UzbekAI

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАРКАЗИЙ БАНКИ БОШҚАРУВИНИНГ

ҚАРОРИ

НИЗОМ

РЎЙХАТИ

Банкларда активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикасининг « Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида »ги ва « Банклар ва банк фаолияти тўғрисида »ги қонунларига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви қарор қилади:

1. Банкларда активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур қарор 2027 йил 1 январдан эътиборан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2026 йил 14 августдаги 22/3-сон қарорига 1-ИЛОВА

Банкларда активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги

Мазкур Низом Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг (бундан буён матнда Марказий банк деб юритилади) пруденциал назорати мақсадларида банклар, шу жумладан микромолия банклари, исломий банк фаолиятини амалга оширувчи банклар ва микромолия банкларида (бундан буён матнда банк деб юритилади) активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар (бундан буён матнда захиралар деб юритилади) шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартибини белгилайди.

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Низомда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

активлар сифатини таснифлаш — активларни сифатига кўра «стандарт», «субстандарт», «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» тоифалардан бирига гуруҳлаш;

эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар — стандарт активларга яратиладиган захиралар ва махсус захиралар;

стандарт активларга яратиладиган захиралар — банк фаолияти давомида умуман ёки бирор-бир фаолият тури натижасида эҳтимолий йўқотишларни қоплаш мақсадида шакллантирилувчи захиралар;

махсус захиралар — сифати «субстандарт», «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» деб таснифланган активлар бўйича аниқланган йўқотишларни қоплашга мўлжалланган мажбурий захиралар;

қарз олувчи (контрагент) — мазкур Низомнинг 2-бандида келтирилган активлар бўйича банк олдида мажбурияти мавжуд бўлган жисмоний ёки юридик шахс;

қарз — мазкур Низомнинг 2-бандида келтирилган активлар бўйича банк олдидаги мажбурият;

реструктуризация — банк олдидаги мажбуриятларини бажаришда молиявий қийинчиликларга дуч келган ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд бўлган қарз олувчига енгиллик тақдим этилиши;

енгиллик — қарз олувчи томонидан банк олдидаги мажбуриятлар бажарилишини таъминлаш мақсадида банк томонидан шартномага бошқа ҳолатларда кўриб чиқилмайдиган, қулай шартларга асосланган ўзгартиришлар киритилиши;

кредит таваккалчилиги — қарз олувчи томонидан банк олдидаги мажбуриятлари шартнома ёки қонунчилик ҳужжатларида кўрсатилган муддат ва шартларда бажарилмаслиги (лозим даражада бажарилмаслиги) оқибатида юзага келиши мумкин бўлган йўқотиш (зарар) ва (ёки) режалаштирилган даромадни олмаслик таваккалчилиги;

муддати ўтган қарздорлик — қарз олувчи томонидан шартнома ёки қонунчилик ҳужжатларида кўрсатилган муддат ва шартларда бажарилмаган (лозим даражада бажарилмаган), шу жумладан тўловлар камида бир кунга кечиктирилган банк олдидаги мажбуриятлар;

активнинг жами қиймати — активнинг банк балансида акс эттирилган асосий қарзи ва унга ҳисобланган фоизлари, пеня, комиссион ва бошқа фоизсиз тўловлари қолдиғининг мазкур актив бўйича яратилган захира чегирилгунига қадар миқдори;

муаммоли активлар — сифати «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» деб таснифланган, шу жумладан қадрсизланган активлар;

қадрсизланган активлар — 9-сон Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартларига (бундан буён матнда 9-сон МҲХС деб юритилади) мувофиқ қадрсизланган деб таснифланган активлар;

объектив мезонлар — қарз олувчининг тўловга лаёқатлилиги ёмонлашувидан дарак берувчи омилларни, шу жумладан қарз олувчининг банк ёки бошқа кредит ташкилоти олдида муддати ўтган қарздорлигининг мавжудлиги ёки унга тақдим этилган актив реструктуризация қилинганлигини инобатга олувчи мезонлар;

тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари — қарз олувчининг актив бўйича муддати ўтган қарздорлиги мавжудлигидан қатъи назар, банк томонидан тегишли чоралар кўрилмаса, шу жумладан мазкур актив бўйича таъминот (агар мавжуд бўлса) реализация қилинмаган тақдирда, ушбу актив бўйича асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловлар тўлиқ ва ўз вақтида амалга оширилишининг эҳтимоли паст бўлишини назарда тутувчи мезонлар;

ўзаро алоқадор қарз олувчилар — Бир қарз олувчи, ўзаро алоқадор қарз олувчилар гуруҳи, шу жумладан банкка алоқадор шахслар учун таваккалчиликнинг энг кўп миқдори тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 3283, 2020 йил 29 октябрь) талабларига мувофиқ ўзаро алоқадор деб топилган қарз олувчилар;

фоизларни ўстирмаслик — актив бўйича ҳисобланган фоиз даромадини тўлиқ олиш ва (ёки) активнинг асосий суммасини қайтариш эҳтимоли мавжуд бўлмаганда, актив бўйича фоизларни ҳисоблашнинг тўхтатилиши;

қайта молиялаштириш — банк ва (ёки) бошқа кредит ташкилотлари томонидан қарз олувчининг амалдаги активи (активлари) бўйича асосий қарз, фоиз ва бошқа тўловларни янги шартнома асосида тўлиқ ёки қисман сўндириш мақсадида янги актив тақдим этилиши;

гаров қиймати — келажакдаги йўқотишларни ўз ичига олган ҳолда бозор нархлари асосида шаклланган ва бозор нархидан ошиб кетмаган ҳамда баҳолаш ташкилоти томонидан баҳоланган ёки қонунчиликда тақиқланмаган бошқа тартибда аниқланган ҳолда таъминот сифатида расмийлаштирилган гаров шартномасида кўрсатилган мулк нархи.

2. Мазкур Низом талабларига мувофиқ қуйидаги активлар сифати бўйича таснифланади:

банклараро депозитлар ва кредитлар, вакиллик ҳисобварақларидаги пул маблағлари;

банклараро ҳисоб-китобларда фойдаланиладиган маблағлар ва банкларга жойлаштирилган бошқа маблағлар, шу жумладан РЕПО битимлари бўйича сотиб олинган қимматли қоғозлар билан таъминланган талаблар;

банкнинг кредит бўйича талаблари, шу жумладан қарз, кредит, микроқарз, микрокредит, овердрафт (мижозларнинг депозит ҳисобварақларидаги дебет қолдиғи), лизинг, факторинг;

қарз қимматли қоғозларига қилинган инвестициялар, шунингдек РЕПО битимлари бўйича сотилган қимматли қоғозлар;

бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан сотилган активлар бўйича талаблар;

тўлаб берилган бўнаклар ва дебиторлик қарздорликлари;

балансдан ташқари ҳисобварақлардаги мажбуриятларнинг, шу жумладан банк кафолати ва аккредитивнинг банк томонидан бажарилиши натижасида вужудга келган активлар;

кредит таваккалчилиги мавжуд бўлган балансдан ташқари ҳисобварақлар, шу жумладан фойдаланилмаган кредит линиялари, кафолатлар, чақириб олинмайдиган мажбуриятлар, савдога оид молиялаштиришлар (аккредитив ва бошқалар);

мазкур бандда белгиланган активлар бўйича олиниши лозим бўлган ҳисобланган ва (ёки) ундирилмаган фоизли ва фоизсиз даромадлар, жарима ва пенялар;

кредит таваккалчилиги мавжуд бўлган бошқа активлар ва балансдан ташқари ҳисобварақлар, бундан мазкур Низомнинг 3-бандида белгиланган активлар мустасно.

3. Қуйидаги активларга нисбатан мазкур Низом талаблари қўлланилмайди:

Марказий банкка ва Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлигига нисбатан тўғридан-тўғри талабларга, шу жумладан сотиб олинган давлат қимматли қоғозларига, башарти банк мазкур активларнинг таснифини 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ ушбу Низом мақсадларида қўллаш бўйича қарор қабул қилмаган бўлса;

банкнинг савдо портфелига киритилган активларга, шу жумладан фойда ёки зарар орқали ҳаққоний қийматда баҳоланадиган активларга;

ҳосилавий инструментларга;

банкнинг номоддий активларига;

банкнинг молиявий ва (ёки) молиявий бўлмаган ташкилотлар устав фондидаги (устав капиталидаги) улушлар ва (ёки) акцияларга қилинган инвестицияларига.

4. Банк активлари сифатига кўра «стандарт», «субстандарт», «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» тоифаларга таснифланади.

Банк активларини сифатига кўра таснифлашда объектив мезонлар ва тўлов эҳтимоли пастлиги мезонларидан бир хил устуворликда фойдаланилади, бундан бошқа банклар, нобанк кредит ташкилотлари, суғурта ташкилотлари ва лизинг ташкилотларига тақдим этилган активларни таснифлаш мустасно. Бунда ушбу мезонларга мувофиқ актив сифати турли хил тоифаларга мансуб бўлса, актив сифатини таснифлашда энг паст (ёмон) тоифа қўлланилади.

Банк активларни сифатига кўра таснифлашда ўзининг ахборот тизимлари, кредит бюроси томонидан тақдим этиладиган кредит ҳисоботи ва бошқа расмий манбалардан олинган маълумотлардан фойдаланади.

5. Тўлов эҳтимоли пастлигини аниқлашда камида ушбу Низомда келтирилган мезонлардан фойдаланилади. Банк активнинг тўлов эҳтимоли пастлигини аниқлаш мақсадларида қуйидаги мезонларга қўшимча равишда ушбу Низомнинг 1-иловасида келтирилган мезонларни ҳам инобатга олиши мумкин:

қарз олувчининг кредит тарихи;

қарз олувчининг фаолиятида ва (ёки) у фаолият юритувчи соҳада юз берган сезиларли ўзгаришлар;

қарз олувчи фаолиятининг молиявий таҳлили;

қарз олувчининг фаолиятига таъсир ўтказиши мумкин бўлган макроиқтисодий кўрсаткичлар ҳамда ушбу кўрсаткичлар бўйича кутилмалар ва (ёки) сценарийлар.

2030 йил 1 январдан бошлаб қолдиқ суммаси банк биринчи даражали капиталининг 5 фоизи ва ундан юқори бўлган актив тақдим этилган юридик шахс бўлган қарз олувчиларнинг тўлов эҳтимоли пастлигини аниқлашда ушбу Низомнинг 1-иловасида келтирилган мезонлар инобатга олиниши лозим, бундан ташкил этилганига 15 ойдан ошмаган юридик шахс бўлган қарз олувчилар мустасно.

6. Активлар бўйича асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловлар бўйича қарз олувчининг муддати ўтган қарздорликлари миқдори кичик миқдорга тенг ёки ундан кам бўлганда, ушбу актив сифатининг таснифи пасайтирилиши талаб этилмайди.

Кичик миқдор деганда жисмоний шахсга, шу жумладан ўзини ўзи банд қилган шахсга ажратилган актив бўйича 100 000 сўмдан, юридик шахс ва якка тартибдаги тадбиркорга ажратилган актив бўйича 1 000 000 сўмдан кўп бўлмаган ҳамда активнинг жами қийматининг 1 фоизидан ошмаган миқдор тушунилади.

7. Банк томонидан қарз олувчига берилган бир нечта активлар мавжуд бўлса, банк ўзи тақдим этган активни мазкур банк томонидан ушбу қарз олувчига берилган барча активлар ичида объектив ва тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари асосида энг паст (ёмонроқ) тоифада таснифланган актив сифатидек таснифлаши лозим.

Банк томонидан ўзаро алоқадор қарз олувчиларга берилган активлар мавжуд бўлса, ушбу қарз олувчилардан бирига тақдим этилган актив сифатининг ёмонлашуви унга алоқадор бўлган бошқа қарз олувчиларга тақдим этилган активлар сифатининг таснифини мазкур Низомда белгиланган мезонлар асосида қайта кўриб чиқиш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкин.

8. Актив сифатини таснифлаш активнинг жами қиймати бўйича ҳамда кредит таваккалчилиги мавжуд бўлган балансдан ташқари ҳисобварақнинг чақириб олинмайдиган қисмининг номинал қиймати бўйича амалга оширилади.

9. Актив бўйича тақдим этилган таъминот ҳамда активнинг таъминланганлик даражаси ушбу актив сифатини таснифлашда ягона мезон сифатида инобатга олинмайди. Бунда гаров қиймати ёки гаров ликвидлилигининг пасайиши ёхуд кафолат (кафиллик) тақдим этувчи шахс молиявий ҳолатининг ёмонлашуви қарз олувчининг активни тўлиқ ва ўз вақтида қайтариш қобилиятига салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлса, мазкур Низом талабларига мувофиқ тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари асосида актив сифатига нисбатан пастроқ (ёмонроқ) тоифа белгиланади.

10. Актив сифатини таснифлаш ва уни банк балансида ёки балансдан ташқари ҳисобварақларида акс эттириш банк ҳамда қарз олувчи ўртасида тузилган шартнома шартларини ўзгартирмайди, шу жумладан шартнома шартларига мувофиқ банк томонидан асосий қарз ва унга ҳисобланган фоизларни, шунингдек шартнома шартларини бажармаганлиги учун жарима ва пеняларни тўлиқ миқдорда қарз олувчидан ундириш ҳуқуқини бекор қилмайди.

11. Банк ҳисоботлари унинг активлари сифатининг ҳақиқий ҳолатини акс эттириши лозим.

Ҳисоботларнинг ҳаққоний бўлмаслиги банк омонатчилари, кредиторлари ва акциядорлари, шунингдек Марказий банк ва бошқа манфаатдор томонларни чалғитишга ва янглиштиришга уриниш деб баҳоланади ҳамда хавфсиз бўлмаган, носоғлом банк амалиёти деб ҳисобланади.

12. Қуйида келтирилган омиллардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлиши Марказий банк томонидан банкнинг муайян активлари сифатини салбий деб таснифлаш учун асос бўлади:

банкнинг кредит таваккалчилигини бошқариш тизими Марказий банк талабларига номувофиқ бўлса, шу жумладан унинг ишончлилиги ва самарадорлигига шубҳа бўлса;

банк активларининг, шу жумладан кредит (молиялаштириш) портфели умумий ҳолатининг ёмонлашуви;

банкда активларни беришга доир етарли таҳлил мавжуд эмаслиги;

банкнинг маълум бир тармоқ ва соҳага берилган активлар концентрациялашуви натижасида зарар кўрганлиги;

йирик активларнинг тўпланиши;

номақбул иқтисодий йўналиш ва шароитлар, хусусан, қарз олувчиларнинг бир ёки бир неча саноат тармоқлари ёки ҳудудда катта миқдорда тўпланиши;

банк томонидан тақдим этилган ҳисоботни таҳлил қилиш ёки Марказий банк томонидан ўтказилган инспекция текширишлари натижасида қарз олувчининг ёхуд банкнинг молиявий аҳволига тааллуқли бошқа аниқланган ҳолатлар.

Бунда Марказий банк мазкур Низом талабларига мувофиқ банкдан айрим активлар сифатининг таснифини ва улар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захираларни қайта кўриб чиқишни ва (ёки) қўшимча захиралар шакллантиришни талаб қилиши мумкин.

13. Банк кузатув кенгаши ва бошқаруви банк активларининг сифати тўғри таснифланишини ва улар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захираларнинг етарлилигини таъминлаши лозим.

14. Банк балансида ва балансдан ташқари ҳисобварақларида юритилаётган муаммоли активларнинг улуши банк жами активларининг 10 фоизидан ортиқ бўлса, Марказий банк томонидан банк бошқарувининг малакаси Марказий банк талабларига мувофиқ эмас деб топилишига ҳамда банкнинг кузатув кенгаши томонидан банк фаолияти устидан ўрнатилган назорат етарли эмас деб ҳисобланишига асос бўлади.

15. Банк активлар сифатини таснифлаш ва эҳтимолий йўқотишлар учун захиралар шакллантириш бўйича ички ҳужжатларни мазкур Низом талабларига мувофиқ ишлаб чиқиши, тасдиқлаши ҳамда жорий этиши лозим. Бунда:

объектив мезонлар ҳамда тўлов эҳтимоли пастлиги мезонларининг амалиётда қўлланиши, шу жумладан активлар сифати ўз вақтида ва тўғри таснифланиши ҳамда улар бўйича етарли захиралар шакллантирилишини таъминлаш учун қўлланилувчи автоматлаштирилган ва инсон аралашувига асосланган жараёнлар ҳужжатлаштирилиши;

актив сифатининг ёмонлашуви натижасида мазкур Низом талабларига мувофиқ уни ёмонроқ тоифага таснифлаш ҳамда захираларни шакллантиришда кечикишларга йўл қўйилмаслиги;

активлар сифатини таснифлашда қўлланилувчи мезонлар банк бошқаруви ва ходимлари учун тушунарли бўлиши ҳамда камида мазкур Низомда белгиланган мезонлар инобатга олиниши;

банкнинг ички рейтинглари, 9-сон МҲХС ва мазкур Низом талабларига мувофиқ активлар сифатининг таснифи ўртасида имкон қадар изчиллик ва ўзаро мувофиқлик таъминланиши;

қарз олувчилар тўғрисидаги маълумотлар уларга берилган актив миқдори ва риск-профилига, шу жумладан актив сифатининг таснифига мутаносиб даврийликда ва актив сифатига таъсир қилиши мумкин бўлган воқеалар юз берганда янгиланиши;

банкнинг ахборот тизимлари мазкур Низом талаблари кечикишларсиз ва тўғри бажарилишини таъминлаши лозим.

2-боб. Активлар сифатини таснифлаш тизими

1-§. Активлар сифатини таснифлаш тизимига доир умумий талаблар

16. Активлар сифатини таснифлаш қуйидаги жадвалга мувофиқ объектив мезонлар ва тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари асосида амалга оширилади, бундан мазкур Низомда белгиланган алоҳида ҳолатлар мустасно:

Тасниф гуруҳи Объектив мезонлар Тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари Стандарт Асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича 30 кундан ошмаган муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлса Мазкур Низомнинг 17-бандида келтирилган ҳолатлар мавжуд бўлса Субстандарт Асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича 31 кун ва ундан ортиқ, бироқ 90 кундан ошмаган муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлса Мазкур Низомнинг 18-бандида келтирилган ҳолатлар мавжуд бўлса Қониқарсиз Асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича 91 кун ва ундан ортиқ, бироқ 180 кундан ошмаган муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлса Мазкур Низомнинг 20-бандида келтирилган ҳолатлар мавжуд бўлса Шубҳали Асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича 181 кун ва ундан ортиқ, бироқ 365 кундан ошмаган муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлса Мазкур Низомнинг 22-бандида келтирилган ҳолатлар мавжуд бўлса Умидсиз Асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича 366 кун ва ундан ортиқ кунга муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлса Мазкур Низомнинг 24-бандида келтирилган ҳолатлар мавжуд бўлса

2-§. Сифати «стандарт» деб таснифланган активлар

17. Асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловлар ўз муддатида ва тўлиқ тўланишига шубҳа туғдирмайдиган активлар сифати «стандарт» деб таснифланади. Бунда:

қарз олувчи юридик шахс ёки якка тартибдаги тадбиркорнинг молиявий ҳолати барқарор ҳамда молиявий кўрсаткичлари банк ички ҳужжатларига мувофиқ қониқарли бўлиши, қарзнинг (мажбуриятларнинг) қарз олувчи активлари, капитали ва даромадига нисбати банк ички ҳужжатларига мувофиқ паст бўлиши, қарзни (мажбуриятни) ўз муддатида ва тўлиқ, шу жумладан у ифодаланган валютада қайтариш учун етарли бўлган пул оқимларига эга бўлиши;

қарз олувчи жисмоний шахснинг, шу жумладан ўзини ўзи банд қилган шахс ҳамда биргаликда қарз олувчининг қарз юки (қарзнинг даромадга нисбати) кўрсаткичи банк ички ҳужжатларида белгиланган мезонларга мувофиқ бўлиши ҳамда даромадлари барча мавжуд мажбуриятларни ўз муддатида ва тўлиқ қайтариш учун барқарор ва етарли бўлиши;

қарз олувчининг кредит тарихи банк ички ҳужжатларига мувофиқ ижобий бўлиши;

актив таъминланган бўлса, таъминот, шу жумладан гаров ва кафолатга (кафилликка) доир тақдим этилаётган барча ҳужжатлар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда расмийлаштирилиши, таъминот сифати ва қиймати қарзни қоплаш учун етарли бўлиши, таъминот тақдим этувчи шахснинг, шу жумладан кафилнинг молиявий ҳолати барқарор бўлиши, қарз олувчи ўз мажбуриятларини бажармаган ҳолатда банкнинг гаровни сўзсиз назорат қилиш ва тасарруф эта олиш ҳуқуқи ва (ёки) банкда кафилдан кафолат (кафиллик) бўйича тўловни амалга оширишни талаб қилиш ҳуқуқи бўлиши;

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ активнинг кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган (2-босқич) ёки қадрсизланган (3-босқич) бўлмаслиги лозим.

3-§. Сифати «субстандарт» деб таснифланган активлар

18. Қарз олувчининг молиявий ҳолати барқарор ҳисобланса, бироқ унинг фаолиятида юзага келган айрим заифликлар, салбий ҳолатлар ёки тенденциялар ўз вақтида бартараф этилмаслиги келгусида мазкур қарз олувчининг активни ўз муддатида ва тўлиқ тўлаш қобилиятига салбий таъсир этса, мазкур қарз олувчига тақдим этилган актив сифати «субстандарт» деб таснифланади.

Қуйида келтирилган омиллардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, активларнинг сифати «субстандарт» деб таснифланади:

қарз олувчининг молиявий ҳолати ёки таъминотни назорат қилиш борасида шубҳалар бўлса;

кредит (молиялаштириш) ҳужжатлари лозим даражада расмийлаштирилмаса ва бунинг оқибатида банкнинг кредитор сифатидаги ҳуқуқларини амалга ошириш имконияти чекланиши мумкин бўлса;

қарз олувчининг пул оқимлари секинлашуви ва (ёки) қарз олувчи фаолият юритувчи тармоқ ёки бозор шароитларида кузатилаётган салбий тенденциялар унинг молиявий ҳолатига салбий таъсир этиши мумкин бўлса, бунда қарз олувчининг жорий молиявий ҳолати ва кутилаётган пул оқимлари активни ўз муддатида ва тўлиқ қайтариш учун етарли деб баҳоланса;

актив таъминланган бўлса, гаров ликвидлилиги ва (ёки) қийматининг пасайишига ёки кафилнинг молиявий ҳолати ёмонлашувига оид салбий тенденциялар пайдо бўлиши ёки банкнинг гаровни мониторинг қилиш имконияти чекланган бўлиши натижасида активнинг тўлиқ ва ўз вақтида қайтарилиши борасида шубҳалар бўлса;

қарз олувчининг « Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings », « Moodyʼs Investors Service » ва (ёки) Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компаниялари томонидан берилган рейтинг баҳолари (агар мавжуд бўлса) унга актив тақдим этилган санадаги рейтинг баҳоларидан мос равишда икки ёки ундан ортиқ даражага пасайтирилган бўлса;

қарз олувчи актив бўйича шартнома шартларида назарда тутилган шартларни (ковенантларни) бузган бўлса, бироқ мазкур ҳолат ушбу қарз олувчининг актив бўйича тўловларни тўлиқ ва ўз вақтида амалга ошириш қобилиятига салбий таъсир этмаса;

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив бўйича кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган (2-босқич) бўлса.

19. «Субстандарт» деб таснифланган активнинг асосий қарзи ва (ёки) фоизлари ёхуд бошқа тўловлари бўйича муддати ўтган қарздорликлар тўлиқ тўлангандан сўнг 3 ойдан кам бўлмаган муддат ўтиши ва мазкур муддат давомида қайтариш жадвалига асосан:

1 ойда камида бир маротаба тўланадиган активлар бўйича камида кетма-кет 3 та тўлов;

1 ойдан узоқроқ даврийликда тўланадиган активлар бўйича камида 1 та тўлов ўз вақтида ва тўлиқ тўланганда ҳамда мазкур Низомга мувофиқ сифати «стандарт» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса, ушбу активнинг сифати «стандарт» деб қайта таснифланиши мумкин (бундан реструктуризация қилинган актив мустасно).

4-§. Сифати «қониқарсиз» деб таснифланган активлар

20. Қуйида келтирилган омиллардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, активларнинг сифати «қониқарсиз» деб таснифланади:

асосий тўлов манбалари қарзни тўлаш учун етарли бўлмаса, бунда қарзни тўлаш учун актив бўйича таъминотга қўйилган мулкни ва (ёки) қарз олувчининг бошқа асосий воситаларини сотиш ёхуд қўшимча тўлов манбаларини топиш талаб этиладиган бўлса;

қарз олувчининг жорий молиявий ҳолати ёки унинг пул маблағларининг мўлжалланаётган оқими мажбуриятларни қоплаш учун етарли бўлмаса;

қарз олувчи жисмоний шахснинг, шу жумладан ўзини ўзи банд қилган шахснинг қарз юки (қарзнинг даромадга нисбати) кўрсаткичи банк ички ҳужжатларига мувофиқ бўлмаса;

қарз олувчининг капитали банк ички ҳужжатларида белгиланган талабдан паст даражада бўлса;

қарз олувчининг молиявий ҳолатини тўлиқ баҳолаш учун етарли, ишончли ва охирги маълумот мунтазам тарзда мавжуд бўлмаса ва бунинг оқибатида банк актив бўйича кредит таваккалчилигини лозим даражада баҳолай олмаса;

актив таъминланган бўлса, таъминот, шу жумладан гаров ва кафолатга (кафилликка) доир тақдим этилаётган барча ҳужжатлар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда расмийлаштирилмаса, таъминот сифати ва қиймати қарзни қоплаш учун етарли бўлмаса, гаров қиймати ёки ликвидлилигининг пасайиши ёки кафолат (кафиллик) тақдим этувчи шахснинг молиявий ҳолатининг ёмонлашуви қарз олувчининг активни тўлиқ ва ўз вақтида қайтариш қобилиятига сезиларли даражада салбий таъсир кўрсатса;

қарз олувчи юридик шахс давлат солиқ хизмати органларига ходимлар сони бўйича нол кўрсаткичли ҳисобот топширган бўлса, бундан ташкил этилганига 15 ойдан ошмаган юридик шахслар мустасно;

қарз олувчига тақдим этилган активлардан бири бошқа кредиторга сезиларли иқтисодий йўқотишлар билан сотилган ёки ҳисобдан чиқарилган бўлса.

21. Активнинг сифати «қониқарсиз» деб таснифлангандан сўнг (бундан реструктуризация қилинган актив мустасно) қуйидаги барча шартлар бажарилган тақдирда, ушбу актив сифати мазкур Низомга мувофиқ «субстандарт» деб қайта таснифланиши мумкин:

активнинг асосий қарзи ва (ёки) фоизлари ёхуд бошқа тўловлари бўйича муддати ўтган қарздорликлар тўлиқ тўлангандан сўнг 3 ойдан кам бўлмаган муддат ўтиши ва мазкур муддат давомида активни қайтариш жадвалига асосан 1 ойда камида бир маротаба тўланадиган активлар бўйича камида кетма-кет 3 та тўлов ёки 1 ойдан узоқроқ даврийликда тўланадиган активлар бўйича камида 1 та тўлов ўз вақтида ва тўлиқ тўланса;

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив қадрсизланган (3-босқич) деб таснифланмаса;

қарз олувчининг молиявий аҳволи актив бўйича асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловларни тўлиқ ва ўз вақтида амалга ошириш учун барқарор даражада яхшиланган бўлса;

актив сифати «қониқарсиз» деб таснифланишига сабаб бўлган омиллар бартараф этилган бўлса;

актив сифати «стандарт» ёки «субстандарт» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса.

5-§. Сифати «шубҳали» деб таснифланган активлар

22. Сифати «қониқарсиз» деб таснифланган активларга хос барча хусусиятларга эга бўлиб, мавжуд шароитда тўлиқ қайтарилишининг эҳтимоли сезиларли даражада пасайган активларнинг сифати «шубҳали» деб таснифланади. Бунда йўқотишлар кўриш эҳтимоли юқори бўлган, лекин айрим ижобий омиллар мавжуд бўлган активлар сифати шароит ойдинлашгунча «умидсиз» деб таснифланмайди.

Қуйида келтирилган омиллардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, активларнинг сифати «шубҳали» деб таснифланади:

қарз олувчининг молиявий ҳолати сезиларли даражада ёмонлашиб, мавжуд пул оқимлари актив бўйича мажбуриятларни тўлиқ бажариш учун етарли бўлмаса;

қарз олувчининг тўловга қобилиятсизликка учраш эҳтимоли юқори бўлса ёки тўловга қобилиятсизлиги ҳақида ариза берилган бўлса ёхуд қарз олувчига нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш юритилаётган бўлса;

қарздорлик бўйича суднинг ҳал қилув қарори қабул қилинса ва (ёки) ижрога қаратилган бўлса;

актив таъминланган бўлса, гаров қиймати ёки ликвидлилигининг пасайиши ёхуд кафилнинг молиявий ҳолати ёмонлашуви активнинг тўлиқ ва ўз вақтида қайтарилиши эҳтимолини сезиларли даражада пасайтирган бўлса;

активни қайтариш учун гаровни мусодара қилиш (сотиш) зарурияти вужудга келса;

қарз олувчининг рейтинг баҳолари (агар мавжуд бўлса) « CCC+ »дан « C »гача (« Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings ») ва (ёки) « Caa1 »дан « Ca »гача (« Moodyʼs Investors Service ») ва (ёки) Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компанияларининг ушбу рейтинг даражасида бўлса.

23. Активнинг сифати «шубҳали» деб таснифлангандан сўнг (бундан реструктуризация қилинган актив мустасно) ушбу актив сифати мазкур Низомга мувофиқ:

«қониқарсиз» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса, мазкур актив сифати «қониқарсиз»;

мазкур Низомнинг 21-банди талабларига мос бўлса, мазкур актив сифати «субстандарт» деб қайта таснифланиши мумкин.

6-§. Сифати «умидсиз» деб таснифланган активлар

24. Қуйида келтирилган омиллардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, активларнинг сифати «умидсиз» деб таснифланади:

қарз олувчи томонидан қарзни тўлиқ ёки қисман қайтарилиши бўйича банкнинг асосли кутилмалари мавжуд бўлмаса ёки актив қайтмаслигидан далолат берувчи омиллар мавжуд бўлса;

қарз олувчининг фаолияти тугатилган (тугатилаётган) бўлса ва (ёки) қарз олувчи суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган бўлса;

қарз олувчига онлайн кредит фрод ҳолати натижасида расмийлаштирилиши оқибатида мазкур қарз олувчи жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими келиб тушса. Бунда суриштирув, дастлабки тергов натижалари ёки суднинг қарорига асосан фрод ҳолати юз бермаганлиги аниқланганда онлайн кредит сифатининг таснифи мазкур Низом талабларига мувофиқ яхшироқ тоифага ўзгартирилиши мумкин;

қарз олувчининг рейтинг баҳоси (агар мавжуд бўлса) « D » (« Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings ») ва (ёки) «С» (« Moodyʼs Investors Service ») ва (ёки) Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компанияларининг ушбу рейтинг даражасида бўлса.

25. Активнинг сифати «умидсиз» деб таснифлангандан сўнг (бундан реструктуризация қилинган актив мустасно) ушбу актив сифати мазкур Низомга мувофиқ:

сифати «шубҳали» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса — актив сифати «шубҳали»;

сифати «қониқарсиз» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса — актив сифати «қониқарсиз»;

мазкур Низомнинг 21-банди талабларига мос бўлса, мазкур актив сифати «субстандарт» деб қайта таснифланиши мумкин.

26. 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ қадрсизланган (3-босқич) активларнинг сифати мазкур Низом талабларига мувофиқ «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» тоифаларидан бирида таснифланади.

3-боб. Банклар, нобанк кредит ташкилотлари, суғурта ташкилотлари ва лизинг ташкилотларига тақдим этилган активларни таснифлаш

27. Банк томонидан бошқа банклар, нобанк кредит ташкилотлари, суғурта ташкилотлари ва лизинг ташкилотларига тақдим этилган активлар, шу жумладан вакиллик ҳисобварақлари, банклараро депозитлар, кредитлар ва бошқа талабларнинг сифати мазкур Низомнинг 28-бандида белгиланган:

объектив мезонлар асосида таснифланиши лозим;

тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари асосида (объектив мезонларга қўшимча равишда) таснифланиши мумкин.

28. Бошқа банклар, нобанк кредит ташкилотлари, суғурта ташкилотлари ва лизинг ташкилотларига тақдим этилган активлар сифатининг таснифини баҳолашда инобатга олинувчи мезонлар қуйидаги жадвалда белгиланган:

Тасниф гуруҳи Объектив мезонлар Тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари Стандарт асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлмаса; 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган (2-босқич) ёки қадрсизланган (3-босқич) актив бўлмаса. ўтган молиявий йил учун рентабеллик кўрсаткичи ижобий бўлса; ваколатли назорат органи томонидан белгиланган пруденциал талабларга мувофиқ бўлса; молиявий ҳисобот (мутлақ ва нисбий) кўрсаткичлари динамикаси ҳеч қандай огоҳлантирувчи белгиларни кўрсатмаса; аудиторлик хулосасида изоҳлар мавжуд бўлмаса ёки салбий фикр билдирилмаган бўлса. Субстандарт асосий қарз ва (ёки) фоизларни қайтариш 3 кундан ошмаган муддатга кечиктирилса; контрагентнинг « Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings », « Moodyʼs Investors Service » ёки Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компаниялари томонидан берилган рейтинг баҳолари (агар мавжуд бўлса) унга актив тақдим этилган санадаги рейтинг баҳоларидан мос равишда икки ёки ундан ортиқ даражага пасайтирилган бўлса; 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив бўйича кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган (2-босқич) бўлса. ўтган молиявий йил учун рентабеллик кўрсаткичи ижобий бўлса; ваколатли назорат органи томонидан белгиланган пруденциал талабларга мувофиқ бўлса; молиявий ҳисобот (мутлақ ва нисбий) кўрсаткичлари динамикаси ҳеч қандай огоҳлантирувчи белгиларни кўрсатмаса; аудиторлик хулосасида изоҳлар мавжуд бўлмаса ёки салбий фикр билдирилмаган бўлса. Қониқарсиз асосий қарз ва (ёки) фоизларни қайтариш 4 кун ва ундан ортиқ, лекин 10 кундан ошмаган муддатга кечиктирилса; 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ қадрсизланган (3-босқич) деб таснифланган актив бўлса. ваколатли назорат органи томонидан белгиланган капитал монандлиги ва ликвидлилик коэффициентларига доир талабларга мувофиқ бўлса, бироқ бошқа пруденциал талаб(лар)га мувофиқ бўлмаса; молиявий ҳисобот (мутлақ ва нисбий) кўрсаткичлари динамикаси баъзи огоҳлантирувчи белгиларни кўрсатса; аудиторлик хулосасида изоҳлар мавжуд бўлса ёки салбий фикр билдирилган бўлса. Шубҳали асосий қарз ва (ёки) фоизларни қайтариш 11 кун ва ундан ортиқ, лекин 30 кундан ошмаган муддатга кечиктирилса; 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ қадрсизланган (3-босқич) деб таснифланган актив бўлса; контрагентнинг рейтинг баҳолари (агар мавжуд бўлса) « CCC+ »дан « C »гача (« Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings ») ва (ёки) « Caa1 »дан « Ca » gacha (« Moodyʼs Investors Service ») ва (ёки) Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компанияларининг ушбу рейтинг даражасида бўлса. ўтган молиявий йил учун рентабеллик кўрсаткичи салбий бўлса; ваколатли назорат органи томонидан белгиланган капитал монандлиги коэффициентларига доир талабларга мувофиқ бўлса, бироқ ликвидлилик коэффициентлари ва бошқа пруденциал талаб(лар)га мувофиқ бўлмаса; молиявий ҳисобот (мутлақ ва нисбий) кўрсаткичлари динамикаси қарз олувчининг молиявий ҳолати яққол ёмонлашганини кўрсатса; аудиторлик хулосасида изоҳлар мавжуд бўлса ёки салбий фикр билдирилган бўлса. Умидсиз асосий қарз ва (ёки) фоизларни қайтариш 31 кун ва ундан ортиқ муддатга кечиктирилса ва (ёки) банк, нобанк кредит ташкилоти, суғурта ташкилоти ва лизинг ташкилотининг лицензияси бекор қилинган ёки бошқа тартибда тугатиш бўйича ишлар бошланган бўлса; 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ қадрсизланган (3-босқич) деб таснифланган актив бўлса; контрагентнинг рейтинг баҳоси (агар мавжуд бўлса) «Д» (« Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings ») ва (ёки) «С» (« Moodyʼs Investors Service ») ва (ёки) Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компанияларининг ушбу рейтинг даражасида бўлса. ўтган молиявий йил учун рентабеллик кўрсаткичи салбий бўлса; ваколатли назорат органи томонидан белгиланган капитал монандлиги ва ликвидлилик коэффициентларига доир талабларга мувофиқ бўлмаса; молиявий ҳисобот (мутлақ ва нисбий) кўрсаткичлари динамикаси қарздорнинг молиявий ҳолати яққол ёмонлашганини кўрсатса; аудиторлик ташкилоти аудиторлик хулосасини беришдан бош тортса.

29. Банк активлари жойлаштирилган банклар, нобанк кредит ташкилотлари, суғурта ташкилотлари ва лизинг ташкилотлари « Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings », « Moodyʼs Investors Service » ҳамда Марказий банк томонидан белгиланадиган бошқа рейтинг компанияларининг бир нечтаси томонидан берилган:

иккита рейтинг баҳосига эга бўлганда мазкур рейтинг баҳоларининг пастроғи;

учта ёки ундан ортиқ рейтинг баҳосига эга бўлганда — иккита энг юқори рейтинг баҳосидан пастроғи ушбу Низом ҳисоб-китобларида ҳисобга олинади.

4-боб. Инвестицияларни таснифлаш

30. Қарз муносабатларини тасдиқловчи қимматли қоғозлар сифатининг таснифи ушбу қимматли қоғозлар:

банк, нобанк кредит ташкилоти, суғурта ташкилоти ва лизинг ташкилоти бўлмаган юридик шахслар томонидан чиқарилган бўлса — мазкур Низомнинг 2-бобига ;

банк, нобанк кредит ташкилоти, суғурта ташкилоти ва лизинг ташкилоти томонидан чиқарилган бўлса — мазкур Низомнинг 3-бобига мувофиқ белгиланади.

31. « Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings », « Moodyʼs Investors Service » ёки Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компаниялари томонидан берилган рейтинг баҳосига эга бўлган қарз муносабатларини тасдиқловчи қимматли қоғозларнинг рейтинг баҳоси икки ёки ундан ортиқ даражага пасайтирилган бўлса, мазкур қимматли қоғозлар сифатининг таснифи камида «субстандарт» деб таснифланиши лозим.

32. Банк ўзида мавжуд қарз муносабатларини тасдиқловчи қимматли қоғозлар эмитентининг молиявий ҳолатини ҳар чоракда камида бир маротаба, шунингдек эмитентнинг молиявий ҳолатига таъсир қилувчи муҳим ҳодисалар юзага келганда қайта баҳолаши лозим.

5-боб. Кредит таваккалчилиги мавжуд бўлган балансдан ташқари ҳисобварақларни таснифлаш

33. Кредит таваккалчилиги мавжуд балансдан ташқари ҳисобварақлар банк томонидан чақириб олинадиган мажбуриятлар ҳисобланса, мазкур ҳисобварақлар сифатининг тоифаси «стандарт» деб таснифланади.

34. Кредит таваккалчилиги мавжуд бўлган, бироқ чақириб олинадиган мажбурият ҳисобланмайдиган балансдан ташқари ҳисобварақлар сифатининг таснифи мазкур Низомга мувофиқ объектив ва тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари асосида белгиланади.

35. Қуйидаги ҳолатлардан бири мавжуд бўлганда банк кафолати ва аккредитивнинг сифати «умидсиз» деб таснифланади:

берилган кафолат ва (ёки) аккредитив бўйича мажбуриятни банк томонидан бажариш ҳолатларининг юзага келиши;

принципиалнинг кредит ёки бошқа қарзлари бўйича тўловларнинг ўз вақтида амалга оширилмаганлиги;

принципиалда тўловга қобилиятсизлик аломатларининг мавжудлиги.

6-боб. Реструктуризация қилинган активлар сифатини таснифлаш

1-§. Активларни реструктуризация қилиш

36. Банк томонидан молиявий қийинчиликларга дуч келган ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд бўлган қарз олувчига берилган актив бўйича мазкур Низомда назарда тутилган енгиллик тақдим этилса, бундай актив реструктуризация қилинган актив ҳисобланади.

37. Молиявий қийинчиликларга дуч келмаган ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд бўлмаган қарз олувчига берилган актив бўйича енгиллик тақдим этилиши (бундан мазкур Низомнинг 43-банди тўққизинчи — ўн иккинчи хатбошиларида белгиланган енгилликлар мустасно), шу жумладан бундай қарз олувчига берилган актив қайта молиялаштирилиши реструктуризация чораси ҳисобланмайди.

38. Актив бўйича шартнома шартларига мазкур Низомнинг 43-банди тўққизинчи — ўн иккинчи хатбошиларида белгиланган ўзгартиришлар киритилса, бундай қарз олувчилар молиявий қийинчиликларга дуч келган ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд бўлган деб ҳисобланади.

39. Актив бўйича реструктуризация чоралари:

актив сифатининг ҳақиқий таснифини яшириш ҳамда ушбу актив бўйича зарарлар тан олинишини кечиктириш мақсадида қўлланилмаслиги;

қарз олувчининг реструктуризациядан сўнг активни тўлиқ ва ўз вақтида қайтариш қобилияти молиявий таҳлил, пул оқимлари прогнози ва тегишли ҳужжатлар асосида тасдиқланган ҳолларда қўлланилиши лозим.

40. Активни (активларни) реструктуризация қилиш тўғрисидаги қарор банкнинг тегишли ваколатли органи томонидан лозим даражадаги таҳлил асосида қабул қилиниши, ушбу қарор банк ички ҳужжатларига мувофиқ расмийлаштирилиши ҳамда ушбу қарорга тасдиқловчи ҳужжатлар ва таҳлилий маълумотлар илова қилиниши лозим.

Қарз олувчига берилган ҳамда жами қолдиқ суммаси банк биринчи даражали капиталининг 10 фоизи ва ундан юқори бўлган активни (активларни) реструктуризация қилиш тўғрисидаги қарор банк кузатув кенгаши томонидан қабул қилинади. Бунда қуйида келтирилган ва тегишли тартибда ҳужжатлаштирилган маълумотлар мавжуд бўлиши керак:

активни реструктуризация қилишнинг асослари (сабаблари), шу жумладан қарз олувчининг молиявий ҳолатига салбий таъсир кўрсатувчи омиллар;

қарз олувчи молиявий ҳолатининг батафсил таҳлили, шу жумладан реструктуризациядан сўнг янги шартнома шартларига мувофиқ қарз олувчининг тўловга лаёқатлилиги, шунингдек иқтисодий ҳолат, тармоқ тенденцияси ва истиқболини инобатга олган ҳолда қарз олувчининг молиявий ҳолати прогнози;

хорижий валютада берилган актив бўлса, валюта курсининг эҳтимолий сезиларли қадрсизланиши ҳолатида реструктуризация қилинган активни сўндириш учун қарз олувчи пул оқимларининг етарлилиги ва барқарорлиги таҳлили;

актив бўйича аввал тақдим этилган енгилликларнинг мавжудлиги;

янги шартнома шартларининг дастлабки шартнома шартларидан асосий фарқлари.

2-§. Қарз олувчининг молиявий қийинчиликларини аниқлаш

41. Қуйида келтирилган ҳолатлардан ҳеч бўлмаганда биттаси мавжуд бўлса, қарз олувчи молиявий қийинчиликларга дуч келган ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд бўлган деб ҳисобланади:

енгиллик тақдим этиш санасида қарз олувчида банк ва (ёки) бошқа кредит ташкилоти томонидан берилган актив (активлар) бўйича 30 кун ва ундан ортиқ муддати ўтган қарздорлик мавжудлиги, бундан муддати ўтган қарздорлик миқдори кичик миқдорга тенг ёки ундан кам бўлган ҳолатлар мустасно;

банк томонидан қарз олувчига берилган актив сифати енгиллик тақдим этиш санасида ушбу Низомга мувофиқ «субстандарт» ёки ундан ёмонроқ тоифада ёхуд 9-сон МҲХС талабларига мувофиқ кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган (2-босқич) ёки қадрсизланган (3-босқич) актив сифатида таснифланиши;

қарз олувчида сўнгги 6 ой ичида умумий ҳисобда 60 кун ва ундан ортиқ муддати ўтган қарздорлик мавжудлиги;

банк томонидан енгиллик тақдим этилмаган тақдирда қарз олувчи кейинги 6 ой ичида ўзининг молиявий мажбуриятларини бажармаслиги ёки лозим даражада бажара олмаслиги эҳтимолининг мавжудлиги;

банкнинг ички кредит рейтинг тизимига мувофиқ (агар мавжуд бўлса) сўнгги 6 ой ичида қарз олувчининг тўловга лаёқатсизликка учраш эҳтимоли ошганлиги;

қарз олувчи томонидан банк билан тузилган шартномада белгиланган шартларга (ковенантларга) риоя этилмаслиги натижасида банкда қарз олувчидан активни муддатидан олдин сўндиришни талаб қилиш ҳуқуқи вужудга келганлиги;

қарз олувчининг молиявий ҳолатига салбий таъсир кўрсатувчи муҳим ҳодисалар юз берган бўлса, шу жумладан қарз олувчининг қимматли қоғозлари хорижий ва (ёки) маҳаллий уюшган (тартибга солинадиган) молия бозорида савдо қилишга рухсат этилган листинг рўйхатидан листинг талабларига номувофиқлик ёки молиявий сабаблар туфайли чиқарилиши ёки чиқарилиш жараёнида бўлиши;

банкнинг ички ҳужжатларига мувофиқ қарз олувчи молиявий қийинчиликларга дуч келганлигини ёки молиявий қийинчиликларга дуч келиши эҳтимоли мавжуд эканлигини ифодаловчи бошқа ҳолатлар.

3-§. Енгиллик ва унинг турлари

42. Ўзгартириш киритилганидан кейинги (янги) шартнома шартлари ҳамда ўзгартириш киритилгунига қадар (аввалги) шартнома шартлари ўртасида фарқ(лар) мавжуд бўлиб, у(лар) актив қарз олувчига қулай шартлар асосида тақдим этилишини назарда тутса, бундай ҳолатлар енгиллик сифатида баҳоланади.

43. Актив бўйича шартнома шартларига киритилган қуйидаги ўзгартиришлар енгиллик сифатида баҳоланади:

актив бўйича тўловлар, жумладан асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловларни тўлаш муддати узайтирилиши;

асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловлар бўйича имтиёзли давр тақдим этилиши ва (ёки) узайтирилиши, шу жумладан актив бўйича асосий қарз ва фоизлар тўлови маълум муддат оралиғида фақат фоиз тўланадиган шаклга ўзгартирилиши;

фоиз ставкасининг пасайтирилиши, бундан шартномада белгиланган ўзгарувчан фоиз ставкаси пасайиши муносабати билан фоиз ставкасининг пасайтирилиши мустасно;

актив валютаси ўзгартирилиши, бундан кредит валютаси хорижийдан миллий валютага ўзгартирилганда кредит бўйича фоиз ставкаси Марказий банкнинг асосий ставкаси + 2 фоиз банддан кам бўлмаган ҳолатлар мустасно;

гаровга қўйилган мол-мулкларнинг қисман ёки тўлиқ гаровдан чиқарилиши ёки таъминот даражасининг пасайтирилиши, бундан мазкур Низомнинг 44-банди учинчи хатбошисида келтирилган ҳолатлар мустасно;

активнинг қарз олувчи акцияларига (улушларига) конвертация қилиниши;

активнинг қайта молиялаштирилиши. Бунда қайта молиялаштирилган актив деб қайта молиялаштириш доирасида қарз олувчига берилган янги актив ҳамда мазкур актив ҳисобидан қисман сўндирилган амалдаги актив ҳисобланади;

тўланиши лозим бўлган фоиз ва (ёки) бошқа тўловларнинг капитализация қилиниши;

асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловларнинг бир қисми ёки барчасидан воз кечилиши, бундан активнинг фойдаланилмаган қисми камайтирилиши мустасно;

гаровга қўйилган мол-мулкни банк балансига қабул қилиш эвазига актив бўйича тўловлардан қисман воз кечилиши;

қарз олувчининг бошқа қарз олувчига ўзгартирилиши, бундан вафот этган қарз олувчининг мажбурияти унинг ҳуқуқий ворисига ўтиши мустасно.

4-§. Реструктуризация сифатида баҳоланмайдиган ҳолатлар

44. Қарз олувчининг молиявий аҳволидан қатъи назар, актив бўйича шартнома шартларига киритилган қуйидаги ўзгартиришлар реструктуризация сифатида баҳоланмайди:

активни қайтариш жадвалида асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловлар тўланадиган ой ичида тўлов санасининг ўзгартирилиши;

таъминот турининг ўша сифатдаги (ликвидлилик, қиймат) ёки юқорироқ сифатдаги таъминот турига ўзгартирилиши, гаровга қўйилган мол-мулкларнинг қисман ёки тўлиқ гаровдан чиқарилиши ёхуд кредитнинг таъминланганлик даражасининг пасайтирилиши, бунда кредитнинг гаровга нисбати кўрсаткичи банкнинг ички ҳужжатларида белгиланган чегарага тенг ва (ёки) ундан юқори бўлиши лозим.

5-§. Реструктуризация қилинган активларни таснифлаш

45. Банк реструктуризация қилинган активларни сифатига кўра таснифлашда мазкур Низомга мувофиқ тўлов эҳтимоли пастлиги мезонлари ҳамда ушбу Низомнинг 54-бандида белгиланган объектив мезонлардан фойдаланади. Бунда мазкур параграфда реструктуризация қилинган активларни сифатига кўра таснифлашга оид алоҳида тартиб белгиланган бўлса, мазкур тартиб қўлланилади.

Актив бўйича реструктуризация чораси қўлланилган пайтда ушбу актив сифати:

яхшироқ тоифада таснифланиши мумкин эмас;

ёмонроқ тоифада таснифланмаслиги мумкин (бундан реструктуризацияга қадар сифати «стандарт» деб таснифланган активлар мустасно), башарти ушбу актив сифати мазкур Низомга мувофиқ ёмонроқ тоифага мос бўлмаса.

46. Сифати «стандарт» деб таснифланган актив бўйича реструктуризация чораси қўлланилса, ушбу активнинг тоифаси камида «субстандарт» деб таснифланиши лозим. Бунда мазкур Низомнинг 58-бандига мувофиқ актив бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш ҳолатлари инобатга олинмайди.

47. Сифати «субстандарт», «қониқарсиз» ва «шубҳали» деб таснифланган актив бўйича реструктуризация чораси қўлланилса, банк реструктуризация қилинган актив сифатини мазкур Низомда белгиланган мезонлар асосида қайта баҳолаши ҳамда унинг сифати ёмонроқ тоифага мос келса, мазкур актив сифатининг тоифасини ёмонроқ тоифага ўзгартириши лозим. Бунда мазкур Низомнинг 58-бандига мувофиқ актив бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш ҳолатлари инобатга олинмайди.

48. Реструктуризация қилинган актив тоифаси қуйидаги ҳолатларда камида «қониқарсиз» деб таснифланиши лозим:

актив бўйича шартнома шартларига мазкур Низомнинг 43-банди тўққизинчи — ўн иккинчи хатбошиларида белгиланган ўзгартиришлар киритилса;

асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловлар бўйича қўшимча ёки янги имтиёзли давр 24 ойдан ошган муддатга тақдим этилган бўлса.

49. Актив бўйича реструктуризация чораси (бундан мазкур Низомнинг 58-бандига мувофиқ актив бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш ҳолатлари мустасно) қўлланилгандан сўнг қуйидаги барча шартлар бажарилганда мазкур активнинг сифати яхшилаб борилиши мумкин:

синов даври давомида реструктуризация қилинган актив бўйича асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловлар янгиланган (ўзгартирилган) қайтариш жадвалига мувофиқ ўз вақтида, тўлиқ ва камида кетма-кет 3 маротаба тўланса;

асосий қарз ва (ёки) фоизлар бўйича муддати ўтган қарздорлик тўлиқ тўланса;

реструктуризация қилинган актив сифати мазкур Низомга мувофиқ яхшироқ актив талабларига мувофиқ бўлса.

Реструктуризация қилинган актив сифати «қониқарсиз» деб таснифлангандан сўнг қуйидаги барча шартлар бажарилган тақдирда, ушбу актив сифати «субстандарт» деб таснифланиши мумкин:

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив қадрсизланган (3-босқич) деб таснифланмаса;

қарз олувчининг молиявий аҳволи актив бўйича асосий қарз, фоизлар ва (ёки) бошқа тўловларни тўлиқ ва ўз вақтида амалга ошириш учун етарли даражада яхшиланган бўлса;

актив сифати «қониқарсиз» деб таснифланишига сабаб бўлган омиллар бартараф этилган бўлса;

сифати «стандарт» ёки «субстандарт» деб таснифланган активларга доир талабларга мос бўлса.

Синов даври янгиланган (ўзгартирилган) қайтариш жадвалига асосан имтиёзли давр тугаганидан сўнг (агар мавжуд бўлса) биринчи тўловни амалга ошириш кунидан бошланади ҳамда реструктуризация чорасини қўллаш пайтида сифати «субстандарт» деб таснифланган активлар бўйича камида 6 ойни ҳамда «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» деб таснифланган активлар бўйича камида 12 ойни ташкил қилади.

Бунда реструктуризация қилинган актив бўйича синов даври ушбу актив бўйича қўшимча реструктуризация чораси қўлланилган санадан бошлаб қайта бошланади.

50. Синов даври мазкур Низомнинг 49-бандида белгиланган талабларга мувофиқ бўлмаса, реструктуризация қилинган актив сифатининг таснифи яхшиланмайди ҳамда мазкур актив реструктуризация қилинган актив тоифасидан чиқарилмайди.

51. Реструктуризация қилинган актив сифатининг тоифаси бир вақтнинг ўзида икки ёки ундан ортиқ тоифага яхшиланиши мумкин эмас.

52. Актив бўйича:

сўнгги 12 ой давомида икки маротаба реструктуризация чоралари қўлланилган бўлса, ушбу актив сифатининг таснифи камида бир тоифага пасайтирилиши;

сўнгги 36 ой давомида камида уч маротаба реструктуризация чоралари қўлланилган бўлса, ушбу активнинг сифати «умидсиз» деб таснифланиши лозим.

Бунда мазкур Низомнинг 58-бандига мувофиқ актив бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш ҳолатлари инобатга олинмайди.

53. Синов даври мобайнида реструктуризация қилинган актив бўйича янгиланган (ўзгартирилган) қайтариш жадвалига мувофиқ 31 кун ёки ундан ортиқ муддати ўтган қарздорлик юзага келган тақдирда, синов даври ушбу қарздорлик юзага келган санадан бошлаб тўхтатилади. Қарз олувчи мазкур қайтариш жадвалига мувофиқ асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловларни ўз вақтида ва тўлиқ амалга оширишни бошлаганидан сўнг янги синов даври (бошидан) бошланади. Бунда ушбу актив бўйича аввалги синов даврида ўтган вақт янги синов даврида ҳисобга олинмайди.

54. Реструктуризация қилинган активлар объектив мезонлар асосида қуйидаги жадвалга мувофиқ таснифланади, бундан ушбу Низомга мувофиқ реструктуризация қилинган актив сифати ёмонроқ тоифада таснифланиши лозим бўлган ҳолатлар мустасно:

Реструктуризация чораси қўлланилган санада актив сифатининг тоифаси Реструктуризация чораси қўлланилгандан сўнг муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлган кунлар сони 31 — 90 кун 91 — 180 кун 181 — 365 кун 366 кун ва ундан ортиқ Субстандарт Субстандарт Қониқарсиз Шубҳали Умидсиз Қониқарсиз Қониқарсиз Шубҳали Умидсиз Умидсиз Шубҳали Шубҳали Умидсиз Умидсиз Умидсиз Умидсиз Умидсиз Умидсиз Умидсиз Умидсиз

55. Мазкур Низомнинг 54-бандида белгиланган объектив мезонлар ушбу Низомнинг 58-бандига мувофиқ тўловлар муддати кечиктирилган ёки узайтирилган активларга нисбатан қўлланилганда муддати ўтган қарздорлик мавжуд бўлган кунлар сонининг ҳисоби кечиктирилган ёки узайтирилган муддат тугаган санадан бошланади.

56. Реструктуризация қилинган актив қуйидаги барча шартларга мувофиқ бўлса, бундай актив реструктуризация қилинган актив деб ҳисобланиши тўхтатилади:

синов даври давомида асосий қарз, фоиз ва (ёки) бошқа тўловлар янгиланган (ўзгартирилган) қайтариш жадвалига мувофиқ ўз вақтида ва тўлиқ тўланса;

қарз олувчининг молиявий ҳолати таҳлилига асосан унинг молиявий қийинчиликлари бартараф этилган ҳамда мазкур таҳлил ҳужжатлаштирилган бўлса;

қарз олувчининг банк ёки бошқа кредит ташкилоти олдида 30 кундан ошган, миқдори кичик миқдордан катта бўлган муддати ўтган қарздорлиги мавжуд бўлмаса.

57. Актив ушбу Низомнинг 39 ва 40-бандлари талабларига риоя қилинмасдан реструктуризация қилинган бўлса, шу жумладан қарз олувчининг янги (ўзгартирилган) шартнома шартларига мувофиқ тўловларни амалга ошира олиш қобилиятини тасдиқловчи далиллар мавжуд бўлмаса ва (ёки) реструктуризация чораси актив сифатини ёмонроқ тоифада таснифламаслик учун амалга оширилган бўлса, Марказий банк банкдан ушбу актив сифатини реструктуризация чорасига қадар тузилган аввалги қайтариш жадвалига асосан қайта таснифлашни талаб қилиши мумкин.

6-§. Муайян ҳолларда тўловлар муддати кечиктирилган ёки узайтирилган активлар сифатини таснифлаш

58. Жисмоний шахс бўлган қарз олувчининг мурожаатига кўра банк томонидан актив шартномаси муддати мобайнида тўловлар муддати биринчи маротаба қуйидаги ҳолатлар натижасида кечиктирилганда ёки узайтирилганда актив таснифи ёмонроқ тоифага ўзгартирилмаслиги, мазкур чора реструктуризация чораси сифатида баҳоланмаслиги ҳамда ушбу Низомга мувофиқ реструктуризация қилинган активларни таснифлашга оид қоидалар қўлланилмаслиги мумкин:

қарз олувчининг 2 ойдан ортиқ давр мобайнида вақтинча меҳнатга лаёқатсиз бўлиб қолиши;

қарз олувчининг меҳнат шартномаси бекор қилиниши ва иш қидираётган шахс сифатида туман (шаҳар) камбағалликни қисқартириш ва бандликка кўмаклашиш бўлимларида рўйхатга олиниши;

қарз олувчининг биргаликда қарз олувчиси ва (ёки) кафили бўлган турмуш ўртоғи вафот этиши;

I ёки II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар қарз олувчининг қарамоғига олиниши ёки унинг қарамоғидаги I ёки II гуруҳ ногиронлиги бўлган шахслар сонининг ортиши;

қарз олувчига нисбатан ногиронликнинг I ёки II гуруҳи белгиланиши;

жисмоний шахс бўлган қарз олувчининг соғлиғига зарар етишига, жиддий моддий талафотларга ҳамда унинг ҳаёт фаолияти шароитлари бузилишига олиб келиши мумкин бўлган ёки олиб келган табиий ҳамда техноген хусусиятли фавқулодда вазиятларнинг юзага келиши;

қарз олувчининг ҳомиладорлик ва туғиш таътилига чиқиши.

Бунда мазкур банднинг иккинчи ва учинчи хатбошиларида назарда тутилган ҳолатлар юзасидан қарз олувчи томонидан актив шартномаси бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш тўғрисида банкка мурожаат қилинганда мазкур мурожаат санасидан олдинги 2 ой давомида қарз олувчининг ўртача ойлик даромадлари сўнгги 12 ой ичидаги ўртача ойлик даромадларига нисбатан камида 30 фоизга камайган бўлиши лозим.

Мазкур банднинг иккинчи — еттинчи хатбошиларида белгиланган ҳолатлар қарз олувчи актив шартномаси бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтириш юзасидан банкка мурожаат қилган санадан олдинги 4 ой ичида рўй берган бўлиши лозим.

Актив таснифи ўзгартирилмаслиги учун актив шартномаси бўйича тўловлар мазкур банднинг:

иккинчи — еттинчи хатбошиларида белгиланган ҳолатларда 6 ойдан;

саккизинчи хатбошисида белгиланган ҳолатда 10 ойдан кўп бўлмаган муддатга кечиктирилган ёки узайтирилган бўлиши лозим.

Банк қарз олувчининг мурожаатига кўра актив шартномаси бўйича тўловлар муддатини кечиктириш ёки узайтиришда қарз олувчи томонидан тақдим этилган тасдиқловчи ҳужжатлардан ёки бошқа маълумотлардан фойдаланиши мумкин. Бунда банк мазкур маълумотларнинг ҳаққонийлигини текшириш чораларини кўриши лозим.

59. Реструктуризация қилинган активлар ҳамда мазкур Низомнинг 58-бандида белгиланган тўловлар муддати биринчи маротаба кечиктирилган ёки узайтирилган активлар ҳисоби алоҳида юритилиши лозим.

60. Қонунчилик ҳужжатлари билан фавқулодда вазиятларнинг олдини олиш ёки уларнинг оқибатларини бартараф этиш, юқумли ва паразитар касалликлар тарқалишининг олдини олишга қаратилган чекловчи тадбирлар (карантин) белгиланиши натижасида қарз олувчи томонидан банк олдидаги мажбуриятни бажариш ёки лозим даражада бажариш имконияти бўлмаганда, активлар сифатини таснифлаш, захира яратиш ва реструктуризация қилинган актив деб ҳисобламаслик Марказий банк томонидан белгиланиши мумкин.

7-боб. «Фоизларни ўстирмаслик» мақомидаги активни ҳисобга олиш

61. 2028 йил 1 январдан бошлаб муаммоли деб таснифланган активларга мазкур Низом мақсадларида «фоизларни ўстирмаслик» мақоми берилади.

Активга «фоизларни ўстирмаслик» мақоми берилганидан сўнг барча ҳисобланган, лекин олинмаган фоизли ва бошқа даромадлар тескари бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилган ҳолда, балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилади. Фоизли ва бошқа даромадлар балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилганидан сўнг кейинги фоизлар (даромадлар) ҳисобланиши фақат мазкур ҳисобварақларда кредит шартномасида белгиланган муддат давомида амалга оширилади, бундан қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда қарздор ва кафилнинг мажбуриятлари бекор бўладиган ҳолатлар мустасно.

62. Активга «фоизларни ўстирмаслик» мақоми берилиши қарз олувчини ҳисобланган фоизлар ва бошқа тўловларни, шу жумладан банкнинг балансдан ташқари ҳисобварақларида ҳисобга олинган фоизлар ва бошқа тўловларни тўлаш мажбуриятидан озод этмайди.

63. Ўзбекистон Республикаси «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Қонунининг 141-моддасига мувофиқ суд томонидан қарз олувчини банкрот деб топиш ва тугатишга доир иш юритиш тартиб-таомилини бошлаш тўғрисида қарор қабул қилинган пайтдан эътиборан қарз олувчининг барча турдаги қарзлари бўйича неустойка (жарима, пеня) ва фоизларни ҳисоблаш тугатилади.

Кредит бўйича қарздорликни ундириш тўғрисида суднинг ҳал қилув қарори чиқарилганда суд қарорида кўрсатилган, кредит бўйича ундириладиган суммага нисбатан Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодексининг 327-моддаси биринчи ва иккинчи қисмларида ҳамда 734-моддаси биринчи қисмида назарда тутилган фоизлар, шунингдек неустойка ҳисобланиши тўхтатилади.

Банк фрод ҳолати натижасида номига онлайн кредит (микроқарз) расмийлаштирилган қарз олувчининг жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими келиб тушган кундан бошлаб мазкур онлайн кредит (микроқарз) ва у билан боғлиқ фоизлар, неустойка, жарималарни ҳисоблашни ҳамда жабрланувчи деб эътироф этилган шахсдан ундиришни тўхтатади. Бунда суриштирув, дастлабки тергов натижалари ёки суднинг қарорига асосан фрод ҳолати юз бермаганлиги аниқланганда банк онлайн кредит (микроқарз) ва у билан боғлиқ фоизлар, неустойка, жарималарни ҳисоблашни ҳамда жабрланувчи деб эътироф этилган шахсдан ундиришни давом эттиради.

64. Судгача санация даврида банклар қарз олувчи билан тузилган келишувга асосан келишувда белгиланган муддатга ва фаолиятини тиклашга қаратилган санация режасини бажариш шарти билан кредитлар бўйича фоизларни ҳисоблаш ва (ёки) тўлашни тўхтатиб туриши, кейинчалик санация режасига мувофиқ реструктуризация қилиши ёхуд кредитни реструктуризация қилишнинг бошқа чораларини кўриши мумкин.

Суд санацияси даврида санация режасига мувофиқ ва кредиторлар йиғилиши (қўмитаси) розилиги билан суд ажрими асосида қарз олувчининг кредитлар бўйича фоизларини ҳисоблаш ва (ёки) тўлаш тўхтатиб турилиши, кейинчалик санация режасида белгиланган тартибда реструктуризация қилиниши ёхуд кредитни реструктуризация қилишнинг бошқа чоралари кўрилиши мумкин.

65. Балансдан ташқари ҳисобварақларда ҳисобланган фоизли ва бошқа даромадлар банкка ҳақиқатда кирим қилинган санада, шу жумладан банк айланма кассасига ва (ёки) мижознинг тегишли банк ҳисобварағига маблағ келиб тушганда, банк даромади сифатида тан олинади.

66. Актив мазкур Низом талабларига мувофиқ «стандарт» ёки «субстандарт» деб қайта таснифланганидан сўнг, унинг «фоизларни ўстирмаслик» мақоми бекор қилинади.

8-боб. Активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захираларни яратиш бўйича талаблар

67. Активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захираларни яратиш мақсадида актив сифатининг тоифасидан келиб чиқиб, активнинг жами қийматига қуйидаги жадвалда белгиланган захира меъёри кўпайтирилган миқдорда банк харажати ҳисобидан захира шакллантирилиши лозим:

Захира турлари Актив сифатининг тоифаси Захира меъёри Стандарт активларга яратиладиган захиралар Стандарт 1 фоиз Махсус захиралар Субстандарт 10 фоиз Қониқарсиз 25 фоиз Шубҳали 50 фоиз Умидсиз 100 фоиз

68. Банк махсус захираларни активларни таснифлаш учун мазкур Низомда назарда тутилган асослар вужудга келган санадан бошлаб шакллантириши ва улар бўйича бухгалтерия ўтказмаларини дастурлашган ҳолда амалга ошириши лозим.

Балансдан ташқари ҳисобварақ бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захираларни яратиш мақсадида балансдан ташқари ҳисобварақ номинал қийматининг (фойдаланилмаган қисми) капитал монандлиги ҳисоб-китобларидаги кредитни қайта ҳисоблаш омили қўлланилгандан сўнг чиққан баланс эквиваленти тегишлилиги бўйича захира меъёрига кўпайтирилади.

69. Актив қайси валютада вужудга келган бўлса махсус захира ҳам ушбу актив валютасида ҳар бир актив учун алоҳида шакллантирилиши лозим.

Стандарт активларга яратиладиган захиралар сифати стандарт деб таснифланган жами активлар қолдиғига нисбатан ҳар ойнинг якунига қадар актив қайси валютада вужудга келган бўлса, ушбу валютада ёки миллий валютада шакллантирилиши лозим.

70. Активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захирани шакллантириш ва ундан фойдаланишга оид бухгалтерия ўтказмалари Тижорат банкларида бухгалтерия ҳисобининг ҳисобварақлар режасига (рўйхат рақами 3336, 2021 йил 26 ноябрь) мувофиқ амалга оширилади.

71. Активлар мақбул таъминот билан таъминланганда улар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплашга мўлжалланган захира миқдори қуйидаги формулага мувофиқ аниқланади:

З = (АЖМ - ТҚ × (1 - Ч)(1 - х)) × м

бунда:

З — шакллантирилиши лозим бўлган захира миқдори;

АЖМ — активнинг жами қиймати суммаси (балансдан ташқари ҳисобварақ номинал қийматининг (фойдаланилмаган қисми) капитал монандлиги ҳисоб-китобларидаги кредитни қайта ҳисоблаш омили қўлланилгандан сўнг чиққан баланс эквиваленти);

ТҚ — мазкур Низомнинг 80-бандида белгиланган мақбул таъминот қиймати;

Ч — чегирма омилининг мазкур Низомнинг 80-бандида белгиланган миқдорлардан кам бўлмаган миқдори;

х — валютадаги тафовутни ҳисобга олиш омили. Мазкур омил актив ифодаланган валюта у бўйича қабул қилинган таъминот валютасидан фарқ қилмаса 0 га, фарқ қилса 0,1 га тенг бўлади;

м — актив таснифи бўйича шакллантирилиши лозим бўлган захира яратиш меъёри.

Бунда активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплашга мўлжалланган захира миқдори 0 ёки ундан кичик (манфий) бўлса:

мазкур актив бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплашга мўлжалланган захира шакллантирилмайди;

мазкур актив капитал монандлиги ҳисоб-китобларида эҳтимолий йўқотишларни қоплашга мўлжалланган захира шакллантирилмаган актив сифатида баҳоланади.

72. Активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захиралар миқдори ойига камида бир маротаба қайта кўриб чиқилиши (тузатилиши) лозим. Бунда банк ички ҳужжатларига мувофиқ активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захиралар миқдори ҳисобот санасидан бошқа кунларда қўшимча равишда қайта кўриб чиқилиши (тузатилиши) мумкин.

73. Захиралар етарли бўлмаган ҳолларда банк томонидан захираларга қўшимча ажратмалар захираларнинг етишмовчилиги аниқланган даврда амалга оширилиши зарур.

74. Қуйидаги ҳолларда актив у бўйича шакллантирилган захира ҳисобига балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилиши лозим:

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив қайтарилиши бўйича асосли кутилмалар мавжуд бўлмаса;

активнинг сифати «умидсиз» деб таснифланган санадан бошлаб беш йил ўтган бўлса;

қарз олувчига онлайн кредит фрод ҳолати натижасида расмийлаштирилиши оқибатида мазкур қарз олувчи жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими келиб тушганда.

75. Белгиланган меъёрларга мувофиқ яратилган захирага нисбатан актив бўйича эҳтимолий йўқотишлар миқдорининг ошиб кетиши мумкинлигидан далолат берувчи омиллар ва шароитлар аниқланганда, мазкур актив бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун қўшимча захира яратилиши керак.

76. «Э-контракт» ташқи савдо ахборот тизимидаги маълумотларга мувофиқ ташқи савдо операциялари бўйича муддати ўтган дебитор қарздорлиги мавжуд қарз олувчиларга тақдим этилган активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларга доир захиралар қўшимча захираларни инобатга олган ҳолда активнинг жами қийматига мазкур Низомнинг 2-иловасига мувофиқ жами захира меъёри кўпайтирилган миқдорда банк харажати ҳисобидан захира шакллантирилиши лозим.

Бунда қўшимча захираларни шакллантириш мақсадларида дебитор қарздорлиги улуши қарз олувчининг ташқи савдо операциялари бўйича муддати ўтган дебитор қарздорлиги суммасининг мазкур қарз олувчининг ташқи савдо операциялари бўйича жами дебитор қарздорлиги суммасига нисбати асосида қуйидаги формулага мувофиқ аниқланади:

Дебитор қарздорлиги улуши = Муддати ўтган дебитор қарздорлиги × 100 фоиз Жами дебитор қарздорлиги

77. Мазкур Низомнинг 76-бандига мувофиқ қарз олувчиларга банк томонидан тақдим этилган активлар бўйича қўшимча захира меъёрлари қуйидаги жадвалга мувофиқ белгиланади:

Тоифалар Дебитор қарздорлиги улуши Қўшимча захира меъёри 1-тоифа 0 фоиздан — 25 фоизгача 0 фоиз 2-тоифа 26 фоиздан — 50 фоизгача 1 фоиз 3-тоифа 51 фоиздан — 75 фоизгача 2 фоиз 4-тоифа 76 фоиздан — 100 фоизгача 3 фоиз

78. Активнинг балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилиши унинг қисман ёки тўлиқ қайтарилиши мумкинлигини инкор этмайди.

9-боб. Мақбул таъминотга қўйиладиган талаблар

79. Таъминот банк томонидан тақдим этилган активни тўлашнинг иккиламчи манбайи ҳисобланади. Банк томонидан таъминотга активни қоплашнинг асосий манбайи сифатида қаралмаслиги лозим.

80. Мазкур Низом мақсадларида мақбул таъминот ва мазкур таъминот турлари бўйича чегирма миқдори қуйидаги жадвалда белгиланган:

Таъминот тури Чегирма омилининг минимал миқдори Сифатининг тоифаси «стандарт» ва «субстандарт» деб таснифланган активлар Сифатининг тоифаси «қониқарсиз», «шубҳали» ва «умидсиз» деб таснифланган активлар Актив сифати муаммоли деб таснифланган санадан ўтган муддат 24 ойгача 25 ойдан 36 ойгача 36 ойдан кўп 1-даражали юқори ликвидли қимматли қоғозлар гарови 0 0 0,5 1 2-А даражали юқори ликвидли қимматли қоғозлар гарови 0,15 0,15 0,5 1 2-Б даражали юқори ликвидли қимматли қоғозлар гарови 0,5 0,5 0,8 1 Ўзбекистон Республикаси Ҳукумати ва Марказий банк томонидан таъминланган ёки кафолатланган активлар 0 0 0,5 1 Банк капитали монандлиги ҳисоб-китобларида таваккалчилик даражаси 0 фоиз бўлган хорижий давлатларнинг ҳукуматлари ва марказий банкларининг кафолати 0 0 0,5 1 Жаҳон банки гуруҳи (Халқаро тикланиш ва тараққиёт банки, Халқаро молия корпорацияси, Халқаро инвестицияларни кафолатлаш агентлиги, Халқаро тараққиёт ассоциацияси) ҳамда Осиё тараққиёт банки, Осиё инфратузилма инвестициялари банки, Европа тикланиш ва тараққиёт банки, Европа инвестиция банки, Европа инвестиция жамғармаси, Ислом тараққиёт банки ва Европа Кенгашининг тараққиёт банклари кафолати 0 0 0,5 1 Кредитор банкдаги депозитлар ёки депозит сертификатлари гарови 0 0 0,5 1 « Standard & Poorʼs », « Fitch Ratings » ва « Moodyʼs Investors Service » компанияларининг инвестицион рейтинг даражасидан кам бўлмаган ёки Марказий банк томонидан тан олинадиган бошқа рейтинг компанияларининг ушбу рейтинг даражасига тенг бўлган рейтинг баҳоларига эга банклар кафолати ва кафиллиги 0,5 0,5 1 1 Таъминотдаги аффинланган (аффинаж қилинган) қимматбаҳо металлар 0,5 0,6 0,7 1 Таъминот сифатида гаровга олинган қурилиши тугалланган кўчмас мулк (гаров қиймати) 0,5 0,6 0,7 1 Таъминот сифатида гаровга олинган транспорт воситалари (гаров қиймати) 0,7 0,8 1 1

81. Аффинланган (аффинаж қилинган) қимматбаҳо металлар, кўчмас мулк ҳамда транспорт воситалари мазкур Низом мақсадларида мақбул таъминот ҳисобланиши учун уларнинг бозор қиймати Ўзбекистон Республикасининг «Баҳолаш фаолияти тўғрисида»ги Қонуни ҳамда баҳолаш фаолияти тўғрисидаги бошқа қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда баҳоланиши ва (ёки) қайта баҳоланиши, шунингдек мазкур баҳолаш тегишли тартибда ҳужжатлаштирилиши лозим.

82. Мазкур Низомга мувофиқ мақбул таъминотга қабул қилинувчи гаров турлари қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:

тегишли тартибда ҳужжатлаштирилиши ва барча томонлар учун мажбурий ҳисобланиши;

қимматли қоғозлар, банкдаги депозитлар, депозит сертификатлари гаров сифатида қабул қилинган бўлса, уларнинг муддати тегишли активни сўндириш муддатидан кам бўлмаслиги;

кредитор банкдаги депозит гаров предмети бўлса, гаров шартномаси шартларига биноан қарз олувчи ўз мажбуриятларини бажармаган ёки суднинг қарорига асосан тўловга қобилиятсиз деб топилган ҳолатда банкнинг ушбу маблағларни сўзсиз назорат қилиш ва уларни тасарруф эта олиш ҳуқуқи бўлиши;

таъминот сифатида олинадиган мол-мулк гаровга берилмаган бўлиши;

кредит берган банк томонидан гаровга олинадиган мол-мулкка бўлган ҳуқуқ ҳақидаги ёзув қонунчиликда белгиланган тартибда гаров реестрига киритилган бўлиши;

банк активи банкдаги депозитлар билан таъминланган бўлса, депозит активни таъминлаш учун тегишли ҳисобварақда юритилиши ҳамда кредит шартномаси ёки бошқа шартномада қарз олувчи томонидан актив қайтарилмаган ёки мажбуриятлари бажарилмаган ҳолда банк акцептсиз тартибда депозитни тасарруф этиши, шунингдек қарз олувчи ихтиёрий равишда ушбу депозитни у билан таъминланган активни сўндириш учун йўналтириши мумкин эканлиги шарт қилиб қўйилиши лозим.

Бунда банк активни қайтариш муддати етиб келгунга қадар депозитдан маблағларни олишга йўл қўймаслик мақсадида зарур чораларни кўриши ва назорат ўрнатиши керак.

83. Мазкур Низомга мувофиқ мақбул таъминотга қабул қилинувчи кафолат бир вақтнинг ўзида қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:

кафолат муддати ва асосий мажбурият муддатлари мос бўлиши;

қарз олувчи ўз мажбуриятларини бажармаган ҳолларда, шартнома ва (ёки) ўзаро келишувда кафолат шартларини бажариш муддатларига доир ҳеч қандай чекловлар бўлмаслиги;

кафил томонидан тақдим этилган кафолат ҳужжатлаштирилган мажбурият ҳисобланиши;

банкнинг мажбуриятни кафилдан тўғридан-тўғри талаб қилиш ҳуқуқи бўлиши;

қарз олувчининг банк олдидаги мажбурияти бўйича тақдим этилган кафолат миқдори аниқ белгиланган бўлиши;

кафолат чақириб олинмайдиган ва сўзсиз бўлиши, яъни бир томонлама тартибда кафил кафолатни бекор қилиши, кафолат қийматини ошириши, кафолат муддатини қисқартириши, шунингдек кафолат бўйича маблағларни тўлиқ ёки қисман тўламаслигига имкон яратувчи шартларнинг мавжуд эмаслиги;

қарз олувчи кафолат билан таъминланган мажбуриятларини бажармаган ҳолларда, банк кафилдан кафолат бўйича тўловни амалга оширишини талаб қилиш ҳуқуқи бўлиши.

10-боб. Банк мол-мулкига нисбатан алоҳида талаблар

84. Банкнинг қуйидаги мулклари бўйича 100 фоиз миқдорда банк харажати ҳисобидан захира шакллантирилиши лозим:

банк балансига қабул қилинган санадан бошлаб бир йил муддатда сотилмаган гаров ҳисобидан ундирилган кўчмас мулк ва бошқа мол-мулклар;

банк фаолиятини амалга ошириш учун зарурияти мавжуд бўлмаган (фойдаланилмайдиган) уч йил муддатда сотилмаган ёки фойдаланилмаган кўчмас мулк ва бошқа мол-мулклар, бундан мазкур банднинг иккинчи хатбошисида кўрсатилган ҳолатлар мустасно.

11-боб. Балансдан ташқари ҳисобварақларда активларни ҳисобга олиш

85. Балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилган сифати «умидсиз» деб таснифланган активлар баланс ҳисобварақларига қайтарилмайди. Бунда ушбу активлар бўйича келгусида ундириб олинган ва (ёки) қайтарилган маблағ банк даромади сифатида тан олинади.

86. Баланс ҳисобварақларидан балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилган сифати «умидсиз» деб таснифланган активлар ҳамда улар бўйича ҳисоблаб ёзилган фоизлар ва бошқа тўловлар балансдан ташқари ҳисобварақларда улар ушбу ҳисобварақларга ўтказилган пайтдан бошлаб 2 йилдан кам бўлмаган муддат мобайнида акс эттирилиши лозим, бундан мазкур Низомнинг 90-бандида белгиланган ҳолатлар мустасно.

Бунда банк 1 ойда камида бир марта қарздорга балансдан ташқари ҳисобварақлардаги қолдиқларга мос келадиган асосий қарз, ҳисобланган фоизлар ва бошқа тўловлар бўйича муддати ўтган қарздорликнинг мавжудлигини маълум қилган ҳолда актив бўйича қарздорликни қоплаш ва у бўйича ҳисобланган фоизлар ва бошқа тўловларни тўлаш талаб қилинган даъво хатини, балансдан ташқари ҳисобварақлардан кўчирма илова қилинган ҳолда, қарз олувчи ёки унинг ҳуқуқий ворисига (тугатилиш жараёнида бўлса, тугатиш комиссиясига) юбориши лозим, бундан фрод ҳолати натижасида номига онлайн кредит расмийлаштирилган қарз олувчи жабрланувчи деб эътироф этилганлиги тўғрисидаги суриштирувчи, терговчи, прокурорнинг қарори ёки суднинг ажрими келиб тушганлиги ҳолатлари мустасно.

Мазкур банднинг иккинчи хатбошисида назарда тутилган даъво хатларини олмаслик қарз олувчини қарзини қайтариш мажбуриятидан озод этмайди. Даъво хати ва ҳисобварақдан кўчирма банкнинг муддати ўтган асосий қарзни ва ҳисобланган фоизларни ундириб олиш бўйича судга мурожаат этиши учун асос бўлади.

87. Банкнинг ички аудит хизмати ва банк бошқаруви ҳар чоракда балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилган сифати «умидсиз» деб таснифланган активларни ундириш бўйича қўлланаётган чора-тадбирлар ҳақида банк кузатув кенгашига ёзма равишда маълумот беришлари шарт.

Банк кузатув кенгаши молиявий йил якуни бўйича банк акциядорларининг йиллик умумий йиғилиши кун тартибига банкнинг «умидсиз» активларини ундириш бўйича қўлланган чора-тадбирлар ҳақидаги масалани киритади.

88. Банк балансдан ташқари ҳисобварақларда ҳисобга олинган активлар бўйича асосий қарз суммаси, фоизлар ва бошқа тўловларни ундириш юзасидан барча чора-тадбирларни қўллаши зарур.

89. Активнинг балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилиши ушбу актив бўйича қарзлар ҳамда ҳисобланган фоизлар ва бошқа тўловларнинг ҳамда банкнинг мазкур активни молиялаштириш учун жалб қилинган маблағлар бўйича кредиторлар олдидаги мажбуриятларининг бекор қилинишини англатмайди.

90. Балансдан ташқари ҳисобварақларда ҳисобга олинган активлар қуйидаги ҳолатларда банк кузатув кенгашининг тавсияси асосида акциядорлар умумий йиғилиши қарорига кўра ҳисобдан чиқарилиши мумкин:

банк активдан воз кечса;

9-сон МҲХС талабларига мувофиқ актив қайтарилиши бўйича асосли кутилмалар мавжуд бўлмаса;

актив балансдан ташқари ҳисобварақларга ўтказилгандан кейин 2 йил давомида тўланмаса;

қарз олувчи вафот этса ва унинг қарзини қайтариш мажбуриятини ўз зиммасига оладиган бошқа шахс мавжуд бўлмаса;

суднинг қарз олувчини тўловга қобилиятсиз деб топиш тўғрисида қонуний кучга кирган қарори бўлса;

юридик шахс бўлган қарз олувчи тугатилган бўлса.

12-боб. Якуний қоида

91. Мазкур Низом талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгар бўладилар.

Банкларда активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга 1-ИЛОВА

Тўлов эҳтимоли пастлигини аниқлашда фойдаланиладиган мезонлар

Т/р Мезонлар Қониқарсиз Шубҳали Умидсиз 1. Ўз маблағлари манбалари ––––––––––––––––––––––– Жами активлар (0,05; 0,1] (0,01; 0,05] 0,01 ва ундан паст 2. Жами молиявий мажбуриятлар ––––––––––––––––––––––––– ЭБИТДА (ЭБИТДА: соф фойда (зарар) + фойда солиғи + фоизлар шаклидаги харажатлар + асосий воситалар эскириши ўзгариши + номоддий активлар амортизация суммаси ўзгариши + валюта курси фарқларидан зарарлар + тўланган дивидендлар + узоқ муддатли ижара (лизинг) бўйича фоизлар кўринишидаги харажатлар + молиявий фаолият бўйича бошқа харажатлар) [6; 7) [7; 10) 10 ва ундан баланд 3. ЭБИТ ––––––––––––––––––––––– Фоизлар шаклидаги харажатлар (ЭБИТ: соф фойда (зарар) + фойда солиғи + фоизлар шаклидаги харажатлар + валюта курси фарқларидан зарарлар + тўланган дивидендлар + узоқ муддатли ижара (лизинг) бўйича фоизлар кўринишидаги харажатлар + молиявий фаолият бўйича бошқа харажатлар ) (1; 1,5] (0,5; 1] 0,5 ва ундан паст 4. Жорий активлар ––––––––––––––––– Жорий мажбуриятлар (0,7; 0,9] (0,4; 0,7] 0,4 ва ундан паст 5. ЭБИТДА ––––––––––––– Қарз тўловлари (Қарз тўловлари: фоизлар шаклидаги қарз харажатлари + қарзнинг асосий тўлови) (0,8; 0,9] (0,7; 0,8] 0,7 ва ундан паст 6. 9-сонли Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари мезонлари Актив 9-сонли МҲХС талабларига мувофиқ кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган сифатида (2-босқич тоифаси) таснифланиши ҳамда унинг бутун муддати давомидаги кутилаётган кредит йўқотишлари миқдори актив қийматининг 12 фоизидан юқори, бироқ 25 фоизидан ошмаслиги; Актив 9-сонли МҲХС талабларига мувофиқ кредит таваккалчилиги сезиларли даражада ошган сифатида (2-босқич тоифаси) таснифланиши ҳамда унинг бутун муддати давомидаги кутилаётган кредит йўқотишлари миқдори актив қийматининг 25 фоизидан ошиши; Актив қадрсизланган тоифасига (3-босқич) киритилиши ҳамда унинг бутун муддати давомидаги кутилаётган кредит йўқотишлари миқдори актив қийматининг 50 фоизидан ошиши Актив қадрсизланган тоифасига (3-босқич) киритилиши ҳамда унинг бутун муддати давомидаги кутилаётган кредит йўқотишлари миқдори актив қийматининг 25 фоизидан ошмаслиги. Актив қадрсизланган тоифасига (3-босқич) киритилиши ҳамда унинг бутун муддати давомидаги кутилаётган кредит йўқотишлари миқдори актив қийматининг 25 фоизидан юқори, бироқ 50 фоизидан ошмаслиги.

Банкларда активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга 2-ИЛОВА

Ташқи савдо операциялари бўйича муддати ўтган дебитор қарздорлиги мавжуд қарз олувчиларга банк томонидан тақдим этилган активлар учун захира меъёрлари

Актив сифатининг тоифаси Захира меъёри (қўшимча захирасиз) Жами захира меъёри (захира меъёри + қўшимча захира меъёри) Тоифа 1 Тоифа 2 Тоифа 3 Тоифа 4 Стандарт 1 фоиз 1 фоиз 2 фоиз 3 фоиз 4 фоиз Субстандарт 10 фоиз 10 фоиз 11 фоиз 12 фоиз 13 фоиз Қониқарсиз 25 фоиз 25 фоиз 26 фоиз 27 фоиз 28 фоиз Шубҳали 50 фоиз 50 фоиз 51 фоиз 52 фоиз 53 фоиз Умидсиз 100 фоиз 100 фоиз 100 фоиз 100 фоиз 100 фоиз

Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2026 йил 14 августдаги 22/3-сон қарорига 2-ИЛОВА

Ўз кучини йўқотган деб топилаётган идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар

1. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2015 йил 13 июндаги 14/5-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696, 2015 йил 14 июль) (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2015 й., 28-сон, 374-модда).

2. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2017 йил 23 сентябрдаги 26/6-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартиришлар киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696-1, 2017 йил 10 октябрь) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 11.10.2017 й., 10/17/2696-1/0091-сон).

3. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2018 йил 31 мартдаги 12/20-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696-2, 2018 йил 27 апрель) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 30.04.2018 й., 10/18/2696-2/1120-сон).

4. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2021 йил 19 ноябрдаги 27/7-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696-3, 2021 йил 10 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 10.12.2021 й., 10/21/2696-3/1152-сон).

5. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2024 йил 22 апрелдаги 11/2-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696-4, 2024 йил 20 май) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.05.2024 й., 10/24/2696-4/0354-сон).

6. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2025 йил 5 декабрдаги 31/10-сон «Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга ўзгартиришлар ва қўшимча киритиш ҳақида»ги қарори (рўйхат рақами 2696-5, 2025 йил 23 декабрь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 24.12.2025 й., 10/25/2696-5/1198-сон).

7. Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2021 йил 28 июлдаги 15-мҳ-сон буйруғи (рўйхат рақами 3313, 2021 йил 28 июль) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 28.07.2021 й., 10/21/3313/0724-сон) билан тасдиқланган Вазирликлар, давлат қўмиталари ва идоралар томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга киритилаётган ўзгартиришларнинг 295-банди .

8. Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2023 йил 27 майдаги 14/10-сон қарори (рўйхат рақами 3442, 2023 йил 9 июнь) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.06.2023 й., 10/23/3442/0359-сон) билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқаруви томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга киритилаётган ўзгартиришларнинг 3-банди .

Раис Т. ИШМЕТОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 14 август,

22/3-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 12.09.2026 й., 10/26/3937/0926-сон)

lex.uz

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI BOSHQARUVINING

QARORI

NIZOM

ROʻYXATI

Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasining “ Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida ”gi va “ Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida ”gi qonunlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi qaror qiladi:

1. Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur qaror 2027-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2026-yil 14-avgustdagi 22/3-son qaroriga 1-ILOVA

Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi

Mazkur Nizom Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining (bundan buyon matnda Markaziy bank deb yuritiladi) prudensial nazorati maqsadlarida banklar, shu jumladan mikromoliya banklari, islomiy bank faoliyatini amalga oshiruvchi banklar va mikromoliya banklarida (bundan buyon matnda bank deb yuritiladi) aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar (bundan buyon matnda zaxiralar deb yuritiladi) shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibini belgilaydi.

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

aktivlar sifatini tasniflash — aktivlarni sifatiga koʻra “standart”, “substandart”, “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” toifalardan biriga guruhlash;

ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar — standart aktivlarga yaratiladigan zaxiralar va maxsus zaxiralar;

standart aktivlarga yaratiladigan zaxiralar — bank faoliyati davomida umuman yoki biror-bir faoliyat turi natijasida ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash maqsadida shakllantiriluvchi zaxiralar;

maxsus zaxiralar — sifati “substandart”, “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha aniqlangan yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan majburiy zaxiralar;

qarz oluvchi (kontragent) — mazkur Nizomning 2-bandida keltirilgan aktivlar boʻyicha bank oldida majburiyati mavjud boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs;

qarz — mazkur Nizomning 2-bandida keltirilgan aktivlar boʻyicha bank oldidagi majburiyat;

restrukturizatsiya — bank oldidagi majburiyatlarini bajarishda moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan qarz oluvchiga yengillik taqdim etilishi;

yengillik — qarz oluvchi tomonidan bank oldidagi majburiyatlar bajarilishini taʼminlash maqsadida bank tomonidan shartnomaga boshqa holatlarda koʻrib chiqilmaydigan, qulay shartlarga asoslangan oʻzgartirishlar kiritilishi;

kredit tavakkalchiligi — qarz oluvchi tomonidan bank oldidagi majburiyatlari shartnoma yoki qonunchilik hujjatlarida koʻrsatilgan muddat va shartlarda bajarilmasligi (lozim darajada bajarilmasligi) oqibatida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan yoʻqotish (zarar) va (yoki) rejalashtirilgan daromadni olmaslik tavakkalchiligi;

muddati oʻtgan qarzdorlik — qarz oluvchi tomonidan shartnoma yoki qonunchilik hujjatlarida koʻrsatilgan muddat va shartlarda bajarilmagan (lozim darajada bajarilmagan), shu jumladan toʻlovlar kamida bir kunga kechiktirilgan bank oldidagi majburiyatlar;

aktivning jami qiymati — aktivning bank balansida aks ettirilgan asosiy qarzi va unga hisoblangan foizlari, penya, komission va boshqa foizsiz toʻlovlari qoldigʻining mazkur aktiv boʻyicha yaratilgan zaxira chegirilguniga qadar miqdori;

muammoli aktivlar — sifati “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” deb tasniflangan, shu jumladan qadrsizlangan aktivlar;

qadrsizlangan aktivlar — 9-son Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga (bundan buyon matnda 9-son MHXS deb yuritiladi) muvofiq qadrsizlangan deb tasniflangan aktivlar;

obyektiv mezonlar — qarz oluvchining toʻlovga layoqatliligi yomonlashuvidan darak beruvchi omillarni, shu jumladan qarz oluvchining bank yoki boshqa kredit tashkiloti oldida muddati oʻtgan qarzdorligining mavjudligi yoki unga taqdim etilgan aktiv restrukturizatsiya qilinganligini inobatga oluvchi mezonlar;

toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari — qarz oluvchining aktiv boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorligi mavjudligidan qatʼi nazar, bank tomonidan tegishli choralar koʻrilmasa, shu jumladan mazkur aktiv boʻyicha taʼminot (agar mavjud boʻlsa) realizatsiya qilinmagan taqdirda, ushbu aktiv boʻyicha asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlar toʻliq va oʻz vaqtida amalga oshirilishining ehtimoli past boʻlishini nazarda tutuvchi mezonlar;

oʻzaro aloqador qarz oluvchilar — Bir qarz oluvchi, oʻzaro aloqador qarz oluvchilar guruhi, shu jumladan bankka aloqador shaxslar uchun tavakkalchilikning eng koʻp miqdori toʻgʻrisidagi nizom (roʻyxat raqami 3283, 2020-yil 29-oktabr) talablariga muvofiq oʻzaro aloqador deb topilgan qarz oluvchilar;

foizlarni oʻstirmaslik — aktiv boʻyicha hisoblangan foiz daromadini toʻliq olish va (yoki) aktivning asosiy summasini qaytarish ehtimoli mavjud boʻlmaganda, aktiv boʻyicha foizlarni hisoblashning toʻxtatilishi;

qayta moliyalashtirish — bank va (yoki) boshqa kredit tashkilotlari tomonidan qarz oluvchining amaldagi aktivi (aktivlari) boʻyicha asosiy qarz, foiz va boshqa toʻlovlarni yangi shartnoma asosida toʻliq yoki qisman soʻndirish maqsadida yangi aktiv taqdim etilishi;

garov qiymati — kelajakdagi yoʻqotishlarni oʻz ichiga olgan holda bozor narxlari asosida shakllangan va bozor narxidan oshib ketmagan hamda baholash tashkiloti tomonidan baholangan yoki qonunchilikda taqiqlanmagan boshqa tartibda aniqlangan holda taʼminot sifatida rasmiylashtirilgan garov shartnomasida koʻrsatilgan mulk narxi.

2. Mazkur Nizom talablariga muvofiq quyidagi aktivlar sifati boʻyicha tasniflanadi:

banklararo depozitlar va kreditlar, vakillik hisobvaraqlaridagi pul mablagʻlari;

banklararo hisob-kitoblarda foydalaniladigan mablagʻlar va banklarga joylashtirilgan boshqa mablagʻlar, shu jumladan REPO bitimlari boʻyicha sotib olingan qimmatli qogʻozlar bilan taʼminlangan talablar;

bankning kredit boʻyicha talablari, shu jumladan qarz, kredit, mikroqarz, mikrokredit, overdraft (mijozlarning depozit hisobvaraqlaridagi debet qoldigʻi), lizing, faktoring;

qarz qimmatli qogʻozlariga qilingan investitsiyalar, shuningdek REPO bitimlari boʻyicha sotilgan qimmatli qogʻozlar;

boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan sotilgan aktivlar boʻyicha talablar;

toʻlab berilgan boʻnaklar va debitorlik qarzdorliklari;

balansdan tashqari hisobvaraqlardagi majburiyatlarning, shu jumladan bank kafolati va akkreditivning bank tomonidan bajarilishi natijasida vujudga kelgan aktivlar;

kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan balansdan tashqari hisobvaraqlar, shu jumladan foydalanilmagan kredit liniyalari, kafolatlar, chaqirib olinmaydigan majburiyatlar, savdoga oid moliyalashtirishlar (akkreditiv va boshqalar);

mazkur bandda belgilangan aktivlar boʻyicha olinishi lozim boʻlgan hisoblangan va (yoki) undirilmagan foizli va foizsiz daromadlar, jarima va penyalar;

kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan boshqa aktivlar va balansdan tashqari hisobvaraqlar, bundan mazkur Nizomning 3-bandida belgilangan aktivlar mustasno.

3. Quyidagi aktivlarga nisbatan mazkur Nizom talablari qoʻllanilmaydi:

Markaziy bankka va Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligiga nisbatan toʻgʻridan-toʻgʻri talablarga, shu jumladan sotib olingan davlat qimmatli qogʻozlariga, basharti bank mazkur aktivlarning tasnifini 9-son MHXS talablariga muvofiq ushbu Nizom maqsadlarida qoʻllash boʻyicha qaror qabul qilmagan boʻlsa;

bankning savdo portfeliga kiritilgan aktivlarga, shu jumladan foyda yoki zarar orqali haqqoniy qiymatda baholanadigan aktivlarga;

hosilaviy instrumentlarga;

bankning nomoddiy aktivlariga;

bankning moliyaviy va (yoki) moliyaviy boʻlmagan tashkilotlar ustav fondidagi (ustav kapitalidagi) ulushlar va (yoki) aksiyalarga qilingan investitsiyalariga.

4. Bank aktivlari sifatiga koʻra “standart”, “substandart”, “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” toifalarga tasniflanadi.

Bank aktivlarini sifatiga koʻra tasniflashda obyektiv mezonlar va toʻlov ehtimoli pastligi mezonlaridan bir xil ustuvorlikda foydalaniladi, bundan boshqa banklar, nobank kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari va lizing tashkilotlariga taqdim etilgan aktivlarni tasniflash mustasno. Bunda ushbu mezonlarga muvofiq aktiv sifati turli xil toifalarga mansub boʻlsa, aktiv sifatini tasniflashda eng past (yomon) toifa qoʻllaniladi.

Bank aktivlarni sifatiga koʻra tasniflashda oʻzining axborot tizimlari, kredit byurosi tomonidan taqdim etiladigan kredit hisoboti va boshqa rasmiy manbalardan olingan maʼlumotlardan foydalanadi.

5. Toʻlov ehtimoli pastligini aniqlashda kamida ushbu Nizomda keltirilgan mezonlardan foydalaniladi. Bank aktivning toʻlov ehtimoli pastligini aniqlash maqsadlarida quyidagi mezonlarga qoʻshimcha ravishda ushbu Nizomning 1-ilovasida keltirilgan mezonlarni ham inobatga olishi mumkin:

qarz oluvchining kredit tarixi;

qarz oluvchining faoliyatida va (yoki) u faoliyat yurituvchi sohada yuz bergan sezilarli oʻzgarishlar;

qarz oluvchi faoliyatining moliyaviy tahlili;

qarz oluvchining faoliyatiga taʼsir oʻtkazishi mumkin boʻlgan makroiqtisodiy koʻrsatkichlar hamda ushbu koʻrsatkichlar boʻyicha kutilmalar va (yoki) ssenariylar.

2030-yil 1-yanvardan boshlab qoldiq summasi bank birinchi darajali kapitalining 5 foizi va undan yuqori boʻlgan aktiv taqdim etilgan yuridik shaxs boʻlgan qarz oluvchilarning toʻlov ehtimoli pastligini aniqlashda ushbu Nizomning 1-ilovasida keltirilgan mezonlar inobatga olinishi lozim, bundan tashkil etilganiga 15 oydan oshmagan yuridik shaxs boʻlgan qarz oluvchilar mustasno.

6. Aktivlar boʻyicha asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlar boʻyicha qarz oluvchining muddati oʻtgan qarzdorliklari miqdori kichik miqdorga teng yoki undan kam boʻlganda, ushbu aktiv sifatining tasnifi pasaytirilishi talab etilmaydi.

Kichik miqdor deganda jismoniy shaxsga, shu jumladan oʻzini oʻzi band qilgan shaxsga ajratilgan aktiv boʻyicha 100 000 soʻmdan, yuridik shaxs va yakka tartibdagi tadbirkorga ajratilgan aktiv boʻyicha 1 000 000 soʻmdan koʻp boʻlmagan hamda aktivning jami qiymatining 1 foizidan oshmagan miqdor tushuniladi.

7. Bank tomonidan qarz oluvchiga berilgan bir nechta aktivlar mavjud boʻlsa, bank oʻzi taqdim etgan aktivni mazkur bank tomonidan ushbu qarz oluvchiga berilgan barcha aktivlar ichida obyektiv va toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari asosida eng past (yomonroq) toifada tasniflangan aktiv sifatidek tasniflashi lozim.

Bank tomonidan oʻzaro aloqador qarz oluvchilarga berilgan aktivlar mavjud boʻlsa, ushbu qarz oluvchilardan biriga taqdim etilgan aktiv sifatining yomonlashuvi unga aloqador boʻlgan boshqa qarz oluvchilarga taqdim etilgan aktivlar sifatining tasnifini mazkur Nizomda belgilangan mezonlar asosida qayta koʻrib chiqish uchun asos boʻlib xizmat qilishi mumkin.

8. Aktiv sifatini tasniflash aktivning jami qiymati boʻyicha hamda kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan balansdan tashqari hisobvaraqning chaqirib olinmaydigan qismining nominal qiymati boʻyicha amalga oshiriladi.

9. Aktiv boʻyicha taqdim etilgan taʼminot hamda aktivning taʼminlanganlik darajasi ushbu aktiv sifatini tasniflashda yagona mezon sifatida inobatga olinmaydi. Bunda garov qiymati yoki garov likvidliligining pasayishi yoxud kafolat (kafillik) taqdim etuvchi shaxs moliyaviy holatining yomonlashuvi qarz oluvchining aktivni toʻliq va oʻz vaqtida qaytarish qobiliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, mazkur Nizom talablariga muvofiq toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari asosida aktiv sifatiga nisbatan pastroq (yomonroq) toifa belgilanadi.

10. Aktiv sifatini tasniflash va uni bank balansida yoki balansdan tashqari hisobvaraqlarida aks ettirish bank hamda qarz oluvchi oʻrtasida tuzilgan shartnoma shartlarini oʻzgartirmaydi, shu jumladan shartnoma shartlariga muvofiq bank tomonidan asosiy qarz va unga hisoblangan foizlarni, shuningdek shartnoma shartlarini bajarmaganligi uchun jarima va penyalarni toʻliq miqdorda qarz oluvchidan undirish huquqini bekor qilmaydi.

11. Bank hisobotlari uning aktivlari sifatining haqiqiy holatini aks ettirishi lozim.

Hisobotlarning haqqoniy boʻlmasligi bank omonatchilari, kreditorlari va aksiyadorlari, shuningdek Markaziy bank va boshqa manfaatdor tomonlarni chalgʻitishga va yanglishtirishga urinish deb baholanadi hamda xavfsiz boʻlmagan, nosogʻlom bank amaliyoti deb hisoblanadi.

12. Quyida keltirilgan omillardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlishi Markaziy bank tomonidan bankning muayyan aktivlari sifatini salbiy deb tasniflash uchun asos boʻladi:

bankning kredit tavakkalchiligini boshqarish tizimi Markaziy bank talablariga nomuvofiq boʻlsa, shu jumladan uning ishonchliligi va samaradorligiga shubha boʻlsa;

bank aktivlarining, shu jumladan kredit (moliyalashtirish) portfeli umumiy holatining yomonlashuvi;

bankda aktivlarni berishga doir yetarli tahlil mavjud emasligi;

bankning maʼlum bir tarmoq va sohaga berilgan aktivlar konsentratsiyalashuvi natijasida zarar koʻrganligi;

yirik aktivlarning toʻplanishi;

nomaqbul iqtisodiy yoʻnalish va sharoitlar, xususan, qarz oluvchilarning bir yoki bir necha sanoat tarmoqlari yoki hududda katta miqdorda toʻplanishi;

bank tomonidan taqdim etilgan hisobotni tahlil qilish yoki Markaziy bank tomonidan oʻtkazilgan inspeksiya tekshirishlari natijasida qarz oluvchining yoxud bankning moliyaviy ahvoliga taalluqli boshqa aniqlangan holatlar.

Bunda Markaziy bank mazkur Nizom talablariga muvofiq bankdan ayrim aktivlar sifatining tasnifini va ular boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralarni qayta koʻrib chiqishni va (yoki) qoʻshimcha zaxiralar shakllantirishni talab qilishi mumkin.

13. Bank kuzatuv kengashi va boshqaruvi bank aktivlarining sifati toʻgʻri tasniflanishini va ular boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralarning yetarliligini taʼminlashi lozim.

14. Bank balansida va balansdan tashqari hisobvaraqlarida yuritilayotgan muammoli aktivlarning ulushi bank jami aktivlarining 10 foizidan ortiq boʻlsa, Markaziy bank tomonidan bank boshqaruvining malakasi Markaziy bank talablariga muvofiq emas deb topilishiga hamda bankning kuzatuv kengashi tomonidan bank faoliyati ustidan oʻrnatilgan nazorat yetarli emas deb hisoblanishiga asos boʻladi.

15. Bank aktivlar sifatini tasniflash va ehtimoliy yoʻqotishlar uchun zaxiralar shakllantirish boʻyicha ichki hujjatlarni mazkur Nizom talablariga muvofiq ishlab chiqishi, tasdiqlashi hamda joriy etishi lozim. Bunda:

obyektiv mezonlar hamda toʻlov ehtimoli pastligi mezonlarining amaliyotda qoʻllanishi, shu jumladan aktivlar sifati oʻz vaqtida va toʻgʻri tasniflanishi hamda ular boʻyicha yetarli zaxiralar shakllantirilishini taʼminlash uchun qoʻllaniluvchi avtomatlashtirilgan va inson aralashuviga asoslangan jarayonlar hujjatlashtirilishi;

aktiv sifatining yomonlashuvi natijasida mazkur Nizom talablariga muvofiq uni yomonroq toifaga tasniflash hamda zaxiralarni shakllantirishda kechikishlarga yoʻl qoʻyilmasligi;

aktivlar sifatini tasniflashda qoʻllaniluvchi mezonlar bank boshqaruvi va xodimlari uchun tushunarli boʻlishi hamda kamida mazkur Nizomda belgilangan mezonlar inobatga olinishi;

bankning ichki reytinglari, 9-son MHXS va mazkur Nizom talablariga muvofiq aktivlar sifatining tasnifi oʻrtasida imkon qadar izchillik va oʻzaro muvofiqlik taʼminlanishi;

qarz oluvchilar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar ularga berilgan aktiv miqdori va risk-profiliga, shu jumladan aktiv sifatining tasnifiga mutanosib davriylikda va aktiv sifatiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan voqealar yuz berganda yangilanishi;

bankning axborot tizimlari mazkur Nizom talablari kechikishlarsiz va toʻgʻri bajarilishini taʼminlashi lozim.

2-bob. Aktivlar sifatini tasniflash tizimi

1-§. Aktivlar sifatini tasniflash tizimiga doir umumiy talablar

16. Aktivlar sifatini tasniflash quyidagi jadvalga muvofiq obyektiv mezonlar va toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari asosida amalga oshiriladi, bundan mazkur Nizomda belgilangan alohida holatlar mustasno:

Tasnif guruhi Obyektiv mezonlar Toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari Standart Asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha 30 kundan oshmagan muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlsa Mazkur Nizomning 17-bandida keltirilgan holatlar mavjud boʻlsa Substandart Asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha 31 kun va undan ortiq, biroq 90 kundan oshmagan muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlsa Mazkur Nizomning 18-bandida keltirilgan holatlar mavjud boʻlsa Qoniqarsiz Asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha 91 kun va undan ortiq, biroq 180 kundan oshmagan muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlsa Mazkur Nizomning 20-bandida keltirilgan holatlar mavjud boʻlsa Shubhali Asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha 181 kun va undan ortiq, biroq 365 kundan oshmagan muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlsa Mazkur Nizomning 22-bandida keltirilgan holatlar mavjud boʻlsa Umidsiz Asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha 366 kun va undan ortiq kunga muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlsa Mazkur Nizomning 24-bandida keltirilgan holatlar mavjud boʻlsa

2-§. Sifati “standart” deb tasniflangan aktivlar

17. Asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlar oʻz muddatida va toʻliq toʻlanishiga shubha tugʻdirmaydigan aktivlar sifati “standart” deb tasniflanadi. Bunda:

qarz oluvchi yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkorning moliyaviy holati barqaror hamda moliyaviy koʻrsatkichlari bank ichki hujjatlariga muvofiq qoniqarli boʻlishi, qarzning (majburiyatlarning) qarz oluvchi aktivlari, kapitali va daromadiga nisbati bank ichki hujjatlariga muvofiq past boʻlishi, qarzni (majburiyatni) oʻz muddatida va toʻliq, shu jumladan u ifodalangan valyutada qaytarish uchun yetarli boʻlgan pul oqimlariga ega boʻlishi;

qarz oluvchi jismoniy shaxsning, shu jumladan oʻzini oʻzi band qilgan shaxs hamda birgalikda qarz oluvchining qarz yuki (qarzning daromadga nisbati) koʻrsatkichi bank ichki hujjatlarida belgilangan mezonlarga muvofiq boʻlishi hamda daromadlari barcha mavjud majburiyatlarni oʻz muddatida va toʻliq qaytarish uchun barqaror va yetarli boʻlishi;

qarz oluvchining kredit tarixi bank ichki hujjatlariga muvofiq ijobiy boʻlishi;

aktiv taʼminlangan boʻlsa, taʼminot, shu jumladan garov va kafolatga (kafillikka) doir taqdim etilayotgan barcha hujjatlar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi, taʼminot sifati va qiymati qarzni qoplash uchun yetarli boʻlishi, taʼminot taqdim etuvchi shaxsning, shu jumladan kafilning moliyaviy holati barqaror boʻlishi, qarz oluvchi oʻz majburiyatlarini bajarmagan holatda bankning garovni soʻzsiz nazorat qilish va tasarruf eta olish huquqi va (yoki) bankda kafildan kafolat (kafillik) boʻyicha toʻlovni amalga oshirishni talab qilish huquqi boʻlishi;

9-son MHXS talablariga muvofiq aktivning kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan (2-bosqich) yoki qadrsizlangan (3-bosqich) boʻlmasligi lozim.

3-§. Sifati “substandart” deb tasniflangan aktivlar

18. Qarz oluvchining moliyaviy holati barqaror hisoblansa, biroq uning faoliyatida yuzaga kelgan ayrim zaifliklar, salbiy holatlar yoki tendensiyalar oʻz vaqtida bartaraf etilmasligi kelgusida mazkur qarz oluvchining aktivni oʻz muddatida va toʻliq toʻlash qobiliyatiga salbiy taʼsir etsa, mazkur qarz oluvchiga taqdim etilgan aktiv sifati “substandart” deb tasniflanadi.

Quyida keltirilgan omillardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, aktivlarning sifati “substandart” deb tasniflanadi:

qarz oluvchining moliyaviy holati yoki taʼminotni nazorat qilish borasida shubhalar boʻlsa;

kredit (moliyalashtirish) hujjatlari lozim darajada rasmiylashtirilmasa va buning oqibatida bankning kreditor sifatidagi huquqlarini amalga oshirish imkoniyati cheklanishi mumkin boʻlsa;

qarz oluvchining pul oqimlari sekinlashuvi va (yoki) qarz oluvchi faoliyat yurituvchi tarmoq yoki bozor sharoitlarida kuzatilayotgan salbiy tendensiyalar uning moliyaviy holatiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlsa, bunda qarz oluvchining joriy moliyaviy holati va kutilayotgan pul oqimlari aktivni oʻz muddatida va toʻliq qaytarish uchun yetarli deb baholansa;

aktiv taʼminlangan boʻlsa, garov likvidliligi va (yoki) qiymatining pasayishiga yoki kafilning moliyaviy holati yomonlashuviga oid salbiy tendensiyalar paydo boʻlishi yoki bankning garovni monitoring qilish imkoniyati cheklangan boʻlishi natijasida aktivning toʻliq va oʻz vaqtida qaytarilishi borasida shubhalar boʻlsa;

qarz oluvchining “ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”, “ Moodyʼs Investors Service ” va (yoki) Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalari tomonidan berilgan reyting baholari (agar mavjud boʻlsa) unga aktiv taqdim etilgan sanadagi reyting baholaridan mos ravishda ikki yoki undan ortiq darajaga pasaytirilgan boʻlsa;

qarz oluvchi aktiv boʻyicha shartnoma shartlarida nazarda tutilgan shartlarni (kovenantlarni) buzgan boʻlsa, biroq mazkur holat ushbu qarz oluvchining aktiv boʻyicha toʻlovlarni toʻliq va oʻz vaqtida amalga oshirish qobiliyatiga salbiy taʼsir etmasa;

9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv boʻyicha kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan (2-bosqich) boʻlsa.

19. “Substandart” deb tasniflangan aktivning asosiy qarzi va (yoki) foizlari yoxud boshqa toʻlovlari boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorliklar toʻliq toʻlangandan soʻng 3 oydan kam boʻlmagan muddat oʻtishi va mazkur muddat davomida qaytarish jadvaliga asosan:

1 oyda kamida bir marotaba toʻlanadigan aktivlar boʻyicha kamida ketma-ket 3 ta toʻlov;

1 oydan uzoqroq davriylikda toʻlanadigan aktivlar boʻyicha kamida 1 ta toʻlov oʻz vaqtida va toʻliq toʻlanganda hamda mazkur Nizomga muvofiq sifati “standart” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa, ushbu aktivning sifati “standart” deb qayta tasniflanishi mumkin (bundan restrukturizatsiya qilingan aktiv mustasno).

4-§. Sifati “qoniqarsiz” deb tasniflangan aktivlar

20. Quyida keltirilgan omillardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, aktivlarning sifati “qoniqarsiz” deb tasniflanadi:

asosiy toʻlov manbalari qarzni toʻlash uchun yetarli boʻlmasa, bunda qarzni toʻlash uchun aktiv boʻyicha taʼminotga qoʻyilgan mulkni va (yoki) qarz oluvchining boshqa asosiy vositalarini sotish yoxud qoʻshimcha toʻlov manbalarini topish talab etiladigan boʻlsa;

qarz oluvchining joriy moliyaviy holati yoki uning pul mablagʻlarining moʻljallanayotgan oqimi majburiyatlarni qoplash uchun yetarli boʻlmasa;

qarz oluvchi jismoniy shaxsning, shu jumladan oʻzini oʻzi band qilgan shaxsning qarz yuki (qarzning daromadga nisbati) koʻrsatkichi bank ichki hujjatlariga muvofiq boʻlmasa;

qarz oluvchining kapitali bank ichki hujjatlarida belgilangan talabdan past darajada boʻlsa;

qarz oluvchining moliyaviy holatini toʻliq baholash uchun yetarli, ishonchli va oxirgi maʼlumot muntazam tarzda mavjud boʻlmasa va buning oqibatida bank aktiv boʻyicha kredit tavakkalchiligini lozim darajada baholay olmasa;

aktiv taʼminlangan boʻlsa, taʼminot, shu jumladan garov va kafolatga (kafillikka) doir taqdim etilayotgan barcha hujjatlar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda rasmiylashtirilmasa, taʼminot sifati va qiymati qarzni qoplash uchun yetarli boʻlmasa, garov qiymati yoki likvidliligining pasayishi yoki kafolat (kafillik) taqdim etuvchi shaxsning moliyaviy holatining yomonlashuvi qarz oluvchining aktivni toʻliq va oʻz vaqtida qaytarish qobiliyatiga sezilarli darajada salbiy taʼsir koʻrsatsa;

qarz oluvchi yuridik shaxs davlat soliq xizmati organlariga xodimlar soni boʻyicha nol koʻrsatkichli hisobot topshirgan boʻlsa, bundan tashkil etilganiga 15 oydan oshmagan yuridik shaxslar mustasno;

qarz oluvchiga taqdim etilgan aktivlardan biri boshqa kreditorga sezilarli iqtisodiy yoʻqotishlar bilan sotilgan yoki hisobdan chiqarilgan boʻlsa.

21. Aktivning sifati “qoniqarsiz” deb tasniflangandan soʻng (bundan restrukturizatsiya qilingan aktiv mustasno) quyidagi barcha shartlar bajarilgan taqdirda, ushbu aktiv sifati mazkur Nizomga muvofiq “substandart” deb qayta tasniflanishi mumkin:

aktivning asosiy qarzi va (yoki) foizlari yoxud boshqa toʻlovlari boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorliklar toʻliq toʻlangandan soʻng 3 oydan kam boʻlmagan muddat oʻtishi va mazkur muddat davomida aktivni qaytarish jadvaliga asosan 1 oyda kamida bir marotaba toʻlanadigan aktivlar boʻyicha kamida ketma-ket 3 ta toʻlov yoki 1 oydan uzoqroq davriylikda toʻlanadigan aktivlar boʻyicha kamida 1 ta toʻlov oʻz vaqtida va toʻliq toʻlansa;

9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv qadrsizlangan (3-bosqich) deb tasniflanmasa;

qarz oluvchining moliyaviy ahvoli aktiv boʻyicha asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlarni toʻliq va oʻz vaqtida amalga oshirish uchun barqaror darajada yaxshilangan boʻlsa;

aktiv sifati “qoniqarsiz” deb tasniflanishiga sabab boʻlgan omillar bartaraf etilgan boʻlsa;

aktiv sifati “standart” yoki “substandart” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa.

5-§. Sifati “shubhali” deb tasniflangan aktivlar

22. Sifati “qoniqarsiz” deb tasniflangan aktivlarga xos barcha xususiyatlarga ega boʻlib, mavjud sharoitda toʻliq qaytarilishining ehtimoli sezilarli darajada pasaygan aktivlarning sifati “shubhali” deb tasniflanadi. Bunda yoʻqotishlar koʻrish ehtimoli yuqori boʻlgan, lekin ayrim ijobiy omillar mavjud boʻlgan aktivlar sifati sharoit oydinlashguncha “umidsiz” deb tasniflanmaydi.

Quyida keltirilgan omillardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, aktivlarning sifati “shubhali” deb tasniflanadi:

qarz oluvchining moliyaviy holati sezilarli darajada yomonlashib, mavjud pul oqimlari aktiv boʻyicha majburiyatlarni toʻliq bajarish uchun yetarli boʻlmasa;

qarz oluvchining toʻlovga qobiliyatsizlikka uchrash ehtimoli yuqori boʻlsa yoki toʻlovga qobiliyatsizligi haqida ariza berilgan boʻlsa yoxud qarz oluvchiga nisbatan toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisidagi ish yuritilayotgan boʻlsa;

qarzdorlik boʻyicha sudning hal qiluv qarori qabul qilinsa va (yoki) ijroga qaratilgan boʻlsa;

aktiv taʼminlangan boʻlsa, garov qiymati yoki likvidliligining pasayishi yoxud kafilning moliyaviy holati yomonlashuvi aktivning toʻliq va oʻz vaqtida qaytarilishi ehtimolini sezilarli darajada pasaytirgan boʻlsa;

aktivni qaytarish uchun garovni musodara qilish (sotish) zaruriyati vujudga kelsa;

qarz oluvchining reyting baholari (agar mavjud boʻlsa) “ CCC+ ”dan “ C ”gacha (“ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”) va (yoki) “ Caa1 ”dan “ Ca ”gacha (“ Moodyʼs Investors Service ”) va (yoki) Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasida boʻlsa.

23. Aktivning sifati “shubhali” deb tasniflangandan soʻng (bundan restrukturizatsiya qilingan aktiv mustasno) ushbu aktiv sifati mazkur Nizomga muvofiq:

“qoniqarsiz” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa, mazkur aktiv sifati “qoniqarsiz”;

mazkur Nizomning 21-bandi talablariga mos boʻlsa, mazkur aktiv sifati “substandart” deb qayta tasniflanishi mumkin.

6-§. Sifati “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar

24. Quyida keltirilgan omillardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, aktivlarning sifati “umidsiz” deb tasniflanadi:

qarz oluvchi tomonidan qarzni toʻliq yoki qisman qaytarilishi boʻyicha bankning asosli kutilmalari mavjud boʻlmasa yoki aktiv qaytmasligidan dalolat beruvchi omillar mavjud boʻlsa;

qarz oluvchining faoliyati tugatilgan (tugatilayotgan) boʻlsa va (yoki) qarz oluvchi sudning qaroriga asosan toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan boʻlsa;

qarz oluvchiga onlayn kredit frod holati natijasida rasmiylashtirilishi oqibatida mazkur qarz oluvchi jabrlanuvchi deb eʼtirof etilganligi toʻgʻrisidagi surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi kelib tushsa. Bunda surishtiruv, dastlabki tergov natijalari yoki sudning qaroriga asosan frod holati yuz bermaganligi aniqlanganda onlayn kredit sifatining tasnifi mazkur Nizom talablariga muvofiq yaxshiroq toifaga oʻzgartirilishi mumkin;

qarz oluvchining reyting bahosi (agar mavjud boʻlsa) “ D ” (“ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”) va (yoki) “C” (“ Moodyʼs Investors Service ”) va (yoki) Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasida boʻlsa.

25. Aktivning sifati “umidsiz” deb tasniflangandan soʻng (bundan restrukturizatsiya qilingan aktiv mustasno) ushbu aktiv sifati mazkur Nizomga muvofiq:

sifati “shubhali” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa — aktiv sifati “shubhali”;

sifati “qoniqarsiz” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa — aktiv sifati “qoniqarsiz”;

mazkur Nizomning 21-bandi talablariga mos boʻlsa, mazkur aktiv sifati “substandart” deb qayta tasniflanishi mumkin.

26. 9-son MHXS talablariga muvofiq qadrsizlangan (3-bosqich) aktivlarning sifati mazkur Nizom talablariga muvofiq “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” toifalaridan birida tasniflanadi.

3-bob. Banklar, nobank kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari va lizing tashkilotlariga taqdim etilgan aktivlarni tasniflash

27. Bank tomonidan boshqa banklar, nobank kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari va lizing tashkilotlariga taqdim etilgan aktivlar, shu jumladan vakillik hisobvaraqlari, banklararo depozitlar, kreditlar va boshqa talablarning sifati mazkur Nizomning 28-bandida belgilangan:

obyektiv mezonlar asosida tasniflanishi lozim;

toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari asosida (obyektiv mezonlarga qoʻshimcha ravishda) tasniflanishi mumkin.

28. Boshqa banklar, nobank kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari va lizing tashkilotlariga taqdim etilgan aktivlar sifatining tasnifini baholashda inobatga olinuvchi mezonlar quyidagi jadvalda belgilangan:

Tasnif guruhi Obyektiv mezonlar Toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari Standart asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlmasa; 9-son MHXS talablariga muvofiq kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan (2-bosqich) yoki qadrsizlangan (3-bosqich) aktiv boʻlmasa. oʻtgan moliyaviy yil uchun rentabellik koʻrsatkichi ijobiy boʻlsa; vakolatli nazorat organi tomonidan belgilangan prudensial talablarga muvofiq boʻlsa; moliyaviy hisobot (mutlaq va nisbiy) koʻrsatkichlari dinamikasi hech qanday ogohlantiruvchi belgilarni koʻrsatmasa; auditorlik xulosasida izohlar mavjud boʻlmasa yoki salbiy fikr bildirilmagan boʻlsa. Substandart asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 3 kundan oshmagan muddatga kechiktirilsa; kontragentning “ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”, “ Moodyʼs Investors Service ” yoki Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalari tomonidan berilgan reyting baholari (agar mavjud boʻlsa) unga aktiv taqdim etilgan sanadagi reyting baholaridan mos ravishda ikki yoki undan ortiq darajaga pasaytirilgan boʻlsa; 9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv boʻyicha kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan (2-bosqich) boʻlsa. oʻtgan moliyaviy yil uchun rentabellik koʻrsatkichi ijobiy boʻlsa; vakolatli nazorat organi tomonidan belgilangan prudensial talablarga muvofiq boʻlsa; moliyaviy hisobot (mutlaq va nisbiy) koʻrsatkichlari dinamikasi hech qanday ogohlantiruvchi belgilarni koʻrsatmasa; auditorlik xulosasida izohlar mavjud boʻlmasa yoki salbiy fikr bildirilmagan boʻlsa. Qoniqarsiz asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 4 kun va undan ortiq, lekin 10 kundan oshmagan muddatga kechiktirilsa; 9-son MHXS talablariga muvofiq qadrsizlangan (3-bosqich) deb tasniflangan aktiv boʻlsa. vakolatli nazorat organi tomonidan belgilangan kapital monandligi va likvidlilik koeffitsiyentlariga doir talablarga muvofiq boʻlsa, biroq boshqa prudensial talab(lar)ga muvofiq boʻlmasa; moliyaviy hisobot (mutlaq va nisbiy) koʻrsatkichlari dinamikasi baʼzi ogohlantiruvchi belgilarni koʻrsatsa; auditorlik xulosasida izohlar mavjud boʻlsa yoki salbiy fikr bildirilgan boʻlsa. Shubhali asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 11 kun va undan ortiq, lekin 30 kundan oshmagan muddatga kechiktirilsa; 9-son MHXS talablariga muvofiq qadrsizlangan (3-bosqich) deb tasniflangan aktiv boʻlsa; kontragentning reyting baholari (agar mavjud boʻlsa) “ CCC+ ”dan “ C ”gacha (“ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”) va (yoki) “ Caa1 ”dan “ Ca ” gacha (“ Moodyʼs Investors Service ”) va (yoki) Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasida boʻlsa. oʻtgan moliyaviy yil uchun rentabellik koʻrsatkichi salbiy boʻlsa; vakolatli nazorat organi tomonidan belgilangan kapital monandligi koeffitsiyentlariga doir talablarga muvofiq boʻlsa, biroq likvidlilik koeffitsiyentlari va boshqa prudensial talab(lar)ga muvofiq boʻlmasa; moliyaviy hisobot (mutlaq va nisbiy) koʻrsatkichlari dinamikasi qarz oluvchining moliyaviy holati yaqqol yomonlashganini koʻrsatsa; auditorlik xulosasida izohlar mavjud boʻlsa yoki salbiy fikr bildirilgan boʻlsa. Umidsiz asosiy qarz va (yoki) foizlarni qaytarish 31 kun va undan ortiq muddatga kechiktirilsa va (yoki) bank, nobank kredit tashkiloti, sugʻurta tashkiloti va lizing tashkilotining litsenziyasi bekor qilingan yoki boshqa tartibda tugatish boʻyicha ishlar boshlangan boʻlsa; 9-son MHXS talablariga muvofiq qadrsizlangan (3-bosqich) deb tasniflangan aktiv boʻlsa; kontragentning reyting bahosi (agar mavjud boʻlsa) “D” (“ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”) va (yoki) “C” (“ Moodyʼs Investors Service ”) va (yoki) Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasida boʻlsa. oʻtgan moliyaviy yil uchun rentabellik koʻrsatkichi salbiy boʻlsa; vakolatli nazorat organi tomonidan belgilangan kapital monandligi va likvidlilik koeffitsiyentlariga doir talablarga muvofiq boʻlmasa; moliyaviy hisobot (mutlaq va nisbiy) koʻrsatkichlari dinamikasi qarzdorning moliyaviy holati yaqqol yomonlashganini koʻrsatsa; auditorlik tashkiloti auditorlik xulosasini berishdan bosh tortsa.

29. Bank aktivlari joylashtirilgan banklar, nobank kredit tashkilotlari, sugʻurta tashkilotlari va lizing tashkilotlari “ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”, “ Moodyʼs Investors Service ” hamda Markaziy bank tomonidan belgilanadigan boshqa reyting kompaniyalarining bir nechtasi tomonidan berilgan:

ikkita reyting bahosiga ega boʻlganda mazkur reyting baholarining pastrogʻi;

uchta yoki undan ortiq reyting bahosiga ega boʻlganda — ikkita eng yuqori reyting bahosidan pastrogʻi ushbu Nizom hisob-kitoblarida hisobga olinadi.

4-bob. Investitsiyalarni tasniflash

30. Qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar sifatining tasnifi ushbu qimmatli qogʻozlar:

bank, nobank kredit tashkiloti, sugʻurta tashkiloti va lizing tashkiloti boʻlmagan yuridik shaxslar tomonidan chiqarilgan boʻlsa — mazkur Nizomning 2-bobiga ;

bank, nobank kredit tashkiloti, sugʻurta tashkiloti va lizing tashkiloti tomonidan chiqarilgan boʻlsa — mazkur Nizomning 3-bobiga muvofiq belgilanadi.

31. “ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ”, “ Moodyʼs Investors Service ” yoki Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalari tomonidan berilgan reyting bahosiga ega boʻlgan qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlarning reyting bahosi ikki yoki undan ortiq darajaga pasaytirilgan boʻlsa, mazkur qimmatli qogʻozlar sifatining tasnifi kamida “substandart” deb tasniflanishi lozim.

32. Bank oʻzida mavjud qarz munosabatlarini tasdiqlovchi qimmatli qogʻozlar emitentining moliyaviy holatini har chorakda kamida bir marotaba, shuningdek emitentning moliyaviy holatiga taʼsir qiluvchi muhim hodisalar yuzaga kelganda qayta baholashi lozim.

5-bob. Kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan balansdan tashqari hisobvaraqlarni tasniflash

33. Kredit tavakkalchiligi mavjud balansdan tashqari hisobvaraqlar bank tomonidan chaqirib olinadigan majburiyatlar hisoblansa, mazkur hisobvaraqlar sifatining toifasi “standart” deb tasniflanadi.

34. Kredit tavakkalchiligi mavjud boʻlgan, biroq chaqirib olinadigan majburiyat hisoblanmaydigan balansdan tashqari hisobvaraqlar sifatining tasnifi mazkur Nizomga muvofiq obyektiv va toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari asosida belgilanadi.

35. Quyidagi holatlardan biri mavjud boʻlganda bank kafolati va akkreditivning sifati “umidsiz” deb tasniflanadi:

berilgan kafolat va (yoki) akkreditiv boʻyicha majburiyatni bank tomonidan bajarish holatlarining yuzaga kelishi;

prinsipialning kredit yoki boshqa qarzlari boʻyicha toʻlovlarning oʻz vaqtida amalga oshirilmaganligi;

prinsipialda toʻlovga qobiliyatsizlik alomatlarining mavjudligi.

6-bob. Restrukturizatsiya qilingan aktivlar sifatini tasniflash

1-§. Aktivlarni restrukturizatsiya qilish

36. Bank tomonidan moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan qarz oluvchiga berilgan aktiv boʻyicha mazkur Nizomda nazarda tutilgan yengillik taqdim etilsa, bunday aktiv restrukturizatsiya qilingan aktiv hisoblanadi.

37. Moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelmagan yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud boʻlmagan qarz oluvchiga berilgan aktiv boʻyicha yengillik taqdim etilishi (bundan mazkur Nizomning 43-bandi toʻqqizinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida belgilangan yengilliklar mustasno), shu jumladan bunday qarz oluvchiga berilgan aktiv qayta moliyalashtirilishi restrukturizatsiya chorasi hisoblanmaydi.

38. Aktiv boʻyicha shartnoma shartlariga mazkur Nizomning 43-bandi toʻqqizinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida belgilangan oʻzgartirishlar kiritilsa, bunday qarz oluvchilar moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan deb hisoblanadi.

39. Aktiv boʻyicha restrukturizatsiya choralari:

aktiv sifatining haqiqiy tasnifini yashirish hamda ushbu aktiv boʻyicha zararlar tan olinishini kechiktirish maqsadida qoʻllanilmasligi;

qarz oluvchining restrukturizatsiyadan soʻng aktivni toʻliq va oʻz vaqtida qaytarish qobiliyati moliyaviy tahlil, pul oqimlari prognozi va tegishli hujjatlar asosida tasdiqlangan hollarda qoʻllanilishi lozim.

40. Aktivni (aktivlarni) restrukturizatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror bankning tegishli vakolatli organi tomonidan lozim darajadagi tahlil asosida qabul qilinishi, ushbu qaror bank ichki hujjatlariga muvofiq rasmiylashtirilishi hamda ushbu qarorga tasdiqlovchi hujjatlar va tahliliy maʼlumotlar ilova qilinishi lozim.

Qarz oluvchiga berilgan hamda jami qoldiq summasi bank birinchi darajali kapitalining 10 foizi va undan yuqori boʻlgan aktivni (aktivlarni) restrukturizatsiya qilish toʻgʻrisidagi qaror bank kuzatuv kengashi tomonidan qabul qilinadi. Bunda quyida keltirilgan va tegishli tartibda hujjatlashtirilgan maʼlumotlar mavjud boʻlishi kerak:

aktivni restrukturizatsiya qilishning asoslari (sabablari), shu jumladan qarz oluvchining moliyaviy holatiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi omillar;

qarz oluvchi moliyaviy holatining batafsil tahlili, shu jumladan restrukturizatsiyadan soʻng yangi shartnoma shartlariga muvofiq qarz oluvchining toʻlovga layoqatliligi, shuningdek iqtisodiy holat, tarmoq tendensiyasi va istiqbolini inobatga olgan holda qarz oluvchining moliyaviy holati prognozi;

xorijiy valyutada berilgan aktiv boʻlsa, valyuta kursining ehtimoliy sezilarli qadrsizlanishi holatida restrukturizatsiya qilingan aktivni soʻndirish uchun qarz oluvchi pul oqimlarining yetarliligi va barqarorligi tahlili;

aktiv boʻyicha avval taqdim etilgan yengilliklarning mavjudligi;

yangi shartnoma shartlarining dastlabki shartnoma shartlaridan asosiy farqlari.

2-§. Qarz oluvchining moliyaviy qiyinchiliklarini aniqlash

41. Quyida keltirilgan holatlardan hech boʻlmaganda bittasi mavjud boʻlsa, qarz oluvchi moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelgan yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud boʻlgan deb hisoblanadi:

yengillik taqdim etish sanasida qarz oluvchida bank va (yoki) boshqa kredit tashkiloti tomonidan berilgan aktiv (aktivlar) boʻyicha 30 kun va undan ortiq muddati oʻtgan qarzdorlik mavjudligi, bundan muddati oʻtgan qarzdorlik miqdori kichik miqdorga teng yoki undan kam boʻlgan holatlar mustasno;

bank tomonidan qarz oluvchiga berilgan aktiv sifati yengillik taqdim etish sanasida ushbu Nizomga muvofiq “substandart” yoki undan yomonroq toifada yoxud 9-son MHXS talablariga muvofiq kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan (2-bosqich) yoki qadrsizlangan (3-bosqich) aktiv sifatida tasniflanishi;

qarz oluvchida soʻnggi 6 oy ichida umumiy hisobda 60 kun va undan ortiq muddati oʻtgan qarzdorlik mavjudligi;

bank tomonidan yengillik taqdim etilmagan taqdirda qarz oluvchi keyingi 6 oy ichida oʻzining moliyaviy majburiyatlarini bajarmasligi yoki lozim darajada bajara olmasligi ehtimolining mavjudligi;

bankning ichki kredit reyting tizimiga muvofiq (agar mavjud boʻlsa) soʻnggi 6 oy ichida qarz oluvchining toʻlovga layoqatsizlikka uchrash ehtimoli oshganligi;

qarz oluvchi tomonidan bank bilan tuzilgan shartnomada belgilangan shartlarga (kovenantlarga) rioya etilmasligi natijasida bankda qarz oluvchidan aktivni muddatidan oldin soʻndirishni talab qilish huquqi vujudga kelganligi;

qarz oluvchining moliyaviy holatiga salbiy taʼsir koʻrsatuvchi muhim hodisalar yuz bergan boʻlsa, shu jumladan qarz oluvchining qimmatli qogʻozlari xorijiy va (yoki) mahalliy uyushgan (tartibga solinadigan) moliya bozorida savdo qilishga ruxsat etilgan listing roʻyxatidan listing talablariga nomuvofiqlik yoki moliyaviy sabablar tufayli chiqarilishi yoki chiqarilish jarayonida boʻlishi;

bankning ichki hujjatlariga muvofiq qarz oluvchi moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelganligini yoki moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelishi ehtimoli mavjud ekanligini ifodalovchi boshqa holatlar.

3-§. Yengillik va uning turlari

42. Oʻzgartirish kiritilganidan keyingi (yangi) shartnoma shartlari hamda oʻzgartirish kiritilguniga qadar (avvalgi) shartnoma shartlari oʻrtasida farq(lar) mavjud boʻlib, u(lar) aktiv qarz oluvchiga qulay shartlar asosida taqdim etilishini nazarda tutsa, bunday holatlar yengillik sifatida baholanadi.

43. Aktiv boʻyicha shartnoma shartlariga kiritilgan quyidagi oʻzgartirishlar yengillik sifatida baholanadi:

aktiv boʻyicha toʻlovlar, jumladan asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlarni toʻlash muddati uzaytirilishi;

asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlar boʻyicha imtiyozli davr taqdim etilishi va (yoki) uzaytirilishi, shu jumladan aktiv boʻyicha asosiy qarz va foizlar toʻlovi maʼlum muddat oraligʻida faqat foiz toʻlanadigan shaklga oʻzgartirilishi;

foiz stavkasining pasaytirilishi, bundan shartnomada belgilangan oʻzgaruvchan foiz stavkasi pasayishi munosabati bilan foiz stavkasining pasaytirilishi mustasno;

aktiv valyutasi oʻzgartirilishi, bundan kredit valyutasi xorijiydan milliy valyutaga oʻzgartirilganda kredit boʻyicha foiz stavkasi Markaziy bankning asosiy stavkasi + 2 foiz banddan kam boʻlmagan holatlar mustasno;

garovga qoʻyilgan mol-mulklarning qisman yoki toʻliq garovdan chiqarilishi yoki taʼminot darajasining pasaytirilishi, bundan mazkur Nizomning 44-bandi uchinchi xatboshisida keltirilgan holatlar mustasno;

aktivning qarz oluvchi aksiyalariga (ulushlariga) konvertatsiya qilinishi;

aktivning qayta moliyalashtirilishi. Bunda qayta moliyalashtirilgan aktiv deb qayta moliyalashtirish doirasida qarz oluvchiga berilgan yangi aktiv hamda mazkur aktiv hisobidan qisman soʻndirilgan amaldagi aktiv hisoblanadi;

toʻlanishi lozim boʻlgan foiz va (yoki) boshqa toʻlovlarning kapitalizatsiya qilinishi;

asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlarning bir qismi yoki barchasidan voz kechilishi, bundan aktivning foydalanilmagan qismi kamaytirilishi mustasno;

garovga qoʻyilgan mol-mulkni bank balansiga qabul qilish evaziga aktiv boʻyicha toʻlovlardan qisman voz kechilishi;

qarz oluvchining boshqa qarz oluvchiga oʻzgartirilishi, bundan vafot etgan qarz oluvchining majburiyati uning huquqiy vorisiga oʻtishi mustasno.

4-§. Restrukturizatsiya sifatida baholanmaydigan holatlar

44. Qarz oluvchining moliyaviy ahvolidan qatʼi nazar, aktiv boʻyicha shartnoma shartlariga kiritilgan quyidagi oʻzgartirishlar restrukturizatsiya sifatida baholanmaydi:

aktivni qaytarish jadvalida asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlar toʻlanadigan oy ichida toʻlov sanasining oʻzgartirilishi;

taʼminot turining oʻsha sifatdagi (likvidlilik, qiymat) yoki yuqoriroq sifatdagi taʼminot turiga oʻzgartirilishi, garovga qoʻyilgan mol-mulklarning qisman yoki toʻliq garovdan chiqarilishi yoxud kreditning taʼminlanganlik darajasining pasaytirilishi, bunda kreditning garovga nisbati koʻrsatkichi bankning ichki hujjatlarida belgilangan chegaraga teng va (yoki) undan yuqori boʻlishi lozim.

5-§. Restrukturizatsiya qilingan aktivlarni tasniflash

45. Bank restrukturizatsiya qilingan aktivlarni sifatiga koʻra tasniflashda mazkur Nizomga muvofiq toʻlov ehtimoli pastligi mezonlari hamda ushbu Nizomning 54-bandida belgilangan obyektiv mezonlardan foydalanadi. Bunda mazkur paragrafda restrukturizatsiya qilingan aktivlarni sifatiga koʻra tasniflashga oid alohida tartib belgilangan boʻlsa, mazkur tartib qoʻllaniladi.

Aktiv boʻyicha restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilgan paytda ushbu aktiv sifati:

yaxshiroq toifada tasniflanishi mumkin emas;

yomonroq toifada tasniflanmasligi mumkin (bundan restrukturizatsiyaga qadar sifati “standart” deb tasniflangan aktivlar mustasno), basharti ushbu aktiv sifati mazkur Nizomga muvofiq yomonroq toifaga mos boʻlmasa.

46. Sifati “standart” deb tasniflangan aktiv boʻyicha restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilsa, ushbu aktivning toifasi kamida “substandart” deb tasniflanishi lozim. Bunda mazkur Nizomning 58-bandiga muvofiq aktiv boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish holatlari inobatga olinmaydi.

47. Sifati “substandart”, “qoniqarsiz” va “shubhali” deb tasniflangan aktiv boʻyicha restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilsa, bank restrukturizatsiya qilingan aktiv sifatini mazkur Nizomda belgilangan mezonlar asosida qayta baholashi hamda uning sifati yomonroq toifaga mos kelsa, mazkur aktiv sifatining toifasini yomonroq toifaga oʻzgartirishi lozim. Bunda mazkur Nizomning 58-bandiga muvofiq aktiv boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish holatlari inobatga olinmaydi.

48. Restrukturizatsiya qilingan aktiv toifasi quyidagi holatlarda kamida “qoniqarsiz” deb tasniflanishi lozim:

aktiv boʻyicha shartnoma shartlariga mazkur Nizomning 43-bandi toʻqqizinchi — oʻn ikkinchi xatboshilarida belgilangan oʻzgartirishlar kiritilsa;

asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlar boʻyicha qoʻshimcha yoki yangi imtiyozli davr 24 oydan oshgan muddatga taqdim etilgan boʻlsa.

49. Aktiv boʻyicha restrukturizatsiya chorasi (bundan mazkur Nizomning 58-bandiga muvofiq aktiv boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish holatlari mustasno) qoʻllanilgandan soʻng quyidagi barcha shartlar bajarilganda mazkur aktivning sifati yaxshilab borilishi mumkin:

sinov davri davomida restrukturizatsiya qilingan aktiv boʻyicha asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlar yangilangan (oʻzgartirilgan) qaytarish jadvaliga muvofiq oʻz vaqtida, toʻliq va kamida ketma-ket 3 marotaba toʻlansa;

asosiy qarz va (yoki) foizlar boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorlik toʻliq toʻlansa;

restrukturizatsiya qilingan aktiv sifati mazkur Nizomga muvofiq yaxshiroq aktiv talablariga muvofiq boʻlsa.

Restrukturizatsiya qilingan aktiv sifati “qoniqarsiz” deb tasniflangandan soʻng quyidagi barcha shartlar bajarilgan taqdirda, ushbu aktiv sifati “substandart” deb tasniflanishi mumkin:

9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv qadrsizlangan (3-bosqich) deb tasniflanmasa;

qarz oluvchining moliyaviy ahvoli aktiv boʻyicha asosiy qarz, foizlar va (yoki) boshqa toʻlovlarni toʻliq va oʻz vaqtida amalga oshirish uchun yetarli darajada yaxshilangan boʻlsa;

aktiv sifati “qoniqarsiz” deb tasniflanishiga sabab boʻlgan omillar bartaraf etilgan boʻlsa;

sifati “standart” yoki “substandart” deb tasniflangan aktivlarga doir talablarga mos boʻlsa.

Sinov davri yangilangan (oʻzgartirilgan) qaytarish jadvaliga asosan imtiyozli davr tugaganidan soʻng (agar mavjud boʻlsa) birinchi toʻlovni amalga oshirish kunidan boshlanadi hamda restrukturizatsiya chorasini qoʻllash paytida sifati “substandart” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha kamida 6 oyni hamda “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar boʻyicha kamida 12 oyni tashkil qiladi.

Bunda restrukturizatsiya qilingan aktiv boʻyicha sinov davri ushbu aktiv boʻyicha qoʻshimcha restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilgan sanadan boshlab qayta boshlanadi.

50. Sinov davri mazkur Nizomning 49-bandida belgilangan talablarga muvofiq boʻlmasa, restrukturizatsiya qilingan aktiv sifatining tasnifi yaxshilanmaydi hamda mazkur aktiv restrukturizatsiya qilingan aktiv toifasidan chiqarilmaydi.

51. Restrukturizatsiya qilingan aktiv sifatining toifasi bir vaqtning oʻzida ikki yoki undan ortiq toifaga yaxshilanishi mumkin emas.

52. Aktiv boʻyicha:

soʻnggi 12 oy davomida ikki marotaba restrukturizatsiya choralari qoʻllanilgan boʻlsa, ushbu aktiv sifatining tasnifi kamida bir toifaga pasaytirilishi;

soʻnggi 36 oy davomida kamida uch marotaba restrukturizatsiya choralari qoʻllanilgan boʻlsa, ushbu aktivning sifati “umidsiz” deb tasniflanishi lozim.

Bunda mazkur Nizomning 58-bandiga muvofiq aktiv boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish holatlari inobatga olinmaydi.

53. Sinov davri mobaynida restrukturizatsiya qilingan aktiv boʻyicha yangilangan (oʻzgartirilgan) qaytarish jadvaliga muvofiq 31 kun yoki undan ortiq muddati oʻtgan qarzdorlik yuzaga kelgan taqdirda, sinov davri ushbu qarzdorlik yuzaga kelgan sanadan boshlab toʻxtatiladi. Qarz oluvchi mazkur qaytarish jadvaliga muvofiq asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlarni oʻz vaqtida va toʻliq amalga oshirishni boshlaganidan soʻng yangi sinov davri (boshidan) boshlanadi. Bunda ushbu aktiv boʻyicha avvalgi sinov davrida oʻtgan vaqt yangi sinov davrida hisobga olinmaydi.

54. Restrukturizatsiya qilingan aktivlar obyektiv mezonlar asosida quyidagi jadvalga muvofiq tasniflanadi, bundan ushbu Nizomga muvofiq restrukturizatsiya qilingan aktiv sifati yomonroq toifada tasniflanishi lozim boʻlgan holatlar mustasno:

Restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilgan sanada aktiv sifatining toifasi Restrukturizatsiya chorasi qoʻllanilgandan soʻng muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlgan kunlar soni 31 — 90 kun 91 — 180 kun 181 — 365 kun 366 kun va undan ortiq Substandart Substandart Qoniqarsiz Shubhali Umidsiz Qoniqarsiz Qoniqarsiz Shubhali Umidsiz Umidsiz Shubhali Shubhali Umidsiz Umidsiz Umidsiz Umidsiz Umidsiz Umidsiz Umidsiz Umidsiz

55. Mazkur Nizomning 54-bandida belgilangan obyektiv mezonlar ushbu Nizomning 58-bandiga muvofiq toʻlovlar muddati kechiktirilgan yoki uzaytirilgan aktivlarga nisbatan qoʻllanilganda muddati oʻtgan qarzdorlik mavjud boʻlgan kunlar sonining hisobi kechiktirilgan yoki uzaytirilgan muddat tugagan sanadan boshlanadi.

56. Restrukturizatsiya qilingan aktiv quyidagi barcha shartlarga muvofiq boʻlsa, bunday aktiv restrukturizatsiya qilingan aktiv deb hisoblanishi toʻxtatiladi:

sinov davri davomida asosiy qarz, foiz va (yoki) boshqa toʻlovlar yangilangan (oʻzgartirilgan) qaytarish jadvaliga muvofiq oʻz vaqtida va toʻliq toʻlansa;

qarz oluvchining moliyaviy holati tahliliga asosan uning moliyaviy qiyinchiliklari bartaraf etilgan hamda mazkur tahlil hujjatlashtirilgan boʻlsa;

qarz oluvchining bank yoki boshqa kredit tashkiloti oldida 30 kundan oshgan, miqdori kichik miqdordan katta boʻlgan muddati oʻtgan qarzdorligi mavjud boʻlmasa.

57. Aktiv ushbu Nizomning 39 va 40-bandlari talablariga rioya qilinmasdan restrukturizatsiya qilingan boʻlsa, shu jumladan qarz oluvchining yangi (oʻzgartirilgan) shartnoma shartlariga muvofiq toʻlovlarni amalga oshira olish qobiliyatini tasdiqlovchi dalillar mavjud boʻlmasa va (yoki) restrukturizatsiya chorasi aktiv sifatini yomonroq toifada tasniflamaslik uchun amalga oshirilgan boʻlsa, Markaziy bank bankdan ushbu aktiv sifatini restrukturizatsiya chorasiga qadar tuzilgan avvalgi qaytarish jadvaliga asosan qayta tasniflashni talab qilishi mumkin.

6-§. Muayyan hollarda toʻlovlar muddati kechiktirilgan yoki uzaytirilgan aktivlar sifatini tasniflash

58. Jismoniy shaxs boʻlgan qarz oluvchining murojaatiga koʻra bank tomonidan aktiv shartnomasi muddati mobaynida toʻlovlar muddati birinchi marotaba quyidagi holatlar natijasida kechiktirilganda yoki uzaytirilganda aktiv tasnifi yomonroq toifaga oʻzgartirilmasligi, mazkur chora restrukturizatsiya chorasi sifatida baholanmasligi hamda ushbu Nizomga muvofiq restrukturizatsiya qilingan aktivlarni tasniflashga oid qoidalar qoʻllanilmasligi mumkin:

qarz oluvchining 2 oydan ortiq davr mobaynida vaqtincha mehnatga layoqatsiz boʻlib qolishi;

qarz oluvchining mehnat shartnomasi bekor qilinishi va ish qidirayotgan shaxs sifatida tuman (shahar) kambagʻallikni qisqartirish va bandlikka koʻmaklashish boʻlimlarida roʻyxatga olinishi;

qarz oluvchining birgalikda qarz oluvchisi va (yoki) kafili boʻlgan turmush oʻrtogʻi vafot etishi;

I yoki II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar qarz oluvchining qaramogʻiga olinishi yoki uning qaramogʻidagi I yoki II guruh nogironligi boʻlgan shaxslar sonining ortishi;

qarz oluvchiga nisbatan nogironlikning I yoki II guruhi belgilanishi;

jismoniy shaxs boʻlgan qarz oluvchining sogʻligʻiga zarar yetishiga, jiddiy moddiy talafotlarga hamda uning hayot faoliyati sharoitlari buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan yoki olib kelgan tabiiy hamda texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelishi;

qarz oluvchining homiladorlik va tugʻish taʼtiliga chiqishi.

Bunda mazkur bandning ikkinchi va uchinchi xatboshilarida nazarda tutilgan holatlar yuzasidan qarz oluvchi tomonidan aktiv shartnomasi boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish toʻgʻrisida bankka murojaat qilinganda mazkur murojaat sanasidan oldingi 2 oy davomida qarz oluvchining oʻrtacha oylik daromadlari soʻnggi 12 oy ichidagi oʻrtacha oylik daromadlariga nisbatan kamida 30 foizga kamaygan boʻlishi lozim.

Mazkur bandning ikkinchi — yettinchi xatboshilarida belgilangan holatlar qarz oluvchi aktiv shartnomasi boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirish yuzasidan bankka murojaat qilgan sanadan oldingi 4 oy ichida roʻy bergan boʻlishi lozim.

Aktiv tasnifi oʻzgartirilmasligi uchun aktiv shartnomasi boʻyicha toʻlovlar mazkur bandning:

ikkinchi — yettinchi xatboshilarida belgilangan holatlarda 6 oydan;

sakkizinchi xatboshisida belgilangan holatda 10 oydan koʻp boʻlmagan muddatga kechiktirilgan yoki uzaytirilgan boʻlishi lozim.

Bank qarz oluvchining murojaatiga koʻra aktiv shartnomasi boʻyicha toʻlovlar muddatini kechiktirish yoki uzaytirishda qarz oluvchi tomonidan taqdim etilgan tasdiqlovchi hujjatlardan yoki boshqa maʼlumotlardan foydalanishi mumkin. Bunda bank mazkur maʼlumotlarning haqqoniyligini tekshirish choralarini koʻrishi lozim.

59. Restrukturizatsiya qilingan aktivlar hamda mazkur Nizomning 58-bandida belgilangan toʻlovlar muddati birinchi marotaba kechiktirilgan yoki uzaytirilgan aktivlar hisobi alohida yuritilishi lozim.

60. Qonunchilik hujjatlari bilan favqulodda vaziyatlarning oldini olish yoki ularning oqibatlarini bartaraf etish, yuqumli va parazitar kasalliklar tarqalishining oldini olishga qaratilgan cheklovchi tadbirlar (karantin) belgilanishi natijasida qarz oluvchi tomonidan bank oldidagi majburiyatni bajarish yoki lozim darajada bajarish imkoniyati boʻlmaganda, aktivlar sifatini tasniflash, zaxira yaratish va restrukturizatsiya qilingan aktiv deb hisoblamaslik Markaziy bank tomonidan belgilanishi mumkin.

7-bob. “Foizlarni oʻstirmaslik” maqomidagi aktivni hisobga olish

61. 2028-yil 1-yanvardan boshlab muammoli deb tasniflangan aktivlarga mazkur Nizom maqsadlarida “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi beriladi.

Aktivga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi berilganidan soʻng barcha hisoblangan, lekin olinmagan foizli va boshqa daromadlar teskari buxgalteriya oʻtkazmasi amalga oshirilgan holda, balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkaziladi. Foizli va boshqa daromadlar balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilganidan soʻng keyingi foizlar (daromadlar) hisoblanishi faqat mazkur hisobvaraqlarda kredit shartnomasida belgilangan muddat davomida amalga oshiriladi, bundan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qarzdor va kafilning majburiyatlari bekor boʻladigan holatlar mustasno.

62. Aktivga “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi berilishi qarz oluvchini hisoblangan foizlar va boshqa toʻlovlarni, shu jumladan bankning balansdan tashqari hisobvaraqlarida hisobga olingan foizlar va boshqa toʻlovlarni toʻlash majburiyatidan ozod etmaydi.

63. Oʻzbekiston Respublikasi “Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida”gi Qonunining 141-moddasiga muvofiq sud tomonidan qarz oluvchini bankrot deb topish va tugatishga doir ish yuritish tartib-taomilini boshlash toʻgʻrisida qaror qabul qilingan paytdan eʼtiboran qarz oluvchining barcha turdagi qarzlari boʻyicha neustoyka (jarima, penya) va foizlarni hisoblash tugatiladi.

Kredit boʻyicha qarzdorlikni undirish toʻgʻrisida sudning hal qiluv qarori chiqarilganda sud qarorida koʻrsatilgan, kredit boʻyicha undiriladigan summaga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 327-moddasi birinchi va ikkinchi qismlarida hamda 734-moddasi birinchi qismida nazarda tutilgan foizlar, shuningdek neustoyka hisoblanishi toʻxtatiladi.

Bank frod holati natijasida nomiga onlayn kredit (mikroqarz) rasmiylashtirilgan qarz oluvchining jabrlanuvchi deb eʼtirof etilganligi toʻgʻrisidagi surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi kelib tushgan kundan boshlab mazkur onlayn kredit (mikroqarz) va u bilan bogʻliq foizlar, neustoyka, jarimalarni hisoblashni hamda jabrlanuvchi deb eʼtirof etilgan shaxsdan undirishni toʻxtatadi. Bunda surishtiruv, dastlabki tergov natijalari yoki sudning qaroriga asosan frod holati yuz bermaganligi aniqlanganda bank onlayn kredit (mikroqarz) va u bilan bogʻliq foizlar, neustoyka, jarimalarni hisoblashni hamda jabrlanuvchi deb eʼtirof etilgan shaxsdan undirishni davom ettiradi.

64. Sudgacha sanatsiya davrida banklar qarz oluvchi bilan tuzilgan kelishuvga asosan kelishuvda belgilangan muddatga va faoliyatini tiklashga qaratilgan sanatsiya rejasini bajarish sharti bilan kreditlar boʻyicha foizlarni hisoblash va (yoki) toʻlashni toʻxtatib turishi, keyinchalik sanatsiya rejasiga muvofiq restrukturizatsiya qilishi yoxud kreditni restrukturizatsiya qilishning boshqa choralarini koʻrishi mumkin.

Sud sanatsiyasi davrida sanatsiya rejasiga muvofiq va kreditorlar yigʻilishi (qoʻmitasi) roziligi bilan sud ajrimi asosida qarz oluvchining kreditlar boʻyicha foizlarini hisoblash va (yoki) toʻlash toʻxtatib turilishi, keyinchalik sanatsiya rejasida belgilangan tartibda restrukturizatsiya qilinishi yoxud kreditni restrukturizatsiya qilishning boshqa choralari koʻrilishi mumkin.

65. Balansdan tashqari hisobvaraqlarda hisoblangan foizli va boshqa daromadlar bankka haqiqatda kirim qilingan sanada, shu jumladan bank aylanma kassasiga va (yoki) mijozning tegishli bank hisobvaragʻiga mablagʻ kelib tushganda, bank daromadi sifatida tan olinadi.

66. Aktiv mazkur Nizom talablariga muvofiq “standart” yoki “substandart” deb qayta tasniflanganidan soʻng, uning “foizlarni oʻstirmaslik” maqomi bekor qilinadi.

8-bob. Aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralarni yaratish boʻyicha talablar

67. Aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralarni yaratish maqsadida aktiv sifatining toifasidan kelib chiqib, aktivning jami qiymatiga quyidagi jadvalda belgilangan zaxira meʼyori koʻpaytirilgan miqdorda bank xarajati hisobidan zaxira shakllantirilishi lozim:

Zaxira turlari Aktiv sifatining toifasi Zaxira meʼyori Standart aktivlarga yaratiladigan zaxiralar Standart 1 foiz Maxsus zaxiralar Substandart 10 foiz Qoniqarsiz 25 foiz Shubhali 50 foiz Umidsiz 100 foiz

68. Bank maxsus zaxiralarni aktivlarni tasniflash uchun mazkur Nizomda nazarda tutilgan asoslar vujudga kelgan sanadan boshlab shakllantirishi va ular boʻyicha buxgalteriya oʻtkazmalarini dasturlashgan holda amalga oshirishi lozim.

Balansdan tashqari hisobvaraq boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralarni yaratish maqsadida balansdan tashqari hisobvaraq nominal qiymatining (foydalanilmagan qismi) kapital monandligi hisob-kitoblaridagi kreditni qayta hisoblash omili qoʻllanilgandan soʻng chiqqan balans ekvivalenti tegishliligi boʻyicha zaxira meʼyoriga koʻpaytiriladi.

69. Aktiv qaysi valyutada vujudga kelgan boʻlsa maxsus zaxira ham ushbu aktiv valyutasida har bir aktiv uchun alohida shakllantirilishi lozim.

Standart aktivlarga yaratiladigan zaxiralar sifati standart deb tasniflangan jami aktivlar qoldigʻiga nisbatan har oyning yakuniga qadar aktiv qaysi valyutada vujudga kelgan boʻlsa, ushbu valyutada yoki milliy valyutada shakllantirilishi lozim.

70. Aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxirani shakllantirish va undan foydalanishga oid buxgalteriya oʻtkazmalari Tijorat banklarida buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasiga (roʻyxat raqami 3336, 2021-yil 26-noyabr) muvofiq amalga oshiriladi.

71. Aktivlar maqbul taʼminot bilan taʼminlanganda ular boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan zaxira miqdori quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:

Z = (AJM - TQ × (1 - Ch)(1 - x)) × m

bunda:

Z — shakllantirilishi lozim boʻlgan zaxira miqdori;

AJM — aktivning jami qiymati summasi (balansdan tashqari hisobvaraq nominal qiymatining (foydalanilmagan qismi) kapital monandligi hisob-kitoblaridagi kreditni qayta hisoblash omili qoʻllanilgandan soʻng chiqqan balans ekvivalenti);

TQ — mazkur Nizomning 80-bandida belgilangan maqbul taʼminot qiymati;

Ch — chegirma omilining mazkur Nizomning 80-bandida belgilangan miqdorlardan kam boʻlmagan miqdori;

x — valyutadagi tafovutni hisobga olish omili. Mazkur omil aktiv ifodalangan valyuta u boʻyicha qabul qilingan taʼminot valyutasidan farq qilmasa 0 ga, farq qilsa 0,1 ga teng boʻladi;

m — aktiv tasnifi boʻyicha shakllantirilishi lozim boʻlgan zaxira yaratish meʼyori.

Bunda aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan zaxira miqdori 0 yoki undan kichik (manfiy) boʻlsa:

mazkur aktiv boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan zaxira shakllantirilmaydi;

mazkur aktiv kapital monandligi hisob-kitoblarida ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplashga moʻljallangan zaxira shakllantirilmagan aktiv sifatida baholanadi.

72. Aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralar miqdori oyiga kamida bir marotaba qayta koʻrib chiqilishi (tuzatilishi) lozim. Bunda bank ichki hujjatlariga muvofiq aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralar miqdori hisobot sanasidan boshqa kunlarda qoʻshimcha ravishda qayta koʻrib chiqilishi (tuzatilishi) mumkin.

73. Zaxiralar yetarli boʻlmagan hollarda bank tomonidan zaxiralarga qoʻshimcha ajratmalar zaxiralarning yetishmovchiligi aniqlangan davrda amalga oshirilishi zarur.

74. Quyidagi hollarda aktiv u boʻyicha shakllantirilgan zaxira hisobiga balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilishi lozim:

9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv qaytarilishi boʻyicha asosli kutilmalar mavjud boʻlmasa;

aktivning sifati “umidsiz” deb tasniflangan sanadan boshlab besh yil oʻtgan boʻlsa;

qarz oluvchiga onlayn kredit frod holati natijasida rasmiylashtirilishi oqibatida mazkur qarz oluvchi jabrlanuvchi deb eʼtirof etilganligi toʻgʻrisidagi surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi kelib tushganda.

75. Belgilangan meʼyorlarga muvofiq yaratilgan zaxiraga nisbatan aktiv boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlar miqdorining oshib ketishi mumkinligidan dalolat beruvchi omillar va sharoitlar aniqlanganda, mazkur aktiv boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun qoʻshimcha zaxira yaratilishi kerak.

76. “E-kontrakt” tashqi savdo axborot tizimidagi maʼlumotlarga muvofiq tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha muddati oʻtgan debitor qarzdorligi mavjud qarz oluvchilarga taqdim etilgan aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarga doir zaxiralar qoʻshimcha zaxiralarni inobatga olgan holda aktivning jami qiymatiga mazkur Nizomning 2-ilovasiga muvofiq jami zaxira meʼyori koʻpaytirilgan miqdorda bank xarajati hisobidan zaxira shakllantirilishi lozim.

Bunda qoʻshimcha zaxiralarni shakllantirish maqsadlarida debitor qarzdorligi ulushi qarz oluvchining tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha muddati oʻtgan debitor qarzdorligi summasining mazkur qarz oluvchining tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha jami debitor qarzdorligi summasiga nisbati asosida quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:

Debitor qarzdorligi ulushi = Muddati oʻtgan debitor qarzdorligi × 100 foiz Jami debitor qarzdorligi

77. Mazkur Nizomning 76-bandiga muvofiq qarz oluvchilarga bank tomonidan taqdim etilgan aktivlar boʻyicha qoʻshimcha zaxira meʼyorlari quyidagi jadvalga muvofiq belgilanadi:

Toifalar Debitor qarzdorligi ulushi Qoʻshimcha zaxira meʼyori 1-toifa 0 foizdan — 25 foizgacha 0 foiz 2-toifa 26 foizdan — 50 foizgacha 1 foiz 3-toifa 51 foizdan — 75 foizgacha 2 foiz 4-toifa 76 foizdan — 100 foizgacha 3 foiz

78. Aktivning balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilishi uning qisman yoki toʻliq qaytarilishi mumkinligini inkor etmaydi.

9-bob. Maqbul taʼminotga qoʻyiladigan talablar

79. Taʼminot bank tomonidan taqdim etilgan aktivni toʻlashning ikkilamchi manbayi hisoblanadi. Bank tomonidan taʼminotga aktivni qoplashning asosiy manbayi sifatida qaralmasligi lozim.

80. Mazkur Nizom maqsadlarida maqbul taʼminot va mazkur taʼminot turlari boʻyicha chegirma miqdori quyidagi jadvalda belgilangan:

Taʼminot turi Chegirma omilining minimal miqdori Sifatining toifasi “standart” va “substandart” deb tasniflangan aktivlar Sifatining toifasi “qoniqarsiz”, “shubhali” va “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar Aktiv sifati muammoli deb tasniflangan sanadan oʻtgan muddat 24 oygacha 25 oydan 36 oygacha 36 oydan koʻp 1-darajali yuqori likvidli qimmatli qogʻozlar garovi 0 0 0,5 1 2-A darajali yuqori likvidli qimmatli qogʻozlar garovi 0,15 0,15 0,5 1 2-B darajali yuqori likvidli qimmatli qogʻozlar garovi 0,5 0,5 0,8 1 Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati va Markaziy bank tomonidan taʼminlangan yoki kafolatlangan aktivlar 0 0 0,5 1 Bank kapitali monandligi hisob-kitoblarida tavakkalchilik darajasi 0 foiz boʻlgan xorijiy davlatlarning hukumatlari va markaziy banklarining kafolati 0 0 0,5 1 Jahon banki guruhi (Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki, Xalqaro moliya korporatsiyasi, Xalqaro investitsiyalarni kafolatlash agentligi, Xalqaro taraqqiyot assotsiatsiyasi) hamda Osiyo taraqqiyot banki, Osiyo infratuzilma investitsiyalari banki, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Yevropa investitsiya banki, Yevropa investitsiya jamgʻarmasi, Islom taraqqiyot banki va Yevropa Kengashining taraqqiyot banklari kafolati 0 0 0,5 1 Kreditor bankdagi depozitlar yoki depozit sertifikatlari garovi 0 0 0,5 1 “ Standard & Poorʼs ”, “ Fitch Ratings ” va “ Moodyʼs Investors Service ” kompaniyalarining investitsion reyting darajasidan kam boʻlmagan yoki Markaziy bank tomonidan tan olinadigan boshqa reyting kompaniyalarining ushbu reyting darajasiga teng boʻlgan reyting baholariga ega banklar kafolati va kafilligi 0,5 0,5 1 1 Taʼminotdagi affinlangan (affinaj qilingan) qimmatbaho metallar 0,5 0,6 0,7 1 Taʼminot sifatida garovga olingan qurilishi tugallangan koʻchmas mulk (garov qiymati) 0,5 0,6 0,7 1 Taʼminot sifatida garovga olingan transport vositalari (garov qiymati) 0,7 0,8 1 1

81. Affinlangan (affinaj qilingan) qimmatbaho metallar, koʻchmas mulk hamda transport vositalari mazkur Nizom maqsadlarida maqbul taʼminot hisoblanishi uchun ularning bozor qiymati Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda baholash faoliyati toʻgʻrisidagi boshqa qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda baholanishi va (yoki) qayta baholanishi, shuningdek mazkur baholash tegishli tartibda hujjatlashtirilishi lozim.

82. Mazkur Nizomga muvofiq maqbul taʼminotga qabul qilinuvchi garov turlari quyidagi talablarga javob berishi lozim:

tegishli tartibda hujjatlashtirilishi va barcha tomonlar uchun majburiy hisoblanishi;

qimmatli qogʻozlar, bankdagi depozitlar, depozit sertifikatlari garov sifatida qabul qilingan boʻlsa, ularning muddati tegishli aktivni soʻndirish muddatidan kam boʻlmasligi;

kreditor bankdagi depozit garov predmeti boʻlsa, garov shartnomasi shartlariga binoan qarz oluvchi oʻz majburiyatlarini bajarmagan yoki sudning qaroriga asosan toʻlovga qobiliyatsiz deb topilgan holatda bankning ushbu mablagʻlarni soʻzsiz nazorat qilish va ularni tasarruf eta olish huquqi boʻlishi;

taʼminot sifatida olinadigan mol-mulk garovga berilmagan boʻlishi;

kredit bergan bank tomonidan garovga olinadigan mol-mulkka boʻlgan huquq haqidagi yozuv qonunchilikda belgilangan tartibda garov reyestriga kiritilgan boʻlishi;

bank aktivi bankdagi depozitlar bilan taʼminlangan boʻlsa, depozit aktivni taʼminlash uchun tegishli hisobvaraqda yuritilishi hamda kredit shartnomasi yoki boshqa shartnomada qarz oluvchi tomonidan aktiv qaytarilmagan yoki majburiyatlari bajarilmagan holda bank akseptsiz tartibda depozitni tasarruf etishi, shuningdek qarz oluvchi ixtiyoriy ravishda ushbu depozitni u bilan taʼminlangan aktivni soʻndirish uchun yoʻnaltirishi mumkin ekanligi shart qilib qoʻyilishi lozim.

Bunda bank aktivni qaytarish muddati yetib kelgunga qadar depozitdan mablagʻlarni olishga yoʻl qoʻymaslik maqsadida zarur choralarni koʻrishi va nazorat oʻrnatishi kerak.

83. Mazkur Nizomga muvofiq maqbul taʼminotga qabul qilinuvchi kafolat bir vaqtning oʻzida quyidagi talablarga javob berishi lozim:

kafolat muddati va asosiy majburiyat muddatlari mos boʻlishi;

qarz oluvchi oʻz majburiyatlarini bajarmagan hollarda, shartnoma va (yoki) oʻzaro kelishuvda kafolat shartlarini bajarish muddatlariga doir hech qanday cheklovlar boʻlmasligi;

kafil tomonidan taqdim etilgan kafolat hujjatlashtirilgan majburiyat hisoblanishi;

bankning majburiyatni kafildan toʻgʻridan-toʻgʻri talab qilish huquqi boʻlishi;

qarz oluvchining bank oldidagi majburiyati boʻyicha taqdim etilgan kafolat miqdori aniq belgilangan boʻlishi;

kafolat chaqirib olinmaydigan va soʻzsiz boʻlishi, yaʼni bir tomonlama tartibda kafil kafolatni bekor qilishi, kafolat qiymatini oshirishi, kafolat muddatini qisqartirishi, shuningdek kafolat boʻyicha mablagʻlarni toʻliq yoki qisman toʻlamasligiga imkon yaratuvchi shartlarning mavjud emasligi;

qarz oluvchi kafolat bilan taʼminlangan majburiyatlarini bajarmagan hollarda, bank kafildan kafolat boʻyicha toʻlovni amalga oshirishini talab qilish huquqi boʻlishi.

10-bob. Bank mol-mulkiga nisbatan alohida talablar

84. Bankning quyidagi mulklari boʻyicha 100 foiz miqdorda bank xarajati hisobidan zaxira shakllantirilishi lozim:

bank balansiga qabul qilingan sanadan boshlab bir yil muddatda sotilmagan garov hisobidan undirilgan koʻchmas mulk va boshqa mol-mulklar;

bank faoliyatini amalga oshirish uchun zaruriyati mavjud boʻlmagan (foydalanilmaydigan) uch yil muddatda sotilmagan yoki foydalanilmagan koʻchmas mulk va boshqa mol-mulklar, bundan mazkur bandning ikkinchi xatboshisida koʻrsatilgan holatlar mustasno.

11-bob. Balansdan tashqari hisobvaraqlarda aktivlarni hisobga olish

85. Balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilgan sifati “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar balans hisobvaraqlariga qaytarilmaydi. Bunda ushbu aktivlar boʻyicha kelgusida undirib olingan va (yoki) qaytarilgan mablagʻ bank daromadi sifatida tan olinadi.

86. Balans hisobvaraqlaridan balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilgan sifati “umidsiz” deb tasniflangan aktivlar hamda ular boʻyicha hisoblab yozilgan foizlar va boshqa toʻlovlar balansdan tashqari hisobvaraqlarda ular ushbu hisobvaraqlarga oʻtkazilgan paytdan boshlab 2 yildan kam boʻlmagan muddat mobaynida aks ettirilishi lozim, bundan mazkur Nizomning 90-bandida belgilangan holatlar mustasno.

Bunda bank 1 oyda kamida bir marta qarzdorga balansdan tashqari hisobvaraqlardagi qoldiqlarga mos keladigan asosiy qarz, hisoblangan foizlar va boshqa toʻlovlar boʻyicha muddati oʻtgan qarzdorlikning mavjudligini maʼlum qilgan holda aktiv boʻyicha qarzdorlikni qoplash va u boʻyicha hisoblangan foizlar va boshqa toʻlovlarni toʻlash talab qilingan daʼvo xatini, balansdan tashqari hisobvaraqlardan koʻchirma ilova qilingan holda, qarz oluvchi yoki uning huquqiy vorisiga (tugatilish jarayonida boʻlsa, tugatish komissiyasiga) yuborishi lozim, bundan frod holati natijasida nomiga onlayn kredit rasmiylashtirilgan qarz oluvchi jabrlanuvchi deb eʼtirof etilganligi toʻgʻrisidagi surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning qarori yoki sudning ajrimi kelib tushganligi holatlari mustasno.

Mazkur bandning ikkinchi xatboshisida nazarda tutilgan daʼvo xatlarini olmaslik qarz oluvchini qarzini qaytarish majburiyatidan ozod etmaydi. Daʼvo xati va hisobvaraqdan koʻchirma bankning muddati oʻtgan asosiy qarzni va hisoblangan foizlarni undirib olish boʻyicha sudga murojaat etishi uchun asos boʻladi.

87. Bankning ichki audit xizmati va bank boshqaruvi har chorakda balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilgan sifati “umidsiz” deb tasniflangan aktivlarni undirish boʻyicha qoʻllanayotgan chora-tadbirlar haqida bank kuzatuv kengashiga yozma ravishda maʼlumot berishlari shart.

Bank kuzatuv kengashi moliyaviy yil yakuni boʻyicha bank aksiyadorlarining yillik umumiy yigʻilishi kun tartibiga bankning “umidsiz” aktivlarini undirish boʻyicha qoʻllangan chora-tadbirlar haqidagi masalani kiritadi.

88. Bank balansdan tashqari hisobvaraqlarda hisobga olingan aktivlar boʻyicha asosiy qarz summasi, foizlar va boshqa toʻlovlarni undirish yuzasidan barcha chora-tadbirlarni qoʻllashi zarur.

89. Aktivning balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilishi ushbu aktiv boʻyicha qarzlar hamda hisoblangan foizlar va boshqa toʻlovlarning hamda bankning mazkur aktivni moliyalashtirish uchun jalb qilingan mablagʻlar boʻyicha kreditorlar oldidagi majburiyatlarining bekor qilinishini anglatmaydi.

90. Balansdan tashqari hisobvaraqlarda hisobga olingan aktivlar quyidagi holatlarda bank kuzatuv kengashining tavsiyasi asosida aksiyadorlar umumiy yigʻilishi qaroriga koʻra hisobdan chiqarilishi mumkin:

bank aktivdan voz kechsa;

9-son MHXS talablariga muvofiq aktiv qaytarilishi boʻyicha asosli kutilmalar mavjud boʻlmasa;

aktiv balansdan tashqari hisobvaraqlarga oʻtkazilgandan keyin 2 yil davomida toʻlanmasa;

qarz oluvchi vafot etsa va uning qarzini qaytarish majburiyatini oʻz zimmasiga oladigan boshqa shaxs mavjud boʻlmasa;

sudning qarz oluvchini toʻlovga qobiliyatsiz deb topish toʻgʻrisida qonuniy kuchga kirgan qarori boʻlsa;

yuridik shaxs boʻlgan qarz oluvchi tugatilgan boʻlsa.

12-bob. Yakuniy qoida

91. Mazkur Nizom talablarining buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 1-ILOVA

Toʻlov ehtimoli pastligini aniqlashda foydalaniladigan mezonlar

T/r Mezonlar Qoniqarsiz Shubhali Umidsiz 1. Oʻz mablagʻlari manbalari ––––––––––––––––––––––– Jami aktivlar (0,05; 0,1] (0,01; 0,05] 0,01 va undan past 2. Jami moliyaviy majburiyatlar ––––––––––––––––––––––––– EBITDA (EBITDA: sof foyda (zarar) + foyda soligʻi + foizlar shaklidagi xarajatlar + asosiy vositalar eskirishi oʻzgarishi + nomoddiy aktivlar amortizatsiya summasi oʻzgarishi + valyuta kursi farqlaridan zararlar + toʻlangan dividendlar + uzoq muddatli ijara (lizing) boʻyicha foizlar koʻrinishidagi xarajatlar + moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar) [6; 7) [7; 10) 10 va undan baland 3. EBIT ––––––––––––––––––––––– Foizlar shaklidagi xarajatlar (EBIT: sof foyda (zarar) + foyda soligʻi + foizlar shaklidagi xarajatlar + valyuta kursi farqlaridan zararlar + toʻlangan dividendlar + uzoq muddatli ijara (lizing) boʻyicha foizlar koʻrinishidagi xarajatlar + moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar ) (1; 1,5] (0,5; 1] 0,5 va undan past 4. Joriy aktivlar ––––––––––––––––– Joriy majburiyatlar (0,7; 0,9] (0,4; 0,7] 0,4 va undan past 5. EBITDA ––––––––––––– Qarz toʻlovlari (Qarz toʻlovlari: foizlar shaklidagi qarz xarajatlari + qarzning asosiy toʻlovi) (0,8; 0,9] (0,7; 0,8] 0,7 va undan past 6. 9-sonli Moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari mezonlari Aktiv 9-sonli MHXS talablariga muvofiq kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan sifatida (2-bosqich toifasi) tasniflanishi hamda uning butun muddati davomidagi kutilayotgan kredit yoʻqotishlari miqdori aktiv qiymatining 12 foizidan yuqori, biroq 25 foizidan oshmasligi; Aktiv 9-sonli MHXS talablariga muvofiq kredit tavakkalchiligi sezilarli darajada oshgan sifatida (2-bosqich toifasi) tasniflanishi hamda uning butun muddati davomidagi kutilayotgan kredit yoʻqotishlari miqdori aktiv qiymatining 25 foizidan oshishi; Aktiv qadrsizlangan toifasiga (3-bosqich) kiritilishi hamda uning butun muddati davomidagi kutilayotgan kredit yoʻqotishlari miqdori aktiv qiymatining 50 foizidan oshishi Aktiv qadrsizlangan toifasiga (3-bosqich) kiritilishi hamda uning butun muddati davomidagi kutilayotgan kredit yoʻqotishlari miqdori aktiv qiymatining 25 foizidan oshmasligi. Aktiv qadrsizlangan toifasiga (3-bosqich) kiritilishi hamda uning butun muddati davomidagi kutilayotgan kredit yoʻqotishlari miqdori aktiv qiymatining 25 foizidan yuqori, biroq 50 foizidan oshmasligi.

Banklarda aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga 2-ILOVA

Tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha muddati oʻtgan debitor qarzdorligi mavjud qarz oluvchilarga bank tomonidan taqdim etilgan aktivlar uchun zaxira meʼyorlari

Aktiv sifatining toifasi Zaxira meʼyori (qoʻshimcha zaxirasiz) Jami zaxira meʼyori (zaxira meʼyori + qoʻshimcha zaxira meʼyori) Toifa 1 Toifa 2 Toifa 3 Toifa 4 Standart 1 foiz 1 foiz 2 foiz 3 foiz 4 foiz Substandart 10 foiz 10 foiz 11 foiz 12 foiz 13 foiz Qoniqarsiz 25 foiz 25 foiz 26 foiz 27 foiz 28 foiz Shubhali 50 foiz 50 foiz 51 foiz 52 foiz 53 foiz Umidsiz 100 foiz 100 foiz 100 foiz 100 foiz 100 foiz

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2026-yil 14-avgustdagi 22/3-son qaroriga 2-ILOVA

Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar

1. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2015-yil 13-iyundagi 14/5-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2015-y., 28-son, 374-modda).

2. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2017-yil 23-sentabrdagi 26/6-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696-1, 2017-yil 10-oktabr) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 11.10.2017-y., 10/17/2696-1/0091-son).

3. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2018-yil 31-martdagi 12/20-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696-2, 2018-yil 27-aprel) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 30.04.2018-y., 10/18/2696-2/1120-son).

4. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2021-yil 19-noyabrdagi 27/7-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696-3, 2021-yil 10-dekabr) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 10.12.2021-y., 10/21/2696-3/1152-son).

5. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2024-yil 22-apreldagi 11/2-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696-4, 2024-yil 20-may) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.05.2024-y., 10/24/2696-4/0354-son).

6. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2025-yil 5-dekabrdagi 31/10-son “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar boʻyicha ehtimoliy yoʻqotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga oʻzgartirishlar va qoʻshimcha kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2696-5, 2025-yil 23-dekabr) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 24.12.2025-y., 10/25/2696-5/1198-son).

7. Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 15-mh-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 2021-yil 28-iyul) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son) bilan tasdiqlangan Vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar tomonidan qabul qilingan ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarga kiritilayotgan oʻzgartirishlarning 295-bandi .

8. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2023-yil 27-maydagi 14/10-son qarori (roʻyxat raqami 3442, 2023-yil 9-iyun) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.06.2023-y., 10/23/3442/0359-son) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvi tomonidan qabul qilingan ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarga kiritilayotgan oʻzgartirishlarning 3-bandi .

Rais T. ISHMETOV

Toshkent sh.,

2026-yil 14-avgust,

22/3-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.09.2026 y., 10/26/3937/0926-son)

lex.uz