UzbekAI

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ИҚТИСОДИЁТ ВА МОЛИЯ ВАЗИРИНИНГ

БУЙРУҒИ

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара»ни тасдиқлаш ҳақида

Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодексининг 161-моддасига асосан ва бюджет ҳисобини давлат секторида бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандартлари билан мувофиқлаштириш мақсадида буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара» иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Қуйидагилар ўз кучини йўқотган деб топилсин:

Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2018 йил 12 декабрдаги 150-сон «Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3142, 2019 йил 4 март) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 05.03.2019 й., 10/19/3142/2704-сон);

Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2021 йил 28 июлдаги 51-сон буйруғи (рўйхат рақами 3313, 2021 йил 28 июль) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 28.07.2021 й., 10/21/3313/0724-сон) билан тасдиқланган Вазирликлар, давлат қўмиталари ва идоралар томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга киритилаётган ўзгартиришларнинг 476-банди .

3. Мазкур буйруқ 2027 йил 1 январдан кучга киради.

Ўзбекистон Республикаси иқтисодиёт ва молия вазирининг 2026 йил 15 сентябрдаги 397-сон буйруғига ИЛОВА

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара»

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара» (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) бюджет ташкилотлари, давлат мақсадли ва бошқа бюджетдан ташқари жамғармалар (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) томонидан ижара операцияларини тан олиш, баҳолаш, бухгалтерия ҳисобида акс эттириш, молиявий ҳисоботда тақдим этиш ва очиб бериш тартиби ҳамда принципларини белгилайди.

I бўлим. Ижарани аниқлаш ва ижара шартларини белгилаш

1-боб. Умумий қоидалар

1. Мазкур Стандартда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

базавий актив — ижара объекти ҳисобланган ҳамда ушбу активдан фойдаланиш ҳуқуқи ижарага берувчи томонидан ижарага олувчига тақдим этилган актив;

базавий активлар синфи — ташкилотлар фаолиятида ўхшаш хусусият ва фойдаланишга эга бўлган базавий активлар гуруҳи;

дастлабки тўғридан-тўғри харажатлар — ижарани тузиш билан бевосита боғлиқ ҳамда ижара тузилмаганида юзага келмайдиган қўшимча харажатлар (масалан, ижара шартномасини нотариал тасдиқлаш харажатлари, давлат рўйхатидан ўтказиш йиғимлари);

фойдаланиш ҳуқуқи активи — ижара муддати давомида ижарага олувчининг базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқини ифодаловчи актив;

ҳаққоний қиймат — мазкур Стандартда ижарага берувчининг бухгалтерия ҳисобига доир талабларни қўллаш мақсадида етарли даражада хабардор, шартнома тузишга тайёр ва ўзаро мустақил тарафлар ўртасидаги шартномада актив айирбошланиши ёки мажбурият бўйича ҳисоб-китоб амалга оширилиши мумкин бўлган сумма;

ижара — тўлов эвазига муайян вақт давомида активдан (базавий активдан) фойдаланиш ҳуқуқини берувчи шартнома ёки шартноманинг бир қисми;

ижаранинг бошланиш санаси — ижарага берувчи томонидан актив (базавий актив) ижарага олувчи фойдаланиши учун тақдим этилган сана;

ижаранинг бошланғич санаси — ижара шартномаси тузилган сана ёки ижаранинг асосий шартлари бўйича тарафлар мажбуриятларни ўз зиммасига олган сана, ушбу саналардан қайси бири биринчи келган бўлса, ўша сана;

иқтисодий хизмат муддати — активдан бир ёки бир нечта фойдаланувчи томонидан иқтисодий жиҳатдан фойдаланиши кутилган давр ёки ушбу активдан олиниши кутиладиган маҳсулот ёхуд шунга ўхшаш ишлаб чиқариш бирликлари сони;

ижарага доир ялпи инвестиция — молиявий ижара бўйича ижарага берувчи томонидан олиниши кутиладиган ижара тўловлари ҳамда ижарага берувчига тегишли кафолатланмаган қолдиқ қиймат йиғиндиси;

ижарада назарда тутилган фоиз ставкаси — ижара тўловлари ва кафолатланмаган қолдиқ қийматнинг келтирилган қийматини базавий активнинг ҳаққоний қиймати ва ижарага берувчининг ҳар қандай дастлабки тўғридан-тўғри харажатлари йиғиндисига тенг бўлишини таъминлайдиган фоиз ставкаси;

ижарани ўзгартириш — ижаранинг дастлабки шартлари ва қоидаларида назарда тутилмаган ҳолда ижара қамровининг ёки ижара учун тўланадиган тўловнинг ўзгариши (масалан, бир ёки бир нечта базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқини қўшиш ёки бекор қилиш ёхуд шартномавий ижара муддатини узайтириш ёки қисқартириш);

ижара тўловлари — ижара муддати давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун ижарага олувчи томонидан ижарага берувчига тўланадиган, қатъий ва индекс ёки ижара шартномасида кўзда тутилган фоиз ставкаси билан боғлиқ ўзгарувчан тўловларни, харид қилиш опционини амалга ошириш қийматини (агар уни амалга оширишга етарли даражада ишонч мавжуд бўлса) ҳамда ижара шартномасини бекор қилиш натижасида етказилган зарар учун тўланадиган суммаларни (агар ижара муддати бундай опцион амалга оширилишини назарда тутса) ўз ичига олувчи тўловлар йиғиндиси;

ижара муддати — ижарага олувчи базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқига эга бўлган, бекор қилиниши мумкин бўлмаган давр, шунингдек, ижарага олувчи томонидан ижарани узайтириш опциони амалга оширилишига етарли даражада ишонч мавжуд бўлган ҳолда ушбу опцион билан қамраб олинган даврлар ҳамда ижарани бекор қилиш опциони амалга оширилмаслигига етарли даражада ишонч мавжуд бўлган ҳолда ушбу опцион билан қамраб олинган даврлар йиғиндиси;

ижара рағбатлантиришлари — ижара билан боғлиқ равишда ижарага берувчи томонидан ижарага олувчига амалга ошириладиган тўловлар, шунингдек, ижарага олувчининг харажатларини қоплаш ёки мазкур харажатларни ижарага берувчи томонидан ўз зиммасига олиш (ижарага берувчи томонидан ижарага олувчига берилган имтиёз ёки иқтисодий манфаат);

ижарага олувчи — ижара тўлови эвазига муайян вақт давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқини оладиган ташкилотлар;

ижарага олувчининг қўшимча қарз олиш ставкаси — ижарага олувчи ўхшаш иқтисодий муҳитда, фойдаланиш ҳуқуқи активига ўхшаш қийматдаги активни олиш учун зарур бўлган маблағни ўхшаш муддатга ва ўхшаш таъминот асосида қарзга олган тақдирда, уни тўлашига тўғри келадиган фоиз ставкаси;

ижарага берувчи — ижара тўлови эвазига муайян вақт давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқини тақдим этадиган ташкилотлар;

ижарага доир соф инвестиция — ижарада назарда тутилган фоиз ставкаси бўйича дисконтланган ижарага доир ялпи инвестиция;

ишлаб топилмаган молиявий даромад — ижарага доир ялпи инвестиция билан ижарага доир соф инвестиция ўртасидаги фарқ;

кафолатланмаган қолдиқ қиймат — базавий актив қолдиқ қийматининг ижарага берувчи томонидан олиниши кафолатланмаган ёки фақат ижарага берувчи билан боғлиқ тараф томонидан кафолатланган қисми;

молиявий ижара — базавий активга эгалик қилиш билан боғлиқ деярли барча таваккалчиликлар ва манфаатлар ижарага олувчига ўтадиган ижара;

операцион ижара — базавий активга эгалик қилиш билан боғлиқ деярли барча таваккалчиликлар ва манфаатлар ижарага олувчига ўтмайдиган ижара;

опцион — шартнома шартларига мувофиқ тарафлардан бирига муайян ҳаракатни амалга ошириш ёки амалга оширмасликни танлаш ҳуқуқини берувчи шартномавий ҳуқуқ;

қатъий тўловлар — ижара муддати давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун ижарага олувчи томонидан ижарага берувчига тўланадиган тўловлар, ўзгарувчан ижара тўловлари бундан мустасно;

қисқа муддатли ижара — ижаранинг бошланиш санасида ижара муддати ўн икки ойдан ошмайдиган ижара. Харид қилиш опционини ўз ичига олган ижара қисқа муддатли ижара ҳисобланмайди;

қолдиқ қиймат кафолати — ижара муддати тугаганда базавий активнинг қиймати ёки унинг бир қисми белгиланган миқдордан кам бўлмаслигини таъминлаш мақсадида, ижарага берувчи билан боғлиқ бўлмаган тараф томонидан ижарага берувчига бериладиган кафолат;

субижара — ижарага олувчи (оралиқ ижарага берувчи) томонидан базавий активни учинчи шахсга қайта ижарага бериш бўлиб, бунда бош ижарага берувчи билан ижарага олувчи ўртасидаги ижара шартномаси (бош ижара) ўз кучида қолади;

ўзгартириш кучга кирган сана — ҳар икки тараф ижара шартномасига ўзгартириш киритиш тўғрисида келишувга эришган сана;

ўзгарувчан ижара тўловлари — ижара муддати давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун ижарага олувчи томонидан ижарага берувчига тўланадиган ижара тўловларининг, ижара бошланган санадан кейин юзага келган ҳолатлар ёки шарт-шароитлар ўзгариши натижасида миқдори ўзгарадиган қисми, вақт ўтиши билан боғлиқ ўзгаришлар бундан мустасно.

шартнома — ушбу Стандарт мақсадлари учун икки ёки ундан ортиқ тарафларнинг ҳуқуқлари ва мажбуриятларини вужудга келтириш, ўзгартириш ёки бекор қилиш ҳақидаги келишуви;

Бошқа бюджет ҳисоби стандартларида қўлланилган атамалар ушбу Стандартда ҳам худди шу маънода қўлланилади.

2. Мазкур Стандартнинг мақсади ижарага олувчилар ва ижарага берувчилар томонидан ижара операцияларини ишончли акс эттирувчи тегишли ахборот тақдим этилишини таъминлашдан иборат. Ушбу ахборот молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига ижараларни ташкилотларнинг молиявий ҳолати, молиявий натижалари ва пул оқимларига таъсирини баҳолаш учун асос бўлиб хизмат қилади.

3. Ташкилотлар ушбу Стандартни қўллашда шартномаларнинг шартлари ва қоидаларини, шунингдек, барча тегишли омиллар ва ҳолатларни инобатга олиши шарт. Ташкилотлар ушбу Стандартни ўхшаш хусусиятларга эга бўлган ҳамда ўхшаш шароитлардаги шартномаларга нисбатан изчил қўллаши шарт.

4. Ижарага олувчи учун ижара тўловлари таркибига қолдиқ қиймат бўйича кафолатларга мувофиқ ижарага олувчи томонидан тўланиши кутилаётган суммалар ҳам киритилади. Ижара тўловлари шартноманинг ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларига тегишли тўловларни ўз ичига олмайди, бундан ижарага олувчи ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларни ижара таркибий қисми билан бирлаштиришни ва уларни ягона ижара таркибий қисми сифатида ҳисобга олишни танлаган ҳоллар мустасно.

5. Ижарага берувчи учун ижара тўловлари таркибига, шунингдек, ижарага олувчи, ижарага олувчи билан боғлиқ тараф ёки ижарага берувчи билан боғлиқ бўлмаган ҳамда кафолат бўйича ўз мажбуриятларини бажариш учун етарли молиявий имкониятга эга бўлган учинчи шахс томонидан ижарага берувчига тақдим этилган ҳар қандай қолдиқ қиймат бўйича кафолатлар ҳам киритилади. Ижара тўловлари шартноманинг ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларига ажратилган тўловларни ўз ичига олмайди.

2-боб. Ижара шартномаларини қўллаш ва аниқлашнинг қоидалари

1-§. Қўллаш доираси

6. Ташкилотлар ушбу Стандарт талабларини барча ижара муносабатларига, шу жумладан субижара доирасида фойдаланиш ҳуқуқи активларини ижарага беришга нисбатан қўллаши шарт, қуйидаги ҳоллар бундан мустасно:

фойдали қазилмалар, нефт, табиий газ ва шунга ўхшаш қайта тикланмайдиган ресурсларни қидириш ёки улардан фойдаланиш билан боғлиқ ижаралар;

ижарага олувчи томонидан сақланадиган ва Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (5-сонли БҲС) «Қишлоқ хўжалиги» (рўйхат рақами 3106, 2018 йил 25 декабрь) доирасига кирувчи биологик активлар ижараси;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (15-сонли БҲС) « Хизмат кўрсатиш бўйича концессия келишувлари » (рўйхат рақами 3532, 2024 йил 22 июль) доирасига кирувчи давлат-хусусий шериклик (хизмат концессияси) келишувлари;

ижарага олувчи томонидан Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) « Номоддий активлар » (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) доирасида лицензия шартномалари асосида сақланадиган ҳуқуқлар, жумладан кинофильмлар, видеоёзувлар, саҳна асарлари, қўлёзмалар, патентлар ва муаллифлик ҳуқуқларига оид ҳуқуқлар.

7. Ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 6-банди бешинчи хатбошисида назарда тутилган ҳоллардан ташқари, номоддий активлар ижарасига нисбатан ушбу Стандартни қўллашни танлаши мумкин.

2-§. Тан олиш бўйича истиснолар

8. Ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 25 — 50-бандларида назарда тутилган талабларни қуйидаги ҳолларга нисбатан қўлламасликни танлаши мумкин:

қисқа муддатли ижаралар;

қиймати паст бўлган базавий активга доир ижаралар.

9. Агар ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 25 — 50-бандларида назарда тутилган талабларни қисқа муддатли ижараларга ёки қиймати паст бўлган базавий активга доир ижараларга нисбатан қўлламасликни танласа, у бундай ижаралар бўйича ижара тўловларини ижара муддати давомида тенг улушларда ёки бошқа тизимли асосда харажат сифатида тан олиши шарт.

Агар бошқа тизимли асос ижарага олувчи оладиган манфаатнинг олиниш тартибини янада аниқроқ акс эттирса, ижарага олувчи ушбу асосни қўллаши шарт.

10. Агар ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 9-бандига мувофиқ қисқа муддатли ижара шартномаларини ҳисобга олса, қуйидаги ҳолатларда ушбу Стандарт мақсадларида ижара шартномасини янги ижара шартномаси деб ҳисоблаши шарт:

ижара шартномасига ўзгартириш киритилганда;

ижара шартномаси муддатида ҳар қандай ўзгариши юз берганда (масалан, ижарага олувчи аввал ижара муддатини белгилашда ҳисобга олинмаган опционни амалга оширганда).

11. Қисқа муддатли ижара шартномаларига нисбатан мазкур Стандартда назарда тутилган имтиёзни қўллаш тўғрисидаги қарор базавий активлар синфи бўйича қабул қилиниши шарт. Қиймати паст бўлган базавий активга доир ижаралар бўйича бундай қарор ҳар бир ижара бўйича алоҳида қабул қилиниши мумкин.

3-§. Ижарани аниқлаш

12. Шартнома тузилганда ташкилотлар шартнома ижара шартномаси ҳисобланадими ёки ижарани ўз ичига оладими, шунга баҳо бериши шарт. Агар шартнома тўлов эвазига муайян вақт давомида аниқ белгиланган активдан фойдаланишни назорат қилиш ҳуқуқини берса, бундай шартнома ижара ҳисобланади ёки ижарани ўз ичига олади.

13. Ижара муддати аниқ белгиланган активдан фойдаланиш ҳажми орқали ҳам белгиланиши мумкин (масалан, ускуна ёрдамида ишлаб чиқариладиган маҳсулот бирликлари сони орқали).

14. Ташкилотлар шартнома ижара ҳисобланиши ёки ижарани ўз ичига олишини фақат шартноманинг шартлари ва қоидалари ўзгарган тақдирда қайта баҳолаши шарт.

3-боб. Шартнома таркибий қисмларини ажратиш

1-§. Ижарага олувчи

15. Агар шартнома ижара шартномаси бўлса ёки ижарани ўз ичига олса, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 18-бандида назарда тутилган амалий енгилликни қўлламаса, шартномадаги ҳар бир ижара таркибий қисмини шартноманинг ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларидан алоҳида ҳисобга олиши шарт.

16. Ижара шартномаси ижара таркибий қисмини ва бир ёки бир нечта қўшимча ижара ёки ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларни ўз ичига олган тақдирда, ижарага олувчи шартнома бўйича тўланадиган ҳақни ҳар бир ижара таркибий қисмига ижара таркибий қисмининг алоҳида сотиш нархи ҳамда ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларининг жами алоҳида сотиш нархи ўртасидаги нисбатдан келиб чиқиб тақсимлаши керак (масалан, ижара шатномаси бўйича хизмат кўрсатиш техник хизмат кўрсатиш билан бирга бўлса, ижарага олувчи умумий тўловни қисмларга ажратиши керак).

17. Ижара ва ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларнинг алоҳида тақдим этиш нархларининг нисбати ижарага берувчи ёки шунга ўхшаш етказиб берувчи томонидан ташкилотларга ушбу таркибий қисм ёки шунга ўхшаш таркибий қисм алоҳида тақдим этилганда ундириладиган нарх асосида аниқланиши шарт.

Агар кузатилиши мумкин бўлган алоҳида тақдим этиш нархи осонлик билан аниқланмаса, ижарага олувчи кузатилиши мумкин бўлган ахборотдан максимал даражада фойдаланган ҳолда ушбу нархни баҳолаши шарт.

18. Амалий енгиллик сифатида ижарага олувчи базавий активлар синфи бўйича ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларни ижара таркибий қисмларидан ажратмасликни танлаши мумкин. Бунда ижарага олувчи ҳар бир ижара таркибий қисми ва у билан боғлиқ ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларни ягона ижара таркибий қисми сифатида ҳисобга олади.

19. Агар мазкур Стандартнинг 18-бандида назарда тутилган амалий енгиллик қўлланилмаса, ижарага олувчи ижарага оид бўлмаган таркибий қисмларни бошқа тегишли Стандартлар талабларига мувофиқ ҳисобга олади.

2-§. Ижарага берувчини ва ижара муддатини белгилаш

20. Ижарага берувчи ижара таркибий қисми ҳамда бир ёки бир нечта қўшимча ижара ёки ижарага тааллуқли бўлмаган таркибий қисмларни ўз ичига олган шартнома бўйича тўловни Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) « Даромад » (рўйхат рақами 3857, 2026 йил 18 июнь) талабларига мувофиқ тақсимлаши шарт.

21. Ташкилотлар ижара муддатини ижаранинг бекор қилиниши мумкин бўлмаган даври ва унга қуйидагиларни қўшган ҳолда белгилайди:

агар ижарага олувчининг ижарани узайтириш опционидан фойдаланишига етарлича ишонч мавжуд бўлса, мазкур опцион қамраб оладиган даврлар;

агар ижарага олувчининг ижарани бекор қилиш опционидан фойдаланмаслигига етарлича ишонч мавжуд бўлса, мазкур опцион қамраб оладиган даврлар.

22. Ижарага олувчининг ижарани узайтириш опционидан фойдаланишига ёки ижарани бекор қилиш опционидан фойдаланмаслигига етарли даражада ишонч мавжудлигини баҳолашда ташкилотлар бундай қарорнинг қабул қилинишига иқтисодий жиҳатдан таъсир кўрсатувчи барча аҳамиятли ҳолатлар ва шарт-шароитларни ҳисобга олиши шарт.

23. Ижарага олувчи ижарани узайтириш опционидан фойдаланишига ёки ижарани бекор қилиш опционидан фойдаланмаслигига етарли даражада ишонч мавжудлигини қуйидаги шартлар бир вақтнинг ўзида мавжуд бўлган тақдирда қайта баҳолаши шарт:

ижарага олувчининг назорати доирасида бўлган муҳим ҳодиса юз берса ёки ҳолатлар сезиларли даражада ўзгарса;

ушбу ҳодиса ёки ҳолатларнинг ўзгариши ижарага олувчининг ижара муддатини белгилашда илгари ҳисобга олинмаган ижарани узайтириш опционидан фойдаланишига ёхуд илгари ҳисобга олинган ижарани бекор қилиш опционидан фойдаланмаслигига етарли даражада ишонч мавжудлигига таъсир этса.

24. Ижарани бекор қилиш мумкин бўлмаган давр ўзгарган тақдирда, ташкилот ижара муддатини қайта кўриб чиқиши шарт.

Ижарани бекор қилиш мумкин бўлмаган давр, жумладан, қуйидаги ҳолларда ўзгарган деб ҳисобланади:

ижарага олувчи ижара муддатини белгилашда илгари ҳисобга олинмаган опциондан фойдаланса;

ижарага олувчи ижара муддатини белгилашда илгари ҳисобга олинган опциондан фойдаланмаса;

шартнома шартларига мувофиқ ижарага олувчининг ижара муддатини белгилашда илгари ҳисобга олинмаган опциондан фойдаланишига мажбурловчи ҳодиса юз берса;

шартнома шартларига мувофиқ ижарага олувчининг ижара муддатини белгилашда илгари ҳисобга олинган опциондан фойдаланишига тўсқинлик қилувчи ҳодиса юз берса.

II бўлим. Ижарага олувчи

1-боб. Ижара шартномасини тан олиш

25. Бошланиш санасида ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини ва ижара мажбуриятини тан олиши шарт.

2-боб. Баҳолаш

1-§. Фойдаланиш ҳуқуқи активининг дастлабки баҳоланиши

26. Бошланиш санасида ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини таннарх бўйича баҳолаши шарт.

27. Фойдаланиш ҳуқуқи активининг таннархи қуйидагилардан ташкил топади:

а) мазкур Стандартнинг 29-бандига мувофиқ баҳоланган ижара мажбуриятининг дастлабки суммаси;

б) активдан фойдаланиш бошланган санагача ёки шу санада амалга оширилган ижара тўловлари, олинган ижара рағбатлантиришлари чегирилган ҳолда;

д) ижарага олувчи томонидан қилинган дастлабки бевосита харажатлар;

э) ижарага олувчи томонидан базавий активни демонтаж қилиш ва олиб ташлаш, у жойлашган ҳудудни тиклаш ёки базавий активни ижара шартлари талаб қиладиган ҳолатга келтириш учун қилиниши кутилаётган харажатларнинг баҳоланган суммаси, бундан бундай харажатлар товар-моддий захираларни ишлаб чиқариш билан боғлиқ бўлган ҳоллар мустасно;

Ижарага олувчи мазкур харажатлар бўйича мажбуриятни активдан фойдаланиш бошланган санада ёки базавий активдан муайян давр мобайнида фойдаланиш натижасида ўз зиммасига олади.

28. Ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 27-банди «э» кичик бандида назарда тутилган харажатлар бўйича мажбурият юзага келганда, ушбу харажатларни фойдаланиш ҳуқуқи активининг таннархи таркибида тан олиши шарт.

Ижарага олувчи муайян давр мобайнида фойдаланиш ҳуқуқи активидан захиралар ишлаб чиқариш учун фойдаланиш натижасида юзага келган харажатларга нисбатан Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (7-сонли БҲС) « Товар-моддий захиралар »ни (рўйхат рақами 3120, 2019 йил 14 январь) қўллайди.

Мазкур Стандартга ёки Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (7-сонли БҲС) «Товар-моддий захиралар»га (рўйхат рақами 3120, 2019 йил 14 январь) мувофиқ ҳисобга олинадиган товар-моддий захиралар бўйича харажатлар Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) « Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар »га (рўйхат рақами 3562, 2024 йил 22 октябрь) мувофиқ тан олинади ва баҳоланади.

2-§. Ижара мажбуриятини дастлабки баҳолаш

29. Ижара бошланиш санасида ижарага олувчи ижара мажбуриятини ушбу санада тўланмаган ижара тўловларининг келтирилган қиймати бўйича баҳолайди.

Ижара тўловлари, агар ижарада назарда тутилган фоиз ставкасини ишончли тарзда аниқлаш мумкин бўлса, ушбу ставка бўйича дисконтланади. Агар мазкур фоиз ставкасини ишончли тарзда аниқлаш мумкин бўлмаса, ижарага олувчи ўзининг қўшимча қарз олиш ставкасидан фойдаланади.

30. Ижара бошланиш санасида ижара мажбуриятини баҳолаш таркибига ижара муддати давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун ижара бошланиш санасида тўланмаган қуйидаги тўловлар киритилади:

а) қатъий тўловлар, олиниши лозим бўлган ҳар қандай ижара рағбатлантиришлари чегирилган ҳолда;

б) индекс ёки ставкага боғлиқ бўлган ўзгарувчан ижара тўловлари, мазкур Стандартнинг 31-бандига мувофиқ, дастлаб бошланиш санасида амал қилаётган индекс ёки ставка асосида баҳоланадиган тўловлар;

д) қолдиқ қиймат кафолатлари бўйича ижарага олувчи томонидан тўланиши кутилаётган суммалар;

э) агар ижарага олувчи харид қилиш опционини амалга оширишига етарлича ишонч мавжуд бўлса, ушбу опционнинг амалга ошириш қиймати;

ф) агар ижара муддати ижарага олувчи томонидан ижарани бекор қилиш опциони амалга оширилишини назарда тутса, ижара шартномасини бекор қилиш натижасида етказилган зарар учун тўланадиган суммаларни.

31. Мазкур Стандартнинг 30-банди «б» кичик бандида назарда тутилган индекс ёки ставкага боғлиқ бўлган ўзгарувчан ижара тўловларига, масалан, истеъмол нархлари индексига, Ўзбекистон Республикаси Марказий банкининг асосий ставкасига ёки бозор ижара ставкаларидаги ўзгаришларга боғлиқ тўловлар киради.

3-§. Фойдаланиш ҳуқуқи активини кейинги баҳолаш

32. Ижара бошланган санадан кейин ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини таннарх модели асосида баҳолайди, бундан мазкур Стандартнинг 36-бандида назарда тутилган бошқа баҳолаш модели қўлланиладиган ҳоллар мустасно.

4-§. Дастлабки таннарх модели

33. Дастлабки таннарх моделини қўллашда ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда таннарх бўйича баҳолаши шарт:

жамланган амортизация ва жамланган қадрсизланиш зарарлари чегирилган ҳолда;

мазкур Стандартнинг 37-банди «д» кичик бандига мувофиқ ижара мажбурияти қайта баҳоланиши натижасида киритилган тузатишлар ҳисобга олинган ҳолда.

34. Ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 35-банди талабларини инобатга олган ҳолда, фойдаланиш ҳуқуқи активи бўйича амортизация ҳисоблашда Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар »нинг (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) амортизацияга оид талабларни қўллаши шарт.

35. Агар ижара муддати якунида базавий активга бўлган мулк ҳуқуқи ижарага олувчига ўтса ёки фойдаланиш ҳуқуқи активининг таннархи ижарага олувчи томонидан активни сотиб олиш ҳуқуқидан фойдаланилишини назарда тутса, ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини активдан фойдаланиш бошланган санадан бошлаб базавий активнинг фойдали хизмат даври тугагунга қадар амортизация қилиши шарт.

Бошқа ҳолатларда ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активини активдан фойдаланиш бошланган санадан бошлаб фойдаланиш ҳуқуқи активининг фойдали хизмат даври ёки ижара муддати тугайдиган саналардан қайси бири олдин келса, ўша санагача амортизация қилиши шарт.

5-§. Бошқа баҳолаш моделлари

36. Агар фойдаланиш ҳуқуқи активлари ижарага олувчи томонидан ҳисоблашда Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар »да (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) назарда тутилган қайта баҳолаш модели қўлланиладиган асосий воситалар синфига тааллуқли бўлса, ижарага олувчи мазкур асосий воситалар синфига тегишли барча фойдаланиш ҳуқуқи активларига нисбатан ушбу қайта баҳолаш моделини қўллашни танлаши мумкин.

6-§. Ижара мажбуриятини кейинги баҳолаш

37. Ижара бошланиш санасидан кейин ижарага олувчи ижара мажбуриятини қуйидаги тарзда баҳолаши шарт:

а) ижара мажбурияти бўйича ҳисобланган фоизни акс эттириш мақсадида унинг баланс қийматини ошириш;

б) амалга оширилган ижара тўловларини акс эттириш мақсадида унинг баланс қийматини камайтириш;

д) мазкур Стандартнинг 40 — 47-бандларида назарда тутилган қайта баҳолашлар ёки ижара шартларига киритилган ўзгартиришларни, шунингдек, қайта кўриб чиқилган қатъий ижара тўловларини акс эттириш мақсадида унинг баланс қийматини қайта баҳолаш.

38. Ижара муддати давомида ҳар бир ҳисобот даври учун ижара мажбурияти бўйича фоизлар мазкур мажбуриятнинг қолган баланс қийматига доимий фоиз ставкасини қўллаш орқали ҳисобланади.

Бунда даврий фоиз ставкаси мазкур Стандартнинг 29-бандида назарда тутилган дисконт ставкаси, тегишли ҳолларда эса мазкур Стандартнинг 42 ва 44-бандларида ёхуд 46-бандининг «д» кичик бандида назарда тутилган қайта кўриб чиқилган дисконт ставкаси ҳисобланади.

39. Активдан фойдаланиш бошланган санадан кейин ижарага олувчи, агар тегишли харажатлар бошқа стандартлар талабларига мувофиқ бошқа активнинг баланс қиймати таркибига киритилмаса, қуйидагиларни фойда ёки зарар таркибида тан олиши шарт:

ижара мажбурияти бўйича фоиз харажатлари;

ижара мажбуриятини баҳолашда ҳисобга олинмаган ўзгарувчан ижара тўловлари — мазкур тўловларнинг юзага келишига сабаб бўлган ҳодиса ёки шарт-шароит юз берган ҳисобот даврида.

7-§. Ижара мажбуриятини қайта баҳолаш

40. Активдан фойдаланиш бошланган санадан кейин ижарага олувчи ижара тўловларидаги ўзгаришларни ҳисобга олиш учун ижара мажбуриятини қайта баҳолашда мазкур Стандартнинг 41 — 44-бандлари талабларини қўллаши шарт.

Ижара мажбуриятини қайта баҳолаш натижасида юзага келган сумма фойдаланиш ҳуқуқи активининг баланс қийматига тузатиш сифатида тан олинади.

Бироқ, агар фойдаланиш ҳуқуқи активининг баланс қиймати нолгача камайтирилган бўлса ва ижара мажбуриятининг баҳоланиши янада камайса, қайта баҳолашнинг қолган қисми фойда ёки зарар таркибида тан олиниши шарт.

41. Қуйидаги ҳолатлардан бирида ижарага олувчи қайта кўриб чиқилган ижара тўловларини қайта кўриб чиқилган дисконт ставкаси бўйича дисконтлаш орқали ижара мажбуриятини қайта баҳолаши шарт:

а) мазкур Стандартнинг 23-24-бандларига мувофиқ ижара муддати ўзгарганда. Бунда ижарага олувчи қайта кўриб чиқилган ижара тўловларини янги ижара муддати асосида белгилаши шарт;

б) активни сотиб олиш ҳуқуқидан фойдаланиш эҳтимолини баҳолаш ўзгарганда. Бундай баҳолаш мазкур Стандартнинг 23-24-бандларида назарда тутилган ҳодисалар ва ҳолатлар ҳисобга олинган ҳолда амалга оширилади. Ижарага олувчи қайта кўриб чиқилган ижара тўловларини активни сотиб олиш ҳуқуқини амалга ошириш учун тўланадиган суммалардаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда белгилаши шарт.

42. Мазкур Стандартнинг 41-бандини қўллашда ижарага олувчи қайта кўриб чиқилган дисконт ставкасини қуйидагича белгилаши шарт:

а) агар мазкур ставкани ишончли равишда аниқлаш мумкин бўлса — ижара муддатининг қолган қисми учун ижарада назарда тутилган фоиз ставкаси асосида;

б) агар мазкур ставкани ишончли равишда аниқлаш мумкин бўлмаса — қайта баҳолаш санасидаги ижарага олувчининг қўшимча қарз олиш ставкаси асосида.

43. Қуйидаги ҳолатлардан бирида ижарага олувчи қайта кўриб чиқилган ижара тўловларини дисконтлаш орқали ижара мажбуриятини қайта баҳолаши шарт:

а) қолдиқ қиймат кафолати бўйича тўланиши кутилаётган суммалар ўзгарганда. Бунда қайта кўриб чиқилган ижара тўловлари мазкур суммалардаги ўзгаришни ҳисобга олган ҳолда белгиланади;

б) ижара тўловларини аниқлашда қўлланиладиган индекс ёки ставканинг ўзгариши натижасида келгусидаги ижара тўловлари ўзгарганда, шу жумладан бозор ижара ставкалари қайта кўриб чиқилиши натижасида. Бунда ижара мажбурияти пул оқимлари ўзгарган, яъни ижара тўловларига тегишли тузатиш кучга кирган санада қайта баҳоланади. Қайта кўриб чиқилган ижара тўловлари ижара муддатининг қолган қисми учун амалда бўлган шартномавий тўловлар асосида аниқланади.

44. Мазкур Стандартнинг 43-бандини қўллашда ижарага олувчи ўзгармаган дисконт ставкасидан фойдаланиши шарт, бундан ўзгарувчан фоиз ставкасидаги ўзгариш натижасида ижара тўловлари ўзгарган ҳолатлар мустасно. Бундай ҳолларда ижарага олувчи фоиз ставкасидаги ўзгаришларни ҳисобга олган ҳолда қайта кўриб чиқилган дисконт ставкасини қўллайди.

3-боб. Ижарани ўзгартириш

45. Ижарага олувчи ижара шартномасига киритилган ўзгартиришни қуйидаги шартлар бир вақтнинг ўзида бажарилганда алоҳида ижара сифатида ҳисобга олади:

а) ўзгартириш бир ёки бир нечта базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқини қўшиш орқали ижара қамровини кенгайтирса;

б) ижара тўловлари суммаси ижара қамровининг кенгайиши учун алоҳида тақдим этиш нархига, шунингдек, муайян шартнома ҳолатларини акс эттириш учун ушбу алоҳида тақдим этиш нархига киритиладиган ҳар қандай тегишли тузатишларга мос келса.

46. Алоҳида ижара сифатида ҳисобга олинмайдиган ижарани ўзгартириш бўйича ижарага олувчи ўзгартириш кучга кирган санада қуйидагиларни амалга ошириши шарт:

а) мазкур Стандартнинг 16 — 19-бандларига мувофиқ ўзгартирилган шартнома бўйича тўловни тақсимлаш;

б) мазкур Стандартнинг 21-22-бандларига мувофиқ ўзгартирилган ижара муддатини белгилаш;

д) қайта кўриб чиқилган ижара тўловларини қайта кўриб чиқилган дисконт ставкаси бўйича дисконтлаш орқали ижара мажбуриятини қайта баҳолаш.

Қайта кўриб чиқилган дисконт ставкаси:

агар мазкур ставкани осонлик билан аниқлаш мумкин бўлса, ижара муддатининг қолган қисми учун ижарада назарда тутилган фоиз ставкаси сифатида;

агар мазкур ставкани осонлик билан аниқлаш мумкин бўлмаса, ўзгартириш кучга кирган санадаги ижарага олувчининг қўшимча қарз олиш ставкаси сифатида белгиланади.

47. Алоҳида ижара сифатида ҳисобга олинмайдиган ижарани ўзгартириш бўйича ижарага олувчи ижара мажбуриятини қайта баҳолашни қуйидаги тартибда ҳисобга олиши шарт:

а) ижара қамровини камайтирадиган ижарани ўзгартиришларда ижаранинг қисман ёки тўлиқ бекор қилинишини акс эттириш учун фойдаланиш ҳуқуқи активининг баланс қийматини камайтириш. Бунда ижарага олувчи ижаранинг қисман ёки тўлиқ бекор қилиниши билан боғлиқ ҳар қандай фойда ёки зарарни фойда ёки зарар таркибида тан олиши шарт;

б) бошқа барча ижарани ўзгартиришларда фойдаланиш ҳуқуқи активининг баланс қийматига тегишли тузатиш киритиш.

4-боб. Ҳисоботни тақдим этиш ва ахборотни ошкор қилиш

1-§. Тақдим этиш

48. Ижарага олувчи қуйидагиларни молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида тақдим этиши ёки молиявий ҳисоботга изоҳларда кўрсатиши лозим:

а) фойдаланиш ҳуқуқи активларини бошқа активлардан алоҳида. Агар ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активларини молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида тақдим этмаса, ташкилотлар:

1) фойдаланиш ҳуқуқи активларини тегишли базавий активлар ижарага олувчининг мулки ҳисобланган тақдирда, молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда тақдим этиладиган тегишли модда таркибида акс эттириши;

2) молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботнинг қайси моддалари ушбу фойдаланиш ҳуқуқи активларини ўз ичига олишини молиявий ҳисоботга изоҳларда ошкор қилиши шарт;

б) ижара мажбуриятларини бошқа мажбуриятлардан алоҳида. Агар ижарага олувчи ижара мажбуриятларини молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида тақдим этмаса, у молиявий ҳисоботга изоҳларда молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботнинг қайси сатрлари ушбу мажбуриятларни ўз ичига олишини кўрсатиши шарт.

49. Мазкур Стандартнинг 48-банди «а» кичик бандида назарда тутилган талаб инвестициявий мулк таърифига жавоб берадиган фойдаланиш ҳуқуқи активларига нисбатан қўлланилмайди. Бундай фойдаланиш ҳуқуқи активлари молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда инвестициявий мулк сифатида тақдим этилади.

50. Молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда ижарага олувчи ижара мажбурияти бўйича фоиз харажатларини фойдаланиш ҳуқуқи активи бўйича ҳисобланган амортизациядан алоҳида тақдим этиши шарт.

Ижара мажбурияти бўйича фоиз харажатлари молиявий харажатларнинг таркибий қисми ҳисобланади.

51. Ижарага олувчи пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботда қуйидагиларни таснифлаши шарт:

а) ижара мажбуриятининг асосий қарз қисмини тўлаш билан боғлиқ пул оқимларини — молиялаштириш фаолияти бўйича пул оқимлари таркибида;

б) ижара мажбуриятининг фоиз қисмини тўлаш билан боғлиқ пул оқимларини фоизларга нисбатан Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (14-сонли БҲС) « Пул оқимлари тўғрисида ҳисобот » (рўйхат рақами 3396, 2022 йил 2 ноябрь) стандарти талабларини қўллаган ҳолда;

д) қисқа муддатли ижара, паст қийматли активлар ижараси бўйича тўловларни, шунингдек, ижара мажбуриятини баҳолашда ҳисобга олинмаган ўзгарувчан ижара тўловларини — операцион фаолият бўйича пул оқимлари таркибида.

2-§. Ахборотни ошкор қилиш

52. Ахборотни ошкор қилишдан мақсад молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига ижара муносабатларининг ижарага олувчининг молиявий ҳолати, молиявий натижалари ва пул оқимларига таъсирини баҳолаш имконини берувчи ахборотни тақдим этишдан иборат. Бунда ижарага олувчи молиявий ҳолат, молиявий натижалар ва пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботларда акс эттирилган маълумотларни тўлдирувчи тегишли ахборотни молиявий ҳисоботга изоҳларда ошкор қилиши лозим.

Мазкур мақсадга эришиш учун ахборотни ошкор қилишга доир талаблар ушбу Стандартнинг 53 — 60-бандларида белгиланади.

53. Ижарага олувчи ўзи ижарага олувчи ҳисобланган ижаралар тўғрисидаги ахборотни молиявий ҳисоботда ягона изоҳда ёки алоҳида бўлимда ошкор қилиши шарт. Бироқ, агар ушбу ахборот ижаралар тўғрисидаги ягона изоҳ ёки алоҳида бўлимга ўзаро ҳавола орқали киритилган бўлса, ижарага олувчи молиявий ҳисоботнинг бошқа қисмларида илгари тақдим этилган ахборотни такроран келтириши шарт эмас.

54. Ижарага олувчи ҳисобот даври учун қуйидаги ахборотни ошкор қилиши шарт:

а) базавий активлар синфи бўйича фойдаланиш ҳуқуқи активлари амортизацияси харажатлари;

б) ижара мажбуриятлари бўйича фоиз харажатлари;

д) мазкур Стандартнинг 9-бандига мувофиқ ҳисобга олинган қисқа муддатли ижаралар билан боғлиқ харажатлар. Ушбу сумма таркибига ижара муддати бир ой ёки ундан кам бўлган ижаралар билан боғлиқ харажатлар киритилмаслиги мумкин;

э) мазкур Стандартнинг 9-бандига мувофиқ ҳисобга олинган базавий активи паст қийматли бўлган ижаралар билан боғлиқ харажатлар. Ушбу сумма таркибига қисқа муддатли бўлган ва базавий активи паст қийматли ижаралар билан боғлиқ харажатлар киритилмаслиги мумкин;

ф) ижара мажбуриятини баҳолаш таркибига киритилмаган ўзгарувчан ижара тўловлари билан боғлиқ харажатлар;

г) фойдаланиш ҳуқуқи активларини субижарага беришдан олинган даромадлар;

ҳ) ижаралар бўйича жами пул чиқимлари;

и) фойдаланиш ҳуқуқи активларига қўшимчалар;

ж) сотиш ва қайта ижарага олиш операциялари натижасида юзага келган фойда ёки зарарлар;

к) ҳисобот даври охирида базавий активлар синфи бўйича фойдаланиш ҳуқуқи активларининг баланс қиймати.

55. Ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 54-бандида назарда тутилган ахборотни, агар бошқа тақдим этиш усули мақсадга мувофиқ бўлмаса, жадвал шаклида тақдим этиши шарт.

Ошкор қилинадиган суммалар таркибига ҳисобот даври мобайнида ижарага олувчи томонидан бошқа активнинг баланс қиймати таркибига киритилган тегишли харажатлар ҳам қўшилиши шарт.

56. Агар ҳисобот даври охирида ижарага олувчи зиммасига олган қисқа муддатли ижаралар бўйича мажбуриятлар мазкур Стандартнинг 54-банди «д» кичик бандига мувофиқ, харажатлари ошкор қилинган қисқа муддатли ижаралардан фарқ қилса, ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 9-бандига мувофиқ ҳисобга олинган қисқа муддатли ижаралар бўйича мажбуриятларнинг умумий суммасини ошкор қилиши шарт.

57. Агар ижарага олувчи фойдаланиш ҳуқуқи активларини мазкур Стандартнинг 36-бандига мувофиқ, Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар »да (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) назарда тутилган қайта баҳолаш модели асосида баҳоласа, у қайта баҳоланган асосий воситалар бўйича мазкур стандартда белгиланган ахборотни ошкор қилиш талабларини ушбу фойдаланиш ҳуқуқи активларига нисбатан ҳам қўллаши шарт.

58. Ижарага олувчи ижара мажбуриятларининг муддатлар бўйича таҳлилини бошқа молиявий мажбуриятлар бўйича муддатлар таҳлилидан алоҳида ошкор қилиши шарт.

59. Мазкур Стандартнинг 54 — 58-бандларида назарда тутилган ахборотни ошкор қилиш талабларига қўшимча равишда, ижарага олувчи мазкур Стандартнинг 52-бандида белгиланган мақсадга эришиш учун зарур бўлган ўз ижара фаолиятига оид қўшимча сифат ва миқдорий ахборотни ошкор қилиши шарт.

Бундай ахборот молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига қуйидагиларни баҳолаш имконини берувчи маълумотларни ўз ичига олиши мумкин, аммо улар билан чекланмайди:

а) ижарага олувчининг ижара фаолияти хусусиятини;

б) ижара мажбуриятларини баҳолашда ҳисобга олинмаган ҳамда келгусида юзага келиши мумкин бўлган пул чиқимларини. Бундай чиқимлар қуйидагилар билан боғлиқ бўлиши мумкин:

ўзгарувчан ижара тўловлари;

узайтириш ҳуқуқлари ва ижарани бекор қилиш ҳуқуқлари;

қолдиқ қиймат кафолатлари;

ижарага олувчи томонидан мажбурият олинган, аммо ҳали кучга кирмаган ижаралар;

ижара шартларида назарда тутилган чекловлар ёки бошқа шартларни;

сотиш ва қайта ижарага олиш операцияларини.

60. Мазкур Стандартнинг 9-бандига мувофиқ, қисқа муддатли ижаралар ёки базавий активи паст қийматли бўлган ижараларни ҳисобга олувчи ижарага олувчи ушбу ҳолатни ошкор қилиши шарт.

III бўлим. Ижарага берувчи

1-боб. Ижараларни таснифлаш

61. Ижарага берувчи ҳар бир ижарани операцион ижара ёки молиявий ижара сифатида таснифлаши шарт.

62. Агар ижара базавий активга эгалик қилиш билан боғлиқ деярли барча хавф ва манфаатларни ижарага олувчига ўтказса, бундай ижара молиявий ижара сифатида таснифланади. Агар бундай хавф ва манфаатлар деярли тўлиқ ўтказилмаса, ижара операцион ижара сифатида таснифланади.

63. Ижаранинг молиявий ижара ёки операцион ижара сифатида таснифланиши шартноманинг ҳуқуқий шаклидан кўра операциянинг иқтисодий мазмунига боғлиқ бўлади. Қуйидаги ҳолатлар алоҳида ёки биргаликда ижаранинг молиявий ижара сифатида таснифланишига олиб келади:

а) ижара муддати охирида базавий активга бўлган мулк ҳуқуқи ижарага олувчига ўтганда;

б) ижарага олувчи базавий активни ушбу ҳуқуқ амалга оширилиши мумкин бўлган санадаги ҳаққоний қийматидан сезиларли даражада паст бўлиши кутилаётган нархда сотиб олиш ҳуқуқига эга бўлганда ва ижара бошланғич санасида мазкур ҳуқуқдан фойдаланилишига етарлича ишонч мавжуд бўлганда;

д) мулк ҳуқуқи ўтказилмаган тақдирда ҳам, ижара муддати базавий активнинг иқтисодий хизмат муддатининг асосий қисмини ташкил этганда;

э) ижара бошланғич санасида ижара тўловларининг келтирилган қиймати базавий актив ҳаққоний қийматининг асосий қисмига тенг бўлганда;

ф) базавий актив махсус хусусиятларга эга бўлиб, ундан фақат ижарага олувчи фойдаланиши мумкин бўлганда.

64. Қуйидаги ҳолатлар ҳам алоҳида ёки биргаликда ижаранинг молиявий ижара сифатида таснифланишига олиб келиши мумкин бўлган кўрсаткичлар ҳисобланади:

а) агар ижарага олувчи ижарани бекор қилиш ҳуқуқига эга бўлса ва бекор қилиш билан боғлиқ ижарага берувчининг зарарлари ижарага олувчи зиммасига юклатилса;

б) қолдиқ қийматнинг ҳаққоний қийматидаги ўзгаришлардан келиб чиқадиган фойда ёки зарарлар ижарага олувчига тегишли бўлса (масалан, ижара муддати охирида активни сотишдан тушган маблағнинг асосий қисмига тенг ижара тўлови чегирмаси шаклида);

д) ижарага олувчи ижарани бозор ижара тўловидан сезиларли даражада паст ижара тўлови асосида қўшимча муддатга давом эттириш ҳуқуқига эга бўлса.

65. Мазкур Стандартнинг 63-64-бандларида назарда тутилган мисоллар ва кўрсаткичлар ижарани таснифлаш учун ҳар доим ҳам етарли асос бўлавермайди. Агар бошқа ҳолатлар базавий активга эгалик қилиш билан боғлиқ хавф ва манфаатларнинг деярли барчаси ижарага олувчига ўтмаслигини кўрсатса, бундай ижара операцион ижара сифатида таснифланади.

Масалан, базавий активга бўлган мулк ҳуқуқи ижара муддати тугаганда унинг шу вақтдаги ҳаққоний қийматига тенг миқдордаги тўлов эвазига ижарага олувчига ўтказилганда ёки ўзгарувчан ижара тўловлари мавжудлиги сабабли базавий активга эгалик қилиш билан боғлиқ хавф ва манфаатларнинг деярли барчаси ижарага берувчида сақланиб қолганда шундай ҳолат юзага келиши мумкин.

66. Ижарани таснифлаш ижара бошланғич санасида амалга оширилади ва фақат ижара ўзгартирилган тақдирда қайта кўриб чиқилади.

Баҳолашлардаги ўзгаришлар (масалан, базавий активнинг иқтисодий хизмат муддати ёки қолдиқ қиймати бўйича баҳолашлардаги ўзгаришлар) ёки ҳолатлардаги ўзгаришлар (масалан, ижарага олувчининг шартнома шартларини бажармаслиги) бухгалтерия ҳисоби мақсадларида ижаранинг қайта таснифланишига олиб келмайди.

2-боб. Молиявий ижаралар

1-§. Тан олиш ва баҳолаш

67. Ижара бошланиш санасида ижарага берувчи молиявий ижара бўйича активларни ўзининг молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботида ижарага соф инвестиция суммасига тенг дебиторлик қарзи сифатида тан олиши ва тақдим этиши шарт.

2-§. Дастлабки баҳолаш

68. Ижарага берувчи ижарага соф инвестицияни баҳолашда ижарада назарда тутилган фоиз ставкасидан фойдаланиши шарт.

Субижарада, агар унда назарда тутилган фоиз ставкасини осонлик билан аниқлаш мумкин бўлмаса, оралиқ ижарага берувчи субижарага соф инвестицияни баҳолаш учун бош ижара бўйича қўлланилган дисконт ставкасидан (субижара билан боғлиқ дастлабки тўғридан-тўғри харажатларга тегишли тузатишларни ҳисобга олган ҳолда) фойдаланиши мумкин.

69. Дастлабки тўғридан-тўғри харажатлар ижарага соф инвестициянинг дастлабки баҳоланиши таркибига киритилади ва ижара муддати давомида тан олинадиган даромад суммасини камайтиради.

Ижарада назарда тутилган фоиз ставкаси шундай тарзда белгиланадики, дастлабки тўғридан-тўғри харажатлар ижарага соф инвестициянинг дастлабки баҳоланиши таркибида ҳисобга олинади. Шу сабабли уларни алоҳида киритиш талаб этилмайди.

3-§. Ижарага соф инвестиция таркибига киритиладиган ижара тўловларининг дастлабки баҳоланиши

70. Активдан фойдаланиш бошланган санада ижарага соф инвестицияни баҳолаш таркибига ижара муддати давомида базавий активдан фойдаланиш ҳуқуқи учун активдан фойдаланиш бошланган санада олинмаган қуйидаги тўловлар киритилади:

а) қатъий тўловлар, тўланиши лозим бўлган ҳар қандай ижара рағбатлантиришлари чегирилган ҳолда;

б) индекс ёки ставкага боғлиқ бўлган ўзгарувчан ижара тўловлари, дастлаб активдан фойдаланиш бошланган санадаги индекс ёки ставка асосида баҳоланадиган тўловлар;

д) ижарага олувчи, ижарага олувчи билан боғлиқ тараф ёки кафолат бўйича мажбуриятларни бажариш учун етарли молиявий имкониятга эга бўлган ҳамда ижарага берувчи билан боғлиқ бўлмаган учинчи шахс томонидан тақдим этилган ҳар қандай қолдиқ қиймат кафолатлари;

э) агар ижарага олувчи томонидан сотиб олиш ҳуқуқидан фойдаланилишига етарлича ишонч мавжуд бўлса, ушбу ҳуқуқни амалга ошириш қиймати;

ф) агар ижара муддати ижарага олувчи томонидан ижарани бекор қилиш ҳуқуқидан фойдаланилишини акс эттирса, ижарани бекор қилиш учун жарима тўловлари.

4-§. Кейинги баҳолаш

71. Ижарага берувчи молиявий даромадни ижара муддати давомида ижарага соф инвестициянинг қолган суммасига доимий фоиз ставкасини қўллаш асосида тан олиши шарт.

72. Ижарага берувчи молиявий даромадни ижара муддати давомида тизимли ва оқилона асосда тақсимлашга интилиши шарт.

Ижарага берувчи муайян даврга тааллуқли ижара тўловларини ижарага доир ялпи инвестиция камайтириш ҳисобига акс эттириши ҳамда ушбу тўловлар ҳисобидан асосий қарз ва ишлаб топилмаган молиявий даромад суммаларини камайтириши шарт.

73. Ижарага берувчи ижарага ялпи инвестиция суммасини ҳисоблашда инобатга олинган кафолатланмаган қолдиқ қийматнинг баҳоланган суммасини мунтазам равишда қайта кўриб чиқиши шарт.

Агар кафолатланмаган қолдиқ қийматнинг баҳоланган суммаси камайган бўлса, ижарага берувчи ижара муддати давомида молиявий даромадни тақсимлаш тартибини қайта кўриб чиқиши ҳамда ҳисобланган даромад суммаларидаги камайишни дарҳол тан олиши шарт.

3-боб. Ижара шартномасига ўзгартиришлар

74. Ижарага берувчи қуйидаги иккала шарт ҳам бажарилганда молиявий ижарани ўзгартиришни алоҳида ижара сифатида ҳисобга олиши шарт:

а) ижара шартномасининг дастлабки шартларини ўзгартириш (бир ёки бир нечта базавий активлардан фойдаланиш ҳуқуқини қўшиш орқали ижара қамровини кенгайтирса);

б) ижара учун тўланадиган тўлов ижара қамровининг кенгайиши бўйича алоҳида тақдим этиш нархига, шунингдек муайян шартнома ҳолатларини акс эттириш учун ушбу алоҳида тақдим этиш нархига киритиладиган ҳар қандай тегишли тузатишларга мос келса.

75. Агар молиявий ижарага киритилган ва алоҳида ижара сифатида ҳисобга олинмайдиган ўзгартириш натижасида ижара операцион ижара сифатида таснифланса, ижарага берувчи:

ижарани ўзгартиришни ўзгартириш кучга кирган санадан бошлаб мазкур ижарани янги ижара сифатида ҳисобга олиши;

базавий активнинг баланс қийматини ўзгартириш кучга киришидан бевосита олдинги ҳолатга кўра аниқланган ижарага соф инвестиция суммасига тенг миқдорда баҳолаши шарт.

4-боб. Операцион ижаралар

1-§. Тан олиш ва баҳолаш

76. Ижарага берувчи операцион ижара бўйича ижара тўловларини тўғри чизиқли ёки бошқа тизимли усул асосида даромад сифатида тан олиши шарт.

Бунда бошқа тизимли усул базавий активдан фойдаланиш натижасида олинадиган манфаатларнинг камайиш тартибини аниқроқ акс эттирса, ижарага берувчи ушбу усулни қўллаши шарт.

77. Ижарага берувчи ижара даромадини олиш билан боғлиқ харажатларни, шу жумладан амортизацияни харажат сифатида тан олиши шарт.

78. Ижарага берувчи операцион ижара шартномасини тузиш билан боғлиқ дастлабки тўғридан-тўғри харажатларни базавий активнинг баланс қийматига киритиши ҳамда ушбу харажатларни ижара даромади тан олинадиган усул билан бир хил усулда ижара муддати давомида харажат сифатида тан олиши шарт.

79. Операцион ижара объекти ҳисобланган амортизацияланадиган базавий активлар бўйича амортизация сиёсати ижарага берувчи томонидан ўхшаш активларга нисбатан қўлланиладиган амортизация сиёсатига мувофиқ бўлиши шарт.

Ижарага берувчи амортизацияни базавий активнинг турига қараб Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) « Номоддий активлар » (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) ёки Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар » (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) талабларига мувофиқ ҳисоблаши шарт.

2-§. Ижара шартномасига ўзгартиришлар

80. Ижарага берувчи операцион ижарага киритилган ўзгартиришни у кучга кирган санадан бошлаб янги ижара сифатида ҳисобга олиши шарт. Бунда дастлабки ижарага тааллуқли ҳар қандай олдиндан тўланган ёки ҳисобланган ижара тўловлари янги ижара бўйича ижара тўловларининг бир қисми сифатида ҳисобга олинади.

3-§. Тақдим этиш

81. Ижарага берувчи операцион ижара объекти ҳисобланган базавий активларни молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда уларнинг хусусиятига мувофиқ тақдим этиши шарт.

5-боб. Ахборотни ошкор қилиш

1-§. Умумий қоидалар

82. Ахборотни ошкор қилишдан мақсад молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига ижара муносабатларининг ижарага берувчининг молиявий ҳолати, молиявий натижалари ва пул оқимларига таъсирини баҳолаш имконини берувчи ахборотни тақдим этишдан иборат. Бунда ижарага берувчи молиявий ҳолат, молиявий натижалар ва пул оқимлари тўғрисидаги ҳисоботларда акс эттирилган маълумотларни тўлдирувчи тегишли ахборотни молиявий ҳисоботга изоҳларда ошкор қилиши шарт.

Мазкур мақсадга эришиш учун ахборотни ошкор қилишга доир талаблар ушбу Стандартнинг 83 — 90-бандларида белгиланади.

83. Ижарага берувчи ҳисобот даври учун қуйидаги суммаларни ошкор қилиши шарт:

а) молиявий ижаралар бўйича:

сотишдан олинган фойда ёки зарар;

ижарага соф инвестиция бўйича молиявий даромад;

ижарага соф инвестицияни баҳолаш таркибига киритилмаган ўзгарувчан ижара тўловлари билан боғлиқ даромад;

б) операцион ижаралар бўйича ижара даромади. Бунда индекс ёки ставкага боғлиқ бўлмаган ўзгарувчан ижара тўловлари билан боғлиқ даромад алоҳида ошкор қилиниши шарт.

84. Ижарага берувчи мазкур Стандартнинг 83-бандида назарда тутилган ахборотни, агар бошқа тақдим этиш усули мақсадга мувофиқ бўлмаса, жадвал шаклида тақдим этиши шарт.

85. Ижарага берувчи мазкур Стандартнинг 82-бандидаги ахборотни ошкор қилиш мақсадига эришиш учун зарур бўлган ўзининг ижара фаолиятига оид қўшимча сифат ва миқдорий ахборотни ошкор қилиши шарт. Ушбу қўшимча ахборот молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига қуйидагиларни баҳолашга ёрдам берадиган ахборотни ўз ичига олади, аммо улар билан чекланмайди:

а) ижарага берувчининг ижара фаолияти хусусиятини;

б) ижарага берувчининг базавий активларда сақлаб қолинган ҳуқуқлар билан боғлиқ хавфларни қандай бошқаришини. Хусусан, ижарага берувчи мазкур хавфларни бошқариш стратегиясини, шу жумладан уларни камайтириш учун қўлланиладиган усулларни ошкор қилиши шарт. Бундай усулларга, масалан, қайта сотиб олиш келишувлари, қолдиқ қиймат кафолатлари ёки белгиланган лимитлардан ортиқ фойдаланиш учун назарда тутилган ўзгарувчан ижара тўловлари киради.

2-§. Молиявий ижараларда ахборотни ошкор қилиш

86. Ижарага берувчи молиявий ижара бўйича соф инвестициянинг баланс қийматида юз берган муҳим ўзгаришларнинг сабаблари ва миқдори тўғрисидаги маълумотларни тақдим этиши шарт.

87. Ижарага берувчи олиниши лозим бўлган ижара тўловларининг тўлов муддатлари бўйича таҳлилини ошкор қилиши шарт, бунда дисконтланмаган ижара тўловлари камида дастлабки беш йилнинг ҳар бири бўйича йиллар кесимида ва қолган йиллар учун умумий сумма сифатида кўрсатилиши лозим.

Ижарага берувчи дисконтланмаган ижара тўловлари суммасини ижарага соф инвестиция билан солиштириб кўрсатиши шарт. Бунда олиниши лозим бўлган ижара тўловларига тааллуқли ишлаб топилмаган молиявий даромад ҳамда ҳар қандай дисконтланган кафолатланмаган қолдиқ қиймат алоҳида кўрсатилиши шарт.

3-§. Операцион ижараларда ахборотни ошкор қилиш

88. Операцион ижара объекти ҳисобланган асосий воситалар объектлари бўйича ижарага берувчи Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар »да (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) назарда тутилган ахборотни ошкор қилиш талабларини қўллаши шарт.

Мазкур ахборотни ошкор қилиш талабларини қўллашда ижарага берувчи асосий воситаларнинг ҳар бир синфини операцион ижара объекти ҳисобланган активлар ва операцион ижара объекти ҳисобланмаган активларга ажратиши шарт.

Шунга мувофиқ, ижарага берувчи операцион ижара объекти ҳисобланган активлар бўйича (базавий активлар синфлари кесимида) Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) « Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар »да (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) талаб қилинган ахборотни ўзига тегишли ва ўзи томонидан фойдаланилаётган активлар ҳақидаги ахборотдан алоҳида тақдим этиши шарт.

89. Ижарага берувчи операцион ижарага берилган активлар бўйича, тегишли ҳолатга қараб, Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (5-сонли БҲС) «Қишлоқ хўжалиги» (рўйхат рақами 3106, 2018 йил 25 декабрь), Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) « Номоддий активлар » (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) ҳамда ушбу актив турларига нисбатан қўлланиладиган бошқа бюджет ҳисоби стандартларида назарда тутилган ахборотни ошкор қилиш талабларини қўллаши шарт.

90. Ижарага берувчи ижара тўловларининг муддатлар бўйича таҳлилини ошкор қилиши шарт, бунда дисконтланмаган ижара тўловлари камида дастлабки беш йилнинг ҳар бири бўйича йиллар кесимида, қолган йиллар учун эса умумий сумма сифатида тақдим этилиши лозим.

IV бўлим. Активни сотиш ва қайта ижарага олиш операциялари

1-боб. Сотиш ва қайта ижарага олиш операциялари

91. Агар бир ташкилот (сотувчи-ижарага олувчи) активни бошқа ташкилотга (харидор-ижарага берувчига) сотиб, кейин ушбу активни ундан қайта ижарага олса, сотувчи-ижарага олувчи ҳам, харидор-ижарага берувчи ҳам мазкур олди-сотди шартномаси ва ижара шартномасини мазкур Стандартнинг 92 — 96-бандларига мувофиқ ҳисобга олиши шарт.

2-боб. Активни сотишда сотув ҳисобланишини баҳолаш

92. Ташкилотлар активни олди-сотди қилишда уни сотиш сифатида ҳисобга олинишини аниқлаш учун Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) « Даромад »да (рўйхат рақами 3857, 2026 йил 18 июнь) назарда тутилган мажбуриятни бажарилган деб ҳисоблаш шартларига оид талабларни қўллаши шарт.

3-боб. Активнинг олди-сотдисини сотиш сифатида ҳисобланиши

93. Агар сотувчи-ижарага олувчи томонидан активнинг олди-сотдисини Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) « Даромад »да (рўйхат рақами 3857, 2026 йил 18 июнь) талабларига мувофиқ активнинг сотилиши сифатида ҳисобга олиш шартларини қаноатлантирса:

а) сотувчи-ижарага олувчи қайта ижарага олиш натижасида юзага келган фойдаланиш ҳуқуқи активини ўзида сақлаб қолинган фойдаланиш ҳуқуқига тегишли бўлган аввалги баланс қийматининг улуши бўйича баҳолайди. Шунингдек, сотувчи-ижарага олувчи фақат харидор-ижарага берувчига ўтказилган ҳуқуқларга тегишли фойда ёки зарар қисмини тан олади;

б) харидор-ижарага берувчи активни харид қилишни тегишли бюджет ҳисоби стандартлари талабларига мувофиқ ҳисобга олади ҳамда ижарани мазкур Стандартдаги ижарага берувчига оид талабларга мувофиқ ҳисобга олади.

94. Агар активни сотишдан олинадиган тўловнинг ҳаққоний қиймати активнинг ҳаққоний қийматидан фарқ қилса ёки ушбу активни қайта ижарага олиш бўйича ижара тўловлари бозор ставкаларига мос келмаса, сотишдан тушган маблағларни ҳаққоний қийматда ҳисобга олиш учун қуйидаги тузатишлар амалга оширилади:

а) бозордан паст шартлар ижара тўловларини олдиндан тўлаш сифатида ҳисобга олинади;

б) бозордан юқори шартлар харидор-ижарага берувчи томонидан сотувчи-ижарага олувчига берилган қўшимча молиялаштириш сифатида ҳисобга олинади.

95. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 94-бандига мувофиқ талаб қилинадиган ҳар қандай тузатишни қуйидаги икки қийматдан осонроқ аниқланадиган қиймат асосида баҳолайди:

а) сотиш бўйича ижара тўловининг ҳаққоний қиймати билан активнинг ҳаққоний қиймати ўртасидаги фарқ;

б) ижара бўйича шартномавий тўловларнинг келтирилган қиймати билан бозор ставкаларидаги ижара тўловларининг келтирилган қиймати ўртасидаги фарқ.

96. Агар сотувчи-ижарага олувчи томонидан активнинг ўтказилиши Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) « Даромад » (рўйхат рақами 3857, 2026 йил 18 июнь) талабларига мувофиқ активни сотиш сифатида ҳисобга олиниш шартларини қаноатлантирмаса:

а) сотувчи-ижарага олувчи ўтказилган активни тан олишни давом эттиради ва ўтказишдан олинган тушумга тенг молиявий мажбуриятни тан олади ҳамда уни белгиланган тартибда ҳисобга олади;

б) харидор-ижарага берувчи ўзига ўтказилган активни ҳисобга олмайди, балки активни ўтказиш учун тўланган суммага тенг миқдордаги молиявий активни тан олади ва уни белгиланган тартибда ҳисобга олади.

Вазир Ж. КУЧКАРОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 15 сентябрь,

397-сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 21.10.2026 й., 10/26/3957/1061-сон)

lex.uz

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI IQTISODIYOT VA MOLIYA VAZIRINING

BUYRUGʻI

Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (6-sonli BHS) “Ijara”ni tasdiqlash haqida

Oʻzbekiston Respublikasi Budjet kodeksining 161-moddasiga asosan va budjet hisobini davlat sektorida buxgalteriya hisobining xalqaro standartlari bilan muvofiqlashtirish maqsadida buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (6-sonli BHS) “Ijara” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin:

Oʻzbekiston Respublikasi moliya vazirining 2018-yil 12-dekabrdagi 150-son “Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (6-sonli BHS) “Ijara”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 3142, 2019-yil 4-mart) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 05.03.2019-y., 10/19/3142/2704-son);

Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 51-son buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 2021-yil 28-iyul) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son) bilan tasdiqlangan Vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar tomonidan qabul qilingan ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarga kiritilayotgan oʻzgartirishlarning 476-bandi .

3. Mazkur buyruq 2027-yil 1-yanvardan kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2026-yil 15-sentabrdagi 397-son buyrugʻiga ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (6-sonli BHS) “Ijara”

Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (6-sonli BHS) “Ijara” (bundan buyon matnda Standart deb yuritiladi) budjet tashkilotlari, davlat maqsadli va boshqa budjetdan tashqari jamgʻarmalar (bundan buyon matnda tashkilotlar deb yuritiladi) tomonidan ijara operatsiyalarini tan olish, baholash, buxgalteriya hisobida aks ettirish, moliyaviy hisobotda taqdim etish va ochib berish tartibi hamda prinsiplarini belgilaydi.

I boʻlim. Ijarani aniqlash va ijara shartlarini belgilash

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Standartda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

bazaviy aktiv — ijara obyekti hisoblangan hamda ushbu aktivdan foydalanish huquqi ijaraga beruvchi tomonidan ijaraga oluvchiga taqdim etilgan aktiv;

bazaviy aktivlar sinfi — tashkilotlar faoliyatida oʻxshash xususiyat va foydalanishga ega boʻlgan bazaviy aktivlar guruhi;

dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar — ijarani tuzish bilan bevosita bogʻliq hamda ijara tuzilmaganida yuzaga kelmaydigan qoʻshimcha xarajatlar (masalan, ijara shartnomasini notarial tasdiqlash xarajatlari, davlat roʻyxatidan oʻtkazish yigʻimlari);

foydalanish huquqi aktivi — ijara muddati davomida ijaraga oluvchining bazaviy aktivdan foydalanish huquqini ifodalovchi aktiv;

haqqoniy qiymat — mazkur Standartda ijaraga beruvchining buxgalteriya hisobiga doir talablarni qoʻllash maqsadida yetarli darajada xabardor, shartnoma tuzishga tayyor va oʻzaro mustaqil taraflar oʻrtasidagi shartnomada aktiv ayirboshlanishi yoki majburiyat boʻyicha hisob-kitob amalga oshirilishi mumkin boʻlgan summa;

ijara — toʻlov evaziga muayyan vaqt davomida aktivdan (bazaviy aktivdan) foydalanish huquqini beruvchi shartnoma yoki shartnomaning bir qismi;

ijaraning boshlanish sanasi — ijaraga beruvchi tomonidan aktiv (bazaviy aktiv) ijaraga oluvchi foydalanishi uchun taqdim etilgan sana;

ijaraning boshlangʻich sanasi — ijara shartnomasi tuzilgan sana yoki ijaraning asosiy shartlari boʻyicha taraflar majburiyatlarni oʻz zimmasiga olgan sana, ushbu sanalardan qaysi biri birinchi kelgan boʻlsa, oʻsha sana;

iqtisodiy xizmat muddati — aktivdan bir yoki bir nechta foydalanuvchi tomonidan iqtisodiy jihatdan foydalanishi kutilgan davr yoki ushbu aktivdan olinishi kutiladigan mahsulot yoxud shunga oʻxshash ishlab chiqarish birliklari soni;

ijaraga doir yalpi investitsiya — moliyaviy ijara boʻyicha ijaraga beruvchi tomonidan olinishi kutiladigan ijara toʻlovlari hamda ijaraga beruvchiga tegishli kafolatlanmagan qoldiq qiymat yigʻindisi;

ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasi — ijara toʻlovlari va kafolatlanmagan qoldiq qiymatning keltirilgan qiymatini bazaviy aktivning haqqoniy qiymati va ijaraga beruvchining har qanday dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlari yigʻindisiga teng boʻlishini taʼminlaydigan foiz stavkasi;

ijarani oʻzgartirish — ijaraning dastlabki shartlari va qoidalarida nazarda tutilmagan holda ijara qamrovining yoki ijara uchun toʻlanadigan toʻlovning oʻzgarishi (masalan, bir yoki bir nechta bazaviy aktivdan foydalanish huquqini qoʻshish yoki bekor qilish yoxud shartnomaviy ijara muddatini uzaytirish yoki qisqartirish);

ijara toʻlovlari — ijara muddati davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqi uchun ijaraga oluvchi tomonidan ijaraga beruvchiga toʻlanadigan, qatʼiy va indeks yoki ijara shartnomasida koʻzda tutilgan foiz stavkasi bilan bogʻliq oʻzgaruvchan toʻlovlarni, xarid qilish opsionini amalga oshirish qiymatini (agar uni amalga oshirishga yetarli darajada ishonch mavjud boʻlsa) hamda ijara shartnomasini bekor qilish natijasida yetkazilgan zarar uchun toʻlanadigan summalarni (agar ijara muddati bunday opsion amalga oshirilishini nazarda tutsa) oʻz ichiga oluvchi toʻlovlar yigʻindisi;

ijara muddati — ijaraga oluvchi bazaviy aktivdan foydalanish huquqiga ega boʻlgan, bekor qilinishi mumkin boʻlmagan davr, shuningdek, ijaraga oluvchi tomonidan ijarani uzaytirish opsioni amalga oshirilishiga yetarli darajada ishonch mavjud boʻlgan holda ushbu opsion bilan qamrab olingan davrlar hamda ijarani bekor qilish opsioni amalga oshirilmasligiga yetarli darajada ishonch mavjud boʻlgan holda ushbu opsion bilan qamrab olingan davrlar yigʻindisi;

ijara ragʻbatlantirishlari — ijara bilan bogʻliq ravishda ijaraga beruvchi tomonidan ijaraga oluvchiga amalga oshiriladigan toʻlovlar, shuningdek, ijaraga oluvchining xarajatlarini qoplash yoki mazkur xarajatlarni ijaraga beruvchi tomonidan oʻz zimmasiga olish (ijaraga beruvchi tomonidan ijaraga oluvchiga berilgan imtiyoz yoki iqtisodiy manfaat);

ijaraga oluvchi — ijara toʻlovi evaziga muayyan vaqt davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqini oladigan tashkilotlar;

ijaraga oluvchining qoʻshimcha qarz olish stavkasi — ijaraga oluvchi oʻxshash iqtisodiy muhitda, foydalanish huquqi aktiviga oʻxshash qiymatdagi aktivni olish uchun zarur boʻlgan mablagʻni oʻxshash muddatga va oʻxshash taʼminot asosida qarzga olgan taqdirda, uni toʻlashiga toʻgʻri keladigan foiz stavkasi;

ijaraga beruvchi — ijara toʻlovi evaziga muayyan vaqt davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqini taqdim etadigan tashkilotlar;

ijaraga doir sof investitsiya — ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan ijaraga doir yalpi investitsiya;

ishlab topilmagan moliyaviy daromad — ijaraga doir yalpi investitsiya bilan ijaraga doir sof investitsiya oʻrtasidagi farq;

kafolatlanmagan qoldiq qiymat — bazaviy aktiv qoldiq qiymatining ijaraga beruvchi tomonidan olinishi kafolatlanmagan yoki faqat ijaraga beruvchi bilan bogʻliq taraf tomonidan kafolatlangan qismi;

moliyaviy ijara — bazaviy aktivga egalik qilish bilan bogʻliq deyarli barcha tavakkalchiliklar va manfaatlar ijaraga oluvchiga oʻtadigan ijara;

operatsion ijara — bazaviy aktivga egalik qilish bilan bogʻliq deyarli barcha tavakkalchiliklar va manfaatlar ijaraga oluvchiga oʻtmaydigan ijara;

opsion — shartnoma shartlariga muvofiq taraflardan biriga muayyan harakatni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikni tanlash huquqini beruvchi shartnomaviy huquq;

qatʼiy toʻlovlar — ijara muddati davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqi uchun ijaraga oluvchi tomonidan ijaraga beruvchiga toʻlanadigan toʻlovlar, oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari bundan mustasno;

qisqa muddatli ijara — ijaraning boshlanish sanasida ijara muddati oʻn ikki oydan oshmaydigan ijara. Xarid qilish opsionini oʻz ichiga olgan ijara qisqa muddatli ijara hisoblanmaydi;

qoldiq qiymat kafolati — ijara muddati tugaganda bazaviy aktivning qiymati yoki uning bir qismi belgilangan miqdordan kam boʻlmasligini taʼminlash maqsadida, ijaraga beruvchi bilan bogʻliq boʻlmagan taraf tomonidan ijaraga beruvchiga beriladigan kafolat;

subijara — ijaraga oluvchi (oraliq ijaraga beruvchi) tomonidan bazaviy aktivni uchinchi shaxsga qayta ijaraga berish boʻlib, bunda bosh ijaraga beruvchi bilan ijaraga oluvchi oʻrtasidagi ijara shartnomasi (bosh ijara) oʻz kuchida qoladi;

oʻzgartirish kuchga kirgan sana — har ikki taraf ijara shartnomasiga oʻzgartirish kiritish toʻgʻrisida kelishuvga erishgan sana;

oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari — ijara muddati davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqi uchun ijaraga oluvchi tomonidan ijaraga beruvchiga toʻlanadigan ijara toʻlovlarining, ijara boshlangan sanadan keyin yuzaga kelgan holatlar yoki shart-sharoitlar oʻzgarishi natijasida miqdori oʻzgaradigan qismi, vaqt oʻtishi bilan bogʻliq oʻzgarishlar bundan mustasno.

shartnoma — ushbu Standart maqsadlari uchun ikki yoki undan ortiq taraflarning huquqlari va majburiyatlarini vujudga keltirish, oʻzgartirish yoki bekor qilish haqidagi kelishuvi;

Boshqa budjet hisobi standartlarida qoʻllanilgan atamalar ushbu Standartda ham xuddi shu maʼnoda qoʻllaniladi.

2. Mazkur Standartning maqsadi ijaraga oluvchilar va ijaraga beruvchilar tomonidan ijara operatsiyalarini ishonchli aks ettiruvchi tegishli axborot taqdim etilishini taʼminlashdan iborat. Ushbu axborot moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga ijaralarni tashkilotlarning moliyaviy holati, moliyaviy natijalari va pul oqimlariga taʼsirini baholash uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

3. Tashkilotlar ushbu Standartni qoʻllashda shartnomalarning shartlari va qoidalarini, shuningdek, barcha tegishli omillar va holatlarni inobatga olishi shart. Tashkilotlar ushbu Standartni oʻxshash xususiyatlarga ega boʻlgan hamda oʻxshash sharoitlardagi shartnomalarga nisbatan izchil qoʻllashi shart.

4. Ijaraga oluvchi uchun ijara toʻlovlari tarkibiga qoldiq qiymat boʻyicha kafolatlarga muvofiq ijaraga oluvchi tomonidan toʻlanishi kutilayotgan summalar ham kiritiladi. Ijara toʻlovlari shartnomaning ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlariga tegishli toʻlovlarni oʻz ichiga olmaydi, bundan ijaraga oluvchi ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarni ijara tarkibiy qismi bilan birlashtirishni va ularni yagona ijara tarkibiy qismi sifatida hisobga olishni tanlagan hollar mustasno.

5. Ijaraga beruvchi uchun ijara toʻlovlari tarkibiga, shuningdek, ijaraga oluvchi, ijaraga oluvchi bilan bogʻliq taraf yoki ijaraga beruvchi bilan bogʻliq boʻlmagan hamda kafolat boʻyicha oʻz majburiyatlarini bajarish uchun yetarli moliyaviy imkoniyatga ega boʻlgan uchinchi shaxs tomonidan ijaraga beruvchiga taqdim etilgan har qanday qoldiq qiymat boʻyicha kafolatlar ham kiritiladi. Ijara toʻlovlari shartnomaning ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlariga ajratilgan toʻlovlarni oʻz ichiga olmaydi.

2-bob. Ijara shartnomalarini qoʻllash va aniqlashning qoidalari

1-§. Qoʻllash doirasi

6. Tashkilotlar ushbu Standart talablarini barcha ijara munosabatlariga, shu jumladan subijara doirasida foydalanish huquqi aktivlarini ijaraga berishga nisbatan qoʻllashi shart, quyidagi hollar bundan mustasno:

foydali qazilmalar, neft, tabiiy gaz va shunga oʻxshash qayta tiklanmaydigan resurslarni qidirish yoki ulardan foydalanish bilan bogʻliq ijaralar;

ijaraga oluvchi tomonidan saqlanadigan va Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (5-sonli BHS) “Qishloq xoʻjaligi” (roʻyxat raqami 3106, 2018-yil 25-dekabr) doirasiga kiruvchi biologik aktivlar ijarasi;

Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (15-sonli BHS) “ Xizmat koʻrsatish boʻyicha konsessiya kelishuvlari ” (roʻyxat raqami 3532, 2024-yil 22-iyul) doirasiga kiruvchi davlat-xususiy sheriklik (xizmat konsessiyasi) kelishuvlari;

ijaraga oluvchi tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (9-sonli BHS) “ Nomoddiy aktivlar ” (roʻyxat raqami 3169, 2019-yil 24-iyun) doirasida litsenziya shartnomalari asosida saqlanadigan huquqlar, jumladan kinofilmlar, videoyozuvlar, sahna asarlari, qoʻlyozmalar, patentlar va mualliflik huquqlariga oid huquqlar.

7. Ijaraga oluvchi mazkur Standartning 6-bandi beshinchi xatboshisida nazarda tutilgan hollardan tashqari, nomoddiy aktivlar ijarasiga nisbatan ushbu Standartni qoʻllashni tanlashi mumkin.

2-§. Tan olish boʻyicha istisnolar

8. Ijaraga oluvchi mazkur Standartning 25 — 50-bandlarida nazarda tutilgan talablarni quyidagi hollarga nisbatan qoʻllamaslikni tanlashi mumkin:

qisqa muddatli ijaralar;

qiymati past boʻlgan bazaviy aktivga doir ijaralar.

9. Agar ijaraga oluvchi mazkur Standartning 25 — 50-bandlarida nazarda tutilgan talablarni qisqa muddatli ijaralarga yoki qiymati past boʻlgan bazaviy aktivga doir ijaralarga nisbatan qoʻllamaslikni tanlasa, u bunday ijaralar boʻyicha ijara toʻlovlarini ijara muddati davomida teng ulushlarda yoki boshqa tizimli asosda xarajat sifatida tan olishi shart.

Agar boshqa tizimli asos ijaraga oluvchi oladigan manfaatning olinish tartibini yanada aniqroq aks ettirsa, ijaraga oluvchi ushbu asosni qoʻllashi shart.

10. Agar ijaraga oluvchi mazkur Standartning 9-bandiga muvofiq qisqa muddatli ijara shartnomalarini hisobga olsa, quyidagi holatlarda ushbu Standart maqsadlarida ijara shartnomasini yangi ijara shartnomasi deb hisoblashi shart:

ijara shartnomasiga oʻzgartirish kiritilganda;

ijara shartnomasi muddatida har qanday oʻzgarishi yuz berganda (masalan, ijaraga oluvchi avval ijara muddatini belgilashda hisobga olinmagan opsionni amalga oshirganda).

11. Qisqa muddatli ijara shartnomalariga nisbatan mazkur Standartda nazarda tutilgan imtiyozni qoʻllash toʻgʻrisidagi qaror bazaviy aktivlar sinfi boʻyicha qabul qilinishi shart. Qiymati past boʻlgan bazaviy aktivga doir ijaralar boʻyicha bunday qaror har bir ijara boʻyicha alohida qabul qilinishi mumkin.

3-§. Ijarani aniqlash

12. Shartnoma tuzilganda tashkilotlar shartnoma ijara shartnomasi hisoblanadimi yoki ijarani oʻz ichiga oladimi, shunga baho berishi shart. Agar shartnoma toʻlov evaziga muayyan vaqt davomida aniq belgilangan aktivdan foydalanishni nazorat qilish huquqini bersa, bunday shartnoma ijara hisoblanadi yoki ijarani oʻz ichiga oladi.

13. Ijara muddati aniq belgilangan aktivdan foydalanish hajmi orqali ham belgilanishi mumkin (masalan, uskuna yordamida ishlab chiqariladigan mahsulot birliklari soni orqali).

14. Tashkilotlar shartnoma ijara hisoblanishi yoki ijarani oʻz ichiga olishini faqat shartnomaning shartlari va qoidalari oʻzgargan taqdirda qayta baholashi shart.

3-bob. Shartnoma tarkibiy qismlarini ajratish

1-§. Ijaraga oluvchi

15. Agar shartnoma ijara shartnomasi boʻlsa yoki ijarani oʻz ichiga olsa, tashkilotlar mazkur Standartning 18-bandida nazarda tutilgan amaliy yengillikni qoʻllamasa, shartnomadagi har bir ijara tarkibiy qismini shartnomaning ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlaridan alohida hisobga olishi shart.

16. Ijara shartnomasi ijara tarkibiy qismini va bir yoki bir nechta qoʻshimcha ijara yoki ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarni oʻz ichiga olgan taqdirda, ijaraga oluvchi shartnoma boʻyicha toʻlanadigan haqni har bir ijara tarkibiy qismiga ijara tarkibiy qismining alohida sotish narxi hamda ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarining jami alohida sotish narxi oʻrtasidagi nisbatdan kelib chiqib taqsimlashi kerak (masalan, ijara shatnomasi boʻyicha xizmat koʻrsatish texnik xizmat koʻrsatish bilan birga boʻlsa, ijaraga oluvchi umumiy toʻlovni qismlarga ajratishi kerak).

17. Ijara va ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarning alohida taqdim etish narxlarining nisbati ijaraga beruvchi yoki shunga oʻxshash yetkazib beruvchi tomonidan tashkilotlarga ushbu tarkibiy qism yoki shunga oʻxshash tarkibiy qism alohida taqdim etilganda undiriladigan narx asosida aniqlanishi shart.

Agar kuzatilishi mumkin boʻlgan alohida taqdim etish narxi osonlik bilan aniqlanmasa, ijaraga oluvchi kuzatilishi mumkin boʻlgan axborotdan maksimal darajada foydalangan holda ushbu narxni baholashi shart.

18. Amaliy yengillik sifatida ijaraga oluvchi bazaviy aktivlar sinfi boʻyicha ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarni ijara tarkibiy qismlaridan ajratmaslikni tanlashi mumkin. Bunda ijaraga oluvchi har bir ijara tarkibiy qismi va u bilan bogʻliq ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarni yagona ijara tarkibiy qismi sifatida hisobga oladi.

19. Agar mazkur Standartning 18-bandida nazarda tutilgan amaliy yengillik qoʻllanilmasa, ijaraga oluvchi ijaraga oid boʻlmagan tarkibiy qismlarni boshqa tegishli Standartlar talablariga muvofiq hisobga oladi.

2-§. Ijaraga beruvchini va ijara muddatini belgilash

20. Ijaraga beruvchi ijara tarkibiy qismi hamda bir yoki bir nechta qoʻshimcha ijara yoki ijaraga taalluqli boʻlmagan tarkibiy qismlarni oʻz ichiga olgan shartnoma boʻyicha toʻlovni Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (19-sonli BHS) “ Daromad ” (roʻyxat raqami 3857, 2026-yil 18-iyun) talablariga muvofiq taqsimlashi shart.

21. Tashkilotlar ijara muddatini ijaraning bekor qilinishi mumkin boʻlmagan davri va unga quyidagilarni qoʻshgan holda belgilaydi:

agar ijaraga oluvchining ijarani uzaytirish opsionidan foydalanishiga yetarlicha ishonch mavjud boʻlsa, mazkur opsion qamrab oladigan davrlar;

agar ijaraga oluvchining ijarani bekor qilish opsionidan foydalanmasligiga yetarlicha ishonch mavjud boʻlsa, mazkur opsion qamrab oladigan davrlar.

22. Ijaraga oluvchining ijarani uzaytirish opsionidan foydalanishiga yoki ijarani bekor qilish opsionidan foydalanmasligiga yetarli darajada ishonch mavjudligini baholashda tashkilotlar bunday qarorning qabul qilinishiga iqtisodiy jihatdan taʼsir koʻrsatuvchi barcha ahamiyatli holatlar va shart-sharoitlarni hisobga olishi shart.

23. Ijaraga oluvchi ijarani uzaytirish opsionidan foydalanishiga yoki ijarani bekor qilish opsionidan foydalanmasligiga yetarli darajada ishonch mavjudligini quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlgan taqdirda qayta baholashi shart:

ijaraga oluvchining nazorati doirasida boʻlgan muhim hodisa yuz bersa yoki holatlar sezilarli darajada oʻzgarsa;

ushbu hodisa yoki holatlarning oʻzgarishi ijaraga oluvchining ijara muddatini belgilashda ilgari hisobga olinmagan ijarani uzaytirish opsionidan foydalanishiga yoxud ilgari hisobga olingan ijarani bekor qilish opsionidan foydalanmasligiga yetarli darajada ishonch mavjudligiga taʼsir etsa.

24. Ijarani bekor qilish mumkin boʻlmagan davr oʻzgargan taqdirda, tashkilot ijara muddatini qayta koʻrib chiqishi shart.

Ijarani bekor qilish mumkin boʻlmagan davr, jumladan, quyidagi hollarda oʻzgargan deb hisoblanadi:

ijaraga oluvchi ijara muddatini belgilashda ilgari hisobga olinmagan opsiondan foydalansa;

ijaraga oluvchi ijara muddatini belgilashda ilgari hisobga olingan opsiondan foydalanmasa;

shartnoma shartlariga muvofiq ijaraga oluvchining ijara muddatini belgilashda ilgari hisobga olinmagan opsiondan foydalanishiga majburlovchi hodisa yuz bersa;

shartnoma shartlariga muvofiq ijaraga oluvchining ijara muddatini belgilashda ilgari hisobga olingan opsiondan foydalanishiga toʻsqinlik qiluvchi hodisa yuz bersa.

II boʻlim. Ijaraga oluvchi

1-bob. Ijara shartnomasini tan olish

25. Boshlanish sanasida ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini va ijara majburiyatini tan olishi shart.

2-bob. Baholash

1-§. Foydalanish huquqi aktivining dastlabki baholanishi

26. Boshlanish sanasida ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini tannarx boʻyicha baholashi shart.

27. Foydalanish huquqi aktivining tannarxi quyidagilardan tashkil topadi:

a) mazkur Standartning 29-bandiga muvofiq baholangan ijara majburiyatining dastlabki summasi;

b) aktivdan foydalanish boshlangan sanagacha yoki shu sanada amalga oshirilgan ijara toʻlovlari, olingan ijara ragʻbatlantirishlari chegirilgan holda;

d) ijaraga oluvchi tomonidan qilingan dastlabki bevosita xarajatlar;

e) ijaraga oluvchi tomonidan bazaviy aktivni demontaj qilish va olib tashlash, u joylashgan hududni tiklash yoki bazaviy aktivni ijara shartlari talab qiladigan holatga keltirish uchun qilinishi kutilayotgan xarajatlarning baholangan summasi, bundan bunday xarajatlar tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan hollar mustasno;

Ijaraga oluvchi mazkur xarajatlar boʻyicha majburiyatni aktivdan foydalanish boshlangan sanada yoki bazaviy aktivdan muayyan davr mobaynida foydalanish natijasida oʻz zimmasiga oladi.

28. Ijaraga oluvchi mazkur Standartning 27-bandi “e” kichik bandida nazarda tutilgan xarajatlar boʻyicha majburiyat yuzaga kelganda, ushbu xarajatlarni foydalanish huquqi aktivining tannarxi tarkibida tan olishi shart.

Ijaraga oluvchi muayyan davr mobaynida foydalanish huquqi aktividan zaxiralar ishlab chiqarish uchun foydalanish natijasida yuzaga kelgan xarajatlarga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (7-sonli BHS) “ Tovar-moddiy zaxiralar ”ni (roʻyxat raqami 3120, 2019-yil 14-yanvar) qoʻllaydi.

Mazkur Standartga yoki Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (7-sonli BHS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (roʻyxat raqami 3120, 2019-yil 14-yanvar) muvofiq hisobga olinadigan tovar-moddiy zaxiralar boʻyicha xarajatlar Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (16-sonli BHS) “ Baholangan majburiyatlar, shartli majburiyatlar va shartli aktivlar ”ga (roʻyxat raqami 3562, 2024-yil 22-oktabr) muvofiq tan olinadi va baholanadi.

2-§. Ijara majburiyatini dastlabki baholash

29. Ijara boshlanish sanasida ijaraga oluvchi ijara majburiyatini ushbu sanada toʻlanmagan ijara toʻlovlarining keltirilgan qiymati boʻyicha baholaydi.

Ijara toʻlovlari, agar ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasini ishonchli tarzda aniqlash mumkin boʻlsa, ushbu stavka boʻyicha diskontlanadi. Agar mazkur foiz stavkasini ishonchli tarzda aniqlash mumkin boʻlmasa, ijaraga oluvchi oʻzining qoʻshimcha qarz olish stavkasidan foydalanadi.

30. Ijara boshlanish sanasida ijara majburiyatini baholash tarkibiga ijara muddati davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqi uchun ijara boshlanish sanasida toʻlanmagan quyidagi toʻlovlar kiritiladi:

a) qatʼiy toʻlovlar, olinishi lozim boʻlgan har qanday ijara ragʻbatlantirishlari chegirilgan holda;

b) indeks yoki stavkaga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari, mazkur Standartning 31-bandiga muvofiq, dastlab boshlanish sanasida amal qilayotgan indeks yoki stavka asosida baholanadigan toʻlovlar;

d) qoldiq qiymat kafolatlari boʻyicha ijaraga oluvchi tomonidan toʻlanishi kutilayotgan summalar;

e) agar ijaraga oluvchi xarid qilish opsionini amalga oshirishiga yetarlicha ishonch mavjud boʻlsa, ushbu opsionning amalga oshirish qiymati;

f) agar ijara muddati ijaraga oluvchi tomonidan ijarani bekor qilish opsioni amalga oshirilishini nazarda tutsa, ijara shartnomasini bekor qilish natijasida yetkazilgan zarar uchun toʻlanadigan summalarni.

31. Mazkur Standartning 30-bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan indeks yoki stavkaga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlariga, masalan, isteʼmol narxlari indeksiga, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining asosiy stavkasiga yoki bozor ijara stavkalaridagi oʻzgarishlarga bogʻliq toʻlovlar kiradi.

3-§. Foydalanish huquqi aktivini keyingi baholash

32. Ijara boshlangan sanadan keyin ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini tannarx modeli asosida baholaydi, bundan mazkur Standartning 36-bandida nazarda tutilgan boshqa baholash modeli qoʻllaniladigan hollar mustasno.

4-§. Dastlabki tannarx modeli

33. Dastlabki tannarx modelini qoʻllashda ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini quyidagilarni hisobga olgan holda tannarx boʻyicha baholashi shart:

jamlangan amortizatsiya va jamlangan qadrsizlanish zararlari chegirilgan holda;

mazkur Standartning 37-bandi “d” kichik bandiga muvofiq ijara majburiyati qayta baholanishi natijasida kiritilgan tuzatishlar hisobga olingan holda.

34. Ijaraga oluvchi mazkur Standartning 35-bandi talablarini inobatga olgan holda, foydalanish huquqi aktivi boʻyicha amortizatsiya hisoblashda Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ”ning (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) amortizatsiyaga oid talablarni qoʻllashi shart.

35. Agar ijara muddati yakunida bazaviy aktivga boʻlgan mulk huquqi ijaraga oluvchiga oʻtsa yoki foydalanish huquqi aktivining tannarxi ijaraga oluvchi tomonidan aktivni sotib olish huquqidan foydalanilishini nazarda tutsa, ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini aktivdan foydalanish boshlangan sanadan boshlab bazaviy aktivning foydali xizmat davri tugagunga qadar amortizatsiya qilishi shart.

Boshqa holatlarda ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivini aktivdan foydalanish boshlangan sanadan boshlab foydalanish huquqi aktivining foydali xizmat davri yoki ijara muddati tugaydigan sanalardan qaysi biri oldin kelsa, oʻsha sanagacha amortizatsiya qilishi shart.

5-§. Boshqa baholash modellari

36. Agar foydalanish huquqi aktivlari ijaraga oluvchi tomonidan hisoblashda Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ”da (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) nazarda tutilgan qayta baholash modeli qoʻllaniladigan asosiy vositalar sinfiga taalluqli boʻlsa, ijaraga oluvchi mazkur asosiy vositalar sinfiga tegishli barcha foydalanish huquqi aktivlariga nisbatan ushbu qayta baholash modelini qoʻllashni tanlashi mumkin.

6-§. Ijara majburiyatini keyingi baholash

37. Ijara boshlanish sanasidan keyin ijaraga oluvchi ijara majburiyatini quyidagi tarzda baholashi shart:

a) ijara majburiyati boʻyicha hisoblangan foizni aks ettirish maqsadida uning balans qiymatini oshirish;

b) amalga oshirilgan ijara toʻlovlarini aks ettirish maqsadida uning balans qiymatini kamaytirish;

d) mazkur Standartning 40 — 47-bandlarida nazarda tutilgan qayta baholashlar yoki ijara shartlariga kiritilgan oʻzgartirishlarni, shuningdek, qayta koʻrib chiqilgan qatʼiy ijara toʻlovlarini aks ettirish maqsadida uning balans qiymatini qayta baholash.

38. Ijara muddati davomida har bir hisobot davri uchun ijara majburiyati boʻyicha foizlar mazkur majburiyatning qolgan balans qiymatiga doimiy foiz stavkasini qoʻllash orqali hisoblanadi.

Bunda davriy foiz stavkasi mazkur Standartning 29-bandida nazarda tutilgan diskont stavkasi, tegishli hollarda esa mazkur Standartning 42 va 44-bandlarida yoxud 46-bandining “d” kichik bandida nazarda tutilgan qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasi hisoblanadi.

39. Aktivdan foydalanish boshlangan sanadan keyin ijaraga oluvchi, agar tegishli xarajatlar boshqa standartlar talablariga muvofiq boshqa aktivning balans qiymati tarkibiga kiritilmasa, quyidagilarni foyda yoki zarar tarkibida tan olishi shart:

ijara majburiyati boʻyicha foiz xarajatlari;

ijara majburiyatini baholashda hisobga olinmagan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari — mazkur toʻlovlarning yuzaga kelishiga sabab boʻlgan hodisa yoki shart-sharoit yuz bergan hisobot davrida.

7-§. Ijara majburiyatini qayta baholash

40. Aktivdan foydalanish boshlangan sanadan keyin ijaraga oluvchi ijara toʻlovlaridagi oʻzgarishlarni hisobga olish uchun ijara majburiyatini qayta baholashda mazkur Standartning 41 — 44-bandlari talablarini qoʻllashi shart.

Ijara majburiyatini qayta baholash natijasida yuzaga kelgan summa foydalanish huquqi aktivining balans qiymatiga tuzatish sifatida tan olinadi.

Biroq, agar foydalanish huquqi aktivining balans qiymati nolgacha kamaytirilgan boʻlsa va ijara majburiyatining baholanishi yanada kamaysa, qayta baholashning qolgan qismi foyda yoki zarar tarkibida tan olinishi shart.

41. Quyidagi holatlardan birida ijaraga oluvchi qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlarini qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasi boʻyicha diskontlash orqali ijara majburiyatini qayta baholashi shart:

a) mazkur Standartning 23-24-bandlariga muvofiq ijara muddati oʻzgarganda. Bunda ijaraga oluvchi qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlarini yangi ijara muddati asosida belgilashi shart;

b) aktivni sotib olish huquqidan foydalanish ehtimolini baholash oʻzgarganda. Bunday baholash mazkur Standartning 23-24-bandlarida nazarda tutilgan hodisalar va holatlar hisobga olingan holda amalga oshiriladi. Ijaraga oluvchi qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlarini aktivni sotib olish huquqini amalga oshirish uchun toʻlanadigan summalardagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda belgilashi shart.

42. Mazkur Standartning 41-bandini qoʻllashda ijaraga oluvchi qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasini quyidagicha belgilashi shart:

a) agar mazkur stavkani ishonchli ravishda aniqlash mumkin boʻlsa — ijara muddatining qolgan qismi uchun ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasi asosida;

b) agar mazkur stavkani ishonchli ravishda aniqlash mumkin boʻlmasa — qayta baholash sanasidagi ijaraga oluvchining qoʻshimcha qarz olish stavkasi asosida.

43. Quyidagi holatlardan birida ijaraga oluvchi qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlarini diskontlash orqali ijara majburiyatini qayta baholashi shart:

a) qoldiq qiymat kafolati boʻyicha toʻlanishi kutilayotgan summalar oʻzgarganda. Bunda qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlari mazkur summalardagi oʻzgarishni hisobga olgan holda belgilanadi;

b) ijara toʻlovlarini aniqlashda qoʻllaniladigan indeks yoki stavkaning oʻzgarishi natijasida kelgusidagi ijara toʻlovlari oʻzgarganda, shu jumladan bozor ijara stavkalari qayta koʻrib chiqilishi natijasida. Bunda ijara majburiyati pul oqimlari oʻzgargan, yaʼni ijara toʻlovlariga tegishli tuzatish kuchga kirgan sanada qayta baholanadi. Qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlari ijara muddatining qolgan qismi uchun amalda boʻlgan shartnomaviy toʻlovlar asosida aniqlanadi.

44. Mazkur Standartning 43-bandini qoʻllashda ijaraga oluvchi oʻzgarmagan diskont stavkasidan foydalanishi shart, bundan oʻzgaruvchan foiz stavkasidagi oʻzgarish natijasida ijara toʻlovlari oʻzgargan holatlar mustasno. Bunday hollarda ijaraga oluvchi foiz stavkasidagi oʻzgarishlarni hisobga olgan holda qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasini qoʻllaydi.

3-bob. Ijarani oʻzgartirish

45. Ijaraga oluvchi ijara shartnomasiga kiritilgan oʻzgartirishni quyidagi shartlar bir vaqtning oʻzida bajarilganda alohida ijara sifatida hisobga oladi:

a) oʻzgartirish bir yoki bir nechta bazaviy aktivdan foydalanish huquqini qoʻshish orqali ijara qamrovini kengaytirsa;

b) ijara toʻlovlari summasi ijara qamrovining kengayishi uchun alohida taqdim etish narxiga, shuningdek, muayyan shartnoma holatlarini aks ettirish uchun ushbu alohida taqdim etish narxiga kiritiladigan har qanday tegishli tuzatishlarga mos kelsa.

46. Alohida ijara sifatida hisobga olinmaydigan ijarani oʻzgartirish boʻyicha ijaraga oluvchi oʻzgartirish kuchga kirgan sanada quyidagilarni amalga oshirishi shart:

a) mazkur Standartning 16 — 19-bandlariga muvofiq oʻzgartirilgan shartnoma boʻyicha toʻlovni taqsimlash;

b) mazkur Standartning 21-22-bandlariga muvofiq oʻzgartirilgan ijara muddatini belgilash;

d) qayta koʻrib chiqilgan ijara toʻlovlarini qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasi boʻyicha diskontlash orqali ijara majburiyatini qayta baholash.

Qayta koʻrib chiqilgan diskont stavkasi:

agar mazkur stavkani osonlik bilan aniqlash mumkin boʻlsa, ijara muddatining qolgan qismi uchun ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasi sifatida;

agar mazkur stavkani osonlik bilan aniqlash mumkin boʻlmasa, oʻzgartirish kuchga kirgan sanadagi ijaraga oluvchining qoʻshimcha qarz olish stavkasi sifatida belgilanadi.

47. Alohida ijara sifatida hisobga olinmaydigan ijarani oʻzgartirish boʻyicha ijaraga oluvchi ijara majburiyatini qayta baholashni quyidagi tartibda hisobga olishi shart:

a) ijara qamrovini kamaytiradigan ijarani oʻzgartirishlarda ijaraning qisman yoki toʻliq bekor qilinishini aks ettirish uchun foydalanish huquqi aktivining balans qiymatini kamaytirish. Bunda ijaraga oluvchi ijaraning qisman yoki toʻliq bekor qilinishi bilan bogʻliq har qanday foyda yoki zararni foyda yoki zarar tarkibida tan olishi shart;

b) boshqa barcha ijarani oʻzgartirishlarda foydalanish huquqi aktivining balans qiymatiga tegishli tuzatish kiritish.

4-bob. Hisobotni taqdim etish va axborotni oshkor qilish

1-§. Taqdim etish

48. Ijaraga oluvchi quyidagilarni moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda alohida taqdim etishi yoki moliyaviy hisobotga izohlarda koʻrsatishi lozim:

a) foydalanish huquqi aktivlarini boshqa aktivlardan alohida. Agar ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivlarini moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda alohida taqdim etmasa, tashkilotlar:

1) foydalanish huquqi aktivlarini tegishli bazaviy aktivlar ijaraga oluvchining mulki hisoblangan taqdirda, moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etiladigan tegishli modda tarkibida aks ettirishi;

2) moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotning qaysi moddalari ushbu foydalanish huquqi aktivlarini oʻz ichiga olishini moliyaviy hisobotga izohlarda oshkor qilishi shart;

b) ijara majburiyatlarini boshqa majburiyatlardan alohida. Agar ijaraga oluvchi ijara majburiyatlarini moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda alohida taqdim etmasa, u moliyaviy hisobotga izohlarda moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotning qaysi satrlari ushbu majburiyatlarni oʻz ichiga olishini koʻrsatishi shart.

49. Mazkur Standartning 48-bandi “a” kichik bandida nazarda tutilgan talab investitsiyaviy mulk taʼrifiga javob beradigan foydalanish huquqi aktivlariga nisbatan qoʻllanilmaydi. Bunday foydalanish huquqi aktivlari moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda investitsiyaviy mulk sifatida taqdim etiladi.

50. Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda ijaraga oluvchi ijara majburiyati boʻyicha foiz xarajatlarini foydalanish huquqi aktivi boʻyicha hisoblangan amortizatsiyadan alohida taqdim etishi shart.

Ijara majburiyati boʻyicha foiz xarajatlari moliyaviy xarajatlarning tarkibiy qismi hisoblanadi.

51. Ijaraga oluvchi pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilarni tasniflashi shart:

a) ijara majburiyatining asosiy qarz qismini toʻlash bilan bogʻliq pul oqimlarini — moliyalashtirish faoliyati boʻyicha pul oqimlari tarkibida;

b) ijara majburiyatining foiz qismini toʻlash bilan bogʻliq pul oqimlarini foizlarga nisbatan Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (14-sonli BHS) “ Pul oqimlari toʻgʻrisida hisobot ” (roʻyxat raqami 3396, 2022-yil 2-noyabr) standarti talablarini qoʻllagan holda;

d) qisqa muddatli ijara, past qiymatli aktivlar ijarasi boʻyicha toʻlovlarni, shuningdek, ijara majburiyatini baholashda hisobga olinmagan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlarini — operatsion faoliyat boʻyicha pul oqimlari tarkibida.

2-§. Axborotni oshkor qilish

52. Axborotni oshkor qilishdan maqsad moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga ijara munosabatlarining ijaraga oluvchining moliyaviy holati, moliyaviy natijalari va pul oqimlariga taʼsirini baholash imkonini beruvchi axborotni taqdim etishdan iborat. Bunda ijaraga oluvchi moliyaviy holat, moliyaviy natijalar va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotlarda aks ettirilgan maʼlumotlarni toʻldiruvchi tegishli axborotni moliyaviy hisobotga izohlarda oshkor qilishi lozim.

Mazkur maqsadga erishish uchun axborotni oshkor qilishga doir talablar ushbu Standartning 53 — 60-bandlarida belgilanadi.

53. Ijaraga oluvchi oʻzi ijaraga oluvchi hisoblangan ijaralar toʻgʻrisidagi axborotni moliyaviy hisobotda yagona izohda yoki alohida boʻlimda oshkor qilishi shart. Biroq, agar ushbu axborot ijaralar toʻgʻrisidagi yagona izoh yoki alohida boʻlimga oʻzaro havola orqali kiritilgan boʻlsa, ijaraga oluvchi moliyaviy hisobotning boshqa qismlarida ilgari taqdim etilgan axborotni takroran keltirishi shart emas.

54. Ijaraga oluvchi hisobot davri uchun quyidagi axborotni oshkor qilishi shart:

a) bazaviy aktivlar sinfi boʻyicha foydalanish huquqi aktivlari amortizatsiyasi xarajatlari;

b) ijara majburiyatlari boʻyicha foiz xarajatlari;

d) mazkur Standartning 9-bandiga muvofiq hisobga olingan qisqa muddatli ijaralar bilan bogʻliq xarajatlar. Ushbu summa tarkibiga ijara muddati bir oy yoki undan kam boʻlgan ijaralar bilan bogʻliq xarajatlar kiritilmasligi mumkin;

e) mazkur Standartning 9-bandiga muvofiq hisobga olingan bazaviy aktivi past qiymatli boʻlgan ijaralar bilan bogʻliq xarajatlar. Ushbu summa tarkibiga qisqa muddatli boʻlgan va bazaviy aktivi past qiymatli ijaralar bilan bogʻliq xarajatlar kiritilmasligi mumkin;

f) ijara majburiyatini baholash tarkibiga kiritilmagan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari bilan bogʻliq xarajatlar;

g) foydalanish huquqi aktivlarini subijaraga berishdan olingan daromadlar;

h) ijaralar boʻyicha jami pul chiqimlari;

i) foydalanish huquqi aktivlariga qoʻshimchalar;

j) sotish va qayta ijaraga olish operatsiyalari natijasida yuzaga kelgan foyda yoki zararlar;

k) hisobot davri oxirida bazaviy aktivlar sinfi boʻyicha foydalanish huquqi aktivlarining balans qiymati.

55. Ijaraga oluvchi mazkur Standartning 54-bandida nazarda tutilgan axborotni, agar boshqa taqdim etish usuli maqsadga muvofiq boʻlmasa, jadval shaklida taqdim etishi shart.

Oshkor qilinadigan summalar tarkibiga hisobot davri mobaynida ijaraga oluvchi tomonidan boshqa aktivning balans qiymati tarkibiga kiritilgan tegishli xarajatlar ham qoʻshilishi shart.

56. Agar hisobot davri oxirida ijaraga oluvchi zimmasiga olgan qisqa muddatli ijaralar boʻyicha majburiyatlar mazkur Standartning 54-bandi “d” kichik bandiga muvofiq, xarajatlari oshkor qilingan qisqa muddatli ijaralardan farq qilsa, ijaraga oluvchi mazkur Standartning 9-bandiga muvofiq hisobga olingan qisqa muddatli ijaralar boʻyicha majburiyatlarning umumiy summasini oshkor qilishi shart.

57. Agar ijaraga oluvchi foydalanish huquqi aktivlarini mazkur Standartning 36-bandiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ”da (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) nazarda tutilgan qayta baholash modeli asosida baholasa, u qayta baholangan asosiy vositalar boʻyicha mazkur standartda belgilangan axborotni oshkor qilish talablarini ushbu foydalanish huquqi aktivlariga nisbatan ham qoʻllashi shart.

58. Ijaraga oluvchi ijara majburiyatlarining muddatlar boʻyicha tahlilini boshqa moliyaviy majburiyatlar boʻyicha muddatlar tahlilidan alohida oshkor qilishi shart.

59. Mazkur Standartning 54 — 58-bandlarida nazarda tutilgan axborotni oshkor qilish talablariga qoʻshimcha ravishda, ijaraga oluvchi mazkur Standartning 52-bandida belgilangan maqsadga erishish uchun zarur boʻlgan oʻz ijara faoliyatiga oid qoʻshimcha sifat va miqdoriy axborotni oshkor qilishi shart.

Bunday axborot moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga quyidagilarni baholash imkonini beruvchi maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi mumkin, ammo ular bilan cheklanmaydi:

a) ijaraga oluvchining ijara faoliyati xususiyatini;

b) ijara majburiyatlarini baholashda hisobga olinmagan hamda kelgusida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan pul chiqimlarini. Bunday chiqimlar quyidagilar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin:

oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari;

uzaytirish huquqlari va ijarani bekor qilish huquqlari;

qoldiq qiymat kafolatlari;

ijaraga oluvchi tomonidan majburiyat olingan, ammo hali kuchga kirmagan ijaralar;

ijara shartlarida nazarda tutilgan cheklovlar yoki boshqa shartlarni;

sotish va qayta ijaraga olish operatsiyalarini.

60. Mazkur Standartning 9-bandiga muvofiq, qisqa muddatli ijaralar yoki bazaviy aktivi past qiymatli boʻlgan ijaralarni hisobga oluvchi ijaraga oluvchi ushbu holatni oshkor qilishi shart.

III boʻlim. Ijaraga beruvchi

1-bob. Ijaralarni tasniflash

61. Ijaraga beruvchi har bir ijarani operatsion ijara yoki moliyaviy ijara sifatida tasniflashi shart.

62. Agar ijara bazaviy aktivga egalik qilish bilan bogʻliq deyarli barcha xavf va manfaatlarni ijaraga oluvchiga oʻtkazsa, bunday ijara moliyaviy ijara sifatida tasniflanadi. Agar bunday xavf va manfaatlar deyarli toʻliq oʻtkazilmasa, ijara operatsion ijara sifatida tasniflanadi.

63. Ijaraning moliyaviy ijara yoki operatsion ijara sifatida tasniflanishi shartnomaning huquqiy shaklidan koʻra operatsiyaning iqtisodiy mazmuniga bogʻliq boʻladi. Quyidagi holatlar alohida yoki birgalikda ijaraning moliyaviy ijara sifatida tasniflanishiga olib keladi:

a) ijara muddati oxirida bazaviy aktivga boʻlgan mulk huquqi ijaraga oluvchiga oʻtganda;

b) ijaraga oluvchi bazaviy aktivni ushbu huquq amalga oshirilishi mumkin boʻlgan sanadagi haqqoniy qiymatidan sezilarli darajada past boʻlishi kutilayotgan narxda sotib olish huquqiga ega boʻlganda va ijara boshlangʻich sanasida mazkur huquqdan foydalanilishiga yetarlicha ishonch mavjud boʻlganda;

d) mulk huquqi oʻtkazilmagan taqdirda ham, ijara muddati bazaviy aktivning iqtisodiy xizmat muddatining asosiy qismini tashkil etganda;

e) ijara boshlangʻich sanasida ijara toʻlovlarining keltirilgan qiymati bazaviy aktiv haqqoniy qiymatining asosiy qismiga teng boʻlganda;

f) bazaviy aktiv maxsus xususiyatlarga ega boʻlib, undan faqat ijaraga oluvchi foydalanishi mumkin boʻlganda.

64. Quyidagi holatlar ham alohida yoki birgalikda ijaraning moliyaviy ijara sifatida tasniflanishiga olib kelishi mumkin boʻlgan koʻrsatkichlar hisoblanadi:

a) agar ijaraga oluvchi ijarani bekor qilish huquqiga ega boʻlsa va bekor qilish bilan bogʻliq ijaraga beruvchining zararlari ijaraga oluvchi zimmasiga yuklatilsa;

b) qoldiq qiymatning haqqoniy qiymatidagi oʻzgarishlardan kelib chiqadigan foyda yoki zararlar ijaraga oluvchiga tegishli boʻlsa (masalan, ijara muddati oxirida aktivni sotishdan tushgan mablagʻning asosiy qismiga teng ijara toʻlovi chegirmasi shaklida);

d) ijaraga oluvchi ijarani bozor ijara toʻlovidan sezilarli darajada past ijara toʻlovi asosida qoʻshimcha muddatga davom ettirish huquqiga ega boʻlsa.

65. Mazkur Standartning 63-64-bandlarida nazarda tutilgan misollar va koʻrsatkichlar ijarani tasniflash uchun har doim ham yetarli asos boʻlavermaydi. Agar boshqa holatlar bazaviy aktivga egalik qilish bilan bogʻliq xavf va manfaatlarning deyarli barchasi ijaraga oluvchiga oʻtmasligini koʻrsatsa, bunday ijara operatsion ijara sifatida tasniflanadi.

Masalan, bazaviy aktivga boʻlgan mulk huquqi ijara muddati tugaganda uning shu vaqtdagi haqqoniy qiymatiga teng miqdordagi toʻlov evaziga ijaraga oluvchiga oʻtkazilganda yoki oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari mavjudligi sababli bazaviy aktivga egalik qilish bilan bogʻliq xavf va manfaatlarning deyarli barchasi ijaraga beruvchida saqlanib qolganda shunday holat yuzaga kelishi mumkin.

66. Ijarani tasniflash ijara boshlangʻich sanasida amalga oshiriladi va faqat ijara oʻzgartirilgan taqdirda qayta koʻrib chiqiladi.

Baholashlardagi oʻzgarishlar (masalan, bazaviy aktivning iqtisodiy xizmat muddati yoki qoldiq qiymati boʻyicha baholashlardagi oʻzgarishlar) yoki holatlardagi oʻzgarishlar (masalan, ijaraga oluvchining shartnoma shartlarini bajarmasligi) buxgalteriya hisobi maqsadlarida ijaraning qayta tasniflanishiga olib kelmaydi.

2-bob. Moliyaviy ijaralar

1-§. Tan olish va baholash

67. Ijara boshlanish sanasida ijaraga beruvchi moliyaviy ijara boʻyicha aktivlarni oʻzining moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotida ijaraga sof investitsiya summasiga teng debitorlik qarzi sifatida tan olishi va taqdim etishi shart.

2-§. Dastlabki baholash

68. Ijaraga beruvchi ijaraga sof investitsiyani baholashda ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasidan foydalanishi shart.

Subijarada, agar unda nazarda tutilgan foiz stavkasini osonlik bilan aniqlash mumkin boʻlmasa, oraliq ijaraga beruvchi subijaraga sof investitsiyani baholash uchun bosh ijara boʻyicha qoʻllanilgan diskont stavkasidan (subijara bilan bogʻliq dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarga tegishli tuzatishlarni hisobga olgan holda) foydalanishi mumkin.

69. Dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar ijaraga sof investitsiyaning dastlabki baholanishi tarkibiga kiritiladi va ijara muddati davomida tan olinadigan daromad summasini kamaytiradi.

Ijarada nazarda tutilgan foiz stavkasi shunday tarzda belgilanadiki, dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar ijaraga sof investitsiyaning dastlabki baholanishi tarkibida hisobga olinadi. Shu sababli ularni alohida kiritish talab etilmaydi.

3-§. Ijaraga sof investitsiya tarkibiga kiritiladigan ijara toʻlovlarining dastlabki baholanishi

70. Aktivdan foydalanish boshlangan sanada ijaraga sof investitsiyani baholash tarkibiga ijara muddati davomida bazaviy aktivdan foydalanish huquqi uchun aktivdan foydalanish boshlangan sanada olinmagan quyidagi toʻlovlar kiritiladi:

a) qatʼiy toʻlovlar, toʻlanishi lozim boʻlgan har qanday ijara ragʻbatlantirishlari chegirilgan holda;

b) indeks yoki stavkaga bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari, dastlab aktivdan foydalanish boshlangan sanadagi indeks yoki stavka asosida baholanadigan toʻlovlar;

d) ijaraga oluvchi, ijaraga oluvchi bilan bogʻliq taraf yoki kafolat boʻyicha majburiyatlarni bajarish uchun yetarli moliyaviy imkoniyatga ega boʻlgan hamda ijaraga beruvchi bilan bogʻliq boʻlmagan uchinchi shaxs tomonidan taqdim etilgan har qanday qoldiq qiymat kafolatlari;

e) agar ijaraga oluvchi tomonidan sotib olish huquqidan foydalanilishiga yetarlicha ishonch mavjud boʻlsa, ushbu huquqni amalga oshirish qiymati;

f) agar ijara muddati ijaraga oluvchi tomonidan ijarani bekor qilish huquqidan foydalanilishini aks ettirsa, ijarani bekor qilish uchun jarima toʻlovlari.

4-§. Keyingi baholash

71. Ijaraga beruvchi moliyaviy daromadni ijara muddati davomida ijaraga sof investitsiyaning qolgan summasiga doimiy foiz stavkasini qoʻllash asosida tan olishi shart.

72. Ijaraga beruvchi moliyaviy daromadni ijara muddati davomida tizimli va oqilona asosda taqsimlashga intilishi shart.

Ijaraga beruvchi muayyan davrga taalluqli ijara toʻlovlarini ijaraga doir yalpi investitsiya kamaytirish hisobiga aks ettirishi hamda ushbu toʻlovlar hisobidan asosiy qarz va ishlab topilmagan moliyaviy daromad summalarini kamaytirishi shart.

73. Ijaraga beruvchi ijaraga yalpi investitsiya summasini hisoblashda inobatga olingan kafolatlanmagan qoldiq qiymatning baholangan summasini muntazam ravishda qayta koʻrib chiqishi shart.

Agar kafolatlanmagan qoldiq qiymatning baholangan summasi kamaygan boʻlsa, ijaraga beruvchi ijara muddati davomida moliyaviy daromadni taqsimlash tartibini qayta koʻrib chiqishi hamda hisoblangan daromad summalaridagi kamayishni darhol tan olishi shart.

3-bob. Ijara shartnomasiga oʻzgartirishlar

74. Ijaraga beruvchi quyidagi ikkala shart ham bajarilganda moliyaviy ijarani oʻzgartirishni alohida ijara sifatida hisobga olishi shart:

a) ijara shartnomasining dastlabki shartlarini oʻzgartirish (bir yoki bir nechta bazaviy aktivlardan foydalanish huquqini qoʻshish orqali ijara qamrovini kengaytirsa);

b) ijara uchun toʻlanadigan toʻlov ijara qamrovining kengayishi boʻyicha alohida taqdim etish narxiga, shuningdek muayyan shartnoma holatlarini aks ettirish uchun ushbu alohida taqdim etish narxiga kiritiladigan har qanday tegishli tuzatishlarga mos kelsa.

75. Agar moliyaviy ijaraga kiritilgan va alohida ijara sifatida hisobga olinmaydigan oʻzgartirish natijasida ijara operatsion ijara sifatida tasniflansa, ijaraga beruvchi:

ijarani oʻzgartirishni oʻzgartirish kuchga kirgan sanadan boshlab mazkur ijarani yangi ijara sifatida hisobga olishi;

bazaviy aktivning balans qiymatini oʻzgartirish kuchga kirishidan bevosita oldingi holatga koʻra aniqlangan ijaraga sof investitsiya summasiga teng miqdorda baholashi shart.

4-bob. Operatsion ijaralar

1-§. Tan olish va baholash

76. Ijaraga beruvchi operatsion ijara boʻyicha ijara toʻlovlarini toʻgʻri chiziqli yoki boshqa tizimli usul asosida daromad sifatida tan olishi shart.

Bunda boshqa tizimli usul bazaviy aktivdan foydalanish natijasida olinadigan manfaatlarning kamayish tartibini aniqroq aks ettirsa, ijaraga beruvchi ushbu usulni qoʻllashi shart.

77. Ijaraga beruvchi ijara daromadini olish bilan bogʻliq xarajatlarni, shu jumladan amortizatsiyani xarajat sifatida tan olishi shart.

78. Ijaraga beruvchi operatsion ijara shartnomasini tuzish bilan bogʻliq dastlabki toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarni bazaviy aktivning balans qiymatiga kiritishi hamda ushbu xarajatlarni ijara daromadi tan olinadigan usul bilan bir xil usulda ijara muddati davomida xarajat sifatida tan olishi shart.

79. Operatsion ijara obyekti hisoblangan amortizatsiyalanadigan bazaviy aktivlar boʻyicha amortizatsiya siyosati ijaraga beruvchi tomonidan oʻxshash aktivlarga nisbatan qoʻllaniladigan amortizatsiya siyosatiga muvofiq boʻlishi shart.

Ijaraga beruvchi amortizatsiyani bazaviy aktivning turiga qarab Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (9-sonli BHS) “ Nomoddiy aktivlar ” (roʻyxat raqami 3169, 2019-yil 24-iyun) yoki Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ” (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) talablariga muvofiq hisoblashi shart.

2-§. Ijara shartnomasiga oʻzgartirishlar

80. Ijaraga beruvchi operatsion ijaraga kiritilgan oʻzgartirishni u kuchga kirgan sanadan boshlab yangi ijara sifatida hisobga olishi shart. Bunda dastlabki ijaraga taalluqli har qanday oldindan toʻlangan yoki hisoblangan ijara toʻlovlari yangi ijara boʻyicha ijara toʻlovlarining bir qismi sifatida hisobga olinadi.

3-§. Taqdim etish

81. Ijaraga beruvchi operatsion ijara obyekti hisoblangan bazaviy aktivlarni moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda ularning xususiyatiga muvofiq taqdim etishi shart.

5-bob. Axborotni oshkor qilish

1-§. Umumiy qoidalar

82. Axborotni oshkor qilishdan maqsad moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga ijara munosabatlarining ijaraga beruvchining moliyaviy holati, moliyaviy natijalari va pul oqimlariga taʼsirini baholash imkonini beruvchi axborotni taqdim etishdan iborat. Bunda ijaraga beruvchi moliyaviy holat, moliyaviy natijalar va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotlarda aks ettirilgan maʼlumotlarni toʻldiruvchi tegishli axborotni moliyaviy hisobotga izohlarda oshkor qilishi shart.

Mazkur maqsadga erishish uchun axborotni oshkor qilishga doir talablar ushbu Standartning 83 — 90-bandlarida belgilanadi.

83. Ijaraga beruvchi hisobot davri uchun quyidagi summalarni oshkor qilishi shart:

a) moliyaviy ijaralar boʻyicha:

sotishdan olingan foyda yoki zarar;

ijaraga sof investitsiya boʻyicha moliyaviy daromad;

ijaraga sof investitsiyani baholash tarkibiga kiritilmagan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari bilan bogʻliq daromad;

b) operatsion ijaralar boʻyicha ijara daromadi. Bunda indeks yoki stavkaga bogʻliq boʻlmagan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari bilan bogʻliq daromad alohida oshkor qilinishi shart.

84. Ijaraga beruvchi mazkur Standartning 83-bandida nazarda tutilgan axborotni, agar boshqa taqdim etish usuli maqsadga muvofiq boʻlmasa, jadval shaklida taqdim etishi shart.

85. Ijaraga beruvchi mazkur Standartning 82-bandidagi axborotni oshkor qilish maqsadiga erishish uchun zarur boʻlgan oʻzining ijara faoliyatiga oid qoʻshimcha sifat va miqdoriy axborotni oshkor qilishi shart. Ushbu qoʻshimcha axborot moliyaviy hisobot foydalanuvchilariga quyidagilarni baholashga yordam beradigan axborotni oʻz ichiga oladi, ammo ular bilan cheklanmaydi:

a) ijaraga beruvchining ijara faoliyati xususiyatini;

b) ijaraga beruvchining bazaviy aktivlarda saqlab qolingan huquqlar bilan bogʻliq xavflarni qanday boshqarishini. Xususan, ijaraga beruvchi mazkur xavflarni boshqarish strategiyasini, shu jumladan ularni kamaytirish uchun qoʻllaniladigan usullarni oshkor qilishi shart. Bunday usullarga, masalan, qayta sotib olish kelishuvlari, qoldiq qiymat kafolatlari yoki belgilangan limitlardan ortiq foydalanish uchun nazarda tutilgan oʻzgaruvchan ijara toʻlovlari kiradi.

2-§. Moliyaviy ijaralarda axborotni oshkor qilish

86. Ijaraga beruvchi moliyaviy ijara boʻyicha sof investitsiyaning balans qiymatida yuz bergan muhim oʻzgarishlarning sabablari va miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etishi shart.

87. Ijaraga beruvchi olinishi lozim boʻlgan ijara toʻlovlarining toʻlov muddatlari boʻyicha tahlilini oshkor qilishi shart, bunda diskontlanmagan ijara toʻlovlari kamida dastlabki besh yilning har biri boʻyicha yillar kesimida va qolgan yillar uchun umumiy summa sifatida koʻrsatilishi lozim.

Ijaraga beruvchi diskontlanmagan ijara toʻlovlari summasini ijaraga sof investitsiya bilan solishtirib koʻrsatishi shart. Bunda olinishi lozim boʻlgan ijara toʻlovlariga taalluqli ishlab topilmagan moliyaviy daromad hamda har qanday diskontlangan kafolatlanmagan qoldiq qiymat alohida koʻrsatilishi shart.

3-§. Operatsion ijaralarda axborotni oshkor qilish

88. Operatsion ijara obyekti hisoblangan asosiy vositalar obyektlari boʻyicha ijaraga beruvchi Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ”da (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) nazarda tutilgan axborotni oshkor qilish talablarini qoʻllashi shart.

Mazkur axborotni oshkor qilish talablarini qoʻllashda ijaraga beruvchi asosiy vositalarning har bir sinfini operatsion ijara obyekti hisoblangan aktivlar va operatsion ijara obyekti hisoblanmagan aktivlarga ajratishi shart.

Shunga muvofiq, ijaraga beruvchi operatsion ijara obyekti hisoblangan aktivlar boʻyicha (bazaviy aktivlar sinflari kesimida) Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (8-sonli BHS) “ Koʻchmas mulk, bino va jihozlar ”da (roʻyxat raqami 3144, 2019-yil 20-mart) talab qilingan axborotni oʻziga tegishli va oʻzi tomonidan foydalanilayotgan aktivlar haqidagi axborotdan alohida taqdim etishi shart.

89. Ijaraga beruvchi operatsion ijaraga berilgan aktivlar boʻyicha, tegishli holatga qarab, Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (5-sonli BHS) “Qishloq xoʻjaligi” (roʻyxat raqami 3106, 2018-yil 25-dekabr), Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (9-sonli BHS) “ Nomoddiy aktivlar ” (roʻyxat raqami 3169, 2019-yil 24-iyun) hamda ushbu aktiv turlariga nisbatan qoʻllaniladigan boshqa budjet hisobi standartlarida nazarda tutilgan axborotni oshkor qilish talablarini qoʻllashi shart.

90. Ijaraga beruvchi ijara toʻlovlarining muddatlar boʻyicha tahlilini oshkor qilishi shart, bunda diskontlanmagan ijara toʻlovlari kamida dastlabki besh yilning har biri boʻyicha yillar kesimida, qolgan yillar uchun esa umumiy summa sifatida taqdim etilishi lozim.

IV boʻlim. Aktivni sotish va qayta ijaraga olish operatsiyalari

1-bob. Sotish va qayta ijaraga olish operatsiyalari

91. Agar bir tashkilot (sotuvchi-ijaraga oluvchi) aktivni boshqa tashkilotga (xaridor-ijaraga beruvchiga) sotib, keyin ushbu aktivni undan qayta ijaraga olsa, sotuvchi-ijaraga oluvchi ham, xaridor-ijaraga beruvchi ham mazkur oldi-sotdi shartnomasi va ijara shartnomasini mazkur Standartning 92 — 96-bandlariga muvofiq hisobga olishi shart.

2-bob. Aktivni sotishda sotuv hisoblanishini baholash

92. Tashkilotlar aktivni oldi-sotdi qilishda uni sotish sifatida hisobga olinishini aniqlash uchun Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (19-sonli BHS) “ Daromad ”da (roʻyxat raqami 3857, 2026-yil 18-iyun) nazarda tutilgan majburiyatni bajarilgan deb hisoblash shartlariga oid talablarni qoʻllashi shart.

3-bob. Aktivning oldi-sotdisini sotish sifatida hisoblanishi

93. Agar sotuvchi-ijaraga oluvchi tomonidan aktivning oldi-sotdisini Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (19-sonli BHS) “ Daromad ”da (roʻyxat raqami 3857, 2026-yil 18-iyun) talablariga muvofiq aktivning sotilishi sifatida hisobga olish shartlarini qanoatlantirsa:

a) sotuvchi-ijaraga oluvchi qayta ijaraga olish natijasida yuzaga kelgan foydalanish huquqi aktivini oʻzida saqlab qolingan foydalanish huquqiga tegishli boʻlgan avvalgi balans qiymatining ulushi boʻyicha baholaydi. Shuningdek, sotuvchi-ijaraga oluvchi faqat xaridor-ijaraga beruvchiga oʻtkazilgan huquqlarga tegishli foyda yoki zarar qismini tan oladi;

b) xaridor-ijaraga beruvchi aktivni xarid qilishni tegishli budjet hisobi standartlari talablariga muvofiq hisobga oladi hamda ijarani mazkur Standartdagi ijaraga beruvchiga oid talablarga muvofiq hisobga oladi.

94. Agar aktivni sotishdan olinadigan toʻlovning haqqoniy qiymati aktivning haqqoniy qiymatidan farq qilsa yoki ushbu aktivni qayta ijaraga olish boʻyicha ijara toʻlovlari bozor stavkalariga mos kelmasa, sotishdan tushgan mablagʻlarni haqqoniy qiymatda hisobga olish uchun quyidagi tuzatishlar amalga oshiriladi:

a) bozordan past shartlar ijara toʻlovlarini oldindan toʻlash sifatida hisobga olinadi;

b) bozordan yuqori shartlar xaridor-ijaraga beruvchi tomonidan sotuvchi-ijaraga oluvchiga berilgan qoʻshimcha moliyalashtirish sifatida hisobga olinadi.

95. Tashkilotlar mazkur Standartning 94-bandiga muvofiq talab qilinadigan har qanday tuzatishni quyidagi ikki qiymatdan osonroq aniqlanadigan qiymat asosida baholaydi:

a) sotish boʻyicha ijara toʻlovining haqqoniy qiymati bilan aktivning haqqoniy qiymati oʻrtasidagi farq;

b) ijara boʻyicha shartnomaviy toʻlovlarning keltirilgan qiymati bilan bozor stavkalaridagi ijara toʻlovlarining keltirilgan qiymati oʻrtasidagi farq.

96. Agar sotuvchi-ijaraga oluvchi tomonidan aktivning oʻtkazilishi Oʻzbekiston Respublikasi budjet hisobining standarti (19-sonli BHS) “ Daromad ” (roʻyxat raqami 3857, 2026-yil 18-iyun) talablariga muvofiq aktivni sotish sifatida hisobga olinish shartlarini qanoatlantirmasa:

a) sotuvchi-ijaraga oluvchi oʻtkazilgan aktivni tan olishni davom ettiradi va oʻtkazishdan olingan tushumga teng moliyaviy majburiyatni tan oladi hamda uni belgilangan tartibda hisobga oladi;

b) xaridor-ijaraga beruvchi oʻziga oʻtkazilgan aktivni hisobga olmaydi, balki aktivni oʻtkazish uchun toʻlangan summaga teng miqdordagi moliyaviy aktivni tan oladi va uni belgilangan tartibda hisobga oladi.

Vazir J. KUCHKAROV

Toshkent sh.,

2026-yil 15-sentabr,

397-son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 21.10.2026 y., 10/26/3957/1061-son)

lex.uz