatlari doirasida yoki ularning kombinatsiyasida istalgan trayektoriya boʻylab parvoz qilish imkonini beruvchi navigatsiya usuli;

hududiy navigatsiya yoʻnalishi — hududiy navigatsiyani qoʻllay oladigan havo kemalari uchun belgilangan HHB yoʻnalishi;

havo-yer aloqasi — havo kemasi va yerusti stansiyalari yoki markazlari oʻrtasidagi ikki tomonlama aloqa;

inson imkoniyatlari — aviatsiya faoliyatini xavfsiz va samarali amalga oshirishga taʼsir etuvchi insonning imkoniyatlari hamda cheklovlari;

inson omili tamoyillari — insonning faoliyat samaradorligini tegishli darajada hisobga olish orqali inson bilan tizimning boshqa tarkibiy qismlari oʻrtasidagi oʻzaro xavfsiz hamkorlikni taʼminlashga qaratilgan hamda aviatsiya texnikasini loyihalash, sertifikatlash, xodimlarni tayyorlash, ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan tamoyillar;

ish jadvali — HHB dispetcherlarining xizmat va xizmatdan tashqari vaqtini maʼlum bir davr uchun taqsimlash rejasi, shuningdek smenalar jadvali;

INCERFA — noaniqlik bosqichini belgilash uchun qoʻllaniladigan kodli soʻz;

ishdan tashqari vaqt — HHB dispetcheri barcha xizmat majburiyatlaridan ozod qilingan ish vaqtidan keyingi va/yoki oldingi uzluksiz va belgilangan vaqt oraligʻi;

ish joyidagi vaqt — HHB dispetcheri ish vaqtida HHB dispetcherining guvohnomasida nazarda tutilgan huquqlarni amalga oshiradigan vaqt;

ish maydoni — harakatlanish maydoni va perron (perronlar)dan iborat havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va yerda harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodromning qismi;

joriy parvoz rejasi — keyingi dispetcherlik ruxsatlari natijasida parvoz rejasiga kiritilgan ehtimoliy oʻzgartirishlarni oʻzida aks ettiruvchi parvoz rejasi;

konsultativ havo hududi — muayyan oʻlchamlarga ega havo maydoni yoki belgilangan yoʻnalish boʻlib, uning chegarasida havodagi harakatga maslahat xizmati koʻrsatiladi;

konsultativ yoʻnalish — havodagi harakat boʻyicha konsultativ xizmatlar koʻrsatish belgilangan yoʻnalish;

kreyser esheloni — parvozning asosiy qismi davomida saqlanadigan eshelon;

manyovr maydoni — aerodromning perronga kirmaydigan, havo kemalarining uchishi, qoʻnishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan qismi;

maxsus vizual parvoz qoidalari boʻyicha parvoz (bundan buyon matnda VPQ deb yuritiladi) — havodagi harakatni boshqarish organining dispetcherlik ruxsati asosida nazorat zonasida vizual meteorologik sharoitlar minimumidan past meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan VPQ parvozi;

maʼlumotlar aniqligi — hisoblangan yoki oʻlchangan qiymatning haqiqiy qiymatga moslik darajasi;

maʼlumotlar sifati — taqdim etilgan maʼlumotlarning aniqligi, tafsilot darajasi (rezolyutsiyasi), yaxlitligi (yoki unga teng ishonchlilik darajasi), kuzatuvchanligi, dolzarbligi, toʻliqligi va formatiga doir maʼlumotlardan foydalanuvchi talablariga muvofiqlik darajasi;

maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa — maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali xabarlar almashish uchun moʻljallangan aloqa turi;

maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali dispetcher-uchuvchi aloqasi (bundan buyon matnda CPDLC deb yuritiladi) — HHB maqsadida dispetcher va uchuvchi oʻrtasidagi aloqa vositasi boʻlib, unda maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalaniladi;

maʼlumotlar yaxlitligi — aeronavigatsiya maʼlumotlari va ularning qiymatlari tayyorlangan yoki ruxsat etilgan oʻzgartirish kiritilgan paytdan boshlab yoʻqolmaganligi yoki oʻzgartirilmaganligiga doir muayyan kafolat;

meteorologik organ — xalqaro aeronavigatsiyani meteorologik taʼminlash uchun moʻljallangan organ;

meteorologiya xizmat taʼminlovchisi — davlat nomidan xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminotini amalga oshiruvchi vakolatli tashkilot;

navigatsiya tavsifi — havo hududida xususiyatlarga asoslangan navigatsiya ( PBN ) operatsiyalarini amalga oshirishni taʼminlash uchun havo kemasi va uchish ekipajiga qoʻyiladigan talablar majmui. Navigatsiya tavsifi quyidagi ikki turga boʻlinadi:

talab etilgan navigatsiya xususiyatlari tavsifi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) — navigatsiya xususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNP prefiksi bilan koʻrsatilgan xususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olgan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNP 4, RNP APCH );

RNAV tavsifi — xususiyatlarga muvofiqlikni kuzatishni va RNAV prefiksi bilan koʻrsatilgan xususiyatlarga rioya qilmaslik toʻgʻrisida ogohlantirishlar berish talabini oʻz ichiga olmagan, hududiy navigatsiyaga asoslangan navigatsiya tavsifi (masalan, RNAV 5, RNAV 1. Shuningdek navigatsiya tavsiflari boʻyicha batafsil koʻrsatma materiali Xususiyatlarga asoslangan navigatsiya ( PBN ) qoʻllanmasining II jildida keltirilgan).

nazorat qilinadigan aerodrom — aerodrom harakatiga dispetcherlik xizmati koʻrsatiladigan aerodrom (nazorat qilinadigan aerodrom atamasi aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishini anglatadi, biroq bunday aerodrom uchun dispetcherlik zonasining mavjudligi majburiy hisoblanmaydi);

nazorat qilinadigan havo hududi — muayyan oʻlchamdagi havo hududi boʻlib, uning chegaralari doirasida havo hududi tasnifiga muvofiq parvozlarga dispetcherlik xizmati koʻrsatiladi;

nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud boʻlganda amalga oshiriladigan har qanday parvoz;

nisbiy balandlik — koʻrsatilgan boshlangʻich darajadan yuqoridagi daraja, nuqta yoki obyektgacha boʻlgan vertikal masofa;

noaniqlik bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslarning xavfsizligi borasida ishonchsizlik borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

NOTAM — telekommunikatsiya vositalari orqali tarqatiladigan, aeronavigatsiya vositalari, xizmatlari, tartib-taomillari yoki xavf manbalarining joriy etilishi, holati yoki ulardagi oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi hamda parvozlarni amalga oshirish bilan bogʻliq xodimlar tomonidan oʻz vaqtida olinishi muhim boʻlgan axborotni oʻz ichiga olgan xabarnoma;

ob-havo maʼlumoti — muayyan hududda yoki havo hududining bir qismida maʼlum bir vaqtda yoki vaqt oraligʻida kutilayotgan meteorologik sharoitlarning tavsifi;

parvoz ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj aʼzosi boʻlib, unga xizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bogʻliq vazifalar yuklatilgan shaxs;

parvoz esheloni — 1013,2 gektopaskal (gPa) bosimiga nisbatan oʻrnatilgan va boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlariga ega boʻlgan doimiy atmosfera bosimi yuzasi (Standart atmosferaga muvofiq darajalangan, barometrik balandlik oʻlchagichiga absolyut balandlik koʻrsatkichi (bundan buyon matnda QNH deb yuritiladi) qiymati oʻrnatilganda, u absolyut balandlikni koʻrsatadi. QFE qiymati oʻrnatilganda, u QFE deb olingan nuqta ustidagi nisbiy balandlikni koʻrsatadi.1013,2 gPa qiymati oʻrnatilganda, parvoz eshelonini koʻrsatadi. Bundan tashqari “nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik” atamalari geometrik “nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik”larni emas, balki moslamalardagi balandliklarni bildiradi);

parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimi — xavfsizlikni boshqarishga qaratilgan tizimli yondashuv boʻlib, zarur tashkiliy tuzilma, masʼuliyat iyerarxiyasi, boshqaruv qoidalari va tartib-taomillarini oʻz ichiga oladi;

parvoz maʼlumotlari hududi — parvoz maʼlumotlari xizmati taqdim etiladigan va avariya haqida xabar beriladigan maʼlum oʻlchamdagi havo hududi;

parvoz maʼlumotlari markazi — parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish va avariya haqida xabar berish uchun moʻljallangan organ;

parvoz maʼlumotlari xizmati — xavfsiz va samarali parvozlarni taʼminlash uchun maslahatlar va maʼlumotlar beradigan xizmat;

parvoz rejasi — havo kemasining rejalashtirilgan parvozi yoki uning bir qismi haqidagi maʼlum maʼlumotlar (“Parvoz rejasi” atamasidan oldin parvoz shartlari va turli bosqichlarni koʻrsatish uchun “dastlabki”, “taqdim etilgan”, “joriy” yoki “operatsion” soʻzlari ishlatilishi mumkin. Shuningdek ushbu atamadan oldin “xabar” soʻzi ishlatilganda, u uzatilgan parvoz rejasi maʼlumotlarining mazmuni va formatini bildiradi);

perron — yoʻlovchilarni oʻtkazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilgʻi quyish, havo kemalari turishi yoki texnik xizmat koʻrsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning maʼlum maydoni;

perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati — havo kemalari va transport vositalarining perrondagi faoliyatini va harakatini tartibga solish uchun tashkil etiladigan xizmat;

qabul qiluvchi organ — havo kemasini boshqarishni oʻz zimmasiga olayotgan navbatdagi HHB organi;

qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi — qidiruv-qutqaruv xizmatining samarali ishini taʼminlash va qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini muvofiqlashtirish uchun masʼul boʻlgan organ. U qidiruv va qutqaruv hududi doirasida qidiruv-qutqaruv operatsiyalarini oʻtkazishni muvofiqlashtiradi;

qoʻnish chizigʻiga burilish — havo kemasi tomonidan qoʻnishga kirishishning boshlangʻich bosqichida bajariladigan burilish boʻlib, u uzoqlashish yoʻnalishi chizigʻi tugashi bilan oraliq yoki yakuniy qoʻnishga yaqinlashish yoʻnalishi chizigʻi boshlanishi orasida amalga oshiriladi hamda bu yoʻnalish chiziqlari bir-biriga qarama-qarshi boʻlishi talab etilmaydi (qoʻnish yoʻnalishiga burilishlar har bir aniq qoʻnishga yaqinlashish sxemasida belgilangan shartlarga muvofiq gorizontal parvozda yoki pasayish davomida bajarilishi mumkin);

qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichi — uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemasining qismi boʻlib, u belgilangan nazorat nuqtasida (yoki nuqtalarida) boshlanadi va quyidagi hollarda tugaydi:

a) “ippodrom” turidagi sxema koʻzda tutilgan boʻlsa, unda oxirgi standart burilishi, qoʻnish chizigʻiga burilishi yoki yaqinlashish yoʻli chizigʻiga burilishi bilan;

b) qoʻnishga yaqinlashish sxemasining oxirgi yaqinlashish yoʻnalishiga chiqish nuqtasida hamda aerodrom nazorat nuqtasida, undan qoʻnish amalga oshirilishi yoki ikkinchi aylanaga ketish boshlanishi bilan;

radioeshittirishga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-B deb yuritiladi) — havo kemalari, aerodromdagi transport vositalari va boshqa obyektlarni oʻzlarining identifikatsiya indekslari, joylashuv maʼlumotlari, shuningdek qoʻshimcha maʼlumotlarni avtomatik ravishda maʼlumotlar uzatish liniyasining radioeshittirish rejimidan foydalangan holda kuzatish turi;

radionavigatsiya xizmati — parvozlarning samarali va xavfsiz bajarilishi uchun bir yoki bir nechta radionavigatsiya vositalaridan foydalangan holda yoʻnaltirish maʼlumotlari yoki joylashuv haqidagi maʼlumotlarni taqdim etuvchi xizmat;

radiotelefoniya — ovozli shaklda maʼlumot almashish uchun moʻljallangan radioaloqa turi;

hududiy dispetcherlik markazi — oʻzining yurisdiksiyasi ostida boʻlgan, dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan organ;

hududiy dispetcherlik xizmati — dispetcherlik hududlarida nazorat qilinadigan parvozlar uchun koʻrsatiladigan dispetcherlik xizmati;

ruxsatning amal qilish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsati amal qiladigan nuqta;

SIGMET maʼlumoti — meteorologik kuzatuv organi tomonidan chiqariladigan, parvoz yoʻnalishi boʻylab muayyan ob-havo hodisalari va havo kemalari parvozlari xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan, boshqa atmosfera hodisalarining roʻy berayotgan yoki kutilayotgan holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

stansiyaning ogʻishi — VOR stansiyasi kalibrlangan vaqtda aniqlanadigan, VOR ning 0° radiali bilan haqiqiy shimol yoʻnalishi oʻrtasidagi burchak ogʻishi;

talab etiladigan navigatsiya xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RNP deb yuritiladi) — muayyan HHT funksiyalarini amalga oshirish uchun navigatsiya xususiyatlariga qoʻyiladigan talablar roʻyxati;

talab etiladigan kuzatuv xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RSP deb yuritiladi) — talablar majmuyi boʻlib, u havodagi harakatga xizmat koʻrsatish va tegishli yerusti jihozlari, havo kemasi imkoniyatlari hamda xususiyatlarga asoslangan kuzatuvni amalga oshirish uchun zarur operatsiyalarga qoʻyiladigan talablar;

talab etiladigan aloqa xususiyatlari spetsifikatsiyasi (bundan buyon matnda RCP deb yuritiladi) — xususiyatlarga asoslangan aloqani taʼminlash uchun zarur boʻlgan HHXK, unga tegishli yer usti uskunalari, havo kemasining imkoniyatlari hamda parvozlarni amalga oshirishga doir talablar toʻplami;

taqiqlangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalari parvozlarining amalga oshirilishi taqiqlangan havo hududi;

taqvim — bir kunlik aniqlik darajasiga ega boʻlgan vaqt lahzasini aniqlash asosini taʼminlaydigan diskret vaqt hisoblash tizimi;

tashvish bosqichi — havo kemasi va undagi shaxslarning xavfsizligi borasida tashvish borligi bilan tavsiflanadigan vaziyat;

vakolatli HHXK organi — davlat tomonidan tayinlangan, maʼlum havo hududi doirasida HHXKni taʼminlash uchun masʼul boʻlgan tegishli vakolatli organ;

terminal dispetcherlik hududi — odatda bir yoki bir nechta yirik aerodromlar yaqinidagi HHXK yoʻnalishlarining yaqinlashish nuqtalarida yaratilgan dispetcherlik hududi;

toʻqnashuvning oldini olish — uchuvchiga toʻqnashuvning oldini olish maqsadida yordam berish uchun manyovrlar amalga oshirish boʻyicha HHXK organi tomonidan taqdim etilgan tavsiya;

toʻsiq — barcha harakatsiz (vaqtinchalik yoki doimiy) va harakatlanuvchi obyektlar yoki ularning qismlari, u quyidagicha joylashadi:

a) havo kemalarining yerdagi harakati uchun moʻljallangan hududida;

b) baholash natijalariga koʻra aeronavigatsiya uchun xavf tugʻdiradigan hamda havo kemalarini parvozda himoya qilish uchun belgilangan yuzadan balandroqda yoki bunday belgilangan yuzalardan tashqarida.

UMSh — uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarni anglatuvchi qisqartma;

UPQ — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalarini anglatuvchi qisqartma;

uchish-qoʻnish yoʻlagi (bundan buyon matnda UQY) — havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning maʼlum bir toʻgʻri burchakli qismi;

UQYda koʻrinish masofasi (bundan buyon matnda RVR deb yuritiladi) — UQYning oʻq chizigʻida turgan havo kemasi uchuvchisi UQY yuzasidagi belgilarni yoki UQYni chegaralovchi yoki uning oʻq chizigʻini koʻrsatuvchi chiroqlarni koʻra oladigan masofa;

uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati — xavfsiz, muntazam va samarali aeronavigatsiya uchun zarur boʻlgan uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish, tekshirish, tasdiqlash, yangilash va qayta koʻrib chiqish maqsadida tashkil etiladigan xizmat;

uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (bundan buyon matnda UPQ deb yuritiladi) — uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz;

uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar — koʻrish uzoqligi oʻlchamlarida, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlarning pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit (ushbu oʻlchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past boʻladi);

uzatuvchi organ — HHXK organining havo kemasiga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun javobgarlikni yoʻnalish boʻyicha keyingi HHXK organiga topshirish jarayonidagi organ;

uzatish nuqtasi — havo kemasining joylashuvi haqida xabar berish mumkin boʻlgan maʼlum bir geografik moʻljal (joy);

vizual meteorologik sharoitlar — oʻrnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, koʻrish uzoqligi oʻlchovlarida ifodalanuvchi, bulutlargacha va bulutlarning pastki chegarasigacha boʻlgan masofada ifodalanuvchi meteorologik sharoitlar;

VPQ boʻyicha parvoz — vizual parvoz qoidalariga muvofiq amalga oshiriladigan parvoz;

xalqaro NOTAM organi — xalqaro NOTAM xabarlari almashinuvi uchun davlat tomonidan tayinlangan organ;

xavfli hudud — hududida maʼlum vaqt davomida havo kemalari parvozlari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat olib boriladigan, belgilangan oʻlchamlardagi havo hududi;

xizmat majburiyatlari — HНВ dispetcheri HHXK taʼminlovchisining koʻrsatmasiga binoan HHB dispetcheri bajarishi lozim boʻlgan har qanday vazifalar (bu vazifalarga ish joyida bajariladigan vazifalar, maʼmuriy ishlar va tayyorgarlik kiradi);

xizmat vaqti — HНВ dispetcheri HHXK taʼminlovchisining koʻrsatmasiga binoan xizmat vazifalarini bajarish uchun kelishi yoki bajarishga kirishishi lozim boʻlgan ish joyidagi vaqt boʻlib, barcha xizmat vazifalarini bajarishdan ozod etilgan paytda tugaydigan vaqt oraligʻi;

xususiyatlarga asoslangan aloqa (bundan buyon matnda PBC deb yuritiladi) — HHXKda qoʻllaniladigan talablar va xususiyatlarga asoslangan aloqa ( RCP taqdim etiladigan aloqa va tegishli maʼlumotlarni yetkazib berish vaqti, uzluksizligi, mavjudligi, yaxlitlik tasnifi , maʼlum bir havo hududi tushunchasi kontekstda tavsiya etilgan operatsiya uchun zarur boʻlgan xavfsizlik va funksionallik nuqtayi nazaridan tizim tarkibiy qismlaridan tarkib topgan aloqa xususiyatlari kabi talablarni oʻz ichiga oladi);

xususiyatlarga asoslangan kuzatish (bundan buyon matnda PBS deb yuritiladi) — HHXKga qoʻyiladigan talablar va xususiyatlarga asoslangan kuzatish ( RCP aloqa tizimi komponentlariga oid talablarni oʻz ichiga oladi, yaʼni aloqa taʼminoti va tegishli uzatish vaqti, uzluksizlik, tayyorlik, yaxlitlik, xavfsizlik hamda funksionallik nuqtayi nazaridan, muayyan havo hududi konsepsiyasi doirasida taklif etilayotgan operatsiyani bajarish uchun zarur boʻlgan talablar);

xususiyatlarga asoslangan navigatsiya (bundan buyon matnda PBN deb yuritiladi) — HHXK yoʻnalishi boʻylab uchadigan havo kemalarining xususiyatlariga, uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sxemasiga yoki belgilangan havo hududida parvozga qoʻyiladigan talablarga asoslangan hududiy navigatsiya (xususiyatlarga qoʻyiladigan talablar navigatsiya tavsiflari orqali ( RNAV tavsifi, RNP tavsifi) aniq belgilangan havo hududi konsepsiyasi kontekstida rejalashtirilgan parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan aniqlik, yaxlitlik, uzluksizlik va funksional imkoniyatlar koʻrinishida belgilanadi. Bu tavsiflar tegishli havo hududida foydalaniladigan navigatsiya vositalari va infratuzilmasiga muvofiq aniqlanadi hamda navigatsiyadan foydalanishni taʼminlash maqsadida havo hududi konsepsiyasi doirasida koʻrib chiqiladi);

yaqinlashish dispetcherlik punkti — bir yoki bir nechta aerodromlarga keladigan yoki ulardan uchib ketayotgan nazorat qilinadigan havo kemalarining parvozlariga dispetcherlik xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ;

yaqinlashish dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan, uchib keluvchi yoki uchib ketuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish;

yaxlitlik tasnifi — buzilgan (notoʻgʻri) maʼlumotlardan foydalanish natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavf darajasiga asoslangan tasnif. Aeronavigatsiya maʼlumotlari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

a) odatiy maʼlumotlar — buzilgan odatiy maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli juda past boʻlgan maʼlumotlar;

b) muhim maʼlumotlar — buzilgan muhim maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli past boʻlgan maʼlumotlar;

d) kritik maʼlumotlar — buzilgan kritik maʼlumotlardan foydalanilganda havo kemasining parvozni xavfsiz davom ettirishi va qoʻnishini jiddiy xavf ostiga qoʻyishi hamda aviatsiya halokatiga olib kelishi ehtimoli yuqori boʻlgan maʼlumotlar;

yerda harakatlanish — havo kemasining uchish va qoʻnishdan tashqari aerodrom yuzasida oʻz kuchi hisobiga harakatlanishi;

yoʻl nuqtasi — hududiy navigatsiya yoʻnalishini yoki hududiy navigatsiyadan foydalanuvchi havo kemasining parvoz trayektoriyasini belgilash uchun foydalaniladigan aniq geografik joylashuv. Yoʻl nuqtalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

burilish oldidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi — marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga tangensial chiqishni taʼminlash maqsadida burilishni oldindan boshlashni talab etadigan yoʻl nuqtasi;

ustidan oʻtiladigan yoʻl nuqtasi — marshrut yoki protseduraning keyingi uchastkasiga oʻtish uchun burilish aynan ushbu nuqtaga yetib kelgandan soʻng boshlanadigan yoʻl nuqtasi;

yoʻl chizigʻi — havo kemasining uchish trayektoriyasini yer sirtiga proyeksiyasi boʻlib, uning yoʻnalishi har qanday nuqtada odatda shimol yoʻnalishidan (haqiqiy, magnit yoki shartli meridianlar) burchak graduslarida oʻlchanadi;

yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati — ayni damda ushbu havo kemasini boshqarmaydigan HHB organi tomonidan havo kemasiga shartli ravishda berilgan yoʻnalish uchun dispetcherlik ruxsati;

zaxira aerodromi — havo kemasining texnik tasnifiga va foydalanish uchun har qanday vaqtida ish holatida boʻladigan, xizmat koʻrsatishning muhim turlari va vositalarini oʻz ichiga olgan, rejalashtirilgan aerodromgacha uchib borishning imkoni boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa yoxud unga qoʻnishning imkoni boʻlmasa, havo kemasi uchib borishi mumkin boʻlgan aerodrom. Zaxira aerodromlariga quyidagilar kiradi:

uchishdagi zaxira aerodromi — havo kemasi uchib chiqqanidan soʻng agar zarurat tugʻiladigan boʻlsa, havo kemasi uchib chiqqan aerodromiga qaytib qoʻnishining iloji boʻlmasa, havo kemasi qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻladigan zaxira aerodromi;

yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — agar yoʻnalish boʻylab parvoz paytida zaxira aerodromiga borish zarurati paydo boʻlsa, havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi;

manzildagi zaxira aerodromi — rejalashtirilgan aerodromda qoʻnishni amalga oshirishning iloji boʻlmaganda yoki bu maqsadga muvofiq boʻlmaganda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻladigan zaxira aerodromi (havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom ham ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi zaxira aerodrom yoki manzildagi zaxira aerodrom boʻlishi mumkin);

oʻzgartirish nuqtasi — havo kemasi oʻz yoʻnalishini har tomonlama yoʻnalgan juda yuqori chastotali (bundan buyon matnda JYUCh deb yuritiladi) radiomayaklari asosida belgilanuvchi HHXK yoʻnalishining bir qismi boʻylab parvoz qilayotganda, havo kemasi asosiy navigatsiya yoʻnalishini orqadagi vositadan oldindagi vositaga oʻzgartirishi nuqtasi (oʻzgartirish nuqtalari foydalaniladigan barcha balandliklarda aeronavigatsiya vositalari oʻrtasida signalning kuchi va sifatining maqbul muvozanatini taʼminlash va bitta yoʻnalish segmentida uchadigan barcha havo kemalari uchun umumiy azimut manbasi boʻlib xizmat qilishi uchun oʻrnatiladi);

shartnomaga asoslangan avtomatik bogʻliq kuzatuv (bundan buyon matnda ADS-C deb yuritiladi) — yerusti tizimi va havo kemasi oʻrtasida maʼlumotlar uzatish liniyasi boʻyicha ADS-C kelishuvi shartlari haqida axborot almashish amalga oshiriladigan, unda ADS-C xabarlarini uzatish boshlanadigan holatlar va bu xabarlarda mavjud boʻlgan maʼlumotlar koʻrsatiladigan kuzatuv turi (qisqartirilgan “ ADS shartnomasi” atamasi odatda ADS shartnomasi, ADS talab boʻyicha shartnomasi, ADS davriy shartnomasi yoki favqulodda rejimni ifodalash uchun qoʻllaniladi);

ADS-C kelishuvi — ADS-C maʼlumotlarini uzatish shartlarini belgilovchi kelishuv boʻlib, unda havodagi harakatga xizmat koʻrsatish organiga taqdim etilishi lozim boʻlgan ADS-C maʼlumotlarining tarkibi hamda ularni uzatish chastotasi. Ushbu kelishuv ADS-C maʼlumotlaridan havodagi harakatga xizmat koʻrsatishda foydalanishdan oldin tuziladi (yerdagi tizim va havo kemasi oʻrtasidagi maʼlumot almashish boʻyicha kelishuv shartlari bitta shartnoma yoki bir necha shartnomalar orqali amalga oshiriladi);

charchoq — uyqusizlik, uzoq vaqt uygʻoq boʻlish, sutkalik ritm fazasi va/yoki ish yuklamasi (aqliy va/yoki jismoniy faoliyat) natijasida aqliy yoki jismoniy ish qobiliyatining pasaygan fiziologik holati boʻlib, bu insonning parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq xizmat vazifalarini tegishli tarzda bajarish faolligi va qobiliyatini yomonlashtirishi mumkin boʻlgan holat;

charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish tizimi (bundan buyon matnda FRMS deb yuritiladi) — ilmiy tamoyillar va bilimlarga, shuningdek amaliy tajribaga asoslangan va tegishli xodimlarning oʻz funksiyalarini kerakli faoliyat darajasida bajarishini taʼminlashlarida parvozlar xavfsizligiga oid charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini uzluksiz ravishda kuzatib borish va boshqarishga asoslangan tizim;

cheklangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida oʻrnatilgan, uning doirasida havo kemalarining parvozlari amalga oshirilishi maʼlum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

2-bob. Vakolatli HHXK organini tashkil etish

2. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududi va aerodromlarining HHXK uchun moʻljallangan qismlarini belgilash hamda ularda HHXKni tashkil etish ushbu Qoidalar va boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi hududi ustidagi, shuningdek chegaradosh davlatlar hududi ustida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududlari, dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalarida havodagi harakatni tashkil etish va unga xizmat koʻrsatish boʻyicha javobgarlikni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi hamda tegishli chegaradosh davlatlar oʻrtasida tuzilgan hukumatlararo bitimlarda belgilanadi.

Bunda bir davlat boshqa davlatga oʻz havo hududi ustida HHXK boʻyicha javobgarlikni oʻtkazsa, bu uning milliy suverenitetiga daxl qilmaydi. Bunda xizmat koʻrsatuvchi davlatning javobgarligi faqat texnik va ekspluatatsion masalalar bilan cheklanadi hamda tegishli havo hududidan foydalanuvchi havo kemalari parvozlarining xavfsizligi va uzluksizligini taʼminlash bilan bogʻliq masalalarga tatbiq etiladi.

Xizmat koʻrsatuvchi davlat javobgarlikni oʻtkazgan davlat hududida HHXKni ushbu davlatning talablariga muvofiq amalga oshiradi. Bunda javobgarlikni oʻtkazgan davlat xizmat koʻrsatuvchi davlat foydalanishi uchun oʻzaro kelishuvga muvofiq zarur deb topilgan obyektlar va xizmatlarni taʼminlaydi.

Javobgarlikni oʻtkazgan davlat xizmat koʻrsatuvchi davlat bilan oldindan maslahatlashmasdan turib, bunday obyektlar va xizmatlarni bekor qilmasligi yoki ularga oʻzgartirish kiritmasligi lozim. Javobgarlikni oʻtkazgan davlat ham, xizmat koʻrsatuvchi davlat ham oʻzaro tuzilgan kelishuvni istalgan vaqtda bekor qilish huquqiga ega.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi “Oʻzaeronavigatsiya markazi” MChJ (bundan buyon matnda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida HHXK boʻyicha vakolatli HHXK organi hamda aeronavigatsiya xizmatlarini taʼminlovchi hisoblanadi. U Oʻzbekiston Respublikasi suvereniteti ostidagi havo hududida, shuningdek hukumatlararo bitimlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasiga HHXK tashkil etish va taʼminlash boʻyicha masʼuliyat yuklatilgan qoʻshni davlatlar havo hududida HHXKni tashkil etish va taʼminlash vazifalarini amalga oshiradi.

4. Havo hududidan foydalanuvchilar uchun zarur boʻlgan HHXK toʻgʻrisidagi maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasining aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP ) eʼlon qilinadi.

3-bob. HHXK vazifalari

5. HHXKning vazifalariga quyidagilar kiradi:

a) havo kemalari oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

b) manyovr maydonida harakatlanayotgan havo kemalari bilan ushbu maydondagi toʻsiqlar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarning oldini olish;

d) havodagi harakatning tartibli oqimini jadallashtirish va saqlash;

e) parvozlarni xavfsiz va samarali amalga oshirishni taʼminlash uchun zarur boʻlgan konsultatsiyalar va maʼlumotlarni taqdim etish;

f) qidiruv-qutqaruv xizmatlariga muhtoj boʻlgan havo kemalari toʻgʻrisida tegishli tashkilotlarni xabardor qilish va bunday tashkilotlarga zarur yordam koʻrsatish.

4-bob. HHXKning turlari

6. HHXKning quyidagi turlari mavjud:

a) havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish maqsadida mazkur Qoidalarning 5-bandi “a” , “b” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirish uchun moʻljallangan va ushbu xizmat quyidagi xizmatlarni oʻz ichiga oladi:

hududiy dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning “a” kichik bandi uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida nazarda tutilgan vazifalar mustasno);

yaqinlashish dispetcherlik xizmati — nazorat qilinadigan parvozlarning uchib kelishi va uchib ketishi bilan bogʻliq mazkur Qoidalarning 5-bandi “a” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni;

aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromda harakatlanishga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish hamda mazkur Qoidalarning 5-bandi “a” , “b” va “d” kichik bandlarida koʻrsatilgan vazifalarni amalga oshirishni (bundan mazkur bandning “a” kichik bandining quyida keluvchi uchinchi xatboshisi mustasno).

b) parvoz maʼlumotlari xizmati — mazkur Qoidalarning 5-bandi “e” kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish;

d) avariya haqida xabar berish xizmati — mazkur Qoidalarning 5-bandi “f” kichik bandida koʻrsatilgan vazifani amalga oshirish.

5-bob. HHXKga boʻlgan ehtiyojni aniqlash

7. HHXKga boʻlgan ehtiyoj quyidagi omillarni hisobga olgan holda aniqlanadi:

a) havodagi harakat turlari;

b) havodagi harakat zichligi;

d) meteorologik sharoitlar;

e) aloqador boʻlishi mumkin boʻlgan boshqa omillar.

8. Muayyan hududda parvozlarni amalga oshiruvchi havo kemalarining toʻqnashuvlardan ogohlantirish bort tizimlari (bundan buyon matnda TOBT deb yuritiladi) bilan jihozlanganligi HHXKga boʻlgan ehtiyojni belgilashda omil sifatida hisobga olinmaydi.

6-bob. HHXKga taqdim etiladigan havo hududi qismlari va nazorat qilinadigan aerodromlarni belgilash

9. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari va aerodromlari ularda taqdim etiladigan HHXK turiga qarab belgilanadi.

10. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududining alohida qismlari yoki aerodromlari quyidagicha belgilanadi:

a) parvoz maʼlumotlari hududi — parvoz maʼlumotlari xizmati va avariya haqida xabar berish xizmati taqdim etiladigan havo hududining qismlari;

b) dispetcherlik hududlari yoki dispetcherlik zonalari — UPQ boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarga dispetcherlik xizmatlari koʻrsatiladigan havo hududining qismlari.

Bunda VPQ boʻyicha parvozlar ham amalga oshiriladigan va dispetcherlik xizmatlari koʻrsatiladigan nazorat qilinadigan havo hududining alohida qismlari B , C yoki D toifadagi havo hududi sifatida belgilanadi. Dispetcherlik hududlari va dispetcherlik zonalari parvoz maʼlumotlari hududi tarkibida joylashgan taqdirda, ular ushbu parvoz maʼlumotlari hududining tarkibiy qismi hisoblanadi;

d) nazorat qilinadigan aerodromlar — aerodrom harakatiga havodagi harakatga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi belgilangan aerodromlar nazorat qilinadigan aerodromlar.

7-bob. Havo hududining toifalanishi

11. HHXK havo hududi quyidagi toifalarga ajratiladi va belgilanadi:

A toifa — faqat UPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va eshelonlanadi;

B toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va eshelonlanadi;

C toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari esa boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi hamda boshqa VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari toʻgʻrisida harakat maʼlumotlari bilan taʼminlanadi;

D toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, barcha havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari, boshqa UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlanadi, VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari boshqa barcha parvoz qilayotgan havo kemalari haqida maʼlumot olishadi;

E toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanadi va UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga nisbatan eshelonlanadi. Barcha havo kemalari, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot bilan taʼminlanadi. E toifasi nazorat qilinadigan zonalarda ishlatilmaydi;

F toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi, UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga, havodagi harakat boʻyicha konsultativ xizmat koʻrsatish taqdim etiladi va soʻrov boʻyicha havo kemalariga parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi.

Bunda havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish taqdim etiladigan joyda, bu xizmat odatda vaqtinchalik chora hisoblanadi va faqat HHXK bilan almashtirilishi mumkin boʻlgan vaqtga qadar qoʻllaniladi;

G toifa — UPQ va VPQ boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladi va soʻrov boʻyicha parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladi.

12. Havo hududining toifalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi”ning asoslantirilgan takliflari asosida Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda “Oʻzaviatsiya” agentligi deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda belgilanadi.

13. Havo hududining har bir toifadagi parvozlarga qoʻyiladigan talablari mazkur Qoidalarning 4-ilovasidag i jadvalda koʻrsatilgan.

Bunda bir toifadagi HHXK havo hududi vertikal tekislikda boshqa toifadagi HHXK havo hududiga tutashgan boʻlsa, umumiy eshelondagi parvozlar, kamroq qatʼiy toifaning talablari asosida amalga oshiriladi va shu toifaga tegishli xizmat koʻrsatiladi. Ushbu mezonlarni qoʻllashda, B toifadagi havo hududi A toifadagi havo hududiga nisbatan kamroq qatʼiy talablarga ega deb hisoblanadi. C toifasidagi havo hududi esa B toifasidagi havo hududiga qaraganda kamroq qatʼiy talablarga ega boʻladi.

8-bob. Parvozlarni PBN asosida amalga oshirish

14. PBN ni qoʻllash uchun navigatsiya tavsifi PBN ni joriy etish rejasiga muvofiq belgilanadi. Zaruratga koʻra, alohida havo hududlari, yoʻnalishlar yoki HHXK yoʻnalishlari uchun navigatsiya tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlariga muvofiq belgilanishi mumkin.

15. PBN boʻyicha parvozlar, imkoniyat mavjud boʻlgan hollarda, PBN ni joriy etish rejasiga muvofiq bosqichma-bosqich joriy etiladi.

16. PBN ni joriy etish rejasida nazarda tutilgan navigatsiya tavsifi tegishli havo hududida taqdim etiladigan aloqa, navigatsiya va HHB xizmatlari darajasiga muvofiq boʻlishi kerak.

9-bob. Parvozlarni PBC asosida amalga oshirish

17. PBC dan foydalanganda RCP tavsiflarining turlari PBC ni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RCP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

Bunda RCP tavsifini belgilashda aloqa infratuzilmasining cheklanganligi yoki aloqaning texnik imkoniyatlariga qoʻyiladigan aniq talablar asosida cheklov shartlari boʻlishi mumkin.

18. Oʻrnatilgan RCP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

10-bob. Parvozlarni PBS asosida amalga oshirish

19. PBS dan foydalanganda RSP tavsiflarining turlari PBSni joriy etish rejasida belgilanadi. Ular qoʻllanilgan taqdirda, RSP tavsiflari mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari asosida belgilanadi.

20. Oʻrnatiladigan RSP tavsifi HHXK darajasiga mos boʻlishi kerak.

21. PBS uchun RSP tavsifi belgilanganda, HHXK organlari ushbu RSP tavsifini funksional jihatdan taʼminlaydigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi lozim.

11-bob. HHXK organlarini tashkil etish va belgilash

22. HHXK quyidagi tartibda tashkil etilib, belgilangan organlar tomonidan taqdim etiladi:

a) parvoz maʼlumotlari markazi — parvoz maʼlumotlari hududlarida parvoz maʼlumotlari xizmati hamda avariya haqida xabar berish xizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi, bundan ushbu xizmatlarni parvoz maʼlumotlari hududida koʻrsatish boʻyicha javobgarlik mazkur vazifalarni bajarish uchun zarur vositalarga ega boʻlgan HHB organiga yuklatilgan hollar mustasno.

Bunda, ushbu qoida parvoz maʼlumotlari xizmati funksiyalarining ayrim elementlarini boshqa organlarga yuklash imkoniyatini istisno etmaydi;

b) HHXK organlari — dispetcherlik hududlari, dispetcherlik zonalari va nazorat qilinadigan aerodromlarda HHB, parvoz maʼlumotlari xizmati hamda avariya haqida xabar berish xizmatini koʻrsatish uchun tashkil etiladi.

12-bob. Parvoz maʼlumotlari hududlari, dispetcherlik hududlari va dispetcherlik zonalariga qoʻyiladigan talablar

23. Havodagi harakatga xizmat koʻrsatiladigan havo hududi chegaralari davlat chegaralari bilan emas, balki yoʻnalishlar tizimining xususiyati va havodagi harakatga samarali xizmat koʻrsatish zaruratini hisobga olgan holda belgilanishi kerak.

Bunda agar bu havodagi harakatga xizmat koʻrsatishni samaraliroq tashkil etishga xizmat qilsa, davlatlar oʻrtasida davlat chegaralarini kesib oʻtuvchi havo hududi chegaralarini belgilash toʻgʻrisida kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiqdir. HHXK organlarida maʼlumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash tizimlari qoʻllanilganda, havo hududi chegaralarini toʻgʻri chiziqlar boʻylab belgilash imkonini beruvchi kelishuvlar tuzilishi maqsadga muvofiq.

Havo hududi chegaralari davlat chegaralariga asoslanib belgilangan hollarda, boshqaruvni uzatish nuqtalari davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro kelishuv asosida tegishli joylarda belgilanishi zarur.

24. Parvoz maʼlumotlari hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) parvoz maʼlumotlari hududlarining chegaralari ushbu hududlarda xizmat koʻrsatiladigan havo yoʻnalishlari tizimini toʻliq qamrab oladigan tarzda belgilanadi;

b) parvoz maʼlumotlari hududi, yuqori parvoz maʼlumotlari hududi bilan cheklanadigan qismi bundan mustasno, oʻzining yon chegaralari doirasidagi barcha havo hududini oʻz ichiga oladi;

d) parvoz maʼlumotlari hududi yuqori parvoz maʼlumotlari hududi bilan cheklangan hollarda, yuqori parvoz maʼlumotlari hududining belgilangan pastki chegarasi parvoz maʼlumotlari hududining yuqori vertikal chegarasi hisoblanadi hamda VPQ boʻyicha kreyser eshelonlaridan biriga mos kelishi kerak.

Bunda yuqori parvoz maʼlumotlari hududi tashkil etilgan hollarda, unda amal qiluvchi qoidalar uning ostida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududida amal qiluvchi qoidalarga oʻxshash boʻlishi shart emas.

25. Dispetcherlik hududlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) havo trassalari va terminal dispetcherlik hududlarini oʻz ichiga oluvchi dispetcherlik hududlarining chegaralari, ushbu hududda odatda foydalaniladigan navigatsiya vositalarining imkoniyatlari hisobga olingan holda, dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi nazarda tutilgan UPQ boʻyicha parvozlar yoki ularning qismlarining parvoz trayektoriyalarini qamrab olish uchun yetarli boʻlgan havo hududini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda havo trassalari tizimi asosida tashkil etilmagan dispetcherlik hududida havodagi harakatni boshqarish xizmatini koʻrsatishni yengillashtirish maqsadida yoʻnalishlar tizimi tashkil etilishi mumkin;

b) dispetcherlik hududining quyi chegarasi yer yoki suv sathidan kamida 200 metr (700 fut) balandlikda boʻlishi lozim.

Bunda ushbu talab dispetcherlik hududining butun hududi boʻylab quyi chegara bir xil balandlikda belgilanishi shartligini anglatmaydi;

d) VPQ boʻyicha parvozlarning dispetcherlik hududi ostida erkin amalga oshirilishini taʼminlash maqsadida, amaliy jihatdan imkon mavjud boʻlgan hollarda, dispetcherlik hududining quyi chegarasi mazkur bandning “b” kichik bandida nazarda tutilgan minimal balandlikdan yuqori boʻlishi lozim.

26. Dispetcherlik hududining yuqori chegarasi quyidagi hollarda belgilanadi:

a) dispetcherlik hududining yuqori chegarasidan balandroqda havodagi harakatni boshqarish xizmati koʻrsatilmasa;

b) dispetcherlik hududi yuqori dispetcherlik hududi ostida joylashgan boʻlsa.

Bunda dispetcherlik hududining yuqori chegarasi yuqori dispetcherlik hududining quyi chegarasiga mos kelishi kerak.

27. Yuqori balandliklarda parvoz qilayotgan HHXK maqsadida parvoz maʼlumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlari sonini cheklash zarur boʻlgan hollarda, yuqori havo hududi uchun alohida parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi belgilanadi.

Bunda uning yon chegaralari ostida joylashgan parvoz maʼlumotlari hududlari yoki dispetcherlik hududlarining yon chegaralariga mos kelishi kerak.

28. Dispetcherlik zonalariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

a) dispetcherlik zonasining yon chegaralari kamida dispetcherlik hududiga kiritilmagan havo hududida uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlarda aerodromga uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalarining UPQ boʻyicha parvoz trayektoriyalari oʻtadigan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda aerodromlar yaqinidagi kutish zonalarida parvoz qiladigan havo kemalari uchib kelayotgan havo kemalari hisoblanadi;

b) dispetcherlik zonasining yon chegaralari tegishli aerodrom yoki aerodromlar markazidan qoʻnish yoʻnalishlari boʻyicha kamida 10 km (5,4 dengiz mili) masofada belgilanishi lozim.

Bunda dispetcherlik zonasi bir-biriga yaqin joylashgan ikki yoki bir nechta aerodromlarni oʻz ichiga olishi mumkin;

d) dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududi bilan tutashgan hollarda, u yer yuzasidan dispetcherlik hududining quyi chegarasigacha boʻlgan havo hududini qamrab olishi kerak.

Bunda dispetcherlik zonasining yuqori chegarasi balandroqda joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq belgilanishi mumkin;

e) agar dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, yuqori chegarasi albatta belgilanishi lozim;

f) agar dispetcherlik zonasining yuqori chegarasini uning yuqorisida joylashgan dispetcherlik hududining quyi chegarasidan balandroq oʻrnatish zarur boʻlsa yoki dispetcherlik zonasi dispetcherlik hududining yon chegaralaridan tashqarida joylashgan boʻlsa, uning yuqori chegarasini uchuvchilar tomonidan oson aniqlanishi mumkin boʻlgan balandlikda belgilanishi kerak.

13-bob. HHXK organlari va HHXK havo hududlarini belgilash

29. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi yaqin atrofdagi aholi punkti yoki shahar nomi yoki geografik moʻljal nomidan foydalangan holda nomlanadi.

30. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti u joylashgan aerodrom nomi bilan nomlanadi.

31. Dispetcherlik zonasi, dispetcherlik hududi yoki parvoz maʼlumotlari hududi ushbu havo hududida havodagi harakatga xizmat koʻrsatuvchi HHXK organining nomiga muvofiq nomlanadi.

14-bob. HHXK yoʻnalishlarini oʻrnatish va nomlash

32. HHXK yoʻnalishlarini belgilashda har bir HHXK yoʻnalishi boʻylab himoyalangan havo hududi hamda qoʻshni HHXK yoʻnalishlari oʻrtasidagi xavfsiz interval masofasi taʼminlanishi kerak.

33. Harakatning zichligi, murakkabligi yoki xususiyatidan kelib chiqib, past balandliklarda, shu jumladan aholi punktlari ustidan parvoz qiladigan havo kemalari uchun maxsus HHXK yoʻnalishlari belgilanadi.

Bunda bunday yoʻnalishlar oʻrtasidagi yonlama ajratish masofasi havo kemalarida oʻrnatilgan navigatsiya vositalari va uskunalarining imkoniyatlarini hisobga olingan holda belgilanadi.

34. HHXK yoʻnalishlari indekslar bilan belgilanadi hamda HHXK yoʻnalishlari indekslari mazkur Qoidalarning 1-ilovasiga muvofiq belgilanadi, bundan standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari mustasno.

35. Standart uchib ketish va standart uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar mazkur Qoidalarning 3-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

Bunda VOR asosidagi HHXK yoʻnalishlarini belgilash boʻyicha uslubiy qoʻllanma mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

PBN sharoitida parvozlar amalga oshirilganda parallel yoʻl chiziqlari yoki parallel HHXK yoʻnalishlari markaziy chiziqlari oʻrtasidagi ajratish masofasi tegishli navigatsiya tavsifiga bogʻliq boʻlishi lozim.

15-bob. Oʻzgartirish nuqtalarini oʻrnatish

36. Yoʻnalish qismlari boʻylab aniq navigatsiyani taʼminlash maqsadida, oʻzgartirish nuqtalari juda yuqori chastotali har tomonga yoʻnalgan radiomayaklar (JYUCh VOR ) asosida belgilangan HHXK yoʻnalishlarining tegishli qismlarida belgilanadi. Oʻzgartirish nuqtalari 110 km (60 dengiz mili) yoki undan uzun HHXK yoʻnalishi qismlarida belgilanadi. HHXK yoʻnalishlarining murakkabligi, navigatsiya vositalarining zich joylashganligi yoki boshqa texnik va ekspluatatsion sabablar mavjud boʻlgan hollarda esa oʻzgartirish nuqtalari bundan qisqaroq yoʻnalish qismlarida ham belgilanishi mumkin.

37. Navigatsiya vositalarining ishlash xususiyatlari yoki radiochastotalarni himoya qilish mezonlariga muvofiq boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, yoʻnalish qismi toʻgʻri chiziqli boʻlgan hollarda oʻzgartirish nuqtasi navigatsiya vositalari oʻrtasidagi teng masofada joylashgan nuqtada belgilanadi. Yoʻnalish qismi navigatsiya vositalari oʻrtasida yoʻnalishini oʻzgartiradigan hollarda esa, oʻzgartirish nuqtasi tegishli radiallarning kesishish nuqtasida belgilanadi.

Bunda oʻzgartirish nuqtalarini oʻrnatish boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 8-ilovasida keltirilgan.

16-bob. Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash

38. Asosiy nuqtalar HHXK yoʻnalishlarini va uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirishish sxemalarini belgilash, shuningdek HHXK organlarining havo kemalari parvozi toʻgʻrisidagi axborotga boʻlgan ehtiyojlarini taʼminlash maqsadida belgilanishi lozim.

39. Asosiy nuqtalar indekslar bilan belgilanadi hamda mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga muvofiq oʻrnatiladi va belgilanadi.

17-bob. Havo kemalarining standart yerda-harakatlanish yoʻnalishlarini oʻrnatish va belgilash

40. Mavjud ehtiyojlardan kelib chiqqan holda aerodromda uchish-qoʻnish yoʻlaklari, perronlar va texnik xizmat koʻrsatish hududlari oʻrtasida havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari oʻrnatiladi. Bunda bunday yoʻnalishlar toʻgʻri, sodda hamda havo kemalarining yerda harakatlanishida ziddiyatli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini oladigan tarzda belgilanishi kerak.

41. Havo kemalarining standart yerda harakatlanish yoʻnalishlari UQY va HHXK yoʻnalishlarining indekslaridan aniq farq qiladigan indekslar bilan belgilanishi lozim.

18-bob. Havo kemasi ekspluatanti va HHXK organlari oʻrtasidagi harakatlarni muvofiqlashtirish

42. HHXK organlari oʻz vazifalarini amalga oshirishda havo kemasi ekspluatantlarning ehtiyojlarini hisobga olishi hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakili talabiga koʻra, HHXK organlari oʻzida mavjud boʻlgan hamda havo kemasi ekspluatanti yoki uning tayinlangan vakiliga oʻz xizmat majburiyatlarini bajarish imkonini beradigan maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

43. Havo kemasi ekspluatantining soʻroviga koʻra, HHXK organlari tomonidan olingan hamda mazkur ekspluatantga qarashli havo kemasining ekspluatatsiyasiga oid xabarlar, shu jumladan joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlar, mahalliy tartiblarga muvofiq imkon qadar zudlik bilan havo kemasi ekspluatantga yoki uning tayinlangan vakiliga taqdim etiladi.

19-bob. Harbiy vakolatli organlar va HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

44. Vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlariga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan faoliyatni amalga oshirishda vakolatli boʻlgan harbiy organlar bilan yaqin hamkorlikni tashkil qilishi va amalga oshirishi lozim.

45. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan harakatlarni muvofiqlashtirish mazkur Qoidalarning 20-bobiga muvofiq amalga oshiriladi.

46. HHXK organlari va tegishli harbiy organlar oʻrtasida fuqaro aviatsiyasi havo kemalarining xavfsiz va uzluksiz parvozlarini taʼminlash uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni zudlik bilan almashish tartibi belgilanishi kerak.

47. HHXK organlari doimiy ravishda yoki soʻrov boʻlganda, tegishli harbiy organlarga zarur parvoz rejasini va fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari bilan bogʻliq boshqa maʼlumotlarni taqdim etadilar. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zarurati yuzaga kelishining oldini olish yoki bunday holatlarni imkon qadar kamaytirish maqsadida HHXK organlari Chikago konvensiyasining 2-ilovasi talablariga muvofiq amalga oshirilayotgan parvozlar boʻyicha parvoz rejalari, ikki tomonlama aloqa va joylashuv toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tegishli harbiy organlarga taqdim etishlari lozim.

48. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalarini tutib olish zaruratining oldini olish maqsadida quyidagi maxsus qoidalar belgilanadi:

a) harbiy organ fuqaro aviatsiyasi havo kemasi boʻlgan yoki shunday deb taxmin qilish mumkin boʻlgan havo kemasi tutib olinishi mumkin boʻlgan hududga yaqinlashayotganini yoki ushbu hududga kirganligini aniqlasa, bu haqda HHXK organini darhol xabardor qiladi;

b) havo kemasining mansubligini aniqlash hamda uni tutib olish zaruratini bartaraf etish maqsadida unga zarur navigatsiya koʻrsatmalari berish orqali barcha mumkin boʻlgan choralar koʻriladi.

20-bob. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan harakatlarni muvofiqlashtirish

49. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni rejalashtirish bunday faoliyat toʻgʻrisidagi axborotning oʻz vaqtida eʼlon qilinishini taʼminlash maqsadida tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan oldindan muvofiqlashtiriladi.

Agar tegishli HHXK organi mazkur faoliyatni rejalashtirayotgan tashkilot joylashgan davlat hududida boʻlmasa, muvofiqlashtirish dastlab ushbu davlatning tegishli havo hududi uchun masʼul HHXK organi orqali amalga oshirilishi kerak.

50. Muvofiqlashtirishning maqsadi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻilishining oldini olish hamda ularning odatiy parvozlariga taʼsirni imkon qadar kamaytirishga xizmat qiladigan maqbul sharoitlarni yaratishdan iborat:

a) faoliyat oʻtkaziladigan joy yoki hudud, shuningdek uning vaqti va davomiyligi, agar boshqa maqbul yechim mavjud boʻlmasa, belgilangan HHXK yoʻnalishlarini yopish yoki oʻzgartirishga, eng maqbul parvoz eshelonlaridan foydalanishni cheklashga yoxud havo kemalarining muntazam parvozlarini kechiktirishga olib kelmaydigan tarzda tanlanishi kerak;

b) mazkur faoliyat uchun ajratilgan havo hududining oʻlchamlari imkoni boricha kichik boʻlishi kerak;

d) fuqaro aviatsiyasi havo kemalari bilan favqulodda vaziyat yuzaga kelganda yoki faoliyatni zudlik bilan toʻxtatishni talab qiladigan boshqa kutilmagan holatlar sodir boʻlganda, tegishli vakolatli HHXK organi yoki HHXK organi bilan mazkur faoliyatni amalga oshirayotgan tashkilot (organ) oʻrtasida bevosita aloqa taʼminlanishi kerak.

51. Tegishli vakolatli HHXK organi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat yuzasidan xavf omillarini imkon qadar kechiktirmasdan tahlil qiladi hamda aniqlangan xavf omillarini maqbul darajagacha kamaytirish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishini taʼminlaydi.

52. “Oʻzaviatsiya” agentligi fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat bilan bogʻliq xavf omillarini tahlil qilishni amalga oshiruvchi yoki baholovchi tashkilotlar (boʻlinmalar) faoliyatini qoʻllab-quvvatlash maqsadida xavf omillarini tahlil qilish tartibini belgilaydi.

53. Tegishli HHXK organlari fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyatni muvofiqlashtirishga oid axborotni eʼlon qilish va tarqatish uchun javobgar hisoblanadi.

54. Fuqaro aviatsiyasi havo kemalari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan faoliyat muntazam yoki doimiy ravishda amalga oshiriladigan hollarda, barcha manfaatdor tomonlarning faoliyatini muvofiqlashtirish uchun tegishli organlar tashkil etiladi hamda bu haqdagi maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP )da eʼlon qilinadi.

55. Lazer nurlarining fuqaro aviatsiyasi havo kemalari parvozlari xavfsizligiga salbiy taʼsirining oldini olish boʻyicha tegishli choralar koʻrilishi kerak.

21-bob. Aeronavigatsion axborotlar

56. HHXK bilan bogʻliq aeronavigatsiya axboroti yakuniy foydalanuvchilarning aeronavigatsiya axborotiga boʻlgan ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarning aniqlik va yaxlitlik tasnifiga muvofiq shakllantiriladi hamda eʼlon qilinishi lozim.

22-bob. Meteorologik vakolatli organ va vakolatli HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

57. Havo kemalari parvozlarini meteorologik jihatdan taʼminlash uchun eng soʻnggi meteorologik maʼlumotlardan foydalanishni taʼminlash maqsadida meteorologiya boʻyicha vakolatli organ va vakolatli HHXK organlari oʻrtasida, zaruratga koʻra, kelishuv tuziladi. Ushbu kelishuvga muvofiq HHXK xodimlari:

a) meteorologik maʼlumotni aks ettiruvchi indikatorlardan foydalanish bilan bir qatorda, HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan meteorologik elementlar toʻgʻrisida kelishuvda belgilangan tartibda meteorologik organga xabar beradi;

b) HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan yoki havo kemalaridan olingan, aerodrom boʻyicha meteorologik hisobotga kiritilmagan hamda ekspluatatsion ahamiyatga ega meteorologik hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tegishli meteorologik organga imkon qadar kechiktirmasdan yetkazadi;

d) HHXK organlari vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi hamda vulqon kuli bulutlari toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlarni imkon qadar tez tegishli meteorologik organga taqdim etadi. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz maʼlumotlari markazlari ushbu maʼlumotlarni oʻzlari hamkorlik qiladigan meteorologik kuzatuv organlariga hamda vulqon kullari boʻyicha konsultativ markazga ( VAAC Toulouse ) yuboradi.

Bunda VAAC ( Volcanic Ash Advisory Centre ) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Chikago konvensiyasining 3-ilovasi 3-bobi 3.5.1-bandiga muvofiq mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari bilan belgilanadi. Mazkur kelishuvlarga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi hududi uchun vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz funksiyalarini Fransiya Respublikasining Tuluza shahrida joylashgan VAAC Toulouse amalga oshiradi hamda ushbu markazga tegishli maʼlumotlar taqdim etiladi.

58. NOTAM va SIGMET maʼlumotiga kiritiladigan vulqon kuli toʻgʻrisidagi axborotning oʻzaro muvofiqligini taʼminlash maqsadida hududiy dispetcherlik markazlari, parvoz maʼlumotlari markazlari hamda tegishli meteorologik kuzatuv organlari oʻrtasida uzviy hamkorlik va muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

23-bob. Aeronavigatsiya axborot xizmati va HHXK organlari oʻrtasidagi muvofiqlashtirish

59. Parvozdan oldingi eng soʻnggi aeronavigatsiya axborotini taqdim etish hamda parvozga oid axborotga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun zarur maʼlumotlarning aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan oʻz vaqtida olinishi taʼminlanishi maqsadida aeronavigatsiya axborot xizmati organi va tegishli vakolatli HHXK organi oʻrtasida kelishuv tuziladi. Mazkur kelishuvga muvofiq masʼul HHXK organi masʼul aeronavigatsiya axborot xizmati organiga imkon qadar kechiktirmasdan quyidagi maʼlumotlarni taqdim etadi:

a) aerodromdagi sharoitlar haqidagi maʼlumot;

b) oʻzining javobgarlik hududida joylashgan tegishli uskunalar, xizmatlar va aeronavigatsiya vositalarining ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni;

d) HHXK xodimlari tomonidan kuzatilgan vulqon faolligi yoki havo kemalaridan olingan vulqon faolligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni;

e) parvozlar xavfsizligi uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan boshqa maʼlumotlarni.

60. Aeronavigatsiya tizimiga oʻzgartirishlar kiritilishidan oldin bunday oʻzgartirishlar uchun masʼul xizmatlar aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan tegishli aeronavigatsiya axborotini tayyorlash, eʼlon qilish va tarqatish uchun zarur boʻlgan muddatni hisobga olishi kerak. Shu maqsadda tegishli xizmatlar oʻrtasida mazkur maʼlumotlarning aeronavigatsiya axborot xizmati organiga oʻz vaqtida taqdim etilishini taʼminlash boʻyicha uzviy muvofiqlashtirish amalga oshirilishi lozim.

61. Xaritalar va avtomatlashtirilgan navigatsiya tizimlari uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan aeronavigatsiya maʼlumotlaridagi oʻzgartirishlar Chikago konvensiyasining 15-ilovasi 6-bobida nazarda tutilgan aeronavigatsiya maʼlumotlarini tartibga solish va boshqarish ( AIRAC ) tizimi orqali eʼlon qilinadi. HHXK organlari xodimlari aeronavigatsiya axborot xizmatiga dastlabki axborot /maʼlumotlarni taqdim etishda AIRAC tizimi uchun oldindan belgilangan va xalqaro miqyosda kelishilgan, kuchga kirish sanalarini hisobga olishlari kerak.

62. Aeronavigatsiya axborot xizmatiga dastlabki aeronavigatsiya axborotlari yoki maʼlumotlarini yetkazish uchun masʼul boʻlgan HHXK organi xodimi aeronavigatsiya maʼlumotlarining yakuniy foydalanuvchisining ehtiyojlarini qondirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar aniqligi va maʼlumotlar yaxlitlik tasnifi boʻyicha talablarini hisobga olishlari kerak.

Bunda AIRAC maʼlumotlari aeronavigatsiya axborot xizmati organi tomonidan AIRAC tizimi orqali uning kuchga kirish sanasidan kamida 42 kun oldin eʼlon qilinadi. Shu bois ushbu axborot foydalanuvchilarga kuchga kirish sanasidan kamida 28 kun oldin yetib borishi taʼminlanishi lozim.

24-bob. Parvozlarning minimal absolyut balandliklari

63. Parvozlarning minimal absolyut balandliklari har bir HHXK yoʻnalishi va dispetcherlik hududi uchun oʻrnatiladi hamda eʼlon qilinadi. Parvozlarning minimal absolyut balandligi ushbu hududdagi nazorat toʻsiqlari ustidan belgilangan minimal balandlik zaxirasini taʼminlashi lozim.

25-bob. Avariya holatida boʻlgan havo kemalariga xizmat koʻrsatish

64. Avariya holatida boʻlgan yoki shunday holatda deb taxmin qilingan, shu jumladan noqonuniy aralashuvga duch kelgan havo kemasiga vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa havo kemalariga nisbatan maksimal darajada eʼtibor, yordam va ustuvorlik berilishi lozim.

Bunda, avariya holati yuzaga kelganligi haqida xabar berish uchun maʼlumotlar uzatish liniyalari va/yoki ikkilamchi radiolokator qabul-javob uskunalari bilan jihozlangan havo kemasi ushbu uskunalardan quyidagi tartibda foydalanishi mumkin:

a) A rejimida 7700 kodini oʻrnatish;

b) noqonuniy aralashuv sodir boʻlganligini koʻrsatish uchun A rejimida 7500 kodini uzatish;

d) ADS-B va/yoki ADS-C mavjud boʻlsa, ularning avariya va/yoki shoshilinch xabarlarni uzatish imkoniyatlaridan foydalanish;

e) CPDLC aloqasi mavjud boʻlsa, uning yordamida avariya holati toʻgʻrisida tegishli xabarni uzatish.

65. Avariya holati yuzaga kelganda HHXK organlari va havo kemalari oʻrtasida aloqani olib borishda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

66. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taxmin qilinsa, HHXK organlari ushbu havo kemasining soʻrovlariga darhol javob berishi lozim. HHXK organlari parvozning xavfsiz amalga oshirilishi bilan bogʻliq maʼlumotlarni uzatishni davom ettiradi hamda parvozning barcha bosqichlarida, ayniqsa havo kemasining xavfsiz qoʻnishini taʼminlashni tezlashtirish uchun zarur choralarni koʻradi.

67. Agar noqonuniy aralashuv sodir boʻlsa yoki havo kemasi noqonuniy aralashuvga duch kelgan deb taxmin qilinsa, HHXK organlari xavfsizlik organlari tomonidan belgilangan maxsus koʻrsatmalarni bajarishlari talab etiladi.

26-bob. Parvoz vaqtida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlar

68. Parvoz vaqtida yuzaga keladigan kutilmagan vaziyatlarda havo kemalari quyidagi turlarga boʻlinadi:

a) kursdan chetlashgan havo kemasi — berilgan yoʻl chizigʻidan sezilarli darajada chetga chiqqan yoki oʻz yoʻnalishini yoʻqotganligi haqida xabar bergan havo kemasi;

b) mansubligi aniqlanmagan havo kemasi — maʼlum bir hududda parvoz qilayotgan yoki ushbu hududda parvozi haqida xabar berilgan, biroq mansubligi aniqlanmagan havo kemasi;

Bunda havo kemasi bir vaqtning oʻzida bir HHXK organi tomonidan kursdan chetlashgan havo kemasi, boshqa HHXK organi tomonidan esa mansubligi aniqlanmagan havo kemasi deb hisoblanishi mumkin, shuningdek kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemalariga noqonuniy aralashuv obyekti boʻlgan havo kemasi ham kiradi.

69. HHXK organi kursdan chetlashgan havo kemasi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu havo kemasiga yordam koʻrsatish hamda parvoz xavfsizligini taʼminlash uchun mazkur Qoidalarning 70 va 71-bandlariga muvofiq barcha zarur choralarni koʻrishi lozim.

Bunda HHXK organi tomonidan koʻrsatiladigan navigatsion yordam havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida u tutib olinishi xavfi mavjud boʻlgan yoki uning xavfsizligiga boshqa tahdid tugʻdirishi mumkin boʻlgan hududga kirgan yoxud bunday hududga bevosita yaqinlashgan hollarda alohida ahamiyat kasb etadi.

70. Agar havo kemasining joylashuvi nomaʼlum boʻlsa, HHXK organi quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi;

uning joylashuvini aniqlash uchun barcha mavjud vositalardan foydalanishi;

ushbu sharoitda havo kemasining parvozini boshqaruviga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan barcha omillarni hisobga olgan holda, havo kemasining kursdan chetlashishi natijasida kirgan boʻlishi yoki kirishi mumkin boʻlgan hududdagi HHXK organlariga xabar berishi;

mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlarni xabardor qilishi hamda ularga mazkur vaziyat bilan bogʻliq parvoz rejasi va kursdan chetlashgan havo kemasiga oid boshqa maʼlumotlarni taqdim etishi;

mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi xatboshilarida koʻrsatilgan organlardan, shuningdek parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan ushbu havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish hamda uning joylashuvini aniqlashda har tomonlama yordam koʻrsatishni soʻrashi.

Bunda mazkur bandning toʻrtinchi va beshinchi xatboshilarida nazarda tutilgan talablar mazkur bandning uchinchi bandiga muvofiq xabardor qilingan HHXK organlariga nisbatan ham tatbiq etiladi;

71. Havo kemasining joylashuvi aniqlanganda, HHXK organi havo kemasiga uning joylashuvi hamda vaziyatni tuzatish uchun koʻrilishi lozim boʻlgan choralar toʻgʻrisida xabar beradi. Zarurat boʻlganda, HHXK organlari va tegishli harbiy organlarga kursdan chetlashgan havo kemasi hamda unga berilgan tavsiyalar toʻgʻrisidagi tegishli maʼlumotlarni taqdim etadi.

72. HHXK organi oʻz hududida mansubligi aniqlanmagan havo kemasi mavjudligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, HHXK ehtiyojlari uchun yoki mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq tegishli harbiy organlar ehtiyojlari uchun zarur boʻlgan barcha hollarda ushbu havo kemasining mansubligini aniqlash choralarini koʻrishi lozim. Buning uchun HHXK organi vaziyatdan kelib chiqib quyidagi choralardan birini yoki bir nechtasini koʻradi:

a) ushbu havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qiladi;

b) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni mazkur parvoz maʼlumotlari hududiga xizmat koʻrsatuvchi boshqa HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

d) ushbu parvoz toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qoʻshni parvoz maʼlumotlari hududlariga xizmat koʻrsatuvchi HHXK organlaridan soʻraydi hamda havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqa oʻrnatishda yordam koʻrsatishni soʻraydi;

e) ushbu hududda parvoz qilayotgan boshqa havo kemalaridan zarur maʼlumotlarni olishga harakat qiladi hamda zarurat boʻlganda havo kemasi aniqlangandan soʻng tegishli harbiy organni xabardor qiladi.

73. HHXK organi kursdan chetlashgan yoki mansubligi aniqlanmagan havo kemasini noqonuniy aralashuv obyekti boʻlgan deb hisoblasa, mahalliy kelishilgan tartibga muvofiq bu haqda tegishli vakolatli HHXK organini darhol xabardor qilishi lozim.

74. Fuqaro aviatsiyasi havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz masʼuliyat hududida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) tutib olinayotgan havo kemasi bilan barcha mavjud vositalar yordamida ikki tomonlama aloqani oʻrnatishga harakat qilishi (agar bunday aloqa hali oʻrnatilmagan boʻlsa, 121,5 MHz avariya chastotasida ham oʻrnatishga harakat qilishi);

b) tutib olinayotgan havo kemasi uchuvchisiga tutib olish haqida xabar berishi;

d) tutib olinayotgan havo kemasi bilan ikki tomonlama aloqani amalga oshirayotgan tutib olishni boshqaruvchi organ bilan aloqa oʻrnatishi hamda unga ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlarni taqdim etishi;

e) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasining xabarlarini yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi xabarlarni qayta uzatishi;

f) tutib olishni boshqaruvchi organ bilan yaqin hamkorlikda tutib olinayotgan havo kemasi xavfsizligini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

g) agar tutib olinayotgan havo kemasi kursdan chetlashishi natijasida qoʻshni parvoz maʼlumotlari hududini tark etgan boʻlsa, ushbu hududda xizmat koʻrsatuvchi HHXK organlarini xabardor qilishi.

75. HHXK organi oʻz masʼuliyat hududidan tashqarida havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, ushbu vaziyatga mos ravishda quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) havo kemasi tutib olinayotgan havo hududida xizmat koʻrsatuvchi HHXK organini xabardor qiladi, unga havo kemasining mansubligini aniqlashni osonlashtirishi mumkin boʻlgan mavjud maʼlumotlarni taqdim etadi hamda undan mazkur Qoidalarning 74-bandiga muvofiq choralar koʻrishni soʻrashi;

b) zarurat tugʻilganda tutib olinayotgan havo kemasi bilan tegishli HHXK organi oʻrtasidagi yoki tutib olishni boshqaruvchi organ bilan tutib olinayotgan havo kemasi oʻrtasidagi xabarlarni qayta uzatishi.

76. Davlat havo kemasini tutib olish holati yuzaga kelganda, HHXK organi oʻz javobgarlik hududida davlat havo kemasi tutib olinayotganligi toʻgʻrisida xabar olishi bilanoq, mazkur vaziyatda mos boʻlgan quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) davlat havo kemasini tutib olishni boshqarish organini havo kemasining mansubligi toʻgʻrisida xabardor qilishi hamda u haqidagi barcha mavjud maʼlumotlarni taqdim etishi;

b) tutib olishni boshqarish organining koʻrsatmalariga muvofiq, zarurat tugʻilganda tutib olish jarayonida qayta uzatuvchi organ sifatida ishtirok etishi hamda tutib olinayotgan havo kemasining xavfsizligini taʼminlash uchun barcha zarur choralarni koʻrishi;

d) tutib olish jarayoni uning javobgarlik hududidan tashqariga chiqsa, boshqa HHXK organlari bilan zarur muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

27-bob. HHXKdagi vaqt

77. HHXK organlari muvofiqlashtirilgan xalqaro vaqtdan (bundan buyon matnda UTC deb yuritiladi) foydalanadilar hamda vaqtni soat va daqiqalarda, zarurat boʻlganda esa soniyalarda, yarim tundan boshlab hisoblanadigan sutka boʻyicha ifodalaydilar.

78. HHXK organlari vaqtni soat, daqiqa va soniyalarda koʻrsatuvchi va har bir ish joyidan aniq koʻrinuvchi soatlar bilan jihozlanishi lozim.

79. HHXK organlaridagi soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTC dan ±30 soniyadan ortiq farq qilmasligini taʼminlash uchun tekshirilishi lozim. HHXK organlari maʼlumotlar uzatish liniyalaridan foydalanganda, soatlar va vaqtni qayd etuvchi boshqa qurilmalarning UTC dan 1 soniyadan ortiq farq qilmasligini taʼminlash uchun tekshirilishi lozim.

80. Aniq vaqt standart vaqt stansiyasidan, bunday imkoniyat mavjud boʻlmagan taqdirda esa standart vaqt stansiyasidan aniq vaqtni oladigan boshqa vakolatli organdan olinadi.

81. HHXK organlari havo kemasiga aniq vaqtni soʻrov boʻlganda xabar beradi va eng yaqin 30 soniyagacha aniqlik bilan taqdim etishi lozim.

28-bob. Havo kemalarini barometrik balandlik toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni uzatuvchi qabul-javob uskunalari bilan jihozlash hamda ulardan foydalanish talablarini joriy etish

82. “Oʻzaviatsiya” agentligi havo kemalarining barometrik balandligi haqidagi maʼlumotlarni uzatuvchi qabul-javob uskunalari bilan jihozlash va ulardan havo hududining belgilangan qismlarida foydalanish talablarini joriy etadi.

Bunda mazkur talablar HHXK samaradorligini hamda bortdagi toʻqnashuvlar toʻgʻrisida ogohlantirish tizimlari samaradorligini oshirishga qaratilgan boʻladi .

29-bob. Charchoqni boshqarish

83. “Oʻzaviatsiya” agentligi HHB xizmatlarini koʻrsatishda charchoqni boshqarish boʻyicha talablarni belgilaydi. Mazkur talablar HHB dispetcherlari xizmat vazifalarini zarur darajadagi hushyorlikni saqlagan holda bajarishini taʼminlash maqsadida ilmiy tamoyillar, zamonaviy bilimlar hamda ekspluatatsion tajribaga asoslanadi hamda quyidagilarni nazarda tutadi:

a) HHB dispetcherlarining ish joyidagi vaqt meʼyorlari hamda ularni qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 5-ilovasig a muvofiq;

b) “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan FRMS ni joriy etish va qoʻllash tartibi mazkur Qoidalarning 6-ilovasiga muvofiq.

Bunda, charchoqni boshqarish boʻyicha tartibni ishlab chiqish va joriy etishda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Charchoqni boshqarish yondashuvlari ustidan nazorat boʻyicha qoʻllanmasiga asoslaniladi.

84. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan charchoq bilan bogʻliq parvozlar xavfsizligiga oid xavf omillarini boshqarish maqsadida quyidagi usullardan birini qoʻllashni talab etiladi:

a) HHB dispetcherlarining ish jadvallarini koʻrsatilayotgan HHXK hajmi hamda mazkur Qoidalarning 83-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt meʼyorlariga muvofiq shakllantirish;

b) mazkur Qoidalarning 83-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHB dispetcherlarining barcha faoliyati boʻyicha FRM Sni joriy etish;

d) mazkur Qoidalarning 83-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHXKning ayrim turlari boʻyicha FRMS ni joriy etish hamda qolgan faoliyat boʻyicha HHB dispetcherlarining ish jadvallarini mazkur Qoidalarning 83-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish joyidagi vaqt meʼyorlariga muvofiq shakllantirish.

85. Agar “Oʻzaeronavigatsiya markazi” HHB xizmatlarining bir qismini yoki barchasini mazkur Qoidalarning 84-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan ish vaqti meʼyorlariga muvofiq tashkil etsa, quyidagi talablar bajarilishini taʼminlaydi:

a) belgilangan ish vaqti meʼyorlariga rioya etilganligi hamda dam olish vaqtiga qoʻyilgan talablar bajarilganligini tasdiqlovchi hujjatlar yuritilishi va taqdim etilishini;

b) “charchoqni boshqarish” tamoyillari hamda “charchoqni boshqarish” siyosatini ishlab chiqish va HHB dispetcherlarini xabardor qilinishini;

d) ish jarayonida oldindan prognoz qilib boʻlmaydigan favqulodda yoki kutilmagan vaziyatlarda yuzaga keladigan qoʻshimcha xavf omillarini kamaytirish maqsadida ish vaqti meʼyorlaridan chekinish tartibini belgilashi;

e) tezkor ishlab chiqarish zarurati mavjud boʻlganda, “Oʻzaeronavigatsiya markazi” ish vaqti meʼyorlariga rioya etilgandagi parvozlar xavfsizligi darajasiga teng yoki undan yuqori xavfsizlik darajasi taʼminlanishini hamda tegishli xavf omillari samarali boshqarilishini asoslagan taqdirda, mazkur ish vaqti meʼyorlaridan chetga chiqish uchun “Oʻzaviatsiya” agentligidan ruxsat olishi.

Bunda ish vaqti meʼyorlariga rioya etilishi “Oʻzaeronavigatsiya markazi”ni oʻz faoliyati davomida yuzaga keladigan xavf omillarini, shu jumladan charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimi doirasida boshqarish majburiyatidan ozod etmaydi.

86. Agar “Oʻzaeronavigatsiya markazi” mazkur Qoidalarning 84-bandining “b” kichik bandiga muvofiq HHB xizmatlarining bir qismini yoki barchasini koʻrsatishda FRMS ni joriy etsa, quyidagi talablar bajarilishini taʼminlaydi:

a) FRMSning parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimining boshqa elementlari bilan integratsiya qilinish tartibini belgilashni;

b) hujjatlashtirilgan tartib-taomillar asosida parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanishini nazarda tutuvchi FRMS ni tasdiqlashni.

Bunda FRMS faoliyati uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarning uzluksiz mavjudligini taʼminlash maqsadida parvozlar xavfsizligiga oid maʼlumotlarni himoya qilish talablari Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi konvensiyaning 19-ilovasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

30-bob. Xavfsizlikni boshqarish

87. Havo harakatini parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimida parvozlar xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday muhim oʻzgarish, shu jumladan eshelonlash minimumlarini kamaytirish yoki yangi qoida yoxud tartibni joriy etish, parvozlar xavfsizligi xavf omillari baholangach, parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanishi tasdiqlangandan hamda foydalanuvchilar bilan maslahatlashuvlar oʻtkazilib, “Oʻzaviatsiya” agentligi bilan kelishilgandan keyingina amalga oshiriladi.

Zarur hollarda oʻzgarishlarni joriy etuvchi korxona joriy etilgan oʻzgarishlar natijasida parvozlar xavfsizligining belgilangan darajasi saqlanib qolayotganligini baholash maqsadida ularning natijalarini monitoring qilishni taʼminlaydi.

Bunda agar oʻzgarishning xususiyati parvozlar xavfsizligining maqbul darajasini miqdoriy baholash imkonini bermasa, parvozlar xavfsizligi xavf omillarini baholash ekspluatatsion baholash asosida amalga oshirishga ruxsat etiladi.

31-bob. Umumiy hisoblash tizimlari

88. Aeronavigatsiya maqsadlarida gorizontal tekislikda hisoblash tizimi sifatida Butunjahon geodeziya tizimi ( WGS -84) qoʻllaniladi. Eʼlon qilinadigan aeronavigatsiya geografik koordinatalari (kenglik va uzunlikni) WGS -84 geodezik koordinatalar tizimida ifodalanadi.

89. Aeronavigatsiya maqsadlarida vertikal tayanch tizimi sifatida oʻrtacha dengiz sathi ( MSL ) qabul qilinadi. Oʻrtacha dengiz sathi ( MSL ) Yerning tortishish maydoni bilan bogʻliq boʻlgan geoid sirtiga asoslanadi.

Bunda global miqyosda geoid oʻrtacha dengiz sathiga mos keladi hamda Yerning tortishish maydonining ekvipotensial sirti sifatida qaraladi.

90. Aeronavigatsiya maqsadlarida Grigorian taqvimi hamda muvofiqlashtirilgan xalqaro vaqtdan ( UTC ) tayanch tizimlari sifatida qoʻllaniladi. Boshqa vaqt hisobi tizimi qoʻllanilgan hollarda, bu haqdagi maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP )da eʼlon qilinishi lozim.

32-bob. Tillarni bilish

91. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” aviadispetcherlarning radiotelefon aloqasi olib boriladigan tillarda soʻzlasha olishlarini hamda ushbu tillarni tushunishlarini taʼminlashi lozim.

92. HHB organlari oʻrtasida aloqa tili boʻyicha boshqacha kelishuv mavjud boʻlmasa, ular oʻrtasidagi aloqada ingliz tili qoʻllanilishi lozim.

33-bob. Kutilmagan vaziyatlarda amalga oshiriluvchi chora-tadbirlar

93. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK va u bilan bogʻliq xizmatlar faoliyatining buzilishi yoki buzilish xavfi yuzaga kelganda qoʻllaniladigan kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqadi va eʼlon qiladi. Mazkur rejalar qoʻshni HHXK uchun masʼul vakolatli organlar hamda manfaatdor havo hududi foydalanuvchilari bilan yaqin hamkorlikda ishlab chiqilishi lozim.

Bunda kutilmagan vaziyatlar boʻyicha chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish, eʼlon qilish va amalga oshirish tartibiga oid qoʻllanma mazkur Qoidalarning 10-ilovasida keltirilgan.

34-bob. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlarni belgilash hamda chegaralarini aniqlash

94. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlarini oʻrnatishda har bir hududga nom beriladi va ushbu hududlar toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP )da eʼlon qilinadi.

95. Muayyan hudud uchun dastlab belgilangan nom ushbu hududga oid keyinchalik eʼlon qilinadigan barcha bildirishnomalarda ushbu nom qoʻllaniladi.

96. Hudud nomi quyidagi harflar va raqamlardan iborat boʻlishi kerak:

a) Oʻzbekiston Respublikasiga berilgan joy indeksining davlatni ifodalovchi harf belgisi;

b) P harfi — taqiqlangan hudud uchun, R harfi — cheklangan hudud uchun va D harfi — xavfli hudud uchun;

d) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida takrorlanmaydigan raqam.

97. Hududga berilgan raqamli belgi hudud tugatilgan kundan boshlab kamida bir yil davomida qayta qoʻllanilmasligi lozim.

98. Taqiqlangan, cheklangan va xavfli hududlar tashkil etilganda, ular kichik boʻlishi hamda barcha foydalanuvchilar tomonidan oson aniqlanishi uchun oddiy geometrik shaklga ega boʻlishi lozim.

35-bob. Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati

99. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” mazkur Qoidalarning 7-ilovasiga muvofiq uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmati tashkil etilishini taʼminlashi lozim.

II . boʻlim. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish

1-bob. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatining qoʻllanilishi

100. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmati quyidagilarga koʻrsatiladi:

a) A , B , C , D va E toifadagi havo hududida amalga oshiriladigan barcha UPQ parvozlari;

b) B , C va D toifadagi havo hududidagi barcha VPQ parvozlari;

d) VPQ boʻyicha barcha maxsus parvozlar;

e) nazorat qilinadigan aerodromlardagi barcha aerodromda harakatlanish.

2-bob. Havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish

101. HHB quyidagi dispetcherlik organlari tomonidan amalga oshiriladi:

a) hududiy dispetcherlik xizmati — hududiy dispetcherlik markazi tomonidan, bunday markaz tashkil etilmagan hollarda esa yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun belgilangan cheklangan oʻlchamdagi dispetcherlik hududi yoki dispetcherlik zonasida yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ tomonidan;

b) yaqinlashish dispetcherlik xizmati — yaqinlashish dispetcherlik punkti tomonidan, shuningdek mazkur xizmat funksiyalarini aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan amalga oshirish zarur yoki maqsadga muvofiq boʻlgan hollarda aerodrom dispetcherlik punkti yoki hududiy dispetcherlik markazi tomonidan;

d) aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan.

102. Perronda xizmat koʻrsatish vazifalari, shu jumladan perrondagi faoliyatni tashkil etish vazifalari, aerodrom dispetcherlik punkti, perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati yoki alohida tashkil etilgan organ zimmasiga yuklatilishi mumkin.

3-bob. HHB xizmatini tashkil etish

103. HHB organi havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

a) har bir havo kemasining rejalashtirilgan harakati hamda unga kiritilgan oʻzgartirishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlashi;

b) har bir havo kemasining joriy parvozi toʻgʻrisidagi eng soʻnggi maʼlumotlar bilan taʼminlanishi;

d) olingan maʼlumotlar asosida havo kemalarining bir-biriga nisbatan joylashuvini aniqlashi;

e) oʻz boshqaruvi ostidagi havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuvlarning oldini olish, shuningdek havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimini taʼminlash maqsadida dispetcherlik ruxsatlari va zarur maʼlumotlarni, toʻqnashuvning oldini olish boʻyicha tavsiya berishi;

f) havo kemasi boshqa HHXK organlari boshqaruvi ostidagi havo kemalari bilan ziddiyatli vaziyat yuzaga keltirishi, shuningdek unga xizmat koʻrsatish boshqa HHXK organiga topshirilishidan oldin tegishli HHXK organlari bilan muvofiqlashtirishni amalga oshirishi.

104. Havo kemasining harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda ushbu havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsati indikator ekranida havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni taʼminlash va havodagi harakat oqimini boshqarish uchun zarur boʻlgan tahlilni amalga oshirish imkonini beradigan tarzda aks ettirilishi lozim.

105. Dispetcherlik organlari tomonidan beriladigan dispetcherlik ruxsatlari quyidagi havo kemalari oʻrtasida eshelonlashni taʼminlashi kerak:

a) A va B toifalariga mansub havo hududida parvoz qilayotgan barcha havo kemalari oʻrtasida;

b) C , D va E toifalariga mansub havo hududida UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

d) C toifasiga mansub havo hududida UPQ va VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida;

e) UPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalari hamda VPQ boʻyicha maxsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida;

f) VPQ boʻyicha maxsus parvozni amalga oshirayotgan havo kemalari oʻrtasida. Biroq D va E toifalariga mansub havo hududida mazkur bandning “b” kichik bandida nazarda tutilgan hollarda havo kemasi uchuvchisining soʻroviga binoan hamda vakolatli HHXK organi tomonidan belgilangan tartibda vizual meteorologik sharoitlarda amalga oshiriladigan parvozning muayyan qismi uchun eshelonlashni taʼminlamasdan dispetcherlik ruxsati berilishi mumkin.

106. Dispetcherlik organi Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida eshelonlashni boshqa qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq amalga oshirishi lozim.

107. 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib havo hududining barcha qismlarida 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumi ( RVSM ) qoʻllanilganda, mazkur eshelonlarda parvoz qilayotgan havo kemalarining nisbiy balandlikni saqlash xususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha mintaqaviy dastur tashkil etiladi. Mazkur dastur qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumining doimiy ravishda xavfsiz qoʻllanilishini hamda parvozlar xavfsizligi boʻyicha belgilangan talablarga muvofiqligini taʼminlashga xizmat qilishi lozim. Mintaqaviy monitoring dasturining qamrovi muayyan turdagi havo kemalari guruhining balandlikni saqlash xususiyatlarini tahlil qilish hamda balandlikni oʻlchash tizimi xatoligining barqarorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

Bunda vertikal eshelonlash va nisbiy balandlikni saqlash xususiyatlarini monitoring qilish boʻyicha koʻrsatmalar xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 290 parvoz eshelonidan 410 parvoz eshelonini ham qoʻshib 1000 fut (300 m) qisqartirilgan vertikal eshelonlash minimumini qoʻllash boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

108. RCP va (yoki) RSP tavsiflari qoʻllaniladigan havo hududida tegishli RCP va (yoki) RSP tavsiflariga muvofiq infratuzilma hamda ushbu tavsiflarga muvofiq parvozlarni amalga oshirayotgan havo kemalarining ekspluatatsiyasini monitoring qilish dasturlari tashkil etiladi. Mazkur dasturlar tegishli havo hududida parvoz qilayotgan havo kemalarining aloqa va (yoki) kuzatuv koʻrsatkichlari belgilangan parvozlar xavfsizligi talablariga muvofiqligini taʼminlashga xizmat qilishi hamda monitoring dasturlarining qamrovi aloqa va (yoki) kuzatuv samaradorligini baholash uchun yetarli boʻlishi lozim.

109. Mintaqalararo kelishuvlar doirasida monitoring dasturlari boʻyicha maʼlumotlar va (yoki) axborotni almashish mexanizmiga muvofiq “Oʻzaeronavigatsiya markazi” Oʻzbekiston Respublikasiga oid tegishli maʼlumotlar va (yoki) axborotni muntazam taqdim etishi lozim.

4-bob. Eshelonlash minimumlari

110. Havo hududining muayyan qismida qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlari quyidagilarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim:

a) qonunchilik hujjatlariga muvofiq belgilangan eshelonlash minimumlari;

b) havodagi harakat qoʻshni havo hududiga oʻtganda yoki qoʻshni havo hududidan kirib kelganda, shuningdek yoʻnalishlar qoʻshni havo hududi bilan umumiy chegaraga qoʻllanilishi lozim boʻlgan eshelonlash minimumidan kam masofada joylashgan hollarda, qoʻshni havo hududida HHXK uchun masʼul tegishli HHXK organlari bilan erishilgan kelishuvlari.

Bunda mazkur talab javobgarlikni topshirish chegarasining har ikki tomonidagi HHXK organlari tomonidan qoʻllaniladigan eshelonlash minimumlarining oʻzaro muvofiqligini hamda umumiy chegara yaqinida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida belgilangan eshelonlashni taʼminlashga qaratilgan boʻlishi lozim;

d) havo hududining muayyan qismidan oʻtuvchi yoʻnalishlar yoki ularning qismlari boʻyicha havo kemasi ekspluatantlari bilan oʻtkazilgan maslahatlashuvlar natijalari;

e) parvozlar xavfsizligi boʻyicha xavflarni baholash natijalari, agar ular parvozlar xavfsizligining maqbul darajasi taʼminlanganligini tasdiqlanganligi.

111. Oʻrnatilgan eshelonlash minimumlari hamda ularni qoʻllash tartibi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar quyidagilarga yetkazilishi lozim:

a) qoʻshni havo hududida HHXK uchun masʼul boʻlgan tegishli HHXK organlariga;

b) agar eshelonlash navigatsiya vositalari yoki navigatsiya usullaridan foydalanishga asoslangan boʻlsa, aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami ( AIP ) orqali uchuvchilar va havo kemasi ekspluatantlariga.

5-bob. Boshqarish (xizmat koʻrsatish) uchun javobgarlik

112. Nazorat qilinadigan har bir parvozga bir vaqtning oʻzida faqat bitta HHXK dispetcherlik organi tomonidan dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi lozim.

113. Havo hududining muayyan qismida parvoz qilayotgan barcha havo kemalariga dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik bitta HHXK dispetcherlik organiga yuklatiladi. HHXK dispetcherlik organlari oʻrtasida tegishli muvofiqlashtirish taʼminlangandan soʻng, havo kemasi yoki havo kemalari guruhiga xizmat koʻrsatish uchun javobgarlik boshqa HHXK dispetcherlik organiga yuklatilishi mumkin.

6-bob. Boshqarish (xizmat koʻrsatish) uchun javobgarlikni uzatish

114. Hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi ikki HHXK organi oʻrtasida dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik havo kemasi javobgarlik chegarasini hisoblab chiqilgan vaqtda kesib oʻtganda yoki ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan boshqa nuqta yoxud vaqtda bir organdan ikkinchisiga oʻtkazilishi lozim.

115. Hududiy dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organ bilan yaqinlashish dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organ oʻrtasida dispetcherlik xizmati koʻrsatish uchun javobgarlik ushbu organlar oʻrtasida kelishilgan nuqta yoki vaqtda hududiy dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organdan yaqinlashish dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi organiga yoki aksincha oʻtkaziladi.

116. Yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ va aerodrom dispetcherlik punkti oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

a) havo kemalari uchib kelayotganda HHXK uchun javobgarlik yaqinlashish dispetcherlik xizmati organidan aerodrom dispetcherlik punktiga havo kemasi aerodrom yaqinida boʻlib, yerusti moʻljallari boʻyicha qoʻnishga kirishish va vizual qoʻnishni amalga oshirish mumkinligi tasdiqlanganda yoki barqaror vizual meteorologik sharoitlarga kirganda, shuningdek HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki eshelonga yetganda yoxud havo kemasi qoʻngandan soʻng;

Bunda Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi mavjud boʻlgan taqdirda ham, tegishli HHXK organlari oʻrtasida oldindan tuzilgan kelishuvga muvofiq ayrim parvozlarga dispetcherlik xizmati hududiy dispetcherlik markazidan bevosita aerodrom dispetcherlik punktiga yoki aksincha oʻtkazilishi mumkin. Bunday hollarda yaqinlashish dispetcherlik xizmatiga tegishli funksiyalar hududiy dispetcherlik markazi yoki aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan amalga oshiriladi;

b) havo kemalari uchib ketayotganda HHXK uchun javobgarlik aerodrom dispetcherlik punktidan yaqinlashish dispetcherlik xizmati organiga aerodrom hududida vizual meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda havo kemasi aerodrom hududini tark etishidan oldin, vizual meteorologik sharoitlarda parvozdan uskunalar boʻyicha parvozga oʻtishidan oldin yoxud HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoki dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda, aerodromda uskunalar boʻyicha meteorologik sharoitlar ustun boʻlgan hollarda esa havo kemasi yer yuzasidan koʻtarilgandan soʻng darhol yoki HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlar yoxud dispetcherning ish texnologiyasida belgilangan nuqta yoki balandlikka (eshelonga) yetganda.

117. Bitta HHXK organi tarkibidagi dispetcherlik sektorlari yoki dispetcherlik punktlari oʻrtasida HHXK uchun javobgarlik HHXK organining ish texnologiyasida belgilangan nuqta, eshelon yoki vaqtda bir dispetcherlik sektori yoki dispetcherlik punktidan boshqasiga oʻtkaziladi.

118. HHXK uchun javobgarlikni uzatishni muvofiqlashtirishda HHXK uchun javobgarlik bir HHXK organidan boshqasiga faqat qabul qiluvchi organ (HHXK organining) roziligi hamda mazkur Qoidalarning 119 — 122-bandlari talablari bajarilgandan soʻng oʻtkaziladi.

119. Javobgarlikni uzatuvchi organ aloqa vositalari orqali qabul qiluvchi HHXK organiga joriy parvoz rejasining tegishli qismlarini hamda uning soʻroviga koʻra dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlarni yuborishi lozim.

120. Radiolokatsion yoki ADS-B maʼlumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik maʼlumotlari javobgarlik uzatilishidan oldin qabul qiluvchi organ (HHXK organiga) yuboriladi hamda havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi, zarur hollarda esa radiolokatsion yoki ADS-B maʼlumotlariga koʻra uning yoʻl chizigʻi va tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak.

121. ADS-C kelishuvi maʼlumotlaridan foydalangan holda HHXK uchun javobgarlikni uzatishda, javobgarlikni uzatish bilan bogʻliq dispetcherlik maʼlumotlari havo kemasining toʻrt oʻlchamli joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni, shuningdek zarur hollarda boshqa tegishli maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim.

122. Qabul qiluvchi HHXK organi uzatuvchi organ tomonidan belgilangan shartlarda HHXK uchun javobgarlikni qabul qilishga roziligini bildiradi yoki ushbu shartlarga oʻzgartirishlar kiritishni taklif etadi hamda havo kemasi javobgarlik topshirilayotgan paytda ega boʻlishi lozim boʻlgan parvozning keyingi qismiga taalluqli boshqa zarur maʼlumotlarni yoki dispetcherlik ruxsatini bildiradi.

123. Qabul qiluvchi HHXK organi tegishli havo kemasi bilan ikki tomonlama ovozli aloqa va (yoki) maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa oʻrnatib, HHXK uchun javobgarlikni qabul qilgandan soʻng, agar HHXK organining ish texnologiyasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, bu haqda uzatuvchi organni xabardor qiladi.

124. HHXKni muvofiqlashtirishning amaldagi tartib-taomillari, shu jumladan HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktlari HHXK organlari oʻrtasidagi kelishuvlarda yoki HHXK organining ish texnologiyasida belgilanishi lozim.

7-bob. Dispetcherlik ruxsatlari

125. Dispetcherlik ruxsatlari faqat havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish talablariga asoslanishi lozim hamda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) parvoz rejasida koʻrsatilgan havo kemasining tanituvchi indeksi;

b) dispetcherlik ruxsatning amal qilish chegarasi;

d) parvoz yoʻnalishi;

e) butun parvoz yoʻnalishi yoki uning bir qismi uchun belgilangan parvoz esheloni (eshelonlari), zarur hollarda esa eshelonni oʻzgartirish boʻyicha koʻrsatmalar;

f) parvozni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan boshqa koʻrsatmalar va maʼlumotlar, shu jumladan yaqinlashish yoki uchib ketish manyovrlari, aloqa oʻrnatish tartibi hamda dispetcherlik ruxsatning amal qilish chegarasi.

Bunda ruxsatning amal qilish muddatining tugashi, agar parvoz boshlanmagan boʻlsa, ruxsat avtomatik ravishda bekor qilinadigan vaqtni anglatadi.

126. Havodagi harakatning xavfsiz, tartibli va tezkor oqimini taʼminlash hamda dispetcherlik ruxsatlarida uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda sxemalarini tavsiflashni soddalashtirish maqsadida standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari hamda ular bilan bogʻliq sxemalar belgilanadi.

127. Tovush tezligidan yuqori tezlikda parvoz qiluvchi havo kemasiga dispetcherlik ruxsati havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) boshlanishidan oldin berilishi kerak hamda kamida ushbu bosqich yakunigacha amal qilishi lozim.

128. Havo kemasining kreyser eshelon rejimida tovush tezligidan yuqori tezlikdan tovush tezligigacha sekinlashishi va pasayishi uchun beriladigan dispetcherlik ruxsati kamida havo kemasi tovush tezligiga yaqin tezlik bosqichi (transonik) davomida uzluksiz pasayishni taʼminlashi lozim.

129. Parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq dispetcherlik ruxsatlari va koʻrsatmalarining ovozli aloqa orqali uzatilgan qismlari parvoz ekipaji aʼzosi tomonidan takrorlanishi shart. Shuningdek, quyidagi dispetcherlik ruxsatlari va koʻrsatmalari har doim takrorlanishi talab etiladi:

a) yoʻnalish boʻylab parvoz qilish uchun dispetcherlik ruxsatlari;

b) faol UQYga kirish, qoʻnish, uchish, qoʻngandan soʻng kutib turish, kesib oʻtish va orqaga harakatlanish boʻyicha ruxsatlar va koʻrsatmalar;

d) faol UQYga tegishli, balandlik oʻlchagichini oʻrnatish, ikkilamchi radiolokator kodlari, parvoz eshelonlari, kurs va tezlik hamda dispetcher tomonidan uzatiladigan yoki ATIS radioeshittirishlari orqali beriladigan oʻtish eshelonlari boʻyicha koʻrsatmalar.

130. Mazkur Qoidalarning 129-bandida nazarda tutilmagan boshqa dispetcherlik ruxsatlari yoki koʻrsatmalari, shu jumladan shartli ruxsatlar, ular tushunilganligi va ularga rioya etilishi aniq ifodalanadigan tarzda takrorlanishi yoki tasdiqlanishi lozim.

131. HHB dispetcheri havo kemasi parvoz ekipaji aʼzosi tomonidan dispetcherlik ruxsati yoki koʻrsatmasi toʻgʻri takrorlanganligiga ishonch hosil qilish uchun uning takrorlanishini tinglaydi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

132. HHXK organi tomonidan boshqacha tartib belgilanmagan boʻlsa, CPDLC orqali yuborilgan xabarlar ovozli aloqa orqali takrorlanmaydi.

133. Manyovr maydonida harakatlanayotgan yoki harakatlanishni rejalashtirayotgan transport vositalarining haydovchilari dispetcher tomonidan ovozli aloqa orqali berilgan parvozlar xavfsizligiga taalluqli koʻrsatmalarning tegishli qismlarini takrorlashi lozim. Bunday koʻrsatmalar jumlasiga UQYga yoki harakatlanish yoʻlagiga kirish, UQY yoki harakatlanish yoʻlagi oldida toʻxtash, UQY yoki harakatlanish yoʻlagini kesib oʻtish hamda faol UQY yoki harakatlanish yoʻlagida harakatlanishga doir koʻrsatmalar kiradi.

134. Dispetcher transport vositasi haydovchisi tomonidan berilgan koʻrsatmaning takrorlanishini tinglab, uning toʻgʻri tushunilganligiga ishonch hosil qilishi hamda takrorlash jarayonida aniqlangan har qanday nomuvofiqlikni zudlik bilan bartaraf etish choralarini koʻrishi lozim.

135. Dispetcherlik ruxsatini HHXK organlari oʻrtasida havo kemasining butun parvoz yoʻnalishi yoki uning belgilangan qismi boʻyicha muvofiqlashtirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

a) agar uchishdan oldin havo kemasiga xizmat koʻrsatadigan barcha HHXK organlari oʻrtasida ushbu ruxsatni muvofiqlashtirish imkoni mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi;

b) agar havo kemasiga keyinchalik xizmat koʻrsatadigan HHXK organlari oʻrtasida zarur muvofiqlashtirish oʻz vaqtida amalga oshirilishiga yetarli asoslar mavjud boʻlsa, havo kemasiga birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha boʻlgan butun parvozga yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi.

Bunda dastlabki yoʻnalish boʻyicha dispetcherlik ruxsati berilishi faqat uchib ketayotgan havo kemalarining harakatini tezlashtirish maqsadida berilgan boʻlsa, birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromi dispetcherlik ruxsatini bergan organning emas, balki boshqa hududiy dispetcherlik markazi javobgarlik hududida joylashgan boʻlsa ham keyingi dispetcherlik ruxsati mazkur band talablariga muvofiq beriladi.

Agar mazkur Qoidalarning 135-bandida nazarda tutilgan muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan yoki uni oldindan amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlmasa, havo kemasiga dispetcherlik ruxsati faqat mazkur muvofiqlashtirish taʼminlangan nuqtagacha beriladi. Havo kemasi ushbu nuqtaga yetib kelishidan oldin yoki yetib kelgunga qadar navbatdagi dispetcherlik ruxsatini olishi lozim. Zarur hollarda havo kemasiga kutish hududida parvozni amalga oshirish boʻyicha koʻrsatmalar berilishi lozim.

136. Tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan hollarda havo kemasi keyingi dispetcherlik ruxsatini olish maqsadida HHXK uchun javobgarlikni uzatish punktiga qadar parvoz yoʻnalishi boʻyicha keyingi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatishi lozim.

137. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatini olish jarayonida havo kemasi oʻziga xizmat koʻrsatayotgan HHXK organi bilan zarur ikki tomonlama aloqani saqlab turishi lozim.

138. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruxsati uchuvchi tomonidan aniq tushuniladigan tarzda berilishi lozim.

139. Muvofiqlashtirish amalga oshirilmagan boʻlsa, parvoz yoʻnalishi boʻyicha berilgan dispetcherlik ruxsati havo kemasining boshlangʻich parvoz profiliga parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatini yetkazish uchun masʼul HHB organi xizmat koʻrsatadigan havo hududidan tashqarida taʼsir koʻrsatmasligi lozim.

140. Parvoz yoʻnalishi boʻyicha dispetcherlik ruxsatlarini berishni osonlashtirish maqsadida maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanilgan taqdirda, imkon qadar uchuvchi va HHXK organi oʻrtasida ikki tomonlama ovozli aloqa saqlanib turishi kerak.

141. Havo kemasi bir dispetcherlik hududidagi aerodromdan uchib, 30 daqiqa ichida boshqa dispetcherlik hududiga kirsa yoki tegishli hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq boshqa muddat belgilangan boʻlsa, keyingi hududiy dispetcherlik markazi bilan muvofiqlashtirish uchish uchun dispetcherlik ruxsati berilishidan oldin amalga oshirilishi lozim.

142. Havo kemasi nazorat qilinmaydigan havo hududida parvozni amalga oshirish maqsadida dispetcherlik hududini tark etib, keyinchalik yana oʻsha yoki boshqa dispetcherlik hududiga kirishni rejalashtirgan boʻlsa, unga uchish aerodromidan birinchi moʻljallangan qoʻnish aerodromigacha dispetcherlik ruxsati beriladi.

Bunda dispetcherlik ruxsati yoki unga kiritilgan oʻzgartirishlar faqat nazorat qilinadigan havo hududida amalga oshiriladigan parvoz qismlariga nisbatan qoʻllanadi.

143. Havodagi harakat ehtiyoji HHXK tizimining eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvatidan oshganda yoki oshishi kutilganda Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati ( ATFM ) funksiyalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan amalga oshiriladi.

Bunda HHXK tizimining eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvati “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan hisoblab chiqilishi lozim.

144. Havo hududida havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati ( ATFM ) mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda zarur hollarda ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama kelishuvlar asosida tashkil etiladi va qoʻshni davlatlarning vakolatli organlari bilan havodagi harakat oqimini boshqarish masalalari boʻyicha muvofiqlashtirishni taʼminlashi lozim.

145. HHXK organi muayyan joyda yoki muayyan havo hududida maʼlum vaqt davomida qoʻshimcha havodagi harakatga xizmat koʻrsatishning imkoni yoʻqligini yoxud bunday xizmat faqat cheklangan hajmda koʻrsatilishi mumkinligini aniqlasa, u bu haqda havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati ( ATFM ) organini hamda zarur hollarda qoʻshni HHXK organlarini xabardor qiladi. Mazkur joy yoki havo hududiga parvoz qilayotgan havo kemalari parvoz ekipaji aʼzolari va tegishli foydalanuvchilar ham kutilayotgan kechikishlar yoki joriy etilishi rejalashtirilayotgan cheklovlar toʻgʻrisida xabardor qilinadi.

Bunda tegishli ekspluatantlar oldindan havodagi harakat oqimini tashkil etish xizmati ( ATFM ) organi tomonidan joriy etiladigan cheklovlar toʻgʻrisida xabardor qilinishi lozim.

8-bob. Aerodromlarda shaxslar va transport vositalarining harakatini boshqarish

146. Aerodromning manyovr maydonidagi odamlar yoki transport vositalari, shu jumladan shatakka olingan havo kemalarining harakati, shuningdek shaxslar hamda qoʻnayotgan, havo orqali yerda harakatlanayotgan yoki uchayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻqnashuv yoki boshqa xavfli vaziyatlar yuzaga kelishining oldini olish maqsadida aerodrom dispetcherlik punkti tomonidan boshqarilishi lozim.

147. Koʻrish cheklangan sharoitlar joriy etilganda quyidagi qoidalar qoʻllaniladi:

a) aerodromning manyovr maydonida ishlaydigan shaxslar va transport vositalarining soni zarur minimum bilan cheklanadi hamda asosiy eʼtibor II yoki III toifadagi uskunalar yordamida qoʻnish tizimining (bundan buyon matnda ILS deb yuritiladi) kritik zonalarini himoya qilishga qaratilishi lozim;

b) mazkur Qoidalarning 148-bandi talablariga rioya etilgan holda, mavjud texnik imkoniyatlardan kelib chiqib, tegishli HHXK organi tomonidan transport vositalari va yerda harakatlanayotgan havo kemalari oʻrtasidagi belgilangan minimal masofa saqlash taʼminlanishi lozim;

d) bitta UQYda II yoki III toifadagi ILS asosidagi aniq qoʻnishga kirishlar amalga oshirilayotgan boʻlsa, ILS tizimining qatʼiyroq cheklovlar qoʻllaniladigan kritik zonalari himoya qilinishi lozim.

Bunda koʻrish cheklangan holat yuzaga kelgan taqdirda, koʻzda tutilgan tartib-qoidalar davomiyligi HHXK organing qoʻllanmasiga muvofiq amalga oshirilishi lozim .

148. Avariya — qutqaruv transport vositalariga aviatsiya halokatiga uchragan havo kemasiga yordam koʻrsatish uchun harakatlanishda, yerda harakatlanayotgan boshqa barcha transport vositalariga nisbatan ustuvorlik huquqi beriladi.

149. Manyovr hududida joylashgan transport vositalari mazkur qoidalarning 148-bandi talablariga amal qilayotgan paytlarida quyidagilarga rioya qilishlari kerak:

a) transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari qoʻnayotgan, uchayotgan va yerda harakatlanayotgan havo kemalariga yoʻl berishi;

b) transport vositalari havo kemasini shatakka olgan transport vositalariga yoʻl berishi;

d) transport vositalari HHXK koʻrsatmasiga binoan boshqa transport vositalariga yoʻl berishi;

e) mazkur bandning “a” , “ b” va “d” kichik bandlarining talablariga qaramasdan, transport vositalari va havo kemasini shatakka olgan transport vositalari aerodrom dispetcherlik punktining koʻrsatmalarini bajarishi.

9-bob. Radiolokatsion va ADS-B kuzatuvni taʼminlash

150. Kuzatuv tizimlari parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida xavfsizlik bilan bogʻliq ogohlantirishlar va xabarlarni shakllantirishi lozim. Bunga ziddiyatli vaziyat toʻgʻrisidagi ogohlantirish, ziddiyatli vaziyat yuzaga kelishidan oldingi ogohlantirish, minimal xavfsiz absolyut balandlik toʻgʻrisidagi ogohlantirish hamda ikkilamchi radiolokator kodlarining bexosdan takrorlanishi toʻgʻrisidagi xabar kiradi.

10-bob. Yerdagi harakatni kuzatish radiolokatoridan (SMR) foydalanish

151. Manyovr maydonini toʻliq yoki qisman vizual kuzatish imkoni boʻlmaganda yoxud vizual kuzatishga qoʻshimcha ravishda yerdagi harakatni kuzatish radiolokatori yoki boshqa mos kuzatuv uskunalaridan foydalanilganda, ushbu vositalardan quyidagi maqsadlarda foydalanilishi lozim:

a) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining harakatini kuzatish;

b) uchuvchilarni, transport vositalarining haydovchilarini harakat yoʻnalishi toʻgʻrisida xabardor qilish;

d) manyovr hududida havo kemalari va transport vositalarining xavfsiz va samarali harakatlanishini taʼminlashda tavsiya berish va zarur yordam koʻrsatish.

III boʻlim. Parvoz maʼlumotlari xizmati bilan taʼminlash

1-bob. Parvoz maʼlumotlari xizmatining qoʻllanishi

152. Parvoz maʼlumotlari xizmati ushbu maʼlumotlar taalluqli boʻlgan barcha havo kemalariga taqdim etilishi lozim:

a) HHXK bilan taʼminlanuvchi havo kemalariga;

b) tegishli HHXK organlariga boshqa manbalar orqali maʼlum boʻlgan havo kemalariga.

Bunda parvoz maʼlumotlari xizmatining taqdim etilishi havo kemasi komandirini parvozni amalga oshirish boʻyicha javobgarlikdan ozod etmaydi. Parvoz rejasiga har qanday oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisidagi yakuniy qaror havo kemasi komandiri tomonidan qabul qilinadi.

153. Agar HHXK organlari bir vaqtning oʻzida parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etsa va havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini taqdim etsa, dispetcherlik xizmatini koʻrsatish talab etgan barcha holatlarda havodagi harakatga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishga nisbatan ustuvor asosda amalga oshirilishi lozim.

Bunda muayyan holatlarda havo kemasi qoʻnishga kirishish, qoʻnish, uchish yoki balandlikka koʻtarilish jarayonida havodagi harakatga dispetcherlik xizmati doirasida taqdim etilmaydigan muhim maʼlumotlarni kechiktirmasdan olish zarurati yuzaga kelishi hisobga olinishi kerak.

2-bob. Parvoz maʼlumotlari xizmatini qoʻllash doirasi

154. Parvoz maʼlumotlari xizmati havo kemalari parvoz ekipaji aʼzolariga quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi lozim:

a) SIGMET va AIRMET maʼlumotlarini;

b) vulqon otilishidan oldingi vulqon faolligi, vulqon otilishi, shuningdek vulqonli kul bulutlari bilan bogʻliq tegishli maʼlumotlarni;

d) atmosferaga radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalarning chiqarilishi haqidagi maʼlumotlarni;

e) radionavigatsiya xizmatlarining ekspluatatsion holatining oʻzgarishi haqidagi maʼlumotlarni;

f) aerodromlar va ularga tegishli obyektlar holatlarining oʻzgarishi, shu jumladan aerodromning ish maydoni qor, muz yoki sezilarli suv qatlami bilan qoplanganligi haqidagi maʼlumotlarni;

g) uchuvchisiz erkin uchuvchi havo sharlari haqida maʼlumot taqdim etish va parvozlar xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan boshqa maʼlumotlarni.

155. Parvoz maʼlumotlari xizmati taqdim etilayotgan parvozlarga mazkur Qoidalarning 154-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlardan tashqari quyidagi maʼlumotlarni taqdim etishi lozim:

a) uchish, manzil va zaxira aerodromlarida xabar berilgan yoki kutilayotgan ob-havo sharoiti haqidagi maʼlumotlarni;

b) C , D , E , F va G toifalariga kiruvchi havo hududlarida uchayotgan havo kemalariga harakat haqidagi maʼlumotlarni;

d) suv hududlari ustidan amalga oshiriladigan parvozlarda uchuvchining soʻroviga koʻra, mazkur hududdagi suv usti kemalarining radiotelefon chaqiruv belgisi, joylashuvi, haqiqiy harakat yoʻnalishi, tezligi va mavjud boshqa maʼlumotlarni.

Bunda mazkur bandning “b” kichik bandda koʻrsatilgan maʼlumotlar, faqat maʼlum havo kemalari haqidagi maʼlumotni oʻz ichiga olib, bu maʼlumotlar baʼzan toʻliq boʻlmaganligi bois, borligi haqida xabar berilayotgan havo kemasi bilan toʻqnashish xavfini tugʻdirishi mumkin va HHXK organlari ushbu maʼlumotning uzluksiz taqdim etilishi yoki uning toʻgʻriligi uchun javobgar boʻlmaydi.

Mazkur bandning “b” kichik bandiga muvofiq taqdim etiladigan toʻqnashish xavfi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni toʻldirish zarurati tugʻilsa yoki muayyan bir havo hududida parvoz maʼlumotlari xizmati vaqtincha toʻxtatilgan taqdirda, havodagi harakat haqidagi maʼlumotlarni taqdim etish uchun havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish mumkin. Havodagi harakat haqidagi maʼlumotlarni taqdim etishda havo kemalari orqali radioeshittirish uzatmasidan foydalanish va shu bilan bogʻliq ekspluatatsiya qilish tartib-qoidalari boʻyicha koʻrsatmalar mazkur Qoidalarning 9-ilovasida keltirilgan.

156. HHXK organi havo kemalari haqidagi maxsus xabarlarni iloji boricha tezroq boshqa tegishli havo kemalariga, oʻziga biriktirilgan tegishli meteorologik organga hamda boshqa HHXK organlariga yuborishi lozim. Havo kemalariga mazkur maʼlumotlar tegishli meteorologik organ bilan tuzilgan kelishuvda belgilangan tartib va muddatlarda yetkazilishi lozim.

157. VPQ boʻyicha parvoz qilayotgan havo kemalariga parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatishda mazkur Qoidalarning 154-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlardan tashqari, VPQ boʻyicha parvozni amalga oshirishga toʻsqinlik qilishi mumkin boʻlgan havodagi harakat hamda parvoz yoʻnalishi boʻyicha ob-havo sharoitlariga oid mavjud maʼlumotlar ham taqdim etilishi lozim.

3-bob. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda radioeshittirish uzatmalari

158. Parvoz maʼlumotlari xizmati tarkibiga kiruvchi radionavigatsiya xizmatlari, meteorologik maʼlumotlar hamda aerodromlar boʻyicha tezkor maʼlumotlar (mavjud boʻlganda) ekspluatatsion ehtiyojlardan kelib chiqib, yagona integratsiyalashgan shaklda taqdim etilishi lozim.

159. Birlashtirilgan tezkor parvoz maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan xabarlarni havo kemasi bortiga uzatish nazarda tutilgan boʻlsa, ular tasdiqlangan tarkibda hamda belgilangan hollarda parvozning tegishli bosqichlari uchun belgilangan ketma-ketlikda uzatilishi lozim.

160. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda radioeshittirish uzatmalaridan foydalanilganda, ular parvozning turli bosqichlari uchun moʻljallangan ekspluatatsion hamda meteorologik maʼlumotlarni yagona xabarda birlashtirgan radioeshittirishlardan iborat boʻlishi lozim. Tezkor parvoz maʼlumotlari xizmatini taqdim etishda YUCH, JYUCh va ATIS radioeshittirish uzatmalaridan foydalaniladi.

161. Uchuvchining soʻroviga asosan tegishli HHXK organi tezkor parvoz maʼlumotlari xizmati (bundan buyon matnda OFIS deb yuritiladi) orqali OFIS xabarlarini uzatilishi lozim.

162. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra YUCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS xizmatini taqdim etish zarur deb topilgan hollarda, OFIS xizmati YUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

163. OFIS ni YUCh radioeshittirish uzatmalari taqdim etilgan hollarda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

a) maʼlumot ushbu bandning qoʻllanilishi sharti bilan mazkur Qoidalarning 165-bandida koʻrsatilgan maʼlumotlarga mos kelishi;

b) ob-havo maʼlumotlari va prognozlar taqdim etilishi kerak boʻlgan aerodromlar, aerodrom ekspluatantlari va meteorologik organ oʻrtasidagi kelishuvda koʻrsatilgan aerodromlar roʻyxatiga kiritilishi;

d) radioeshittirish uzatmasida ishtirok etuvchi stansiyalarning ishlash ketma-ketligi tegishli ekspluatantlar oʻrtasidagi kelishuvlarda koʻrsatilganidek boʻlishi;

e) OFIS YUCH radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi;

f) har bir aerodrom boʻyicha maʼlumot, oʻziga tegishli boʻlgan aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

g) radioeshittirish uzatmasi vaqti yetib kelgan paytda maʼlumot qabul qilinmagan hollarda, soʻnggi mavjud maʼlumotni uning kuzatuv vaqtini koʻrsatgan holda uzatishi;

h) toʻliq xabarning radioeshittirish uzatmasi orqali uzatilishi, radioeshittirish stansiyasiga ajratilgan qolgan vaqt ichida takrorlanishi lozim;

i) sezilarli oʻzgarishlar boʻlganda radioeshittirish uzatmasiga kiritiladigan maʼlumotlarni darhol yangilanishi;

j) OFIS YUCH radioeshittirish uzatmalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan tayinlangan eng munosib organlar tomonidan tayyorlanishi va tarqatilishi.

164. Aerodromlar boʻyicha YUCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib borilishi lozim. OFIS YUCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta xorijiy tillarda uzatish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanali tashkil etilishi lozim.

165. OFIS ni taqdim etishda YUCH radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi xabarlar, belgilangan ketma-ketlikda uzatiladigan quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) yoʻnalish boʻyicha ob-havo sharoitlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

b) yoʻnalish boʻyicha maxsus ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi SIGMET maʼlumoti;

d) aerodrom toʻgʻrisidagi quyidagi maʼlumotlar:

aerodromning nomi;

kuzatuv vaqti;

muhim tezkor maʼlumotlar;

yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, shamolning maksimal tezligi;

koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR ;

joriy ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

aerodrom boʻyicha prognoz.

166. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali OFIS xizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, OFIS xizmati JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etiladi.

167. OFIS ni JYUCh radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilgan hollarda quyidagilar taʼminlanishi lozim:

a) taqdim etilishi lozim boʻlgan ob-havo maʼlumotlari va prognozlar aerodrom ekspluatantlari hamda meteorologiya xizmat taʼminlovchisi oʻrtasidagi mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlarida belgilangan aerodromlar roʻyxatini qamrab olishi;

b) har bir aerodromga oid maʼlumot tegishli aerodrom nomi bilan koʻrsatilishi;

d) radioeshittirish uzatmasi vaqti kelgunga qadar yangi maʼlumot olinmagan taqdirda, soʻnggi mavjud maʼlumot uning kuzatuv vaqti koʻrsatilgan holda uzatilishi;

e) radioeshittirish uzatmalari uzluksiz hamda takrorlanib uzatilishi;

f) OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalarini amalga oshirishda inson imkoniyatlari hisobga olinishi.

Bunda radioeshittirish uzatmasining davomiyligi 5 daqiqadan oshmasligi hamda uzatish tezligi maʼlumotlar sifatining qabul qilinishiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim;

g) radioeshittirish uzatmasi muntazam ravishda yangilanib turilishi hamda sezilarli oʻzgarish yuz berganda u darhol yangilanishi;

h) OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan tayinlangan eng maqbul organlar tomonidan tayyorlanishi hamda tarqatilishi.

168. Aerodromlar boʻyicha JYUCh radioeshittirish uzatmalari ingliz tilida olib boriladi. OFIS JYUCh radioeshittirish uzatmalarini bir nechta xorijiy tillarda uzatish ehtiyoji paydo boʻlsa, har bir til uchun alohida kanal tashkil etilishi lozim.

169. OFIS ni taqdim etishda JYUCh radioeshittirish uzatmalari tarkibiga kiruvchi xabarlar belgilangan ketma-ketlikda quyidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kuzatuv vaqti;

d) qoʻnish uchun foydalaniladigan UQY;

e) UQY yuzasining holati;

f) radionavigatsiya xizmati (vositalari) mavjud boʻlsa, ularning ekspluatatsion holatidagi oʻzgarishlar;

g) kutish hududiga kirish kutilayotgan taqdirda, undagi kechikishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

h) yer yuzasidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa shamolning maksimal tezligi;

i) koʻrish uzoqligi hamda tegishli RVR ;

j) joriy ob-havo maʼlumoti;

k) balandligi 1500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

l) havo harorati;

m) shudring nuqtasi harorati;

n) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun kerakli maʼlumotlar;

o) parvozlarni amalga oshirishga taʼsir qiluvchi soʻnggi ob-havo hodisalari hamda, mavjud boʻlganda, shamol siljishi toʻgʻrisidagi qoʻshimcha maʼlumotlar;

p) mavjud boʻlganda, “trend” turdagi prognoz;

q) amaldagi SIGMET maʼlumoti.

170. Ovozli ATIS HHXK boʻyicha ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi yuklamasini kamaytirish maqsadida tashkil etiladi. Ovozli ATIS joriy etilgan aerodromlarda quyidagi radioeshittirish uzatmalari taqdim etilishi lozim:

a) uchib kelayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

b) uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

d) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun bitta radioeshittirish uzatmasi,

e) uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun yagona radioeshittirish uzatmasining davomiyligi ortiqcha boʻlgan aerodromlarda, ular uchun tegishlicha ikkita alohida radioeshittirish uzatmasi.

171. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari uchun, imkon qadar, alohida JYUCh chastotasi qoʻllanilishi lozim. Alohida chastotadan foydalanish imkoni boʻlmagan taqdirda, radioeshittirish uzatmalari aerodrom hududida joylashgan eng maqbul radionavigatsiya vositasi (vositalari)ning ovozli kanali orqali, imkon qadar VOR ovozli kanali orqali amalga oshirilishi mumkin. Bunda radionavigatsiya vositasining qamrov doirasi hamda signalni qabul qilish maʼlumotlar sifati yetarli boʻlishi, shuningdek radionavigatsiya vositasining identifikatsiya signali radioeshittirish uzatmalari bilan shunday ketma-ketlikda uzatilishi lozimki, bunda radioeshittirish uzatmalari toʻsilib qolmasligi kerak.

172. Ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari ILS ning ovozli kanallari orqali amalga oshirish mumkin emas.

173. Agar ATIS ovozli radioeshittirish uzatmalari orqali taqdim etilsa, ular uzluksiz hamda takroriy tarzda uzatilishi lozim.

174. Joriy radioeshittirish uzatmasida mavjud boʻlgan, havo kemasining yaqinlashuvi, qoʻnishi va uchib ketishiga taalluqli maʼlumotlar, agar ular radioeshittirish uzatmalarini taqdim etayotgan HHXK organi tomonidan tayyorlanmagan boʻlsa, tegishli HHXK organi (organlari)ga darhol yetkazilishi lozim.

175. Xalqaro havo qatnovlari amalga oshiriladigan aerodromlarda ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari kamida ingliz tilida taqdim etilishi lozim. Agar ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalari bir nechta tillarda taqdim etilsa, har bir til uchun alohida radioeshittirish kanalidan foydalanilishi lozim.

176. Amalga oshirishning imkoni boʻlsa, ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalarining davomiyligi 30 soniyadan oshmasligi lozim. ATIS ni uzatish uchun foydalaniladigan radionavigatsiya vositasining uzatish tezligi yoki identifikatsiya signali ATIS radioeshittirish uzatmalarini qabul qilish maʼlumotlar sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatmasligi lozim. Bunda ATIS radioeshittirish xabarlarini tayyorlashda inson omili tamoyillari hisobga olinishi lozim.

177. Aerodrom hududida maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa ( D-ATIS ) orqali avtomatik uzatish tizimi ovozli ATIS ni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda, D-ATIS xabarlarining mazmuni va tuzilishi ovozli ATIS radioeshittirish uzatmalariga qoʻyiladigan talablarga muvofiq boʻlishi lozim.

178. Agar real vaqt rejimida meteorologik maʼlumotlar yangilangan boʻlsa, biroq ularning koʻrsatkichlari muhim oʻzgarish mezonlaridan chetga chiqmasa, xabarning indeksi oʻzgartirilmaydi hamda uning mazmuni oʻzgarmagan deb hisoblanadi.

179. D-ATIS ovozli ATIS ni toʻldiruvchi vosita sifatida qoʻllanilganda va ATIS ni modernizatsiya qilish zarurati yuzaga kelgan taqdirda, ovozli ATIS hamda D-ATIS bir vaqtning oʻzida modernizatsiya qilinishi lozim.

180. Ovozli ATIS va/yoki D-ATIS taqdim etilganda quyidagi talablar taʼminlanishi lozim:

a) uzatilayotgan axborot faqat bitta aerodromga tegishli boʻlishi lozim;

b) uzatilayotgan axborotda sezilarli oʻzgarish yuz berganda, u darhol yangilanishi lozim;

d) ATIS xabarlarini tayyorlash hamda tarqatish uchun tegishli HHXK organi javobgar hisoblanadi;

e) har bir ATIS xabari fonetik alifboning harfi bilan indekslanishi lozim. Keyingi ATIS xabarlariga indekslar fonetik alifbo ketma-ketligida beriladi;

f) havo kemasi yaqinlashish dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati koʻrsatuvchi HHXK organi bilan aloqa oʻrnatgandan soʻng, ATIS xabari qabul qilinganligini tasdiqlashi lozim;

g) tegishli HHXK organi mazkur bandning “f” kichik bandida nazarda tutilgan ATIS xabariga javoban, uchib kelayotgan havo kemasiga yoki tegishli HHXK organi tomonidan belgilangan boshqa vaqtda joriy balandlik oʻlchagichi sozlamasi toʻgʻrisidagi maʼlumotni taqdim etishi lozim;

h) meteorologik maʼlumotlar mahalliy muntazam yoki maxsus meteorologik kuzatuv maʼlumotlaridan olinishi lozim.

181. Tez oʻzgaruvchan meteorologik sharoitlar tufayli ATIS xabariga meteorologik maʼlumotlarni kiritish maqsadga muvofiq boʻlmagan taqdirda, ATIS xabarida tegishli meteorologik maʼlumotlar tegishli HHXK organi bilan dastlabki aloqa oʻrnatilgandan soʻng taqdim etilishi koʻrsatilishi lozim.

182. Agar tegishli havo kemasi joriy ATIS xabaridagi maʼlumotlarni qabul qilganligini tasdiqlasa, mazkur maʼlumotlarni ushbu havo kemasiga yoʻnaltirilgan uzatmada takroran berish talab etilmaydi, bundan mazkur Qoidalarning 181-bandining “g” kichik bandida nazarda tutilgan balandlik oʻlchagichini sozlash toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mustasno.

183. Agar havo kemasi eskirgan ATIS uzatmasini qabul qilganini tasdiqlasa, yangilanishi kerak boʻlgan har qanday maʼlumot elementi darhol ushbu havo kemasiga uzatiladi.

184. ATIS uzatmalari imkon qadar qisqa boʻlishi lozim. Mazkur Qoidalarning 185 — 187-bandlarida nazarda tutilgan maʼlumotlarga qoʻshimcha ravishda kiritiladigan maʼlumotlar, jumladan aeronavigatsiya maʼlumotlar toʻplami (AIP) va NOTAMdagi maʼlumotlar, faqat istisno hollarda hamda bunday maʼlumotlarni kiritish zarurati asoslangan taqdirda kiritilishi lozim.

185. Uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun moʻljallangan ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) kelish va/yoki uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) agar maqsadga muvofiq boʻlsa, kuzatish vaqti;

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishish(lar) turi;

h) foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), mavjud boʻlganda esa aerodromning potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan toʻxtatib qolish tizimining holati;

i) yuzasining holati;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish;

k) zarur hollarda, oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim operativ maʼlumot;

m) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, zarur hollarda esa sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar oʻrnatilgan hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar ham kiritiladi;

n) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR ; foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar ham kiritiladi;

o) joriy ob-havo maʼlumoti;

p) balandligi 1 500 m (5 000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda, bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, mavjud boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur maʼlumotlar;

t) qoʻnishga kirishish va koʻtarilish hududlaridagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi mavjud maʼlumotlar;

u) “trend” turidagi prognoz;

v) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

186. Uchib kelayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib kelish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti (mavjud boʻlsa);

g) taklif etilayotgan qoʻnishga kirishishlar turi;

h) qoʻnish uchun asosiy uchish-qoʻnish yoʻlaklari hamda potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodromni toʻxtatib qolish tizimining holati (mavjud boʻlsa);

i) UQY yuzasidagi maxsus sharoitlar;

j) kutish hududiga kirish kutilsa, undagi kechikish maʼlumoti;

k) oʻtish esheloni;

l) boshqa muhim tezkor maʼlumotlar;

m) shamolning yer yuzasidagi yoʻnalishi (magnit meridianga nisbatan darajalarda) va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar boʻlsa va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining maʼlum qismlariga oʻrnatilgan yuza shamol oʻlchagichlari mavjud boʻlsa va bu maʼlumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan maʼlumot;

n) koʻrish uzoqligi va tegishli hollarda RVR va agar foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismlaridagi koʻrish uzoqligi/ RVR oʻlchagichlari oʻrnatilgan boʻlsa va bu maʼlumot operatorlar tomonidan talab qilinsa, UQY va uning muayyan qismiga tegishli boʻlgan maʼlumot;

o) joriy ob-havo maʼlumoti;

p) 1500 m (5000 fut) dan past boʻlgan yoki sektordagi eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past boʻlgan bulut qatlami, qaysi qiymat kattaroq boʻlishiga qarab, kumulonimbus bulut qatlami osmonni qoplagan boʻlsa, vertikal koʻrish uzoqligi;

q) havo harorati;

r) shudring nuqtasi harorati;

s) balandlik oʻlchagichini oʻrnatish uchun kerakli maʼlumotlar;

t) qoʻnishga kirishish hududidagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi va parvozlarlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatuvchi soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisida mavjud boʻlgan har qanday maʼlumot;

u) “trend” turidagi prognoz maʼlumoti (mavjud boʻlsa)

v) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

187. Uchib ketayotgan havo kemalari uchun ATIS uzatmalari quyidagi elementlarni koʻrsatilgan ketma-ketlikda taqdim etilishi lozim:

a) aerodrom nomi;

b) uchib ketish koʻrsatkichi;

d) shartnoma turi (agar uzatish D-ATIS orqali amalga oshirilsa);

e) indeks;

f) kuzatish vaqti;

g) uchish uchun foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagi (yoʻlaklari), potensial xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan aerodrom toʻxtatib qolish tizimining holati;

h) uchish uchun uchish-qoʻnish yoʻlagi yuzasining holati hamda ishqalanish koeffitsiyenti;

i) joʻnashni kechiktirish maʼlumoti;

j) oʻtish esheloni haqidagi maʼlumoti;

k) boshqa muhim tezkor maʼlumotlar;

l) yer yuzasidagi shamolning magnit meridianga nisbatan yoʻnalishi va tezligi, shu jumladan sezilarli oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida shamol oʻlchagichlar mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar;

m) koʻrish uzoqligi hamda tegishli hollarda RVR , foydalanilayotgan uchish-qoʻnish yoʻlagining muayyan qismida RVR yoki koʻrish uzoqligini oʻlchash vositalari mavjud hamda bunday maʼlumot operator tomonidan talab etilgan boʻlsa, ushbu qism boʻyicha maʼlumotlar;

n) joriy ob-havo maʼlumoti;

o) balandligi 1500 m (5000 fut) dan past yoki sektor boʻyicha eng yuqori minimal absolyut balandlikdan past (qaysi qiymat yuqori boʻlsa, oʻsha qiymat qoʻllaniladi) bulut qatlami, kumulonimbus bulutlari hamda bulutlar osmonni toʻliq qoplagan hollarda, vertikal koʻrish uzoqligi;

p) havo harorati;

q) shudring nuqtasi harorati;

r) balandlik oʻlchagichini QNH boʻyicha oʻrnatish uchun zarur maʼlumotlar;

s) koʻtarilish hududidagi maxsus meteorologik hodisalar, shu jumladan shamol siljishi hamda parvozlarni amalga oshirishga taʼsir koʻrsatadigan soʻnggi ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

t) “trend” turidagi prognoz maʼlumoti (mavjud boʻlsa);

u) ATISning maxsus koʻrsatmalari.

4-bob. VOLMET radioeshittirish uzatmalari va D-VOLMET xizmati

188. Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuvlari hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan havodagi harakat oqimi va tuzilishi tahlili natijalariga koʻra VOLMET YUCh va/yoki JYUCh radioeshittirish uzatmalari hamda/yoki D-VOLMET xizmatini taqdim etish zarurati aniqlangan hollarda, ushbu xizmatlar taqdim etilishi lozim.

189. VOLMET radioeshittirish uzatmalarida standart radiotelefoniya frazeologiyasidan foydalanish lozim.

IV boʻlim. Avariya haqida xabar berish xizmati

1-bob. Avariya haqida xabar berish xizmatining qoʻllanilishi

190. Avariya haqida xabar berish xizmati quyidagi havo kemalariga koʻrsatiladi:

a) havodagi harakatga dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanayotgan barcha havo kemalariga;

b) parvoz rejasini taqdim etgan yoki boshqa manbalar orqali HHXK organlariga maʼlum boʻlgan barcha boshqa havo kemalariga;

d) noqonuniy aralashuv obyekti boʻlganligi maʼlum yoki taxmin qilinayotgan barcha havo kemalariga.

191. Parvoz maʼlumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududida parvozni amalga oshirayotgan havo kemalarining avariya holatiga oid barcha maʼlumotlarni toʻplash hamda ularni tegishli qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga uzatish uchun asosiy punkt hisoblanadi.

192. Tegishli HHXK organi mazkur Qoidalarning 191-bandida koʻrsatilgan Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomada parvoz maʼlumotlari markazlari yoki hududiy dispetcherlik markazlari uchun keltirilgan shaxslarning aloqa maʼlumotlarini doimiy ravishda saqlanishini taʼminlashi lozim.

193. Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomada keltiriladigan shaxslarning aloqa maʼlumotlari HHXK boʻlinmasi navbatchi smenasining parvozlar rahbari yoki unga tenglashtirilgan lavozimni egallagan shaxsning aloqa maʼlumotlari boʻlishi lozim.

Bunda Parvozlarni boshqarish boʻyicha maʼlumotnomadan foydalanishga oid maʼlumotlar Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Global aviatsiyada avariya holatlari va parvozlar xavfsizligi tizimi boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

194. Aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti boshqaruvi ostida boʻlgan havo kemasi bilan avariya holati yuzaga kelganda, mazkur organ bu haqda zudlik bilan tegishli hududiy dispetcherlik markazini yoki parvoz maʼlumotlari markazini xabardor qilishi lozim. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi, oʻz navbatida, bu haqda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qiladi, bundan hududiy dispetcherlik markazini, parvoz maʼlumotlari markazini yoki qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qilish talab etilmaydigan hollar mustasno.

195. Avariya holati haqida zudlik bilan xabar berish zarur boʻlgan har qanday holatda tegishli aerodrom dispetcherlik punkti yoki yaqinlashish dispetcherlik punkti, birinchi navbatda, tezkor yordam koʻrsatishi mumkin boʻlgan barcha avariya-qutqaruv xizmatlarini xabardor qilishi lozim.

2-bob. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazlariga xabar berish

196. HHXK organlari mazkur Qoidalarning 202-bandida nazarda tutilgan hollardan tashqari, havo kemasi quyidagi avariya bosqichlaridan biriga tegishli deb hisoblangan taqdirda, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini zudlik bilan xabardor qilishi lozim:

a) noaniqlik bosqichi ( INCERFA ) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

xabar qabul qilinishi kerak boʻlgan vaqtdan eʼtiboran 30 daqiqa oʻtgan boʻlsa va havo kemasidan hech qanday xabar qabul qilinmagan boʻlsa yoki u bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan birinchi urinish muvaffaqiyatsiz yakunlangan boʻlsa, qaysi holat oldin sodir boʻlgan boʻlsa;

havo kemasi oxirgi xabariga muvofiq yoki HHXK organlari tomonidan hisoblangan yetib kelish vaqtidan eʼtiboran 30 daqiqa ichida yetib kelmagan boʻlsa, qaysi vaqt kechroq boʻlishiga qarab, havo kemasi va uning bortidagi shaxslarning xavfsizligiga oid shubhalarni bartaraf etuvchi maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

b) tashvish bosqichi ( ALERFA ) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

noaniqlik bosqichi eʼlon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar natija bermasa yoki boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar natijasida havo kemasi haqida hech qanday maʼlumot olishning imkoni boʻlmasa;

qoʻnishga ruxsat olgan havo kemasi hisoblangan qoʻnish vaqtidan 5 daqiqa oʻtganidan keyin ham qoʻnishni amalga oshirmasa va u bilan aloqa qayta tiklanmagan boʻlsa;

havo kemasining ekspluatatsion holati yomonlashganligini anglatuvchi maʼlumot olingan boʻlsa, biroq majburiy qoʻnishni amalga oshirish ehtimoli mavjud boʻlmasa yoki bunday ehtimol noaniq boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaxslarning xavfsizligiga oid xavotirlarni bartaraf etuvchi maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno;

havo kemasi noqonuniy aralashuv obyektiga aylangani maʼlum boʻlsa yoki taxmin qilinsa;

d) falokat bosqichi ( DETRESFA ) quyidagi hollarda eʼlon qilinadi:

tashvish bosqichi eʼlon qilinganidan soʻng havo kemasi bilan aloqa oʻrnatishga qaratilgan keyingi urinishlar ham natija bermasa hamda boshqa tegishli manbalarga yuborilgan soʻrovlar ham natija bermay, havo kemasi aviatsiya halokatiga uchragan deb hisoblash uchun asoslar mavjud boʻlsa;

havo kemasidagi yoqilgʻi zaxirasi tugagan yoki uning xavfsiz qoʻnishni amalga oshirishi uchun yetarli emasligi taxmin qilinsa;

havo kemasining texnik holati shunchalik yomonlashganligi haqida maʼlumot olinganki, majburiy qoʻnish ehtimoli mavjud boʻlsa;

havo kemasi majburiy qoʻnishni amalga oshirish arafasida ekanligi yoki uni amalga oshirgani haqida maʼlumot mavjud boʻlsa yoxud bunga asosli ishonch boʻlsa, havo kemasi va uning bortidagi shaxslar jiddiy hamda bevosita xavf ostida emasligi yoki ularga zudlik bilan yordam koʻrsatish zarur emasligiga asosli ishonch mavjud boʻlgan hollar bundan mustasno.

197. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mavjud maʼlumotlarni quyidagi tartibda xabar beriladi:

a) tegishli u yoki bu avariya bosqichidan kelib chiqib INCERFA , ALERFA yoki DETRESFA ;

b) xabar joʻnatilishi moʻljallangan, qabul qiluvchi;

d) avariya holatining tavsifi;

e) parvoz rejasidan olingan maʼlumotlar;

f) oxirgi marta aloqada boʻlgan HHXK organi, vaqt va foydalanilgan chastota;

g) oxirgi maʼlum boʻlgan joylashuv haqidagi xabar;

h) havo kemasining rangi va farqlovchi belgilari;

i) havo yuki sifatida tashiladigan xavfli yuklar;

j) Xabarni yuborgan HHXK organi tomonidan amalga oshirilgan harakatlar; va

k) holatga oid boshqa maʼlumotlar.

198. Agar qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga mazkur Qoidalarning 197-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlarning ayrim qismi dastlabki xabarda mavjud boʻlmasa, HHXK organi falokat bosqichini eʼlon qilishdan oldin ushbu maʼlumotlarni soʻrab olishi lozim.

Bunda falokat holatidagi havo kemasining joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni Havo kemasining avariyaviy joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bazasi ( LADR — Location of an Aircraft in Distress Repository ) orqali olish mumkin. LADR dan foydalanish Global aviatsiya avariya holatlari va parvozlar xavfsizligi tizimi ( Global Aeronautical Distress and Safety System — GADSS ) boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

199. Qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandida nazarda tutilgan xabarlardan tashqari, quyidagi maʼlumotlar bilan ham taʼminlanishi lozim:

a) har qanday qoʻshimcha foydali maʼlumotlar, ayniqsa, avariya holati bosqichining oʻzgarishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan;

b) avariya holati bekor qilinganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan.

Bunda qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi tomonidan boshlangan qidiruv va qutqaruv tadbirlarini bekor qilish toʻgʻrisidagi qarorni qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazining oʻzi qabul qiladi.

3-bob. Aloqa vositalaridan foydalanish

200. HHXK organlari, zarur hollarda, avariya holatidagi havo kemasi bilan aloqa oʻrnatish va uni saqlab turish, shuningdek ushbu havo kemasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish maqsadida mavjud barcha aloqa vositalaridan foydalanishi lozim.

4-bob. Avariya holatidagi havo kemasining parvoz yoʻnalishini belgilash

201. Havo kemasi avariya holatida deb hisoblansa, uning ehtimoliy keyingi joylashuvini aniqlash maqsadida parvoz yoʻnalishi elektron xaritada belgilab borilishi hamda oxirgi maʼlum joylashgan nuqtasidan boshlab maksimal uzoqligi qayd etilishi hamda avariya holatidagi havo kemasiga yaqin joylashgan boshqa havo kemalarining ehtimoliy keyingi joylashuvi va maksimal parvoz davomiyligini aniqlash maqsadida ularning parvoz yoʻnalishlari ham elektron xaritada belgilab borilishi lozim.

5-bob. Ekspluatantga maʼlumotlarni uzatish

202. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi havo kemasiga nisbatan noaniqlik bosqichi ( INCERFA ) yoki tashvish bosqichi ( ALERFA ) eʼlon qilinishi toʻgʻrisida qaror qabul qilsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazini xabardor qilishdan oldin ekspluatantni xabardor qilishi lozim.

Havo kemasiga nisbatan falokat bosqichi ( DETRESFA ) eʼlon qilingan boʻlsa, qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markazi mazkur Qoidalarning 196-bandiga muvofiq zudlik bilan xabardor qilinishi lozim.

203. Hududiy dispetcherlik markazi yoki parvoz maʼlumotlari markazi tomonidan qidiruv va qutqaruvni muvofiqlashtirish markaziga yuborilgan barcha maʼlumotlar darhol ekspluatantga ham uzatilishi lozim.

6-bob. Avariya holatidagi havo kemasi yaqinida parvoz qilayotgan boshqa havo kemalariga maʼlumot uzatish

204. HHXK organi havo kemasi avariya holatida ekanligini aniqlagan taqdirda, ushbu havo kemasi yaqinida ekanligi maʼlum boʻlgan boshqa havo kemalariga avariya holatining tavsifi toʻgʻrisida tezroq maʼlumot berishi lozim, bundan mazkur Qoidalarning 205-bandida nazarda tutilgan hollar mustasno.

205. HHXK organi havo kemasi noqonuniy aralashuv obyekti ekanligini bilsa yoki shunday deb taxmin qilsa, havo kemasidan bunday holatni tasdiqlovchi xabar olinmagan hamda ushbu maʼlumotni uzatish vaziyatni yanada ogʻirlashtirishi mumkinligi uchun asoslar mavjud boʻlsa, “havo — yer” aloqa kanallari orqali uzatiladigan HHXK xabarlarida avariya holatining tavsifiga oid hech qanday maʼlumot berilmasligi lozim.

V boʻlim. HHXK organlarining aloqaga oid talablari

1-bob. Aviatsiya koʻchuvchi aloqa xizmati (ikki tomonlama havo-yer aloqasi)

206. HHXKni taʼminlashda ikki tomonlama havo-yer aloqasi radiotelefoniya va/yoki maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda Chikago konvensiyasining talablariga asosan HHXK organlarini 121,5 MHz chastotadagi avariya kanali bilan taʼminlanishi hamda ushbu kanalni doimiy tinglab borishlari lozim.

207. Xususiyatlarga asoslangan RCP tavsiflari qoʻllanilganda, HHXK organlari mazkur Qoidalarning 206-bandida belgilangan talablarga rioya etish bilan bir qatorda, oʻrnatilgan RCP tavsiflariga muvofiq HHXKni taʼminlash imkonini beradigan aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

208. HHXKni taʼminlashda ikki tomonlama “uchuvchi — dispetcher” radiotelefon aloqasi yoki maʼlumotlar uzatish liniyasidan foydalanilganda, barcha ikki tomonlama “havo — yer” aloqa kanallari yozib olish qurilmalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

209. Mazkur Qoidalarning 208-bandiga muvofiq yozib olinishi talab etiladigan barcha aloqa va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolganligi aniqlanguniga qadar saqlanishi lozim.

210. Parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari parvoz maʼlumotlari xizmati organi bilan tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan hamda parvoz maʼlumotlari hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

211. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqindan xoli ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

212. Hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari hududiy dispetcherlik xizmati organi bilan dispetcherlik hududining istalgan qismida parvoz qilayotgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama aloqani taʼminlashi lozim.

213. Ikki tomonlama aloqani amalga oshirish imkoniyati mavjud boʻlgan taqdirda, hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz hamda shovqinsiz aloqani taʼminlashi lozim.

214. Agar hududiy dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda aloqa abonentlari tomonidan havo-yer aloqasi uchun YUCH kanallari yoki umumiy maqsadlarda uzoq masofaga moʻljallangan havo-yer aloqasi uchun JYUCh kanallari qoʻllanilsa, “uchuvchi — dispetcher” oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani taʼminlash uchun barcha choralar koʻrilishi lozim.

215. Yaqinlashish dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi bilan uning boshqaruvi ostida boʻlgan, tegishli aloqa vositalari bilan jihozlangan havo kemalari oʻrtasida ikki tomonlama “havo — yer” aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama aloqani taʼminlashi kerak.

216. Agar yaqinlashish dispetcherlik xizmati organi alohida organ sifatida faoliyat yuritsa, ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi, faqat shu organ foydalanishi uchun ajratilgan aloqa kanallari orqali amalga oshiriladi.

217. Aerodrom dispetcherlik xizmatini koʻrsatishda aerodrom dispetcherlik xizmati organi bilan tegishli aerodromdan kamida 45 km (25 d.m.) masofaning istalgan nuqtasida parvoz qilayotgan havo kemalari oʻrtasida toʻgʻridan toʻgʻri, tezkor, uzluksiz va shovqinsiz ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi taʼminlanishi lozim.

218. Mavjud sharoitlar taqozo etgan taqdirda, manyovr maydonida HHXKni taʼminlash maqsadida alohida aloqa kanallari ajratilishi lozim.

2-bob. Aviatsiya koʻchmas aloqa xizmati (ikki tomonlama “yer — yer” aloqasi)

219. HHXKda “yer — yer” aloqasi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa va/yoki maʼlumotlar uzatish liniyasi orqali aloqa amalga oshirilishi lozim.

Bunda aloqa oʻrnatilishi lozim boʻlgan muddatlar aloqa xizmatlarini tashkil etishda zarur aloqa kanallari turini aniqlash maqsadida keltiriladi. Bunda “zudlik bilan” iborasi dispetcherlar oʻrtasida darhol aloqa oʻrnatilishi zarurligini, “15 soniya” kommutatsiya vositalaridan foydalanish mumkinligini, “5 daqiqa” esa retranslyatsiya qoʻllaniladigan aloqa usullaridan foydalanish mumkinligini anglatadi .

220. Parvoz maʼlumotlari markazi oʻz javobgarligi doirasida xizmat koʻrsatilishini taʼminlaydigan quyidagi HHXK organlari bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani taʼminlashi lozim:

a) hududiy dispetcherlik markazi bilan, agar ular bir joyda joylashgan boʻlsa;

b) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

d) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan.

221. Parvoz maʼlumotlari markazi bilan mazkur Qoidalarning 220-bandida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatadigan quyidagi organlar bilan aloqani taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

a) yaqinlashish dispetcherlik punktlari bilan;

b) aerodrom dispetcherlik punktlari bilan;

d) HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti bilan.

222. Parvoz maʼlumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi bilan mazkur Qoidalarning 220 va 221-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari, yaqinlashish dispetcherlik punkti tegishli aerodrom dispetcherlik punkt(lar)i hamda HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkt(lar)i bilan aloqani taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

223. Parvoz maʼlumotlari markazi, hududiy dispetcherlik markazi va yaqinlashish dispetcherlik punkti bilan mazkur Qoidalarning 220 — 223-bandlarida nazarda tutilgan aloqadan tashqari aerodrom dispetcherlik punkti tegishli HHXKga taalluqli xabarlarni toʻplash punkti bilan aloqa qilish uchun kerakli vositalar bilan taʼminlanishi kerak.

224. Parvoz maʼlumotlari markazi va hududiy dispetcherlik markazi oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun quyidagi organlar bilan aloqa vositalari orqali uzluksiz aloqani taʼminlashi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) ushbu markazga xizmat koʻrsatuvchi meteorologiya xizmat taʼminlovchisi bilan;

d) ushbu markazga xizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

e) ekspluatantning tegishli muassasalari bilan;

f) qidiruv va qutqaruv muvofiqlashtirish markazi yoki va/yoki tegishli avariya-qutqaruv xizmati bilan;

g) xalqaro NOTAM organi bilan.

225. Yaqinlashish dispetcherlik punkti va aerodrom dispetcherlik punkti oʻz javobgarlik hududida xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun quyidagi organlar bilan aloqani taʼminlashga moʻljallangan zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim:

a) tegishli harbiy organlar bilan;

b) avariya qutqaruv xizmati bilan;

d) ushbu organga xizmat koʻrsatuvchi meteorologik organ bilan;

e) ushbu organga xizmat koʻrsatuvchi aviatsion elektraloqa stansiyasi bilan;

f) perrondagi faoliyatni tashkil etish xizmati bilan, agar u alohida tashkil etilgan boʻlsa.

226. Tegishli javobgarlik hududida HHXK organi bilan tutib olish operatsiyalarini boshqarish uchun masʼul harbiy organlar oʻrtasida mazkur Qoidalarning 224-bandi “a” kichik bandi va 225-bandining “a” kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalariga qoʻshimcha ravishda, tezkor va ishonchli aloqani taʼminlaydigan aloqa vositalari mavjud boʻlishi lozim.

227. Mazkur Qoidalarning 225-bandining “a” kichik bandi hamda 225-bandining “a” , “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa mavjud boʻlganda yoki u maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllanilganda — toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd yuritilishi talab etilgan hollarda — bosma aloqa.

Bunda bosma aloqa orqali uzatiladigan xabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

228. Aloqa bilan taʼminlashda 227-bandda nazarda tutilmagan barcha hollarda aloqa vositalari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan hollarda — toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa.

Bunda aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim;

b) yozma qayd talab etilgan hollarda — bosma aloqa.

Bunda bunday aloqa orqali uzatiladigan xabarning yetkazilish vaqti 5 daqiqadan oshmasligi lozim.

229. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlariga maʼlumotlarni avtomatik kiritish va/yoki ulardan maʼlumotlarni avtomatik chiqarib olish talab etilgan barcha hollarda, tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

230. Mazkur Qoidalarning 220 , 221 va 224-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari qoʻshimcha vizual yoki ovozli aloqa vositalari, shu jumladan yopiq televizion tizim yoki alohida maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi bilan toʻldirilishi lozim.

231. Doiraviy aloqani taʼminlovchi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining “a” , “b” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Doiraviy aloqani taʼminlovchi va odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqani oʻrnatishni taʼminlovchi aloqa vositalari mazkur Qoidalarning 225-bandining “e” kichik bandida nazarda tutilgan aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

232. HHXK organlari hamda mazkur Qoidalarning 224 va 225-bandlarida nazarda tutilgan boshqa organlar oʻrtasidagi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasining barcha vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

233. Mazkur Qoidalarning 229 va 232-bandlarida nazarda tutilgan yozib olingan maʼlumotlar va xabarlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

234. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari barcha qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlari hamda hududiy dispetcherlik markazlari bilan aloqa oʻrnatishni taʼminlash uchun zarur aloqa vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

235. Aloqa vositalari barcha hollarda xabarlarni uzoq muddat saqlash uchun qulay shaklda uzatishni hamda xabarlarning belgilangan vaqt ichida yetkazib berilishini taʼminlaydigan vositalarni oʻz ichiga olishi lozim.

236. Oʻzaro qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlariga xizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari qoʻshimcha ravishda toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini hamda avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega maʼlumotlar uzatish aloqasi vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

237. Belgilangan yoʻl chizigʻidan chetga chiqishda havo kemasini tutib olish zaruratining oldini olish yoki uni kamaytirish maqsadida qoʻshni parvoz maʼlumotlari markazlari yoxud hududiy dispetcherlik markazlari oʻrtasidagi aloqa vositalari, mazkur Qoidalarning 236-bandida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqani taʼminlashi lozim.

Bunda ushbu aloqa vositalari tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

238. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 237-bandida nazarda tutilgan aloqa vositalari odatda 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida aloqa oʻrnatilishini taʼminlashi lozim.

239. Alohida vaziyatlar yuzaga kelgan barcha hollarda qoʻshni HHXK organlari oʻrtasida aloqa oʻrnatilishi lozim.

Bunda alohida vaziyatlar havodagi harakatning zichligi, havo kemalari parvozlarining xususiyati va (yoki) havo hududini tashkil etish usuli bilan bogʻliq boʻlishi hamda dispetcherlik hududlari va (yoki) dispetcherlik zonalari oʻzaro qoʻshni boʻlmagan hollarda ham yuzaga kelishi mumkin.

240. Havo kemasi uchishidan oldin qoʻshni dispetcherlik hududiga kirish uchun dispetcherlik ruxsati berilishi talab etilgan hollarda, bir tomondan, yaqinlashish dispetcherlik punkti va (yoki) aerodrom dispetcherlik punkti hamda ikkinchi tomondan, qoʻshni dispetcherlik hududiga xizmat koʻrsatuvchi hududiy dispetcherlik markazi oʻrtasida aloqa taʼminlanishi lozim.

241. Aloqa oʻrnatish uchun mazkur Qoidalarning 239 va 240-bandlarida nazarda tutilgan aloqa vositalari toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa yoki maʼlumotlar uzatish aloqasi bilan birgalikda qoʻllaniladigan, avtomatik yozib olish imkoniyatiga ega toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa vositalarini oʻz ichiga olishi lozim.

Bunda radiolokatsion kuzatuv, ADS-B yoki ADS-C yordamida boshqaruvni uzatish maqsadida aloqa darhol oʻrnatilishi, boshqa maqsadlarda esa aloqa 15 soniyadan koʻp boʻlmagan vaqt ichida oʻrnatilishi lozim.

242. Avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari oʻrtasida avtomatik maʼlumot almashish talab etilgan barcha hollarda tegishli avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

243. Mazkur Qoidalarning 242-bandida nazarda tutilgan yozib olingan maʼlumotlar va yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar tekshiruv oʻtkazish bilan bogʻliq boʻlsa, ular zarur boʻlmay qolgan vaqtga qadar saqlanishi lozim.

3-bob. Yerdagi harakatni boshqarish xizmati

244. Nazorat qilinadigan aerodromlarning manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqaruvchi dispetcherlik xizmati ikki tomonlama radiotelefoniya aloqasi vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

245. Agar mavjud sharoitlar buni taqozo etsa, manyovr maydonida transport vositalari harakatini boshqarish uchun alohida aloqa kanallari tashkil etilishi lozim. Bunday aloqa kanallarining barchasi avtomatik yozib olish vositalari bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

246. Mazkur Qoidalarning 245-bandiga muvofiq yozuvlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim.

4-bob. Aviatsiya radionavigatsiya xizmati

247. HHXKda foydalaniladigan birlamchi va ikkilamchi radiolokatsiya stansiyalari hamda boshqa kuzatuv tizimlari ( ADS-B , ADS-C va boshqalar) orqali olingan kuzatuv maʼlumotlari aviatsiya hodisalari va aviatsiya intsidentlarini tekshirish, qidiruv va qutqaruv ishlarini amalga oshirish, HHXK hamda kuzatuv tizimlari faoliyatini baholash, shuningdek xodimlarni tayyorlash maqsadida avtomatik ravishda yozib olinishi lozim.

248. Avtomatik ravishda yozib olingan maʼlumotlar kamida 30 kun davomida saqlanishi lozim. Agar ushbu yozuvlar aviatsiya hodisalari va aviatsiya intsidentlarini tekshirish bilan bogʻliq boʻlsa, ular bundan buyon zarur boʻlmay qolganligi aniqlangunga qadar saqlanishi lozim.

VI boʻlim. HHXK organlarining maʼlumotlariga qoʻyiladigan talablar

1-bob. Meteorologik maʼlumotlar

249. HHXK organlari oʻz vazifalarini bajarishi uchun kuzatilayotgan va prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi eng soʻnggi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Mazkur maʼlumotlar HHXK xodimlari tomonidan qoʻshimcha talqin etish zaruratini kamaytiradigan shaklda hamda tegishli HHXK organlarining ehtiyojlariga mos muddatlarda taqdim etilishi lozim.

250. HHXK organlari aerodrom hududida, ayniqsa, uchish va qoʻnishga kirishish hududlarida kuzatilayotgan hamda havo kemalari parvozlari uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan meteorologik hodisalarning joylashuvi, vertikal koʻlami, harakat yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi mavjud batafsil maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

251. Atmosferaning yuqori qatlamlari toʻgʻrisidagi elektron hisoblash mashinalarida qayta ishlangan raqamli maʼlumotlar avtomatlashtirilgan HHXK tizimlari orqali foydalanish uchun taqdim etilgan hollarda, meteorologiya xizmat taʼminlovchisi hamda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” oʻrtasida ushbu maʼlumotlarning tarkibi, formati va uzatish tartibi kelishib olinishi lozim.

252. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi hamda kuzatilayotgan yoki prognoz qilinayotgan meteorologik sharoitlarning sezilarli yomonlashuviga alohida eʼtibor qaratilishi lozim. Meteorologik maʼlumotlar va prognozlar tegishli parvoz maʼlumotlari hududi, dispetcherlik hududi hamda zarur hollarda ularga tutash hududlarga taalluqli boʻlishi lozim.

Bunda meteorologik sharoitlarning ayrim oʻzgarishlari meteorologik elementlarning yomonlashuvi sifatida baholanishi lozim (masalan, havo haroratining oshishi ayrim turdagi havo kemalarining ekspluatatsiya koʻrsatkichlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin).

253. Parvoz maʼlumotlari markazlari va hududiy dispetcherlik markazlari tegishli parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududi doirasida belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichining shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan belgilangan vaqt oraligʻida taʼminlangan boʻlishi lozim.

254. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari oʻzlari xizmat koʻrsatadigan havo hududi va aerodromlarga nisbatan meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maxsus meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik maʼlumot yoki prognozni kutmasdan yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlariga darhol taqdim etilishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik xizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

255. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari yaqinlashish dispetcherlik organi tomonidan belgilangan punktlar uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

256. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

257. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida qoʻnish va uchish vaqtida joriy RVR qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

258. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar aerodrom dispetcherlik punkti hamda meteorologiya stansiyasidagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

259. Yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, qoʻnish va uchish vaqtida, shuningdek aylanib qoʻnish ( circle-to-land ) manyovrini bajarishda havo kemalariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

260. Aerodrom dispetcherlik punktlari oʻzlari xizmat koʻrsatadigan aerodromlarga nisbatan meteorologik xizmat koʻrsatishni muvofiqlashtirish boʻyicha tuzilgan kelishuvlarga muvofiq meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Maxsus meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlariga kiritilgan oʻzgartirishlar zarur hollarda belgilangan mezonlarga muvofiq navbatdagi meteorologik maʼlumot yoki prognozni kutmasdan aerodrom dispetcherlik punktlariga darhol taqdim etilishi lozim.

261. Aerodrom dispetcherlik punktlari tegishli aerodrom uchun balandlik oʻlchagichi shkalasini oʻrnatishga moʻljallangan joriy atmosfera bosimi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

262. Aerodrom dispetcherlik punktlari yer yuzasidagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim. Bir nechta datchiklardan foydalanilganda, ularga ulangan displeylarda tegishli uchish-qoʻnish yoʻlagi hamda har bir datchik xizmat koʻrsatadigan uchish-qoʻnish yoʻlagi qismi aniq koʻrsatilishi lozim.

263. UQYda koʻrish uzoqligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari UQYdagi koʻrish uzoqligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyasi mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

264. Pastki bulut chegarasi balandligi asboblar yordamida oʻlchanadigan aerodromlarda aerodrom dispetcherlik punktlari pastki bulut chegarasi balandligining joriy qiymatini aks ettiruvchi displeylar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim. Ushbu displeylar, meteorologiya stansiyalari mavjud boʻlgan hollarda, undagi displeylar bilan bir xil kuzatuv nuqtalari va bir xil datchiklarga ulangan boʻlishi lozim.

265. Aerodrom dispetcherlik punktlari qoʻnishga kirishishning yakuniy bosqichida, uchish paytida, aylanib qoʻnish ( circle-to-land ) manyovrini bajarishda, shuningdek havo kemasining qoʻngandan keyingi uchish-qoʻnish yoʻlagi boʻylab harakatlanishi vaqtida unga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan shamol siljishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

266. Aerodrom dispetcherlik punktlari aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

267. Parvoz maʼlumotlari xizmatini koʻrsatish uchun zarur hollarda joriy meteorologik maʼlumotlar hamda ob-havo prognozlari aloqa stansiyalariga taqdim etilishi lozim. Mazkur maʼlumotlarning nusxasi tegishli parvoz maʼlumotlari markaziga yoki hududiy dispetcherlik markaziga ham taqdim etilishi lozim.

2-bob. Aerodromdagi sharoitlar va ularga oid vositalarning ishlash holati toʻgʻrisidagi maʼlumot

268. Aerodrom dispetcherlik punktlari va yaqinlashish dispetcherlik xizmati organlari ekspluatatsiya nuqtayi nazaridan oʻzlarining javobgarlik hududidagi ish maydon, shu jumladan undagi vaqtinchalik xavf-xatarlar hamda ular bilan bogʻliq aerodromlardagi har qanday obyektlarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan doimiy ravishda taʼminlangan boʻlishi lozim.

3-bob. Navigatsiya xizmatlarining ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumot

269. HHXK organlari oʻzlarining javobgarlik hududidagi uchish, parvoz qilish, yaqinlashish va qoʻnish uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya xizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati, shuningdek yer ustidagi harakatni taʼminlash uchun zarur boʻlgan radionavigatsiya xizmatlari hamda vizual vositalarning ekspluatatsion holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan doimiy ravishda taʼminlangan boʻlishi lozim.

270. Radionavigatsiya xizmatlari va vizual vositalarning ekspluatatsion holati hamda ulardagi har qanday oʻzgarishlar toʻgʻrisidagi mazkur Qoidalarning 269-bandida nazarda tutilgan maʼlumotlar tegishli xizmatlar va vositalardan foydalanilishiga qarab, tegishli HHXK organlariga oʻz vaqtida taqdim etilishi lozim.

4-bob. Uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari toʻgʻrisidagi maʼlumot

271. Uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari ekspluatantlari tegishli HHXK organlariga uchuvchisiz boshqarilmaydigan havo sharlari parvozlari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlarni taqdim etishi lozim.

5-bob. Vulqon faolligi toʻgʻrisidagi maʼlumot

272. HHXK organlari, agar vulqon otilishidan oldingi faollik, vulqon otilishi yoki vulqon kuli buluti ular xizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

273. Hududiy dispetcherlik markazlari va parvoz maʼlumotlari markazlari tegishli organ tomonidan chiqarilgan vulqon kuli boʻyicha konsultativ maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

6-bob. Radioaktiv moddalar bulutlari va zaharli kimyoviy moddalar toʻgʻrisidagi maʼlumot

274. HHXK organlari, agar atmosferaga chiqarilgan radioaktiv moddalar yoki zaharli kimyoviy moddalar ular xizmat koʻrsatayotgan havo hududida amalga oshiriladigan parvozlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, mahalliy kelishuvlarga muvofiq ushbu holat toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 1-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlaridan tashqari, navigatsiya tavsiflari va havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishlarini belgilash tamoyillari

1-bob. Havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishlari va navigatsiya tavsiflarini belgilash uchun indekslar.

1. Belgilangan havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari uchun qoʻllaniladigan yoʻnalish va navigatsiya tavsiflari indekslari tizimining maqsadi yoʻnalish qismlari hamda yoʻnalish yoki HHXK hududining muayyan qismi uchun belgilangan talablarni hisobga olgan holda uchuvchilar va HHXK organlari uchun quyidagi imkoniyatlarni yaratishdan iborat:

a) geografik koordinatalar yoki uni tavsiflashning boshqa usullaridan foydalanmasdan istalgan HHXK yoʻnalishini belgilash;

b) zarur hollarda HHXK yoʻnalishini havo hududining muayyan vertikal tuzilishi bilan bogʻlash;

d) yoʻnalish boʻylab yoki HHXK hududining muayyan qismida parvozni amalga oshirishda rioya etilishi lozim boʻlgan navigatsiya aniqligi talablarini koʻrsatish;

e) yoʻnalishdan asosan yoki faqat muayyan turdagi havo kemalari foydalanishi uchun moʻljallanganligini koʻrsatish.

Bunda mazkur parvozni rejalashtirish uchun belgilangan navigatsiya tavsifi HHXK yoʻnalishi indeksining ajralmas qismi hisoblanmaydi.

2. Mazkur ilovaning 1-bandida nazarda tutilgan maqsadlarga erishish uchun belgilash tizimi quyidagilarni taʼminlashi lozim:

a) har qanday HHXK yoʻnalishini oʻziga xos tarzda belgilash imkonini berishi;

b) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

d) yerdagi va bortdagi avtomatlashtirilgan tizimlarda foydalanish uchun mos boʻlishi;

e) tezkor foydalanish qisqa boʻlishi;

f) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan, kelgusidagi talablarni qondirish uchun yetarli darajada kengaytirish imkonini taʼminlashi.

3. Standart uchib kelish va standart uchib ketish yoʻnalishlari bundan mustasno, nazorat qilinadigan, konsultativ havo hududi hamda nazorat qilinmaydigan HHXK yoʻnalishlari shartli belgilar bilan belgilanishi lozim.

2-bob. Indeksning tuzilishi

4. HHXKning yoʻnalish indeksi quyidagilar bilan toʻldirilgan asosiy indeksdan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan bitta old qoʻshimcha;

b) mazkur ilovaning 9-bandida nazarda tutilgan bitta qoʻshimcha harf.

5. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni oltitadan oshmasligi lozim.

6. Indeksni tuzish uchun zarur boʻlgan belgilar soni beshta belgidan oshmasligi lozim.

7. Asosiy indeks alifboning bitta harfi va undan keyin 1 dan 999 gacha boʻlgan raqamdan iborat boʻlishi lozim:

a) A, В, G, R — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

b) L, M, N, Р — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi boʻlgan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun;

d) H, J, V, W — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan va zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari hisoblanmaydigan yoʻnalishlar uchun;

e) Q, T, Y, Z — mintaqaviy HHXK yoʻnalishlari tarmogʻining bir qismi hisoblanmaydigan zonaviy navigatsiya yoʻnalishlari uchun.

8. Zarur hollarda asosiy indeksga quyidagilarga muvofiq bitta harfli old qoʻshimcha (prefiks) qoʻshilishi lozim:

a) K — vertolyotlar foydalanishi uchun belgilangan past balandlikdan oʻtuvchi yoʻnalishni belgilash uchun;

b) U — yoʻnalish yoki uning bir qismi yuqori havo hududida joylashganligini koʻrsatish uchun;

d) S — tezlashish, sekinlashish va tovushdan tez uchish bosqichlarida faqat tovushdan tez uchuvchi havo kemalari foydalanishi mumkin boʻlgan yoʻnalishni belgilash uchun.

9. Tegishli HHXK yoʻnalishining asosiy indeksiga mazkur yoʻnalishda koʻrsatiladigan xizmat turini ifodalash uchun quyidagilarga muvofiq qoʻshimcha harf qoʻshilishi mumkin:

a) F harfi — yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat konsultativ xizmat koʻrsatilishini bildirish uchun;

b) G harfi — yoʻnalishda yoki uning bir qismida faqat parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatilishini bildirish uchun.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, indikatorda uchuvchiga qoʻshimcha boʻlgan F yoki G harflari aks etmasligi mumkin hamda nazorat qilinadigan HHXK yoʻnalishi, konsultativ yoʻnalish yoki parvoz maʼlumotlari xizmati koʻrsatiladigan HHXK yoʻnalishi sifatida belgilangan yoʻnalish yoki uning bir qismi aeronavigatsiya xaritalarida hamda aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplamida koʻrsatiladi.

3-bob. Asosiy indekslarni belgilash

10. HHXK yoʻnalishlarining asosiy indekslari quyidagi tamoyillarga muvofiq belgilanadi:

a) asosiy magistral yoʻnalish u kesib oʻtadigan dispetcherlik hududlari, davlatlar yoki mintaqalardan qatʼi nazar butun uzunligi boʻylab bir xil indeks bilan belgilanadi.

Bunda HHXK maʼlumotlarini avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlash hamda bortdagi navigatsiya hisoblash uskunalaridan foydalanilganda muhim ahamiyatga ega.

b) ikki yoki undan ortiq magistral yoʻnalish umumiy qismga ega boʻlgan hollarda, HHXK faoliyatida qiyinchiliklar yuzaga keladigan holatlar bundan mustasno, ushbu qism tegishli yoʻnalishlarning har birining indeksi bilan belgilanadi. Bunday holatlarda barcha manfaatdor tomonlarning kelishuviga koʻra faqat bitta indeks belgilanadi.

d) bitta yoʻnalishga berilgan asosiy indeks boshqa yoʻnalishga berilmasligi lozim.

e) muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi indekslarga boʻlgan talablar toʻgʻrisida xabardor qilinishi lozim.

4-bob. Aloqa olib borishda indekslardan foydalanish

11. Bosma aloqada indeks kamida ikkita va koʻpi bilan oltita belgi bilan uzatilishi lozim.

12. Ovozli aloqada indeksning asosiy harfi fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadi. Mazkur ilovaning 8-bandida nazarda tutilgan K , U va S old qoʻshimchalari qoʻllanilganda, ular quyidagicha talaffuz qilinadi:

K: “KOPTER”

U: “APPER”

S: “SUPERSONIK”

Bunda “ Kopter ” soʻzi “ helikopter ” soʻzi kabi bir xil talaffuz qilinadi, “ apper ” va “ supersonik ” soʻzlari esa ingliz tili talablariga muvofiq talaffuz qilinadi.

13. Agar mazkur ilovaning 9-bandida koʻrsatilgan F yoki G harflari ishlatilsa, parvoz ekipaji aʼzosidan ularni ovozli aloqada ishlatishlari talab qilinmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 2-ILOVA

Asosiy nuqtalarni oʻrnatish va belgilash tamoyillari

1-bob. Asosiy nuqtalarni oʻrnatish

1. Asosiy nuqtalar, JYUCh yoki undan yuqori chastotalarda ishlaydigan yerusti radionavigatsiya vositalari yoxud sunʼiy yoʻldosh radionavigatsiya vositalariga tayangan holda belgilanishi lozim.

2. Yerusti yoki sunʼiy yoʻldosh radionavigatsiya vositalari mavjud boʻlmagan taqdirda, asosiy nuqtalar avtonom bort navigatsiya vositalari yordamida yoki vizual moʻljallar boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlarda vizual kuzatish orqali aniqlanishi mumkin boʻlgan joylarda belgilanishi lozim. Qoʻshni HHXK organlari yoki tegishli HHXK dispetcherlari oʻrtasidagi kelishuvga muvofiq HHXKni topshirish nuqtalari sifatida belgilanishi mumkin.

2-bob. Radionavigatsiya vositasining joylashuvi asosida belgilanadigan asosiy nuqtalar uchun indekslar

3. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalarning kodlanmagan nomlari oson aniqlanadigan va keng tanilgan geografik joy nomi asosida belgilanishi lozim.

4. Asosiy nuqta nomini tanlashda quyidagi talablar hisobga olinishi lozim:

a) asosiy nuqtaning nomi HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim. Geografik joy nomini davlat tilida talaffuz qilish qiyin boʻlgan taqdirda, uning geografik maʼnosi saqlangan holda mazkur nomning qisqartirilgan shakli yoki qisqartmasi tanlanishi mumkin (masalan, “Tamdibulak — Tamdi”);

b) asosiy nuqtaning nomi ovozli aloqa orqali oson tushuniladigan, ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan farqlanadigan hamda HHXK organlari va uchuvchilar oʻrtasidagi aloqada chalkashlikka sabab boʻlmaydigan boʻlishi lozim;

d) asosiy nuqtaning nomi oltitadan koʻp boʻlmagan harfdan iborat boʻlishi hamda ikki boʻgʻindan, zarur hollarda esa uch boʻgʻindan oshmasligi lozim;

e) tanlangan nom asosiy nuqta va uni belgilovchi radionavigatsiya vositasi uchun bir xil boʻlishi lozim.

5. Radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqtalar uchun kodlangan indeks radionavigatsiya vositasining radiochaqiruv nomiga muvofiq belgilanadi hamda uning tuzilishi kodlanmagan joy nomi bilan oson bogʻlanishini taʼminlashi lozim.

6. Kodlangan indekslar tegishli radionavigatsiya vositasi joylashgan nuqtadan 1100 km (600 dengiz mili) radiusdagi hududda takrorlanmasligi lozim, mazkur bobda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Bunda turli chastota diapazonlarida ishlaydigan ikkita radionavigatsiya vositasi bir joyda joylashgan boʻlsa, ular bir xil radiochaqiruv nomiga ega boʻladi.

7. Kodlangan indekslarga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish maqsadida Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurosi xabardor qilinishi lozim.

3-bob. Radionavigatsiya vositasi joylashuvi asosida belgilanmaydigan asosiy nuqtalar indekslarining tuzilishi

8. Agar asosiy nuqtani radionavigatsiya vositasi joylashgan joydan boshqa joyda belgilash talab etilsa hamda undan HHXK maqsadlarida foydalanilsa, u beshta harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan alohida kod nomi bilan belgilanishi lozim. Bunday kod nomi bir vaqtning oʻzida asosiy nuqtaning nomi va kodlangan indeksi sifatida qoʻllaniladi.

Bunda PBN asosida standart uchib kelish, standart uchib ketish hamda uskunalar boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemalarini belgilashda harf-raqamli kod nomlaridan Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish boʻyicha qoʻllanmasiga muvofiq foydalanilishi lozim.

9. Indeks-kod nomi uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan HHXK maqsadlarida foydalaniladigan tilda oson talaffuz qilinadigan tarzda tanlanishi lozim (masalan, “ DIBAD ”, “ ODIVA ”).

10. Indeks-kod nomi ovozli aloqada oson anglashiladigan hamda ayni bir umumiy hududdagi boshqa asosiy nuqtalarning nomlaridan aniq farqlanadigan boʻlishi lozim.

11. Asosiy nuqtaga berilgan alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomi boshqa hech bir asosiy nuqtaga berilmasligi lozim. Asosiy nuqtaning joylashuvi oʻzgartirilgan taqdirda, unga yangi indeks-kod nomi berilishi lozim. Maxsus ajratilgan indeks-kod nomini boshqa joy uchun qayta qoʻllash zarur boʻlgan hollarda, mazkur indeks-kod nomi kamida olti oy davomida qoʻllanilmasligi lozim.

12. Alohida besh harfdan iborat boʻlishi, qulay talaffuz qilinadigan indeks-kod nomlariga boʻlgan ehtiyojlarni muvofiqlashtirish uchun Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining EUR/NAT mintaqaviy byurosi xabardor qilinishi lozim.

13. Doimiy yoʻnalish tizimi oʻrnatilmagan yoki ekspluatatsion sabablarga koʻra havo kemalarining harakatlanish yoʻnalishlari oʻzgarib turadigan hududlarda asosiy nuqtalar Butunjahon geodezik koordinatalar tizimi — 1984 ( WGS -84) geografik koordinatalariga muvofiq aniqlanishi va uzatilishi lozim.

Bunda doimiy ravishda belgilangan asosiy nuqtalar chiqish va (yoki) kirish nuqtalari sifatida xizmat qiladigan hamda mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq belgilanadigan hollar bundan mustasno.

4-bob. Aloqani olib borishda indekslardan foydalanish

14. Ovozli aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun mazkur ilovaning 2 yoki 3-boblariga muvofiq tanlangan nom qoʻllaniladi. Agar mazkur ilovaning 3-bobiga muvofiq radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslangan asosiy nuqta uchun tanlangan kodlanmagan nom qoʻllanilmasa, uning oʻrniga fonetik alifboga muvofiq talaffuz qilinadigan kodlangan indeks qoʻllanilishi lozim.

15. Bosma va kodlangan aloqada asosiy nuqtaga ishora qilish uchun faqat kodlangan indeks yoki tanlangan kod nomidan foydalanilishi lozim.

5-bob. Xabarlarni uzatishda foydalaniladigan asosiy nuqtalar

16. HHXK organlari tomonidan havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish maqsadida alohida asosiy nuqtalar xabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanishi mumkin.

17. Asosiy nuqtalarni belgilashda quyidagi omillar hisobga olinishi lozim:

a) koʻrsatiladigan HHXK turi;

b) havodagi harakatning intensivligi;

d) havo kemasining joriy parvoz rejasiga rioya etish aniqligi;

e) havo kemalarining tezligi;

f) qoʻllanilayotgan eshelonlash minimumlari;

g) havo hududining tuzilishi;

h) xizmat koʻrsatishda qoʻllaniladigan usullari;

i) parvozning asosiy bosqichlarining boshlanishi yoki tugashi (koʻtarilish, pasayish, yoʻnalishni oʻzgartirish va boshqalar);

j) boshqaruvni topshirish tartibi;

k) parvozlar xavfsizligi hamda qidiruv-qutqaruv bilan bogʻliq jihatlar;

l) ekipajga tushadigan yuklama hamda ikki tomonlama “havo — yer” aloqa kanallariga tushadigan yuklama.

18. Xabarlarni uzatish punktlari majburiy xabarlarni uzatish punktlari yoki soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlari sifatida belgilanadi.

19. Majburiy xabarlarni uzatish punktlarini belgilashda quyidagi tamoyillarga amal qilinishi lozim:

a) majburiy xabarlarni uzatish punktlari ekipaj, dispetcher hamda “havo — yer” aloqasiga tushadigan ish yuklamasini kamaytirish zarurati hisobga olingan holda HHXK organlarini havo kemasi parvozining borishi toʻgʻrisidagi muntazam maʼlumot bilan taʼminlash uchun zarur boʻlgan eng kam miqdorda belgilanishi;

b) radionavigatsiya vositasining muayyan nuqtada mavjudligi oʻz-oʻzidan ushbu nuqtani majburiy xabarlarni uzatish punkti sifatida belgilash uchun yetarli asos hisoblanmasligi;

d) majburiy xabarlarni uzatish punktlari parvoz maʼlumotlari hududi yoki dispetcherlik hududlari chegaralarida belgilanishi shart emasligi.

20. Soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlari, mavjud sharoitlar buni taqozo etgan taqdirda, HHXK organlarining qoʻshimcha joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarga boʻlgan ehtiyojini hisobga olgan holda belgilanishi mumkin.

21. Majburiy va soʻrov boʻyicha xabarlarni uzatish punktlarining vazifalari joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarga boʻlgan ehtiyojni havodagi harakatga samarali xizmat koʻrsatish uchun zarur boʻlgan eng kam darajagacha kamaytirish maqsadida vaqti-vaqti bilan qayta koʻrib chiqilishi lozim.

22. Majburiy xabarlarni uzatish punktlaridan oʻtishda joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni taqdim etish barcha sharoitlarda va barcha parvozlar uchun majburiy hisoblanmaydi. Ushbu tamoyilni qoʻllashda quyidagilarga alohida eʼtibor qaratilishi lozim:

a) past tezlik va past balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni muntazam taqdim etish talab etilishi mumkin, biroq yuqori tezlik va yuqori balandlikda parvoz qiluvchi havo kemalaridan har bir xabarlarni uzatish punktidan oʻtishda bunday xabarlarni taqdim etish talab etilmasligi;

b) dispetcherlik hududi orqali tranzit parvozni amalga oshiruvchi havo kemalaridan joriy joylashuv toʻgʻrisidagi xabarlarni taqdim etish uchib kelayotgan va uchib ketayotgan havo kemalari uchun belgilangan chastotada amalga oshirilmasligi.

23. Xabarlarni uzatish punktlarini mazkur bobda belgilangan tamoyillar asosida tashkil etish imkoni boʻlmagan hududlarda meridianlar va geografik kenglik parallellarining butun darajalarda ifodalangan qiymatlariga asoslangan xabarlarni uzatish tizimi joriy etilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 3-ILOVA

Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalarni belgilash tamoyillari

1-bob. Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar uchun indekslar

1. Standart uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari va ularga oid sxemalar uchun indekslar tizimi quyidagi vazifalarni taʼminlashi lozim:

a) har bir yoʻnalishni sodda va aniq belgilash imkonini berishi;

b) quyidagilar oʻrtasida aniq farqlanishni taʼminlashi:

uchib ketish va uchib kelish yoʻnalishlari oʻrtasida;

uchib ketish yoki uchib kelish yoʻnalishlari va boshqa havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari oʻrtasida;

yerusti radionavigatsiya vositalari yoki bortdagi avtonom navigatsiya vositalari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar hamda yerusti vizual moʻljallari boʻyicha navigatsiyani talab etuvchi yoʻnalishlar oʻrtasida;

d) HHXK organlarida va havo kemasi bortida foydalaniladigan maʼlumotlarni qayta ishlash hamda aks ettirish uskunalariga qoʻyiladigan talablarga javob berishi;

e) tezkor foydalanishda imkon qadar qisqa boʻlishi;

f) takrorlanishga yoʻl qoʻymasligi;

g) tubdan oʻzgartirishlar kiritishni talab etmasdan kelgusidagi ehtiyojlarni qondirish uchun yetarli imkoniyatlarni taʼminlashi.

2. Har bir yoʻnalish kodlanmagan indeks va unga mos keluvchi kodlangan indeks bilan belgilanishi lozim.

3. Ovozli aloqada indekslar standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishlarini ifodalash uchun oson tushuniladigan hamda uchuvchilar va HHXK xodimlari tomonidan oson talaffuz qilinadigan boʻlishi lozim.

2-bob. Indekslarning tuzilishi

4. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) asosiy koʻrsatkich;

b) holat koʻrsatkichi;

d) yoʻnalish koʻrsatkichi

e) “uchib ketish” yoki “uchib kelish” soʻzi;

f) ushbu yoʻnalish vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha bajariladigan parvozlar uchun belgilangan boʻlsa, “vizual” soʻzi.

5. Standart uchib ketish yoʻnalishi tugaydigan yoki standart uchib kelish yoʻnalishi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

6. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

7. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda “ I ” va “ O ” harflaridan foydalanilmaydi.

8. Standart uchib ketish yoki standart uchib kelish yoʻnalishining (uskunalar boʻyicha yoki vizual) kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) mazkur ilovaning 4-bandi “a” kichik bandida keltirilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

b) mazkur ilovaning 4-bandining “b” kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

d) mazkur ilovaning 4-bandining “d” kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi.

Bunda havo kemasi bortidagi indikator uskunasining imkoniyatlari cheklanganligi sababli, agar asosiy nuqta beshta harfdan iborat kodlangan nom bilan belgilangan boʻlsa, asosiy koʻrsatkichni qisqartirish talab etilishi mumkin. Asosiy koʻrsatkichni qisqartirish usuli ekspluatant tomonidan belgilanadi.

3-bob. Indekslarni tayinlash

9. Har bir yoʻnalishga alohida indeks tayinlanishi lozim.

10. Bitta asosiy nuqtaga tutashgan ikki yoki undan ortiq yoʻnalishni oʻzaro farqlash maqsadida (ular uchun bitta asosiy koʻrsatkich belgilanadigan hollarda) har bir yoʻnalishga mazkur ilovaning 7-bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

4-bob. Holat koʻrsatkichini tayinlash

11. Har bir yoʻnalishga amaldagi yoʻnalishni belgilash uchun holat koʻrsatkichi tayinlanishi lozim.

12. Birinchi holat koʻrsatkichi sifatida “1” tayinlanishi lozim.

13. Yoʻnalishga oʻzgartirish kiritilganda unga navbatdagi tartib raqamidan iborat yangi holat koʻrsatkichi berilishi lozim. “9” raqamidan keyin holat koʻrsatkichi yana “1” raqamidan boshlanadi.

5-bob. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalarining indeks tuzilishi

14. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemasining kodlanmagan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) asosiy koʻrsatkichi;

d) holat koʻrsatkichi;

e) yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) “qoʻnishga yaqinlashish” soʻzi;

g) UQY uchun ishlab chiqilgan sxema koʻrsatkichi.

15. Qoʻnishga kirishish sxemasi boshlanadigan asosiy nuqtaning nomi yoki kodlangan nomi asosiy koʻrsatkich hisoblanadi.

16. Holat koʻrsatkichi 1 dan 9 gacha boʻlgan bitta raqamdan iborat boʻlishi lozim.

17. Yoʻnalish koʻrsatkichi alifboning bitta harfidan iborat boʻlishi lozim. Bunda “I” va “O” harflaridan foydalanilmaydi.

18. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemasining kodlangan indeksi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:

a) ILS belgisi;

b) mazkur ilovaning 17-bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan asosiy nuqtaning kodlangan indeksi yoki kodlangan nomi;

d) mazkur ilovaning 17-bandi “d” kichik bandida nazarda tutilgan holat koʻrsatkichi;

e) mazkur ilovaning 17-bandi “e” kichik bandida nazarda tutilgan yoʻnalish koʻrsatkichi;

f) mazkur ilovaning 17-bandining “g” kichik bandida nazarda tutilgan UQY koʻrsatkichi.

19. ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalari uchun indekslarni tayinlash talablariga muvofiq amalga oshiriladi. Bir xil yoʻl chiziqlariga ega, biroq turli parvoz profillarini nazarda tutuvchi sxemalarga alohida yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim.

20. Aeroportda qoʻllaniladigan barcha qoʻnishga kirishish sxemalariga, barcha harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari foydalanib boʻlingunga qadar, ILS yoki hududiy navigatsiya yordamida qoʻnishga kirishish sxemalari uchun alohida harfli yoʻnalish koʻrsatkichlari tayinlanishi lozim. Shundan keyin harfli yoʻnalish koʻrsatkichi qayta qoʻllanilishi mumkin. Bitta ILS vositasi xizmat koʻrsatadigan ikkita yoʻnalish uchun bitta yoʻnalish koʻrsatkichidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Qoʻnishga kirishish sxemalariga holat koʻrsatkichini tayinlash mazkur ilovaning 4-bobi talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

22. Kodlanmagan va kodlangan indekslarga quyidagi namunalar:

a) kodlanmagan indeksga: ILS EKLER ONE ALPHA APPROACH RUNWAY ONE EIGHT ;

b) kodlangan indeksga: ILS EKLER 1 A 18.

Bunda mazkur indeks EKLER asosiy nuqtasidan boshlanuvchi ILS yordamida uchish-qoʻnish yoʻlagining 18 yoʻnalishi boʻyicha qoʻnishga yaqinlashish sxemasini bildiradi. EKLER radionavigatsiya vositasi joylashgan joyga asoslanmagan asosiy nuqta boʻlganligi sababli, unga mazkur ilovaning 2-bobiga muvofiq besh harfdan iborat kod nomi berilgan. “ ONE ” holat koʻrsatkichi (kodlangan indeksda — “1”) mazkur sxemaning amaldagi tahrir raqamini bildiradi. “ ALPHA ” yoʻnalish koʻrsatkichi esa EKLER asosiy nuqtasiga biriktirilgan yoʻnalishlardan birini ifodalaydi.

6-bob. Aloqani olib borishda indekslardan foydalanish

23. Ovozli aloqada faqat kodlanmagan indeks qoʻllaniladi.

Bunda yoʻnalishlarni belgilashda mazkur ilovaning 4-bandining “e” va “f” kichik bandlarida nazarda tutilgan “uchib ketish”, “uchib kelish” va “vizual” degan soʻzlar kodlanmagan indeksning majburiy tarkibiy qismi hisoblanadi.

24. Bosma yoki kodlangan aloqada faqat kodlangan indeks qoʻllaniladi.

7-bob. HHXK xodimlariga yoʻnalishlar va sxemalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etish

25. Havo kemalariga yoʻnalishlar yoki sxemalar boʻyicha dispetcherlik ruxsatlari beriladigan ish joylarida, shuningdek HHXK bilan bogʻliq boshqa vazifalarni bajaruvchi xodimlarning ish joylarida har bir standart uchib ketish va (yoki) uchib kelish yoʻnalishi hamda har bir qoʻnishga kirishish sxemasi, shu jumladan ularning kodlanmagan va kodlangan indekslari toʻgʻrisidagi batafsil maʼlumotlar mavjud boʻlishi lozim.

26. Barcha hollarda yoʻnalishlar va sxemalarning grafik tasviri ham taʼminlanishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 4-ILOVA

HHXK boʻyicha havo hududining toifalari — xizmat koʻrsatish hamda parvozlarga qoʻyiladigan talablar

Toifa Parvoz turi Eshelonlashtirish Xizmat koʻrsatish Tezlikning cheklanishi Radioaloqaga boʻlgan talablar HHB organi ruxsatining zarurligi А Faqat UPQ Barcha HK HHB Qoʻllanilmaydi Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha В UPQ boʻyicha Barcha HK HHB Qoʻllanilmaydi Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha VPQ boʻyicha Barcha HK HHB Qoʻllanilmaydi Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha C UPQ boʻyicha UPQ — UPQ ga nisbatan UPQ — VPQ ga nisbatan HHB Qoʻllanilmaydi Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha VPQ boʻyicha VPQ — UPQ ga nisbatan 1) HHB uchun UPQga nisbatan eshelonlash; 2) VPQ/VPQ harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot (tavsiya soʻrovi boʻyicha toʻqnashuvning oldini olish). Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha D UPQ boʻyicha UPQ — UPQ ga nisbatan HHB, VPQ boʻyicha parvozlar haqida maʼlumot (tavsiya soʻrovi boʻyicha toʻqnashuvning oldini olish) Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha VPQ boʻyicha Ishlab chiqarilmaydi UPQ / VPQ va HHB / VPQ boʻyicha parvozlar haqida maʼlumot (tavsiya soʻrovi boʻyicha toʻqnashuvning oldini olish) Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha E UPQ boʻyicha UPQ — UPQ ga nisbatan HHB va VPQ boʻyicha parvozlar toʻgʻrisidagi maʼlumot Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Ha VPQ boʻyicha Ishlab chiqarilmaydi Harakat toʻgʻrisidagi maʼlumot Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Yoʻq Yoʻq F UPQ boʻyicha UPQ — UPQ ga nisbatan Havodagi harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish, parvoz maʼlumotlari xizmati Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Yoʻq VPQ boʻyicha Ishlab chiqarilmaydi Parvoz maʼlumotlari xizmati Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Yoʻq Yoʻq G UPQ boʻyicha Ishlab chiqarilmaydi Parvoz maʼlumotlari xizmati Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Doimiy ikki tomonlama aloqa Yoʻq VPQ boʻyicha Ishlab chiqarilmaydi Parvoz maʼlumotlari xizmati Uskunalar tezligi — oʻrta dengiz sathidan 3050 m (10 000 fut) balandlikdan pastda 250 uzel Yoʻq Yoʻq Izoh 1 (*): Agar oʻtishning absolyut balandligi 3050 m (10 000 fut) oʻrta dengiz sathidan past boʻlsa, 10 000 fut oʻrniga 100-parvoz esheloni qoʻllaniladi. Izoh 2 (*):Usk. tez. — uskuna tezligi

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 5-ILOVA

Charchoqni boshqarish boʻyicha meʼyoriy qoidalar

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan tartib-taomillar, ish vaqti hamda dam olish vaqtining meʼyorlari, shuningdek oʻtkir va kumulyativ charchoq hamda bajarilayotgan ishlarning xususiyati hisobga olinishini taʼminlagan holda rejadan tashqari smenalarni (zaxira yoki talab boʻyicha) tayinlash ustidan nazoratni amalga oshiradi.

2-bob. Xizmat taʼminlovchisining vazifalari

2. Ish smenalarining davomiyligi, ularning almashish tartibi, ovqatlanish uchun ajratiladigan vaqt hamda dam olish kunlarini berish tartibi tashkilot rahbariyati tomonidan tegishli kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishilgan va tasdiqlangan smena jadvaliga muvofiq belgilanadi.

3. Xodimni ketma-ket ikki smenaga jalb etish taqiqlanadi. Xodimlar smena jadvali bilan u kuchga kirishidan kamida oʻn kun oldin imzo qoʻydirilgan holda tanishtirilishi lozim.

4. Ish jadvali uzoq davom etadigan smenalar hamda yetarli dam olish taʼminlanmaganligi natijasida yuzaga keladigan kumulyativ charchoq oqibatlari hisobga olingan holda tuzilishi lozim. Ish va uyquning belgilangan almashinuvini sezilarli darajada buzadigan ish jadvallarini tuzishga yoʻl qoʻyilmaydi.

5. Smenali ish jadvallari kamida bir oylik muddat uchun tuzilishi lozim.

6. Minimal dam olish vaqti havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) mutaxassisining yetarli darajada uyqu olishini taʼminlaydigan, shuningdek uning boshqa fiziologik ehtiyojlari hamda qatnov bilan bogʻliq omillarni hisobga oladigan darajada belgilanishi lozim.

7. Minimal dam olish vaqti HHXK mutaxassisining yetarli darajada uyqu olishini taʼminlash hamda uning boshqa fiziologik ehtiyojlari va qatnov bilan bogʻliq omillarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

8. HHXK mutaxassisining charchaganligi parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi aniqlansa yoki bunga asosli sabab mavjud boʻlsa, aeronavigatsiya xizmatini koʻrsatuvchi uni parvozlar xavfsizligi bilan bogʻliq vazifalarni bajarishga jalb etmasligi lozim.

9. Normativ cheklovlarga rioya etilganligini tasdiqlash hamda aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishi ustidan davlat nazoratini amalga oshiruvchi mansabdor shaxslar va aeronavigatsiya xizmati taʼminlovchisining vakolatli xodimlari tomonidan oʻtkaziladigan tekshiruvlarni osonlashtirish maqsadida ish smenalari va dam olish vaqtiga oid qaydlar kamida 36 oy davomida saqlanishi lozim.

3-bob. HHXK mutaxassislarining javobgarliklari

10. HHXK mutaxassislari oʻzlarining charchaganligini yoki xizmat vazifalarini bajarishga yaroqsiz darajada oʻzlarini yomon his qilayotganligini anglagan taqdirda, parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan vazifalarni bajarmasliklari lozim.

11. HHXK mutaxassislari dam olish va ovqatlanish uchun yaratilgan sharoitlar hamda mavjud imkoniyatlardan oqilona foydalanishlari lozim. Ular dam olish vaqtini toʻliq tiklanishni taʼminlaydigan tarzda rejalashtirishlari lozim.

4-bob. Xizmat vaqtini belgilash

12. Xizmat vaqtiga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat:

a) xizmat vaqtining davomiyligi 12 soatdan oshmasligi;

b) xizmat vaqtining umumiy davomiyligi bir oyda 200 soatdan oshmasligi;

d) bir xizmat davri tugagan paytdan keyingi xizmat davri boshlanguniga qadar kamida 12 soat dam olish vaqti taʼminlanishi;

e) ketma-ket 6 kundan ortiq ishlashga yoʻl qoʻyilmasligi;

f) smena jadvalida ketma-ket ishlanadigan kunlarning eng koʻp soni nazarda tutilgan taqdirda, bunday davr tugagan paytdan navbatdagi shunday davr boshlanguniga qadar kamida 60 soat dam olish vaqti taʼminlanishi;

13. Ish smenasiga qoʻyiladigan talablar quyidagilardan iborat:

a) ish smenasi davomida HHXKni bevosita amalga oshirish vaqti uzluksiz 2 soatdan oshmasligi;

b) dam olish (tanaffus) vaqtining umumiy davomiyligi kamida 30 daqiqani tashkil etishi;

d) tungi smena mahalliy vaqt bilan soat 22:00 da boshlanib, soat 06:00 da tugaydigan ish vaqtini oʻz ichiga olishi;

e) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ish smenasining davomiyligi 10 soatdan oshmasligi;

f) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ketma-ket uchta ish smenasidan ortigʻini tayinlashga yoʻl qoʻyilmasligi;

g) toʻliq yoki qisman tungi vaqtga toʻgʻri keladigan ish smenasi tugagan paytdan keyingi ish smenasi boshlanguniga qadar kamida 36 soat dam olish vaqti taʼminlanishi lozim.

14. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi “Oʻzaeronavigatsiya markazi” MChJ (bundan buyon matnda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” deb yuritiladi) HHXK dispetcherlarining uzoq vaqt davomida uygʻoq qolishining oldini olish imkonini beruvchi rejadan tashqari navbatchilikni (zaxira yoki talab boʻyicha) taqsimlash tartibini ishlab chiqishi lozim.

15. Ishlab chiqarish ehtiyojidan kelib chiqib, HHXK mutaxassislari HHXK boʻlimi rahbari tomonidan rejadan tashqari (qoʻshimcha) navbatchilikka (kunduzgi va tungi smena), shu jumladan bayram kunlaridagi ishlarga jalb etilishi mumkin.

16. Ish smenalarini uzluksiz taʼminlash maqsadida HHXK xizmati xodimlaridan iborat zaxira navbatchilik tizimi tashkil etiladi.

17. Rejadan tashqari (zaxira) navbatchilikka jalb etish soni bir oyda uch martadan oshmasligi lozim.

18. HXK mutaxassisi ish joyiga kelmagan taqdirda, rejadan tashqari (zaxira) navbatchilikning maksimal davomiyligi 36 soatdan oshmasligi lozim.

19. Xodimlarni zaxira navbatchiligiga jalb etish ish vaqti hamda dam olish vaqtini rejalashtirish bosqichida (smena jadvalini tuzishda), HHXK xodimlari soni ruxsat etilgan eng kam miqdorda boʻlishi kutilayotgan navbatchilik smenalari uchun amalga oshiriladi.

20. HHXK dispetcherlarini almashtirish uchun zaxira sifatida bitta HHXK mutaxassisi ajratiladi. Zarurat tugʻilganda (dam olish va bayram kunlarida) navbatchi smena xodimlarini (parvozlar rahbari yoki katta dispetcherni) zaxiraga jalb etishga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda parvozlar rahbari yoki katta dispetcher vazifalarini mustaqil bajarishga ruxsatnomaga ega boʻlgan bitta HHXK mutaxassisi ajratilishi lozim.

21. Zaxira navbatchiligi oylik smena jadvalida (kunduzgi va tungi smenalar boʻyicha) rejalashtiriladi hamda aks ettiriladi.

22. HHXK mutaxassislari rejadan tashqari navbatchilikka ushbu navbatchilik boshlanishidan kamida 12 soat oldin va tugaganidan keyin kamida 12 soat dam olish vaqti taʼminlanishini hisobga olgan holda tayinlanadi. Ketma-ket tungi smenalar oʻrtasidagi dam olish vaqti kamida 24 soatni tashkil etishi lozim.

23. Quyidagi shaxslarga zaxira navbatchiligi xizmat majburiyatlari yuklatilmaydi:

a) ijtimoiy yoki mehnat taʼtilida boʻlgan HHXK mutaxassislariga;

b) malaka oshirish kurslarida, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik davrida yoki xizmat safarida boʻlgan HHXK mutaxassislariga;

d) harakat xizmati dispetcheri guvohnomasi egalariga qoʻyiladigan talablarga javob bermaydigan HHXK mutaxassislariga;

e) rahbarlik va boshqaruv tarkibiga kiruvchi shaxslarga.

24. Zaxira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaxassisi zaxira navbatchiligi davrining boshidan oxirigacha istalgan vaqtda navbatchilikni bajarishga tayyor boʻlishi lozim.

25. Agar zaxira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaxassisi xizmat vazifalarini bajarishga obyektiv sabablarga koʻra tayyor boʻlmay qolsa (kasallik va boshqalar), bu haqda HHXK xizmati rahbarini darhol xabardor qilishi lozim.

26. HHXK mutaxassisi obyektiv sabablarga koʻra (sogʻligʻining yomonlashishi va boshqa holatlar) xizmat vazifalarini bajarishga qodir boʻlmagan, shuningdek havodagi harakat jadalligi kutilmaganda ortgan yoki dispetcherlik punktlaridagi ish yuklamasi oshgan taqdirda zaxira navbatchiligiga tayinlangan HHXK mutaxassisi navbatchilikni bajarishga jalb etiladi.

27. HHXK mutaxassisi zaxira navbatchiligidan xizmat vazifalarini bajarishga jalb etilgandan soʻng quyidagi tayyorgarlik tadbirlarini bajarishi lozim:

a) smenadan oldingi majburiy tibbiy koʻrikdan oʻtishi;

b) ish joyida brifingdan oʻtishi;

d) zarur hollarda HHXKni tashkil etish va (yoki) koʻrsatishga oid operativ maʼlumotlarni aniqlashtirishi.

28. Mazkur Qoidalarning 85-bandining “d” va “e” kichik bandlarida nazarda tutilgan talablardan chetga chiqishga ruxsat beruvchi tartib quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) chetlashish zaruriyatini asoslash;

b) chetlashish darajasi;

d) chetlashishning kuchga kirish sanasi va vaqti;

e) chetlashishni asoslash uchun salbiy oqibatlarni kamaytirish boʻyicha chora-tadbirlar tavsiflangan parvozlar xavfsizligi tahlili.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 6-ILOVA

Charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish tizimiga qoʻyiladigan talablar

1-bob. Charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish tizimi boʻyicha siyosat va kerakli hujjatlar

1. Charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish tizimini (bundan buyon matnda FRMS deb yuritiladi) joriy etishda charchoqni boshqarish mexanizmlarini nazorat qilish boʻyicha qoʻllanmada keltirilgan uslubiy tavsiyalarga rioya etilishi hamda havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) taʼminlovchisi tomonidan FRMS ning barcha elementlarining aniq tavsifini oʻz ichiga oluvchi FRMS siyosati belgilanishi lozim. Mazkur siyosat quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) FRMS ni qoʻllash doirasini belgilash;

b) rahbariyat, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli xodimlarning umumiy masʼuliyatini aks ettirish;

d) FRMSning parvozlar xavfsizligiga oid maqsadlarini aniq bayon etish;

e) tashkilotning masʼul rahbari tomonidan imzolanishi;

f) koʻrinadigan joyda joylashtirilishi hamda tashkilotning barcha tegishli boʻlinmalari va darajalari eʼtiboriga yetkazilishi;

g) rahbariyatning parvozlar xavfsizligiga oid maʼlumotlarni samarali almashishni taʼminlash majburiyatini oʻz ichiga olishi;

h) rahbariyatning FRMS ni joriy etish va qoʻllab-quvvatlash uchun yetarli resurslarni ajratish majburiyatini oʻz ichiga olishi;

i) rahbariyatning FRMS ni doimiy ravishda takomillashtirib borish majburiyatini oʻz ichiga olishi;

j) rahbariyat, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli xodimlarning vakolatlari hamda javobgarliklarini aniq belgilashni nazarda tutishi;

k) uning dolzarbligi va maqbulligini taʼminlash maqsadida davriy qayta koʻrib chiqilishini nazarda tutishi.

Bunda parvozlar xavfsizligi boʻyicha maʼlumotlarni samarali taqdim etish boʻyicha Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining xavfsizlikni boshqarish boʻyicha qoʻllanmasi asosida amalga oshirilishi lozim.

2. HHXK taʼminlovchisi FRMS ni tavsiflovchi hamda uni amalga oshirish tartibini belgilovchi hujjatlarni ishlab chiqishi, yuritishi va ularning dolzarbligini taʼminlashi lozim. Mazkur hujjatlar kamida quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) FRMS boʻyicha siyosat va uning maqsadlari;

b) FRMS jarayonlari va tartiblari;

d) ushbu jarayonlar va tartiblarga nisbatan javobgarlik, xizmat majburiyatlari va vakolatlar;

e) rahbariyatni, HHB dispetcherlarini va boshqa barcha tegishli xodimlarni doimiy ravishda jalb qilish mexanizmlari;

f) FRMS boʻyicha tayyorgarlik dasturlari, xodimlarni tayyorlashga qoʻyiladigan talablar va tayyorgarlik boʻyicha hujjatlarning hisobini yuritish;

g) sezilarli chetlanishlar va ularning sabablarini koʻrsatgan holda rejalashtirilgan va amaldagi navbatchilik va ishdan tashqari vaqt va ish joyidagi vaqt orasidagi tanaffuslar davomiyligi.

Bunda sezilarli chetlanishlar haqidagi material charchoqni boshqarish mexanizmlaridan foydalanishni nazorat qilish boʻyicha qoʻllanmaga asoslanishi lozim.

h) FRMS ni qoʻllash natijalari, shu jumladan olingan maʼlumotlardan qilingan xulosalar, tavsiyalar va koʻrilgan choralar.

2-bob. Charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish jarayonlari

3. HHXK taʼminlovchisi charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini boshqarish maqsadida kamida quyidagi hujjatlashtirilgan jarayonlarni ishlab chiqishi va amalga oshirishi lozim:

4. Taxmin qilish — charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini taxmin qilish jarayonida mazkur xavf omillari HHXK dispetcherlarining ish jadvallarini tahlil qilish, shuningdek uyqu va charchoqqa taʼsir etuvchi omillar hamda ularning ish faoliyatiga taʼsirini baholash orqali aniqlanadi.

Bunda tahlil quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

a) HHXK sohasidagi ekspluatatsiya tajribasi yoki tarmoqdagi shunga oʻxshash ekspluatatsiya faoliyati, shuningdek smenali ish rejimida faoliyat yurituvchi HHXK dispetcherlari yoki sutka davomida uzluksiz faoliyat yurituvchi boshqa tarmoqlar faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

b) amaldagi maʼlumotlar hisobga olingan holda ish jadvallarini tuzish amaliyoti;

d) biomatematik modellar.

5. Proaktiv jarayon — proaktiv jarayon doirasida HHXK faoliyatini amalga oshirish davomida charchoq bilan bogʻliq xavf omillari aniqlanadi. Bunda tahlil predmeti quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

a) charchoq bilan bogʻliq xavf omillari haqida mavjud hisobotlarni;

b) charchoqqa doir savolnomalarni;

d) HHB dispetcherlarining faoliyatiga oid tegishli maʼlumotlarni;

e) ilmiy tadqiqotlar va parvozlar xavfsizligiga oid mavjud maʼlumotlar bazalarini;

f) rejalashtirilgan va haqiqiy ish soatlari oʻrtasidagi farqlarni kuzatib borish va tahlil qilishni;

g) odatiy sharoitlarda ishlashni kuzatish yoki maxsus baholashni.

6. Javob qaytarish — parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hodisalar va ular toʻgʻrisidagi hisobotlar tahlil qilinib, charchoq bilan bogʻliq xavf omillarining darajasi hamda ularni kamaytirish boʻyicha tegishli choralar belgilanadi. Mazkur jarayonni boshlash uchun kamida quyidagi omillardan biri asos boʻlishi lozim:

a) charchoq bilan bogʻliq xabarning kelib tushishi;

b) maxfiy xabarlarning kelib tushishi;

d) tekshiruv natijalari boʻyicha hisobotlar;

e) intsidentlar.

7. Charchoq bilan bogʻliq xavf omillarini tahlil qilish maqsadida “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tegishli xavfni kamaytirish choralarini qoʻllash zarur boʻlgan holatlarni aniqlashga qaratilgan xavf omillarini baholash tartib-taomillarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi.

8. Xavf omillarini baholash tartib-taomillari doirasida aniqlangan xavf omillari quyidagilar hisobga olingan holda baholanadi:

a) ekspluatatsiya jarayonlari;

b) ularning yuzaga kelish ehtimoli;

d) mumkin boʻlgan oqibatlar;

e) mavjud profilaktik nazorat choralari hamda tiklovchi choralarning samaradorligi.

9. HHXK taʼminlovchisi charchoq bilan bogʻliq xavflarni kamaytirish tartib-taomillarini ishlab chiqishi va amalga oshirishi lozim. Mazkur jarayon doirasida quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

a) xavfni kamaytirish boʻyicha tegishli strategik choralar tanlanishi;

b) mazkur strategik choralar amalga oshirilishi;

d) strategik choralarning amalga oshirilishi va samaradorligi muntazam monitoring qilinishi.

3-bob. FRMS yordamida parvozlar xavfsizligini taʼminlash jarayonlari

10. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” FRMS yordamida parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida quyidagi jarayonlarni ishlab chiqishi va joriy etishi lozim:

a) FRMS samaradorligini uzluksiz monitoring qilish, shuningdek charchoq bilan bogʻliq parvozlar xavfsizligiga taʼsir etuvchi xavf omillarini nazorat qilish choralarining samaradorligini tasdiqlash maqsadida tendensiyalarni tahlil qilish va baholash. Bunda maʼlumotlar manbalari jumladan quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

xavf omillari toʻgʻrisidagi xabarlar va ularni tekshirish natijalari;

tekshiruvlar va tadqiqotlar natijalari;

charchoq bilan bogʻliq masalalar yuzasidan oʻtkazilgan ichki va tashqi tahlillar hamda tadqiqotlar;

b) oʻzgarishlarni boshqarishning rasmiy jarayonini joriy etish. Mazkur jarayon quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

parvozlar xavfsizligini boshqarish tizimiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan ekspluatatsiya muhitidagi oʻzgarishlarni aniqlash;

FRMS ga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tashkilot ichidagi oʻzgarishlarni aniqlash;

oʻzgarishlar joriy etilishidan oldin FRMS samaradorligini saqlab qolish yoki oshirish uchun qoʻllanilishi mumkin boʻlgan mavjud vositalarni koʻrib chiqish;

d) FRMSni uzluksiz takomillashtirishni taʼminlash. Mazkur jarayon quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

ekspluatatsiya yoki tashkiliy muhitdagi oʻzgarishlar natijasida endilikda zarur boʻlmay qolgan profilaktik nazorat va tiklovchi choralarni bekor qilish va (yoki) ularga oʻzgartirish kiritish;

vositalar, jihozlar, hujjatlar va tartib-taomillarni muntazam baholash;

charchoq bilan bogʻliq yangi yuzaga kelayotgan xavf omillarini kamaytirish maqsadida yangi jarayonlar va tartib-taomillarni joriy etish zaruratini aniqlash.

4-bob. FRMS ni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi jarayonlar

11. FRMS ni amalga oshirishni taʼminlovchi jarayonlar tizimning uzluksiz takomillashtirilishini taʼminlashi, uning umumiy samaradorligini muntazam oshirish hamda parvozlar xavfsizligining maqbul darajasiga erishishga xizmat qilishi lozim.

12. FRMS doirasida “Oʻzaeronavigatsiya markazi” quyidagilarni ishlab chiqishi va joriy etishi lozim:

a) FRMS tatbiq etiladigan rahbarlar, HHXK dispetcherlari va boshqa tegishli xodimlarning egallab turgan lavozimiga muvofiq malakasini taʼminlashga qaratilgan tayyorgarlik dasturlari;

b) FRMS boʻyicha samarali axborot almashinuvi rejasi, unda FRMS ga oid siyosat, tartib-taomillar va javobgarlik masalalari barcha manfaatdor tomonlarga yetkazilishi va FRMS ga oid maʼlumotlarni yigʻish va tarqatish uchun foydalaniladigan aloqa kanallari aniq belgilanishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 7-ILOVA

Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish xizmatiga oid talablar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi “Oʻzaeronavigatsiya markazi” MChJ (bundan buyon matnda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” deb yuritiladi) uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish faoliyatini amalga oshiradi.

2. Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilishning barcha sxemalari “Oʻzaeronavigatsiya markazi” tomonidan ishlab chiqilib, Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda “Oʻzaviatsiya” agentligi deb yuritiladi) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tomonidan tasdiqlanadi.

3. Uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalari “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan mezonlarga muvofiq ishlab chiqilishi lozim.

4. “Oʻzaviatsiya” agentligi Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish faoliyatining mazkur Qoidalar hamda boshqa normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiqligi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

5. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini ishlab chiqish jarayonining barcha bosqichlarida sifat menejmenti tizimini joriy etishi va uning samarali faoliyat yuritishini taʼminlashi lozim.

6. “Oʻzaeronavigatsiya markazi” oʻzi masʼul boʻlgan aerodromlar va havo hududi uchun uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalarini muntazam ravishda yangilab borish hamda davriy qayta koʻrib chiqishni taʼminlaydi.

Bunda uskunalar boʻyicha parvoz qilish sxemalari kamida har besh yilda bir marta qayta koʻrib chiqilishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 8-ILOVA

VOR radiomayogʻi asosida belgilanuvchi havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoʻnalishlarini oʻrnatish usuliga oid material

1-bob. Kirish

1. Mazkur Ilovaning 19-bandida keltirilgan asosiy taxminlar hamda 18-bandida nazarda tutilgan qiymatlar ehtiyotkorlik tamoyiliga asoslangan baholash natijalarini ifodalashi hisobga olinishi lozim.

Mazkur qiymatlarni qoʻllashdan oldin koʻrib chiqilayotgan havo hududida toʻplangan ekspluatatsiya tajribasi, shuningdek havo kemalarining navigatsiya tavsiflarini yanada takomillashtirish imkoniyatlari baholanishi lozim.

2-bob. VOR radiomayogʻi tizimlarining xususiyatlarini aniqlash

2. VOR radiomayogʻi tizimini tashkil etuvchi har bir elementning tavsiflari turlicha boʻlishi, shuningdek ushbu elementlarning har birini zarur aniqlik darajasida alohida oʻlchash imkoniyati cheklanganligi sababli, VOR radiomayogʻi tizimining tavsiflarini aniqlashning eng maqbul usuli uning undagi stansiyaning ogʻishini baholash hisoblanadi.

3-bob. VOR radiomayogʻi asosida belgilanuvchi yoʻnalishlar boʻylab himoyalangan havo hududini aniqlash

3. VOR radiomayogʻi asosida belgilanadigan havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) yoʻnalishlari boʻylab parvozlarni amalga oshirishda radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B kuzatuvi qoʻllanilmagan hollarda mazkur boʻlimda belgilangan koʻrsatmalar qoʻllaniladi. Biroq havo kemalarining yonlama ogʻishlari radiolokatsion kuzatuv yoki ADS-B kuzatuvi vositalari orqali nazorat qilinishi hamda mazkur havo hududi boʻyicha toʻplangan ekspluatatsiya tajribasi buning xavfsizligini tasdiqlashi sharti bilan himoyalangan havo hududining oʻlchamlarini kamaytirishga ruxsat etiladi.

4. Yoʻnalishlarga tutash havo hududidagi faoliyatdan himoyalanish havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishini taʼminlashi lozim.

5. VOR radiomayogʻi tizimining 95 foizlik hududda saqlanish ehtimoliga asoslangan tavsiflari, stansiyaning ogʻishi hisobga olgan holda yoʻnalishning oʻq chizigʻi boʻylab quyidagi himoyalangan havo hududini qoʻllashni talab qiladi:

а) VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) yoki undan kam boʻlsa, himoyalangan havo hududi yoʻnalish oʻqining har ikki tomoniga ±7,4 km (4 d.m.) etib belgilanishi;

b) VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d.m.) gacha boʻlsa:

VOR stansiyasidan 46 km (25 d.m.) masofagacha himoyalangan havo hududi yoʻnalishning oʻq chizigʻidan har ikki tomonga ±7,4 km (4 d.m.) ni tashkil etishi;

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) dan 139 km (75 d.m.) gacha boʻlgan oraliqda himoyalangan havo hududi yoʻnalishning oʻq chizigʻidan har ikki tomonga bosqichma-bosqich ±11,1 km (6 d.m.) gacha kengayishi.

1-rasm

6. Agar tegishli HHXK vakolatli organi himoyalanish darajasini oshirish zarur deb hisoblasa, taqiqlangan hududlar, parvozlarni cheklash zonalari yoki xavfli hududlarga yaqinlik, harbiy havo kemalarining koʻtarilish va pasayish trayektoriyalari yoxud boshqa shunga oʻxshash omillar mavjud boʻlsa, havo kemalari oʻrtasida yuqoriroq darajadagi ajratishni taʼminlash maqsadida kattaroq qiymatlarni qoʻllash toʻgʻrisida qaror qabul qilishi mumkin. Bunday hollarda himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda quyidagi qiymatlar qoʻllaniladi:

VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) yoki undan kam boʻlgan uchastkalarda himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda quyidagi jadvalning A grafigida keltirilgan qiymatlardan foydalaniladi.

VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 93 km (50 d.m.) dan ortiq, biroq 278 km (150 d.m.) dan oshmaydigan uchastkalarda:

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) gacha boʻlgan masofada himoyalangan havo hududi chegaralarini belgilashda jadvalning A grafigida keltirilgan qiymatlar qoʻllaniladi;

VOR radiomayogʻidan 46 km (25 d.m.) dan 139 km (75 d.m.) gacha boʻlgan masofada himoyalangan havo hududi chiziqli kengaytirish usuli asosida jadvalning B grafigida keltirilgan qiymatgacha kengaytiriladi.

Havo kemalarini ushlab turish foizi 95 96 97 98 99 99,5 A (km) ±7,4 ±7,4 ±8,3 ±9,3 ±10,2 ±11,1 A (d. m) ±4,0 ±4,0 ±4,5 ±5,0 ±5,5 ±6,0 B (km) ±11,1 ±11,1 ±12,0 ±12,0 ±13,0 ±15,7 B (d. m) ±6,0 ±6,0 ±6,5 ±6,5 ±7,0 ±8,5

Bir-biridan 222 km (120 d.m.) oraliq masofada joylashgan VOR radiomayoqlari oraligʻida 99,5 foizlik hududda saqlanish ehtimoli talab etilsa, himoyalangan havo hududi quyidagi 2-rasmdagi shaklda boʻlishi lozim:

2-rasm

7. HHXK yoʻnalishining ikki uchastkasi 25° dan ortiq burchak ostida tutashsa, (qoʻnish chizigʻiga burilish) burilish nuqtasida ham tashqi tomondan, ham ichki tomondan qoʻshimcha himoyalangan havo hududi bilan taʼminlanishi lozim. Mazkur qoʻshimcha himoyalangan havo hududi 25° dan ortiq burilishlarda havo kemalarining yonlama ogʻishi ortishini hisobga olish maqsadida himoya zaxirasi sifatida belgilanadi.

Qoʻshimcha himoyalangan havo hududining oʻlchami burilish burchagiga bogʻliq boʻlib, burilish burchagi ortishi bilan uning kengligi mutanosib ravishda oshirilishi lozim.

90° gacha boʻlgan burilishlar uchun zarur himoyalangan havo hududini aniqlash tartibiga oid yoʻriqnoma materiallari mavjud. Istisno hollarda 90° dan ortiq burilish burchagiga ega HHXK yoʻnalishini belgilash zarur boʻlsa, bunday burilishning ichki va tashqi tomonlarida tegishli himoyalangan havo hududi taʼminlanishi lozim.

8. Burilish zonasini andozalar asosida aniqlashda havo kemasining tezligi, burilishdagi qiyalik burchagi, shamolning ehtimoliy tezligi, joylashuvni aniqlashdagi stansiyaning ogʻishi, uchuvchining reaksiya vaqti hamda yangi yoʻnalishga chiqish uchun kamida 30° tutish burchagi kabi omillar hisobga olinishi lozim.

Bunda havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishi taʼminlanishi lozim.

9. Mazkur andoza burilishning tashqi tomonida joylashgan 30°, 45°, 60°, 75° va 90° burilishlarni amalga oshiruvchi havo kemalari uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha himoyalangan havo hududini aniqlashda qoʻllaniladi. HHXK yoʻnalishidan har ikki yoʻnalishda foydalanishga ruxsat etilgan boʻlsa, qoʻshimcha himoyalangan havo hududi tashqi chegaraning qarama-qarshi tomonida ham nazarda tutilishi lozim.

10. 3-rasmda VOR radiomayoqda 60° burchak ostida kesishuvchi ikki uchastkaning qoʻllanilishi koʻrsatilgan.

3-rasm

11. 4-rasmda mazkur Ilovaning 5-bandi hamda 1-rasm talablariga muvofiq chegarani kengaytirish talab etiladigan nuqtadan keyin, 60° burchak ostida tutashuvchi VOR radiomayogʻi yoʻnalishining ikki uchastkasi uchun andozaning qoʻllanilishi koʻrsatilgan.

4-rasm

12. Quyidagi jadvalda VOR radiomayogʻi joylashgan nuqtada kesishuvchi yoki VOR radiomayogʻidan 139 km (75 d. m.)dan oshmaydigan masofada tutashuvchi, 450 va undan past uchish eshelonlaridagi marshrut uchastkalari uchun qoʻshimcha himoyalangan havo hududini belgilashda misol tariqasida qoʻllaniladigan masofalar koʻrsatilgan.

Kesishish burchagi

30° 45° 60° 75° 90° VOR “A” masofa (km) * 5 9 13 17 21 “A” masofa (d. m) 3 5 7 9 11 “B” masofa (km) * 46 62 73 86 92 B” masofa (d. m) 25 34 40 46 50 Kesishuv “A” masofa (km) * 7 11 17 23 29 “A” masofa (d. m) 4 6 9 13 16 “B” masofa (km) * 66 76 88 103 111 “B” masofa (d. m) 36 41 48 56 60

13. 5-rasmda 90° yoki undan kam burilishlarning tashqi tomonida zarur qoʻshimcha himoyalangan havo hududini qurish tartibi koʻrsatilgan:

a) havo trassasi oʻq chizigʻida burilishning nominal nuqtasidan burilish radiusiga teng (yoʻl boʻylab ruxsat etilgan ogʻishlar hisobga olingan holda) masofada joylashgan nuqta aniqlanadi;

b) mazkur nuqtadan burilishning ichki tomoni boʻyicha havo trassasi chegarasi bilan kesishguncha perpendikulyar oʻtkaziladi;

d) ichki chegaradagi ushbu nuqtadan havo trassasi oʻq chizigʻini burilishning tashqi tomonida burilish burchagining yarmiga teng burchak ostida kesib oʻtadigan chiziq oʻtkaziladi;

e) hosil boʻlgan burilishning ichki tomonidagi uchburchak parvoz yoʻnalishi oʻzgarganda himoyalanishi lozim boʻlgan qoʻshimcha havo hududini ifodalaydi;

f) 90° yoki undan kam boʻlgan har qanday burilishda burilishning ichki tomonidagi qoʻshimcha himoyalangan havo hududi burilish nuqtasiga istalgan yoʻnalishdan yaqinlashayotgan havo kemalarining himoyalanishini taʼminlashi lozim.

5-rasm

14. VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan kesishish nuqtalaridagi burilishlar uchun mazkur ilovaning 13-bandida nazarda tutilgan burilishning ichki tomonida qoʻshimcha himoyalangan havo hududini qurish tamoyillari qoʻllaniladi. Kesishish nuqtasining bir yoki ikkala VOR radiomayogʻidan uzoqligiga qarab, kesishish nuqtasidagi bir yoki ikkala yoʻnalishning himoyalangan havo hududi kengayishi mumkin.

Bunda qoʻshimcha himoyalangan havo hududi vaziyatga qarab havo kemasining himoyalangan havo hududi chegaralarida kamida 95 foiz ehtimollik bilan boʻlishi taʼminlanadigan hududning ichki yoki tashqi tomonida joylashishi mumkin.

15. VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d. m) dan ortiq boʻlgan yoʻnalishlar boʻyicha oʻlchov maʼlumotlari mavjud emasligi sababli, VOR radiomayogʻidan 139 km (75 d. m) dan ortiq masofada himoyalangan havo hududi chegaralarini aniqlashda tizimning ehtimoliy ish koʻrsatkichlarini ifodalovchi taxminan 5° burchak qiymati qoʻllaniladi. Mazkur qiymatning qoʻllanilishi quyidagi 6-rasmda koʻrsatilgan.

6-rasm

4-bob. VOR tomonidan aniqlanadigan parallel marshrutlarni ajratish

16. Yevropada oʻtkazilgan tadqiqotlar maʼlumotlari asosida amalga oshirilgan toʻqnashuv xavfini baholash natijalari shuni koʻrsatadiki, koʻrib chiqilgan sharoitlarda VOR radiomayoqlari orasidagi masofa 278 km (150 d. m) yoki undan kam boʻlsa, marshrutlarning oʻq chiziqlari orasidagi masofa (7-rasmdagi S ) odatda quyidagi qiymatlarga teng boʻlishi lozim:

a) 33,3 km (18 d. m) parallel marshrutlar uchun, bu yerda havo kemalari qarama-qarshi yoʻnalishlarda parvoz qiladi;

b) 30,6 km (16,5 d. m) parallel marshrutlar uchun, bu yerda havo kemalari ikki marshrutda bir yoʻnalishda parvoz qiladi.

7-rasm

Marshrutning ikki qismi quyidagi hollarda parallel hisoblanadi:

yoʻnalishlarning magnit yoʻnalishlari taxminan bir xil boʻlib, ular oʻrtasidagi burchak farqi 10° dan oshmasa;

yoʻnalishlar oʻzaro kesishmasa, yaʼni ularning kesishish nuqtasidan maʼlum masofada havo kemalarini ajratishning boshqa usuli qoʻllaniladi;

har bir yoʻnalish boʻyicha havo kemalari harakati boshqa yoʻnalishdagi harakatdan mustaqil boʻlsa, yaʼni bir yoʻnalishdagi harakat boshqa yoʻnalishda cheklovlar yuzaga keltirmasa.

Parallel yoʻnalishlar oʻrtasidagi ajratishni belgilashda quyidagilar hisobga olinadi:

a) havo kemalari balandlikka koʻtarilish, pasayish yoki gorizontal parvoz bosqichida bir xil parvoz eshelonida parallel yoʻnalishlar boʻylab parvozni amalga oshirishi;

b) har ikki eng yuqori intensiv harakat davri oyida har bir yoʻnalish boʻyicha parvozlar soni 25 000 tadan 50 000 tagacha boʻlishi;

d) VOR radiomayoqlari davriy sinovdan oʻtkazilishi hamda uzatilayotgan signallar belgilangan talablarga muvofiq ushbu radiomayoqlar asosida belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha navigatsiyani amalga oshirish uchun yaroqli deb eʼtirof etilishi;

e) havo kemalarining yoʻnalishdan yonlama ogʻishlari ustidan RLS yoki ADS-B kuzatuvi yordamida real vaqt rejimida kuzatuv yoxud nazorat amalga oshirilmasligi.

17. Mazkur Ilovaning 16-bandi “a” — “e” kichik bandlarda nazarda tutilgan sharoitlarda yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani kamaytirish imkoniyati mavjud. Biroq keltirilgan qiymatlar qatʼiy belgilangan deb hisoblanmasligi lozim. Shu sababli har bir holatda amaldagi sharoitlar batafsil tahlil qilinishi zarur:

a) qoʻshni yoʻnalishlar boʻylab parvoz qilayotgan havo kemalari bir xil parvoz eshelonida boʻlsa, yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani kamaytirish mumkin. Bunday kamaytirish miqdori qoʻshni yoʻnalishlardagi havo kemalari oʻrtasidagi vertikal eshelonlash miqdoriga hamda balandlikni egallayotgan va pasayayotgan havo kemalari ulushiga bogʻliq boʻladi. Biroq yoʻnalishlar orasidagi masofani kamaytirish 5,6 km (3 d. m) dan ortiq boʻlmaydi;

b) agar havo harakati xususiyatlari belgilangan talablardan sezilarli darajada farq qilsa, mazkur ilovaning 16-bandida belgilangan minimal masofalar qayta koʻrib chiqilishi mumkin. Masalan, eng yuqori harakat intensivligiga ega boʻlgan ikki oy davomida harakat zichligi taxminan 10 000 ta parvozni tashkil etsa, yoʻnalishlar orasidagi minimal masofani 900 m dan 1850 m gacha (0,5 dan 1,0 d. m. gacha) kamaytirish mumkin;

d) yoʻnalishlar orasidagi minimal masofaga ushbu yoʻnalishlarni belgilovchi VOR radiomayoqlarining oʻzaro joylashuvi, shuningdek ular orasidagi masofa ham taʼsir koʻrsatadi.

18. Havo kemalarining yonlama ogʻishlarini radiolokatsion kuzatuv ( RLS ) yoki ADS-B kuzatuvi yordamida monitoring qilish va nazorat qilish yoʻnalishlar orasidagi minimal ruxsat etilgan masofaga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin. Radiolokatsion kuzatuvning ushbu masofaga taʼsiri boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki:

yetarli darajada ishonchli matematik model ishlab chiqilgunga qadar qoʻshimcha tadqiqotlar oʻtkazilishi zarur;

eshelonlash intervalining har qanday qisqartirilishi quyidagi omillar bilan chambarchas bogʻliq;

havo harakatining hajmi va xususiyatlari;

kuzatuv qamrovi, maʼlumotlarni qayta ishlash imkoniyatlari hamda avtomatik ogohlantirish tizimining mavjudligi;

kuzatishning uzluksizligi;

sektor dispetcherining ish yuklamasi;

radiotelefon aloqasining sifati.

19. Oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalari hamda parallel yoʻnalishlar tizimlaridan koʻp yillar davomida uzluksiz radiolokatsion kuzatuv sharoitida foydalanish boʻyicha davlatlar tajribasi shuni koʻrsatadiki, agar radiolokatsion kuzatuv bilan bogʻliq dispetcherlik ish yuklamasi bunday qisqartirish natijasida sezilarli darajada oshmasa, yonlama eshelonlash intervalini 15 — 18,5 km (8 — 10 d. m) gacha yoki 13 km (7 d. m) gacha kamaytirish mumkin. Bunday tizimlarning amaliy qoʻllanilishi shuni koʻrsatdiki:

oʻtish nuqtalari aniqlanishi va eʼlon qilinishi muhim ahamiyatga ega;

imkon qadar katta qoʻnish chizigʻiga burilishdan qochish lozim;

bunday burilishlarning oldini olishning imkoni boʻlmagan hollarda, 20° dan ortiq burilishlar uchun tegishli burilish profillari belgilanishi lozim.

20. Radiolokatsion kuzatuv ( RLS ) yoki ADS-B tizimining toʻliq ishdan chiqish ehtimoli nihoyatda past boʻlgan hollarda bunday vaziyatlarda qoʻllaniladigan tartib-taomillar oldindan belgilanishi lozim.

5-bob. VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan qoʻshni parallel boʻlmagan yoʻnalishlar orasidagi masofani belgilash

21. Toʻqnashuv xavfini baholash usuli hozirgi rivojlanish bosqichida VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan qoʻshni, oʻzaro kesishmaydigan parallel boʻlmagan yoʻnalishlarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Shu sababli mazkur ilovaning 3-bobida keltirilgan tavsiyalardan foydalanilishi lozim.

Bunday yoʻnalishlar orasidagi himoyalangan havo hududi mazkur ilovaning 6-bandidagi jadvalda keltirilgan 99,5 foiz ushlab turish hajmlarining oʻzaro kesishmasligini taʼminlaydigan havo hududidan kam boʻlmasligi lozim (8-rasmda keltirilgan).

22. Yoʻnalish qismlari orasidagi burchak farqi 25° dan ortiq boʻlgan hollarda, ushbu ilovaning 7 — 12-bandlarida nazarda tutilgan qoʻshimcha himoyalangan havo hududi ham hisobga olinishi lozim.

8-rasm

6-bob. VOR radiomayoqlari oʻrtasidagi oʻtish nuqtalari

23. VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanadigan HHXK yoʻnalishlarida asosiy navigatsiya vositasi sifatida bir VOR radiomayogʻidan boshqasiga oʻtish nuqtalarini belgilash masalasi koʻrib chiqilganda, quyidagilar hisobga olinishi lozim:

a) oʻtish nuqtalari tegishli VOR radiomayoqlarining ishlash koʻrsatkichlari, shu jumladan xalaqitlardan himoyalanish mezonlari baholanishi asosida belgilanishi lozim. Mazkur baholash natijalari parvoz tekshiruvlari orqali tasdiqlanishi lozim;

b) chastota himoyasi alohida muhim ahamiyatga ega boʻlgan hollarda, parvoz tekshiruvlari ushbu vosita himoyalanadigan eng yuqori absolyut balandliklarda amalga oshirilishi lozim.

24. Mazkur ilovaning 23-bandida keltirilgan qoidalar VOR radiomayogʻining belgilangan texnik talablarga javob beradigan qamrov zonasini cheklash sifatida talqin etilmasligi lozim.

7-bob. Burilish radiusini hisoblash

25. Burilish radiusini hisoblash usuli hamda quyida keltirilgan burilish radiuslari doimiy radius boʻyicha burilishni amalga oshirayotgan havo kemalariga nisbatan qoʻllaniladi. Ushbu material RNP 1 HHXK yoʻnalishlari uchun ishlab chiqilgan burilish koʻrsatkichlari mezonlari asosida tayyorlangan boʻlib, undan VOR radiomayoqlari yordamida aniqlanmaydigan HHXK yoʻnalishlarida ham burilishning ichki tomonida zarur qoʻshimcha himoyalangan havo hududini belgilashda foydalanish mumkin.

26. Burilish koʻrsatkichlari ikki parametrga yoʻl tezligi va qiyalik burchagiga bogʻliq. Yoʻnalish oʻzgarganda shamol tarkibiy qismining oʻzgarishi natijasida doimiy radius boʻyicha burilish davomida yoʻl tezligi va qiyalik burchagi ham oʻzgaradi. Biroq taxminan 90° dan oshmaydigan burilishlar hamda quyida keltirilgan tezlik qiymatlari uchun erishilishi mumkin boʻlgan doimiy burilish radiusini quyidagi formula boʻyicha hisoblash mumkin. Bunda yoʻl tezligi haqiqiy havo tezligi bilan shamol tezligi yigʻindisiga teng deb qabul qilinadi.

27. Yoʻl tezligi ortishi bilan burilishning belgilangan radiusini saqlab qolish uchun zarur boʻlgan qiyalik burchagi ham ortadi. Burilish radiusi barcha ehtimoliy ekspluatatsiya sharoitlarini qamrab olishini taʼminlash maqsadida hisob-kitoblarda chegaraviy parametrlar inobatga olinishi lozim.

Yuqori uchish eshelonlarida haqiqiy havo tezligi eng koʻpi bilan 1020 km/soat (550 uzel) deb qabul qilinishi mumkin. Oʻrta va yuqori uchish eshelonlarida shamol tezligi 370 km/soat (200 uzel) gacha yetishi mumkinligi (meteorologik maʼlumotlarga asoslangan 99,5 foizlik qiymat) hisobga olinib, hisob-kitoblarda maksimal yoʻl tezligi 1400 km/soat (750 uzel) deb qabul qilinishi lozim.

Maksimal qiyalik burchagi muayyan turdagi havo kemasining uchish xususiyatlariga bogʻliq. Qanotiga katta yuklama tushadigan hamda oʻzi uchun maksimal uchish eshelonida yoki unga yaqin balandlikda katta qiyalik burchagi bilan parvoz qilayotgan havo kemasida ortiqcha yuklama yuzaga kelishi mumkin.

Transport toifasidagi havo kemalarining aksariyati har qanday konfiguratsiyada uchishdan toʻxtash tezligidan kamida 1,3 baravar yuqori tezlikda parvoz qilish uchun sertifikatlangan. Biroq uchishdan toʻxtash tezligi qiyalik burchagi ortishi bilan oshib borishi sababli, shamolning kuchayishi va turbulentlik taʼsirini hisobga olgan holda koʻplab ekspluatantlar uchishdan toʻxtash tezligidan kamida 1,4 baravar yuqori tezlikni saqlashga intiladilar. Shu sababli transport toifasidagi koʻplab havo kemalari kreyser esheloni parvozida nisbatan kichik qiyalik burchaklaridan foydalanadi.

Shundan kelib chiqib, barcha turdagi havo kemalari uchun maksimal qiyalik burchagi taxminan 20° deb qabul qilinishi mumkin.

28. Hisob-kitoblarga koʻra, yoʻl tezligi 1400 km/soat (750 uzel) va qiyalik burchagi 20° boʻlgan havo kemasining burilish radiusi 22,51 dengiz milini (41,69 km) tashkil etadi. Amaliy maqsadlarda ushbu qiymat 22,5 dengiz miligacha (41,6 km) yaxlitlanadi.

Quyi havo hududi uchun ham xuddi shu yondashuv qoʻllanilganda, 200-parvoz eshelonigacha (6 100 m) kutilishi mumkin boʻlgan eng katta qiymatlar sifatida haqiqiy havo tezligi 740 km/soat (400 uzel) hamda yoʻldosh shamol tezligi 370 km/soat (200 uzel) deb qabul qilinadi. Maksimal qiyalik burchagi 20° deb olinib va yuqoridagi formula qoʻllanilganda, burilish radiusi 14,45 dengiz mili (26,76 km) etib belgilanadi. Amaliy maqsadlarda ushbu qiymat 15 dengiz miligacha (27,8 km) yaxlitlanadi.

29. Yuqorida keltirilganlarni hisobga olgan holda, havo hududini ikki hisobiy yoʻl tezligiga asoslanib, 190 va 200-parvoz eshelonlari (5 800 m va 6 100 m) oraligʻida ajratish maqsadga muvofiq hisoblanadi.

Parvozni boshqarish tizimlarida ( FMS ) qoʻllaniladigan kutilayotgan burilishlarni hisoblash algoritmlarining turlicha boʻlishi hisobga olinib, 200 va undan yuqori parvoz eshelonlarida burilish radiusi 22,5 dengiz mili (41,6 km), 190 va undan past parvoz eshelonlarida esa 15 dengiz mili (27,8 km) deb qabul qilinishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 9-ILOVA

Havo kemalari tomonidan uzatiladigan havo harakati toʻgʻrisidagi radioeshittirishlar va ulardan foydalanish tartib-taomillari

1-bob. Radioeshittirishlarni joriy etish va ularni qoʻllash tartibi

1. Havo kemalari tomonidan harakat toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni radioeshittirish orqali uzatish (bundan buyon matnda TIBA deb yuritiladi) uchuvchilar tomonidan belgilangan yuqori chastotali radiotelefoniya aloqa kanalida oʻzlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi hisobotlar hamda zarur boʻlganda tegishli qoʻshimcha maʼlumotlarni yaqin atrofdagi boshqa havo kemalari uchuvchilari eʼtiboriga yetkazish uchun moʻljallangan.

2. TIBA faqat zarurat tugʻilganda vaqtinchalik chora sifatida joriy etilishi lozim.

3. TIBA tartib-taomillari quyidagi hollarda belgilangan havo hududida qoʻllanilishi lozim:

a) nazorat qilinmaydigan havo hududida, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) organlari tomonidan taqdim etiladigan toʻqnashuv xavfi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni toʻldirish zarur boʻlganda;

b) HHXKning odatdagi faoliyati vaqtincha buzilganda.

4. Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK faoliyati buzilishi bilan bogʻliq kutilmagan holatlar yuzaga kelganda TIBA ni joriy etish, qoʻllash hamda bu haqda NOTAM eʼlon qilish tartibi havodagi harakatni tashkil etish boʻyicha chora-tadbirlar rejasida belgilanadi.

2-bob. Radioeshittirishlar mazmuni

5. Nazorat qilinadigan havo hududida HHXK vaqtincha buzilgan taqdirda, HHXKni tiklash hamda bunday buzilish oqibatlarini bartaraf etish boʻyicha vakolatli tezkor guruh mazkur havo hududida TIBA uchun qoʻllaniladigan yuqori chastotali radiotelefoniya aloqa chastotasi sifatida havodagi harakatga dispetcherlik xizmati koʻrsatishda foydalaniladigan chastotani belgilashi lozim.

6. Ikki tomonlama “havo — yer” aloqasi uchun yuqori chastotali radiotelefoniya aloqasidan foydalanilganda va havo kemasida faqat ikkita ishlaydigan yuqori chastotali radiostansiya mavjud boʻlsa, ulardan biri tegishli HHXK chastotasiga, ikkinchisi esa TIBA chastotasiga sozlanishi lozim.

7. TIBA chastotasini tinglash havo hududiga kirishdan kamida 10 daqiqa oldin boshlanishi va mazkur havo hududidan chiqilgunga qadar davom ettirilishi lozim. Havo hududining yon chegarasida joylashgan aerodromdan uchib ketayotgan havo kemasi uchun TIBA chastotasini tinglash parvoz boshlanganidan soʻng imkon qadar tezroq boshlanishi hamda havo hududidan chiqilgunga qadar davom ettirilishi lozim.

8. TIBA boʻyicha radioeshittirishlar quyidagi hollarda amalga oshirilishi lozim:

a) belgilangan havo hududiga kirishdan kamida 10 daqiqa oldin yoki uchuvchi mazkur havo hududining yon chegaralarida joylashgan aerodromdan uchib ketayotgan boʻlsa, parvoz boshlanganidan soʻng birinchi imkoniyatda;

b) xabarlarni uzatish punktini uchib oʻtishdan 10 daqiqa oldin;

d) HHXK yoʻnalishini kesib oʻtishdan yoki unga chiqishdan 10 daqiqa oldin;

e) bir-biridan uzoqda joylashgan xabar nuqtalari orasida har 20 daqiqada;

f) parvoz eshelonini oʻzgartirishdan 2 — 5 daqiqa oldin;

g) parvoz esheloni oʻzgarayotgan vaqtda;

h) uchuvchi zarur deb hisoblagan boshqa har qanday vaqtda.

9. Mazkur Ilovaning 8-bandi “a” , “b” , “d” , “e” , “h” kichik bandlarida nazarda tutilgan radioeshittirishlar quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim, parvoz eshelonining oʻzgartirilishi toʻgʻrisidagi radioeshittirishlar bundan mustasno:

“BARCHA STANSIYALARGA” (bu murojaat harakat haqidagi maʼlumotni radioeshittirish orqali uzatilayotganini bildirish uchun zarur);

(chaqiruv belgisi);

“PARVOZ ESHELONI” (_____ raqam) (yoki “PARVOZ ESHELONI” (raqam) gacha balandlik olmoqdaman);

(yoʻnalish belgisi);

(HHB marshruti) (yoki (_________) joylashuvdan (________) joylashuvga toʻgʻridan toʻgʻri);

“JOYLASHUV” (________) joylashuv (______) vaqtda;

“TAXMINIY” (xabarlarni uzatishning keyingi punkti yoki belgilangan HHB marshrutini kesib oʻtish yoki unga chiqish nuqtasi) (______) vaqtda;

(chaqiruv belgisi);

“PARVOZ ESHELONI” (_______ raqam);

(yoʻnalish);

10. Parvoz eshelonini oʻzgartirishdan oldin uzatiladigan radioeshittirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

“BARCHA STANSIYALARGA”;

(chaqiruv belgisi);

(yoʻnalish);

(HHB yoʻnalishi) (yoki toʻgʻridan toʻgʻri (_________ joylashuv) dan (_________ joylashuv) ga) HOZIRDA (_____ raqam) PARVOZ ESHELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ ESHELONINI EGALLASH UCHUN.

11. Quyidagi 12-bandda nazarda tutilgan holatdan tashqari, parvoz eshelonini oʻzgartirish vaqtida radioeshittirish quyidagi shaklda amalga oshirilishi lozim:

“BARCHA STANSIYALARGA”;

(chaqiruv belgisi);

(yoʻnalish);

(HHB yoʻnalishi) (yoki TOʻGʻRIDAN TOʻGʻRI (joylashuv) DAN (joylashuv) GA) HOZIRDA (raqam) PARVOZ ESHELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ ESHELONINI EGALLASH UCHUN;

undan soʻng:

“BARCHA STANSIYALARGA”

(chaqiruv belgisi);

(raqam) PARVOZ ESHELONINI SAQLAMOQDAMAN.

12. Yuzaga kelishi yaqin boʻlgan toʻqnashuv xavfining oldini olish maqsadida parvoz eshelonini vaqtincha oʻzgartirish toʻgʻrisidagi radioeshittirish quyidagi tartibda amalga oshirilishi lozim:

“BARCHA STANSIYALARGA”

(chaqiruv belgisi);

HOZIRDA (raqam) PARVOZ ESHELONINI TARK ETIB, (raqam) PARVOZ ESHELONINI EGALLASH UCHUN;

undan keyin, iloji boricha tezroq:

“BARCHA STANSIYALARGA”

(chaqiruv belgisi);

HOZIRDA (raqam) PARVOZ ESHELONIGA QAYTMOQDAMAN.

13. Radioeshittirishlarni qabul qilganlikni tasdiqlash.

Radioeshittirishlar faqat potensial toʻqnashuv xavfi bilan bogʻliq boʻlgan hollarda qabul qilinganligi tasdiqlanishi lozim.

3-bob. Tegishli ekspluatatsiya qoidalari

14. Uchuvchilar havo kemalari oʻrtasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan ziddiyatli vaziyatlarning oldini olish, noqulay ob-havo sharoitlarini chetlab oʻtish yoki boshqa asosli ekspluatatsion sabablarga koʻra buni zarur deb hisoblamasa, belgilangan havo hududi doirasida kreyser eshelonini oʻzgartirmasligi lozim.

15. Kreyser parvoz eshelonini oʻzgartirish muqarrar boʻlgan hollarda, parvoz eshelonini oʻzgartirish vaqtida havo kemasining vizual aniqlanishini yaxshilaydigan mavjud barcha bort chiroqlari yoqilgan boʻlishi lozim.

16. Agar boshqa havo kemasidan harakat toʻgʻrisidagi radioeshittirish qabul qilingandan soʻng uchuvchi muqarrar toʻqnashuv xavfining oldini olish uchun zudlik bilan choralar koʻrish zarur, deb hisoblasa hamda bunday xavfni 2-ilovada belgilangan yoʻl berish qoidalariga muvofiq bartaraf etishning imkoni boʻlmasa, u quyidagi choralarni koʻrishi lozim:

a) agar boshqa manyovr maqsadga muvofiqroq boʻlmasa, darhol 150 m (500 fut) ga, 290-parvoz eshelonidan yuqorida esa, vertikal eshelonlashning 600 m (2000 fut) minimumi qoʻllaniladigan havo hududida 300 m (1000 fut) ga pasayish;

b) havo kemasining vizual aniqlanishini yaxshilaydigan mavjud barcha bort chiroqlarini yoqish;

d) tezroq radioeshittirishga javob berib, amalga oshirilayotgan choralar toʻgʻrisida xabar berish;

e) koʻrilgan choralar haqida tegishli HHXK chastotasida xabar berish;

f) tezroq parvoz eshelonini egallash hamda bu haqda tegishli HHXK chastotasida xabar berish.

17. Harakat toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni radioeshittirishni boshlash yoki bunday radioeshittirish qabul qilinganligini tasdiqlash yuzasidan qanday choralar koʻrilganidan qatʼi nazar, joylashuv toʻgʻrisidagi hisobotlarni uzatishning belgilangan tartibiga doimo rioya qilinishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasida havodagi harakatga xizmat koʻrsatish aviatsiya qoidalariga 10-ILOVA

Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni rejalashtirish boʻyicha materiallar

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Havodagi harakatga xizmat koʻrsatish (bundan buyon matnda HHXK deb yuritiladi) hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishi toʻliq yoki qisman buzilganda fuqaro aviatsiyasi parvozlarining xavfsizligi va uzluksizligini taʼminlash maqsadida qoʻllaniladigan chora-tadbirlar belgilanadi.

2. HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishi toʻliq yoki qisman buzilgan hollarda vakolatli organlar, aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatuvchi tashkilotlar, aerodromlar, havo kemalari ekspluatantlari va boshqa manfaatdor tashkilotlar oʻz vakolatlari doirasida mazkur bob talablariga muvofiq harakat qilishi lozim.

3. HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishi buzilgan hollarda parvozlar xavfsizligini taʼminlash, havodagi harakat oqimini boshqarish, shuningdek zarur hollarda qoʻshni davlatlarning vakolatli organlari va Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti bilan muvofiqlashtirish choralari amalga oshirilishi lozim.

2-bob. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarining holati

4. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasining maqsadi aeronavigatsiya vositalari va xizmatlari vaqtincha mavjud boʻlmagan davrda ularning oʻrnini bosuvchi muqobil vositalar va xizmatlarni taqdim etishni taʼminlashdan iborat. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlib, ular faqat aeronavigatsiya vositalari va xizmatlarining odatdagi faoliyati tiklangunga qadar qoʻllaniladi.

3-bob. Kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish, eʼlon qilish va bajarish

5. Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi “Oʻzaeronavigatsiya markazi” MChJ (bundan buyon matnda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasi havo hududida HHXK koʻrsatilishi buzilgan yoki bunday buzilish yuz berish ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda tashkil etiladigan operativ guruh vakolatlari doirasida parvozlar xavfsizligini taʼminlash choralarini koʻrish, shuningdek muqobil aeronavigatsiya vositalari va xizmatlarini taqdim etish uchun javobgar hisoblanadi. Ushbu maqsadlarda “Oʻzaeronavigatsiya markazi” Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi bilan kelishgan holda favqulodda vaziyatlar uchun tegishli chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqishi, eʼlon qilishi va amalga oshirishi lozim. Favqulodda vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalari zarur hollarda manfaatdor davlatlar va havo hududidan foydalanuvchilar bilan muvofiqlashtirilgan holda ishlab chiqiladi. Agar HHXK koʻrsatilishining buzilishi qoʻshni havo hududida xizmatlar koʻrsatilishiga taʼsir qilishi mumkin boʻlsa, mazkur rejalar Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti bilan maslahatlashilgan holda ishlab chiqiladi.

6. Ochiq dengiz ustidagi havo hududida kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik ushbu havo hududida HHXK koʻrsatuvchi aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatuvchi tashkilot zimmasiga yuklatiladi, bundan Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti mazkur javobgarlikni vaqtincha boshqa davlat zimmasiga yuklagan hollar mustasno.

7. HHXK koʻrsatish vakolatlari boshqa davlatga delegatsiya qilingan havo hududida kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik, agar vakolatlarni delegatsiya qilgan davlat ushbu vakolatlarni vaqtincha qaytarib olmagan boʻlsa, vakolat berilgan davlat zimmasida saqlanib qoladi. Vakolatlar qaytarib olingan taqdirda, kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun javobgarlik vakolatlarni delegatsiya qilgan davlat zimmasiga oʻtadi.

8. Agar biror davlat tomonidan taqdim etilayotgan HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishi buzilgan boʻlsa va ushbu davlatning vakolatli organlari mazkur bobda nazarda tutilgan majburiyatlarni lozim darajada bajara olmasa, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti zarur chora-tadbirlarni muvofiqlashtirishni boshlaydi. Bunday hollarda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti xizmat koʻrsatish buzilgan havo hududiga tutash havo hududlari uchun masʼul davlatlar hamda manfaatdor xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda zarur muvofiqlashtirishni amalga oshiradi.

4-bob. Tayyorgarlik tadbirlari

9. Kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda tegishli chora-tadbirlar oʻz vaqtida amalga oshirilishi taʼminlanishi lozim.

Bunda manfaatdor tomonlar bilan kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini oldindan ishlab chiqish va kelishish, shuningdek imkon qadar bunday chora-tadbirlarni amalga oshirish tartibi hamda muddatlarini belgilash nazarda tutiladi.

10. Mazkur ilovaning 9-bandida nazarda tutilgan maqsadlarda davlatlar kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni oʻz vaqtida amalga oshirishni taʼminlash maqsadida oldindan tayyorgarlik koʻrishi lozim. Bunday tayyorgarlik tadbirlari quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

a) HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan oldindan bashorat qilinadigan hodisalar (jumladan, ish tashlashlar va mehnat mojarolari)ni inobatga olgan holda, kutilmagan vaziyat yuzaga kelganda qoʻllaniladigan umumiy chora-tadbirlar rejalarini oldindan ishlab chiqish.

Bunda jahon fuqaro aviatsiyasi hamjamiyati bunday mehnat mojarolarining ishtirokchisi emasligi eʼtiborga olinishi lozim. Ochiq dengiz ustidagi havo hududida yoki suvereniteti belgilanmagan hududlarda HHXK koʻrsatuvchi davlatlar xalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlari uchun aeronavigatsiya xizmatlarining uzluksiz va yetarli darajada koʻrsatilishini taʼminlash maqsadida zarur choralarni koʻrishi lozim. Oʻz havo hududida HHXK koʻrsatuvchi davlatlar ham xalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlari uchun zarur aeronavigatsiya xizmatlarining uzluksiz koʻrsatilishini taʼminlashi lozim, bundan mehnat mojarosi mavjud boʻlgan davlat(lar) hududiga qoʻnish yoki undan uchib chiqish bilan bogʻliq parvozlar mustasno;

b) fuqaro havo kemalari parvozlari uchun xavflarni baholash hamda harbiy mojarolar, fuqaro aviatsiyasi faoliyatiga noqonuniy aralashuvlar, tabiiy ofatlar va jamoat sogʻligʻini saqlash sohasidagi kutilmagan vaziyatlar oqibatida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavflarni tahlil qilish.

Bunda tayyorgarlik tadbirlari bunday kutilmagan vaziyatlar uchun maxsus chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqishni nazarda tutishi lozim. Mazkur holatlar parvozlar amalga oshiriladigan havo hududidan foydalanishga va (yoki) HHXK hamda u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishiga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Havo hududidan foydalanishga qisqa muddat ichida cheklovlar joriy etilishi qoʻshni havo hududlari uchun masʼul davlatlar hamda havo hududidan foydalanuvchilardan muqobil marshrutlar va xizmatlarni rejalashtirishni talab etishini inobatga olib, HHXK organlari imkon qadar bunday muqobil choralarni oldindan rejalashtirishi lozim;

d) kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirish zaruratini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan hodisalarni doimiy monitoring qilib borish. Davlatlar bunday monitoringni amalga oshirish uchun masʼul mansabdor shaxslarni yoki vakolatli organlarni belgilash imkoniyatini koʻrib chiqishi hamda zarurat tugʻilganda tegishli chora-tadbirlarning oʻz vaqtida amalga oshirilishini taʼminlashi lozim;

e) HHXK koʻrsatilishi buzilgan hamda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar joriy etilgan hollarda vaziyat toʻgʻrisida tezkor maʼlumotlarni taqdim etish, shuningdek tizimning odatdagi faoliyatini tiklash boʻyicha chora-tadbirlarni muvofiqlashtirish uchun masʼul markaziy organni belgilash yoki tashkil etish.

11. Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish va amalga oshirish zaruratini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan hodisalar rivojini kuzatib borishi hamda zarurat tugʻilganda bunday rejalarni ishlab chiqish va amalga oshirishni muvofiqlashtirishda koʻmaklashishi mumkin. Inqirozli vaziyat yuzaga kelish ehtimoli aniqlanganda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining tegishli mintaqaviy byurolarida, shuningdek shtab-kvartirasida muvofiqlashtiruvchi guruhlar tashkil etiladi hamda ular uzluksiz faoliyat yuritishi uchun zarur xodimlar bilan taʼminlanadi.

Muvofiqlashtiruvchi guruhlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

a) barcha tegishli manbalardan olinayotgan axborotni doimiy monitoring qilish;

b) tasdiqlangan aviatsiya axborot xizmati kanallari orqali olingan ishonchli maʼlumotlarning oʻz vaqtida tarqatilishini tashkil etish;

d) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining mintaqaviy byurolari, shtab-kvartirasi hamda manfaatdor xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni yoʻlga qoʻyish, zarurat tugʻilganda ularning mintaqaviy boʻlinmalari bilan axborot almashish va hamkorlik qilish;

e) hodisaga bevosita aloqador davlatlar hamda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni amalga oshirishda ishtirok etishi mumkin boʻlgan davlatlar bilan hamkorlikni taʼminlash.

Mavjud maʼlumotlar tahlil qilingandan soʻng Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti tegishli davlatlarga muayyan vaziyatda amalga oshirilishi lozim boʻlgan chora-tadbirlar yuzasidan toʻqnashuvning oldini olish boʻyicha tavsiyalar beradi.

5-bob. Muvofiqlashtirish

12. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi bunday vaziyatlarda HHXK koʻrsatuvchi organlar hamda havo hududidan foydalanuvchilar manfaatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilishi lozim. Bunda reja HHXK organlari zimmasiga yuklatilgan vazifalarni bajarish imkoniyatini, shuningdek parvozlar xavfsizligi va havo hududining eʼlon qilingan oʻtkazuvchanlik quvvatini taʼminlashi lozim.

13. HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishida uzilish yuzaga kelishi kutilayotgan yoki bunday uzilish sodir boʻlgan taqdirda, tegishli davlat imkon qadar tezkor ravishda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotini, ushbu davlatda akkreditatsiya qilingan hamda mazkur uzilish taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan davlatlarni xabardor qilishi lozim. Bunday xabarnomada kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar yoki uni ishlab chiqish va muvofiqlashtirishda koʻmak soʻrovi keltirilishi lozim.

14. Kutilmagan vaziyatning xususiyati va koʻlamidan kelib chiqib, davlatlar va (yoki) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti batafsil muvofiqlashtirish tartibini belgilashi lozim. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar havo hududidan foydalanuvchilarning asosiy qismiga sezilarli taʼsir koʻrsatmaydigan hollarda, muvofiqlashtirish talablari soddalashtirilishi yoki qoʻllanilmasligi mumkin.

15. HHXK va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishidagi uzilish bir nechta davlatlarga taʼsir koʻrsatsa, kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasi mazkur davlatlar bilan oldindan muvofiqlashtirilishi va rasmiy ravishda kelishilishi lozim. Bunday muvofiqlashtirish xizmat koʻrsatishdagi uzilishlar oqibatida havodagi harakat yoʻnalishlarining oʻzgarishi yoki boshqa sabablar tufayli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan davlatlar, shuningdek tegishli ekspluatatsion tajriba va maʼlumotlarga ega manfaatdor xalqaro tashkilotlar bilan ham amalga oshirilishi lozim.

16. Zarur hollarda kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlarni joriy etishga uzluksiz va tartibli oʻtishni taʼminlash maqsadida barcha manfaatdor tomonlar tomonidan kelishilgan muddatlarda eʼlon qilinadigan yagona NOTAM matni oldindan kelishib olinishi lozim.

6-bob. Kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejalarini ishlab chiqish, eʼlon qilish va qoʻllash

17. Kutilmagan vaziyatlar uchun chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqishda xizmat koʻrsatishdagi uzilish yuzaga kelgan havo hududidan foydalanish xususiyatlari hamda xalqaro fuqaro aviatsiyasi parvozlarining intensivligi hisobga olinishi lozim.

18. Kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish mavjud va zaxira HHXK yoʻnalishlari, havo kemalarining navigatsiya imkoniyatlari, yerusti navigatsiya vositalari, qoʻshni HHXK organlarining kuzatuv va aloqa vositalari, xizmat koʻrsatiladigan havo kemalarining soni va turlari, meteorologik xizmatlar hamda aeronavigatsiya axboroti xizmatlarining mavjud holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni har tomonlama tahlil qilishga asoslanishi lozim. Kutilmagan holatlarning xususiyatidan kelib chiqib, chora-tadbirlar rejasida quyidagi asosiy masalalar nazarda tutilishi lozim:

a) muayyan havo hududini yoki uning bir qismini chetlab oʻtish maqsadida havodagi harakat yoʻnalishlarini oʻzgartirish, shu jumladan qoʻshimcha HHXK yoʻnalishlari yoki ularning uchastkalarini hamda ulardan foydalanish shartlarini belgilash;

b) tegishli havo hududi orqali soddalashtirilgan HHXK yoʻnalishlari tarmogʻini tashkil etish, shuningdek yonlama va vertikal eshelonlashtirishni taʼminlash maqsadida parvoz eshelonlarini taqsimlash sxemasini hamda qoʻshni hududiy dispetcherlik markazlari tomonidan kirish nuqtasida boʻylama eshelonlashtirishni taʼminlash va uni mazkur havo hududi boʻylab saqlash tartibini belgilash;

d) HHB xizmatini koʻrsatish uchun masʼuliyatni topshirish;

e) tegishli havo-yer aloqasi vositalari, AFTN tarmogʻi va HHXK organlari oʻrtasidagi toʻgʻridan toʻgʻri ovozli aloqa liniyalaridan foydalanishni taʼminlash, shuningdek meteorologik maʼlumotlar hamda aeronavigatsiya vositalarining holati toʻgʻrisidagi axborotni taqdim etish boʻyicha vazifalarni zaruratga koʻra qoʻshni davlatlarga yuklash;

f) parvoz vaqtida va parvoz yakunlangandan soʻng havo kemasi bortidan maxsus xabarlarni yigʻish tartibini belgilash;

g) barcha havo kemalari tomonidan harakat toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni radioeshittirish ( TIBA ) tartibini qoʻllashni talab etish;

h) belgilangan hududlarda barcha havo kemalarining navigatsiya va toʻqnashuvga qarshi bort chiroqlarini doimiy yoqilgan holda saqlash talabini belgilash;

i) bir xil kreyser parvoz eshelonida uchayotgan havo kemalari oʻrtasida kengaytirilgan boʻylama eshelonlashtirish minimumlarini belgilash va ularga rioya etish tartibini joriy etish;

j) belgilangan yoʻnalish markaziy chizigʻining oʻng tomoniga ogʻish bilan parvoz qilish hamda zarurat tugʻilganda koʻtarilish yoki pasayishni amalga oshirish tartibini belgilash;

k) kutilmagan vaziyatlar uchun joriy etilgan tartiblarning ortiqcha yuklanishini oldini olish maqsadida xizmat koʻrsatish buzilgan hududga kirishni tartibga solish choralarini belgilash;

l) xizmat koʻrsatish buzilgan hududdagi barcha parvozlar, shu jumladan HHXK yoʻnalishlari boʻyicha amalga oshiriladigan parvozlar UPQ boʻyicha bajarilishini hamda parvoz eshelonlari belgilanishini nazarda tutish.

19. Havo hududidan foydalanuvchilar xizmat koʻrsatish va (yoki) u bilan bogʻliq aeronavigatsiya xizmatlari koʻrsatilishidagi kutilayotgan yoki amaldagi uzilishlar toʻgʻrisida NOTAM orqali imkon qadar oldindan xabardor qilinishi lozim. NOTAM da kutilmagan holatlar uchun chora-tadbirlar rejasining asosiy qoidalari koʻrsatilishi lozim. Agar xizmat koʻrsatishdagi uzilish oldindan maʼlum boʻlsa, NOTAM kamida 48 soat oldin eʼlon qilinishi lozim.

20. Kutilmagan vaziyatlar uchun joriy etilgan maxsus chora-tadbirlar bekor qilingani hamda xizmatlar odatdagi tartibda qayta tiklangani toʻgʻrisidagi NOTAM normal faoliyatga tartibli oʻtishni taʼminlash maqsadida imkon qadar tezroq eʼlon qilinishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi direktorining 2026-yil 2-iyuldagi 3-n-son buyrugʻiga 2-ILOVA

Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish boʻyicha davlat inspeksiyasi boshligʻining 2010-yil 9-dekabrdagi 136-son “Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalarini (OʻzR AQ-71) tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2194, 2011-yil 10-fevral) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y., 6-son, 55-modda).

2. Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻining 2013-yil 1-fevraldagi 15n-son “Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalariga (OʻzR AQ-71) oʻzgartirish va qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2194-1, 2013-yil 21-fevral) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2013-y., 8-son, 112-modda).

3. Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻining 2016-yil 3-oktabrdagi 87-N-son “Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalariga (OʻzR AQ-71) qoʻshimcha kiritish toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2194-2, 2016-yil 10-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 41-son, 478-modda).

4. Oʻzbekiston Respublikasi Parvozlar xavfsizligini nazorat qilish davlat inspeksiyasi boshligʻining 2017-yil 3-noyabrdagi 99-N-son “Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalarining (OʻzR AQ-71) muqaddimasiga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2194-3, 2017-yil 22-noyabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 22.11.2017-y., 10/17/2194-3/0288-son).

5. Oʻzbekiston Respublikasi transport vazirining 2020-yil 17-martdagi 2-son “Oʻzbekiston Respublikasining “Fuqaro aviatsiyasida havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish” aviatsiya qoidalariga (OʻzR AQ-71) oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2194-4, 2020-yil 20-aprel) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 20.04.2020-y., 10/20/2194-4/0480-son).

Direktor T. NAZAROV

Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi raisi A. ABDUXAKIMOV

Transport vaziri I. MAXKAMOV

Tadbirkorlarning huquqlarini himoya qilish boʻyicha vakil A. BURIYEV

Savdo-sanoat palatasi raisi D. VAXABOV

Toshkent sh.,

2026-yil 2-iyul,

2026-yil 30-iyun

2026-yil 12-may

2026-yil 6-may

2026-yil 5-may

3-n-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 30.07.2026-y., 10/26/3913/0800-son)

lex.uz