UzbekAI

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг

қарори

НИЗОМ

Тошкент шаҳри ва унга туташ ҳудудларда иссиқхона хўжаликларининг экологик хавфсиз фаолият юритишини таъминлашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида

Тошкент шаҳри агломерациясида атмосфера ҳавоси сифатини яхшилаш, иссиқхона хўжаликларининг атроф-муҳит ва аҳоли саломатлигига салбий таъсирини камайтириш, уларни замонавий, энергия тежамкор ва паст ташламали (эмиссияли) иситиш технологияларига ўтказиш, экологик назоратнинг рақамли механизмларини жорий этиш ҳамда экологик модернизацияни давлат томонидан қўллаб-қувватлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Тошкент шаҳри, Тошкент вилоятининг Юқори Чирчиқ, Қибрай, Янгийўл, Зангиота ва Тошкент туманлари иссиқхона хўжаликлари фаолияти учун махсус экологик тартиб жорий этиладиган ҳудуд (кейинги ўринларда — Махсус ҳудуд) этиб белгилансин.

2. Белгилансинки, Махсус ҳудудда давлат экологик экспертизасининг ижобий хулосалари асосида:

а) иситиш тизимига эга бўлган иссиқхона хўжаликлари фаолияти фақатгина табиий газ, шу жумладан, суюлтирилган газ, электр энергияси, геотермал энергия, қуёш энергияси ҳамда иссиқлик электр станцияларида ҳосил бўладиган иккиламчи иссиқлик энергиясидан фойдаланган ҳолда амалга оширилади;

б) қаттиқ ёқилғида (кўмир, брикет ва биомасса пеллетлари) фаолият юритаётган иссиқхона хўжаликлари 2026 йил 1 декабрга қадар иссиқхонани иситиш турини мазкур банднинг «а» кичик бандида белгиланган иситиш турларига ўзгартириб, фаолияти давом эттирилади;

в) иссиқхона хўжаликларига қаттиқ ёқилғидан фақатгина қуйидаги талабларнинг барчасини бир вақтнинг ўзида бажарган ҳолда фойдаланишга рухсат этилади:

қозон қурилмаларини ёқилғи узатиш ва ёниш жараёнини автоматик бошқариш тизими ҳамда белгиланган самарадорлик кўрсаткичига эга чанг-газ тозалаш ускуналари билан жиҳозлаш;

миллий стандартга мувофиқ қозон қурилмаларининг атмосферага ташламалари миқдорини ўлчайдиган узлуксиз автоматик мониторинг тизимини (CEMS) ўрнатиш, уни Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг (кейинги ўринларда — Экология қўмитаси) ахборот тизимларига интеграция қилиш ҳамда маълумотларни реал вақт режимида узлуксиз узатиб бориш;

қозон қурилмалари, чанг-газ тозалаш ускуналари ва автоматик мониторинг тизимларининг мувофиқлик сертификатига эга бўлиши;

қозон қурилмалари ва тутун чиқариш мўрисидаги жараёнларни узлуксиз кузатиш имконини берувчи онлайн камералар ўрнатиш ва Экология қўмитасининг ахборот тизимларига интеграция қилиш;

узлуксиз автоматик мониторинг тизими, чанг-газ тозалаш ускунаси ва камералар фаолиятини узлуксиз электр энергия билан таъминлашда қувват манбаи ва захира генератори билан жиҳозлаш;

ҳосил бўлган чиқиндиларни (кул, оғир металл, қуйқа, шлам ва бошқа заҳарли моддалар) белгиланган тартибда тўплаш, ташиш ва утилизация қилиш;

ускуналарнинг техник ҳужжатларида назарда тутилмаган ва уларнинг ишлаш тизимига таъсир қиладиган ўзгартиришлар киритишни тақиқлаш.

3. Махсус ҳудудда фаолият юритувчи иссиқхона хўжаликларида шиналар, битум, мазут, пластмасса ва полимер плёнкалар, синтетик картон, резина, жун толаси, ишлатилган мойлар, маиший ва ишлаб чиқариш чиқиндилари ҳамда шунга ўхшаш таркибли материалларни ёқилғи сифатида ёқиш қатъиян тақиқлансин.

4. Махсус ҳудудда жойлашган қаттиқ ёқилғида ишловчи иссиқхоналарга белгиланадиган экологик талаблар тўғрисидаги низом иловага мувофиқ тасдиқлансин.

5. Махсус ҳудуддаги иссиқхона хўжаликларининг экологик модернизацияси молиявий қўллаб-қувватлашнинг қуйидаги чоралари жорий қилинсин:

а) 2028 йил 1 январга қадар чанг-газ тозалаш ускуналари, қозон қурилмалари, энергия тежамкор экранлар, энергия самарадор технологиялар, шунингдек, электр, геотермал, қуёш ва когенерация асосидаги иситиш ускуналарини харид қилиш харажатларининг 50 фоизи, бироқ иссиқхона хўжалигининг ҳар бир гектари учун 50 миллион сўмдан ошмаган қисмига Аграр соҳада тўловлар агентлиги томонидан давлат бюджети ҳисобидан субсидия ажратилади;

б) автоматик мониторинг станцияларини (CEMS) харид қилишда:

Экология қўмитаси ҳузуридаги Давлат экологик сертификатлаштириш ва стандартлаштириш маркази томонидан тасдиқланган техник шартларга мувофиқ Умуммиллий экологик муаммоларни бартараф этиш давлат мақсадли жамғармаси ҳисобидан истак билдирган иссиқхоналарга уч томонлама шартнома тузиш орқали 7 йил муддатга фоизсиз бўлиб-бўлиб тўлаш шарти билан, шунингдек, автоматик мониторинг станцияларини (CEMS) ўрнатиш, қўмита ахборот тизимига интеграция қилиш ва узлуксизлигини таъминлаш мажбурияти билан ҳар бир станция учун 350 млн сўмдан ортиқ бўлмаган маблағлар молиялаштирилади.

Бунда станцияларни ўрнатиш, Экология қўмитасининг ахборот тизимига интеграция қилиш, мониторинг маълумотларининг узлуксиз узатилишини таъминлаш ҳамда тўловларни ўз вақтида амалга ошириш бўйича шартномавий мажбуриятлар бажарилмаган тақдирда, ёзма огоҳлантиришдан сўнг шартномада белгиланган тартибда станцияларни демонтаж қилиш ва қайтариб олиш чоралари кўрилади ҳамда тўлов муддати келган қарздорлик акцептсиз тартибда ундирилади;

в) 2026-2027 йилларда электр энергияси, геотермал, қуёш энергияси, когенерация иситиш тизимларига ўтиш лойиҳаларини молиялаштириш учун тижорат банклари орқали 7 йил муддатга 3 йиллик имтиёзли давр билан йиллик 14 фоиз ставкада (шундан, банк маржаси 4 фоиз) миллий валютада лойиҳа қийматининг 50 фоизигача қисмига ва ҳар бир гектарга 3 миллиард сўмгача миқдорда кредитлар ажратилади.

6. Жаҳон савдо ташкилоти билан ишлаш бўйича идоралараро комиссия икки ҳафта муддатда 2030 йил 1 январга қадар импорт қилишда иссиқхона хўжаликларини ташкил қилиш ва модернизация қилиш лойиҳалари учун олиб кириладиган ҳамда Ўзбекистон Республикасида ишлаб чиқарилмайдиган чанг-газ тозалаш ускуналари, энергия тежамкор қозонлар, когенерация қурилмалари, геотермал ва қуёш энергетикаси ускуналари, автоматлаштирилган эмиссия мониторинги тизимлари ва уларнинг бутловчи қисмларини божхона божидан озод этишга доир қарор қабул қилсин.

7. Экология қўмитаси манфаатдор вазирлик ва идоралар билан биргаликда икки ой муддатда:

бошқа соҳаларда атмосфера ҳавосига салбий таъсир кўрсатадиган ёқилғидан (кўмир, пеллет, газ ва б.) фойдаланиш орқали иссиқлик ишлаб чиқариш қозон қурилмаларига экологик меъёрларни қонунчилик ҳужжатлари билан белгилашга оид;

атроф-муҳитга таъсир кўрсатувчи корхоналарни экологик фаолият даражасидан келиб чиқиб, «қизил», «сариқ» ва «яшил» тоифаларга ажратиш ҳамда уларга қўйилган талабларни қонунчиликда белгилаш бўйича тизимни жорий қилиш юзасидан;

атмосфера ҳавосини ифлослантирганлик учун жазони белгилашда ҳуқуқбузарликларни содир этиш ашёларини мусодара қилиш билан боғлиқ жавобгарлик чораларини назарда тутувчи қонун лойиҳасини Вазирлар Маҳкамасига киритсин.

8. Белгилансинки, атмосфера ҳавосини экологик мониторинг қилиш учун Умуммиллий экологик муаммоларни бартараф этиш давлат мақсадли жамғармаси ҳисобидан юқори сифатдаги камералар, учувчисиз учиш аппаратлари (дронлар), шунингдек сунъий интеллект технологияларига асосланган дастурий-техник ечимлар белгиланган тартибда харид қилинади.

9. Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ушбу қарорнинг 5-банди :

«а» кичик бандида назарда тутилган субсидияни тегишли қисмини молиялаштириш учун Аграр соҳада тўловлар агентлигининг талабномасига асосан зарур маблағларни;

«б» кичик бандидаги назарда тутилган кредитларни молиялаштириш учун тижорат банкларининг буюртмасига асосан 7 йил муддатда 3 йиллик имтиёзли давр билан 10 фоиз ставкада жорий йилда республика бюджетининг 2026 йил III чораги якуни бўйича даромадларнинг режадан ошириб бажарилган қисми ҳисобидан 150 миллиард сўмгача маблағ ажратсин, шунингдек, 2027 йилда зарур маблағларни Давлат бюджети параметрларида кўзда тутилишини таъминласин.

10. Қишлоқ хўжалиги вазирлиги, Экология қўмитаси ва Тошкент шаҳри ва Тошкент вилояти ҳокимликлари иссиқхона хўжаликлари эгалари билан биргаликда бир ҳафта муддатда махсус ҳудуддаги ҳар бир иссиқхона хўжалиги учун экологик талабларга мувофиқлаштиришнинг қуйидагиларни назарда тутувчи индивидуал «йўл харитаси»ни тасдиқласин:

ёқилғи турини алмаштириш (зарур бўлганда);

энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари;

мазкур қарорнинг 2-банди «в» кичик бандида назарда тутилган тизимлар ва ускуналарни ўрнатиш;

«Сурхон-Агро» эркин иқтисодий зонаси ҳудудига ёки қишлоқ хўжалиги учун мақбул бошқа ҳудудларга кўчириш ёхуд иссиқхона хўжалиги фаолиятини тўхтатиш чора-тадбирлари, шунингдек, ушбу қарорда белгиланган талабларни бузганлик учун қонунчилик ҳужжатларида белгиланган тартибда жавобгарлик чораларини қўллаш;

молиялаштириш манбалари, масъуллар ва аниқ муддатлар.

11. Қуйидаги рўйхатлар бир ой муддатда тасдиқланиб, иссиқхона хўжаликларига доимий етказиб берилиши ва расмий веб-сайтларда эълон қилинишини таъминлансин:

Экология қўмитаси томонидан — экологик талабларга жавоб берадиган чанг-газ тозалаш ускуналари ҳамда узлуксиз автоматик мониторинг станцияларини ишлаб чиқарувчилар/етказиб берувчилар;

Қишлоқ хўжалиги вазирлиги томонидан Экология қўмитаси билан биргаликда — иссиқхона хўжаликларида қўлланилиши тавсия этиладиган экологик тоза ва энергия самарадор қозон қурилмалари.

Бунда давлат бюджети маблағлари ҳисобидан ажратиладиган субсидия, компенсация ва бошқа қўллаб-қувватлаш чоралари мазкур рўйхатларга киритилган ускуналарни харид қилиш учун йўналтирилиши назарда тутилади.

12. Белгилансинки, иссиқхоналарни иситиш қозонларига ўрнатилган фильтрлардан ҳосил бўладиган хавфли суюқ чиқиндилар ҳамда гидропоника оқавалари (кейинги ўринларда — фильтратлар) тозаланиб, техник сув сифатида қайта ишлатишга йўналтирилади. Бунда:

а) Чиқиндиларни бошқариш ва циркуляр иқтисодиётни ривожлантириш агентлиги:

2027 йил 1 январга қадар Умуммиллий экологик муаммоларни бартараф этиш давлат мақсадли жамғармаси маблағлари ҳисобидан Оҳангарон туманида жойлашган экосаноатзона ҳудудида фильтратларни вақтинча сақлаш омборини қуриб, ишга туширади;

2027 йил 1 апрелга қадар фильтратларни қайта ишлаш бўйича тарифларни ишлаб чиқиб, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан келишади ҳамда тасдиқлайди ҳамда фильтратларни қайта ишлаш тизимини тартибга солиш бўйича тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжат лойиҳасини киритади;

2027 йил 1 июнга қадар фильтратларни қайта ишлаш билан шуғулланувчи корхонани (операторни) белгиланган тартибда танлайди;

б) Тошкент вилояти ҳокимлиги 2026 йил 1 ноябрга қадар Тошкент вилояти ҳокимлиги Тошкент вилояти Оҳангарон туманида жойлашган экосаноатзона ҳудудидан белгиланган тартибда ер майдонини ажратиб беради;

в) фильтратларни вақтинча сақлаш омборини қуришда шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига риоя қилган ҳолда, босқичма-босқич тайёрланадиган лойиҳа асосида қурилиш-монтаж ишларини амалга оширишга рухсат этилади;

г) Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалик вазирлиги ҳамда Саноат кооперацияси ва давлат харидлари агентлиги фильтратларни сақлаш омбори қурилиши бўйича ишлаб чиқилган лойиҳа ҳужжатларини 2026 йил 1 ноябрга қадар белгиланган тартибда экспертизадан ўтказади;

д) мулкчилик шаклидан қатъий назар иссиқхона эгалари ўзларида ҳосил бўлган фильтратларни ушбу операторга белгиланган тарифлар асосида топширади.

13. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 14 ноябрдаги ПФ-184-сон Фармонига мувофиқ Экология қўмитаси томонидан атмосфера ҳавоси, тупроқ, ер усти ва ер ости сувларини ифлослантирувчи манбалар мониторинги, атмосферага чиқариладиган зарарли моддаларни тозалаш учун иншоотлар ўрнатиш, ускуналар, жиҳозлардан, шунингдек, атмосферага чиқариб ташланадиган зарарли моддалар миқдори ва тартибини назорат қилувчи воситалардан фойдаланиш қоидаларига риоя этилиши бўйича мониторинг ваколатли органни текширув бошлангандан сўнг 24 соат ичида хабардор этиш тартибида ўтказилиши белгилангани маълумот учун қабул қилинсин.

14. 2026 йил 1 декабрдан бошлаб мазкур қарорнинг 2-бандида белгиланган талабларга жавоб бермайдиган иссиқхона хўжаликларига давлат экологик экспертизаси бўйича ижобий хулоса берилмайди, шунингдек, илгари берилган хулосанинг амал қилиши белгиланган тартибда вақтинча тўхтатилади. Бунда иссиқхона хўжаликларига нисбатан:

Экология қўмитаси томонидан атроф табиий муҳитни ифлослантирганлиги ва чиқиндиларни жойлаштирганлиги учун қонунчилик ҳужжатларида белгиланган жавобгарлик қўллаш;

«Ҳудудий электр тармоқлари» АЖ, «Ҳудудгазтаъминот» АЖ, «Ўзсувтаъминот» АЖ томонидан тегишлилиги бўйича иссиқхонани электр, газ ва сув таъминотидан узиш чоралари кўрилади.

15. Ер кодексининг 36-моддасига мувофиқ, ер участкасини ижарага олиш ҳуқуқи ер участкасидан экологик вазиятнинг ёмонлашувига олиб келадиган усуллар билан фойдаланилган тақдирда белгиланган тартибда бекор қилиниши маълумот учун қабул қилинсин.

16. Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 10 апрелдаги «Сурхондарё вилоятида иссиқхона хўжаликларини янада ривожлантириш бўйича навбатдаги чора-тадбирлар тўғрисида» 162-сон қарорининг 5-банди «б» кичик банди ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.

17. Экология қўмитаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳамда манфаатдор вазирлик ва идоралар билан биргаликда уч ой муддатда иқтисодиёт ва ижтимоий соҳа объектларида фойдаланилаётган қозонхоналарнинг атроф-муҳитга таъсиридан келиб чиқиб экологик талабларни белгилаш, шунингдек, уларни энергия самарадор технологиялар билан жиҳозлашни рағбатлантириш механизмларини жорий этиш бўйича Вазирлар Маҳкамасига таклиф киритсин.

18. Қишлоқ хўжалиги вазирлиги Экология қўмитаси ва манфаатдор вазирлик ва идоралар билан биргаликда бир ой муддатда қонунчилик ҳужжатларига ушбу қарордан келиб чиқадиган ўзгартириш ва қўшимчалар тўғрисида Вазирлар Маҳкамасига таклифлар киритсин.

19. Ушбу қарорнинг бажарилишини назорат қилиш Бош вазир ўринбосари А.Ж. Раматов зиммасига юклансин.

Вазирлар Маҳкамасининг 2026 йил 22 октябрдаги 586-сон қарорига ИЛОВА

Махсус ҳудудда жойлашган қаттиқ ёқилғида ишловчи иссиқхоналарга белгиланадиган экологик талаблар тўғрисида

1-боб. Умумий қоидалар

1. Ушбу Низом Тошкент шаҳри, Тошкент вилоятининг Юқори Чирчиқ, Қибрай, Янгийўл, Зангиота ва Тошкент туманларида (кейинги ўринларда — Махсус ҳудуд) жойлашган қаттиқ ёқилғида (кўмир, брикет ва биомасса пеллетлари) ишловчи иссиқхона хўжаликларига қуйидаги талабларни белгилайди:

а) ёқилғи ёқувчи қурилмаларини лойиҳалаш, жойлаштириш, қуриш, реконструкция қилиш ва улардан фойдаланишга доир мажбурийликни;

б) ташламалардаги ифлослантирувчи моддаларнинг чегаравий концентрацияларини, чанг-газ тозалаш ускуналарининг минимал самарадорлик кўрсаткичларини, ёқилғи хўжалигига, кул ва шлак билан ишлашга, чиқиндиларни назорат қилишни ҳамда белгиланган тартиб бузилганда амал қилинадиган чора-тадбирларни.

2. Ушбу Низом фақат Махсус ҳудудда қаттиқ ёқилғида (кўмир, брикет ва биомасса пеллетлари) фаолият юритаётган иссиқхона хўжаликлари учун татбиқ этилади.

3. Мазкур Низом атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш, давлат экологик экспертизаси ва атроф-муҳитга таъсирни баҳолаш, экологик назорат, чиқиндилар, техник жиҳатдан тартибга солиш, стандартлаштириш ва метрология тўғрисидаги қонунчилик, шунингдек, мажбурий санитария қоидалари ва меъёрлари билан ўзаро боғлиқликда қўлланилади.

4. Мазкур Низом талаблари иссиқхона хўжаликларида фаолият юритаётган ёки юритишни режалаштираётган юридик шахслар ва якка тартибдаги тадбиркорлар, қозонхона ҳамда чанг-газ тозалаш ускуналарини лойиҳалаштирувчи, монтаж қилувчи ва уларга хизмат кўрсатувчи ташкилотлар, шунингдек, мувофиқликни баҳоловчи аккредитацияланган органлар ва синов лабораториялари учун мажбурийдир.

2-боб. Асосий тушунчалар

5. Мазкур Низомда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

а) иссиқхона хўжалиги — бир ёки бир нечта иссиқхонадан ҳамда ўзига тегишли ёки умумий иссиқлик таъминоти манбаларидан қаттиқ ёқилғида фойдаланувчи хўжалик юритувчи субъект;

б) ёқилғи ёқувчи қурилма — иссиқлик энергияси ишлаб чиқариш учун қаттиқ ёқилғи ёқиладиган қозон, иссиқлик генератори, печь ёки бошқа қурилма;

в) суммар ўрнатилган иссиқлик қуввати — бир ишлаб чиқариш майдончасидаги, шу жумладан бир вақтда ишлашга техник жиҳатдан қодир бўлган захира қурилмалар ҳам киритилган барча қаттиқ ёқилғи ёқувчи қурилмаларнинг номинал иссиқлик қувватлари йиғиндиси;

г) чанг-газ тозалаш ускуналари — қаттиқ заррачаларни ушлаб қолиш ва газсимон ифлослантирувчи моддаларни ажратиб олиш/тозалаш учун мўлжалланган қурилма, коммуникациялар, автоматика ва ёрдамчи ускуналар мажмуи;

д) ёпиқ ёқилғи омбори — сақланаётган ёқилғига шамол таъсирида чанг тарқалиши, тупроқнинг ифлосланиши ва атмосфера ёғинларининг тушишини истисно этувчи, том, тўсиқ конструкциялари ва ўтказмайдиган асосга эга бўлган капитал ёки модуль иншооти;

е) механизациялашган ёқилғи узатиш — ёқилғини омбордан ёқилғи ёқувчи қурилмага очиқ қўлда қайта юклаш йўлисиз, ёпиқ узаткичлар, транспортёрлар, қувурлар ёки бошқа ускуналар орқали меъёрланган ҳолда узатиш;

ж) кул ва шлакни ёпиқ йиғиш — кул-шлак чиқиндиларини чанг чиқиши ва тўкилишининг олдини олган ҳолда герметик бункерлар, силослар ёки ёпиқ контейнерларда олиб чиқиш, ташиш ва тўплаш;

з) сезгир ҳудуд — турар-жой бинолари, таълим, тиббиёт, ижтимоий ёки рекреация ташкилоти, муҳофаза этиладиган табиий ҳудуд ёхуд қонун ҳужжатида атмосфера ҳавосини муҳофаза қилишнинг юқори даражаси белгиланган бошқа объект;

и) узлуксиз қувват манбаи — ташқи электр таъминоти тўхтаганда автоматика, назорат асбоблари, фильтрни регенерация қилиш, реагентни дозалаш, ижрочи механизмлар ишлаши ва ускунани хавфсиз тўхтатишни таъминловчи узлуксиз электр таъминоти манбаи;

к) авария режими — тортиш-пуфлаш, чанг-газ тозалаш, назорат-ўлчов ускуналари, узлуксиз қувват манбаи, захира электр таъминоти ишдан чиққанда ёки ташламаларнинг йўл қўйиладиган кўрсаткичлари ошиб кетганда амал қиладиган иш режими.

3-боб. Қувват, ёқилғи тури ва жойлаштириш шартлари

6. Мазкур Низом мақсадларида ёқилғи ёқувчи қурилмалар бир ишлаб чиқариш майдончаси доирасида бирлаштирилади ҳамда суммар ўрнатилган иссиқлик қувватига қараб қуйидаги қувват гуруҳларига ажратилади:

Гуруҳ Суммар ўрнатилган қувват МВт (мегаВатт) Тавсиф I 0,7 МВт дан кам кичик қурилмалар II 0,7 МВт дан 2,8 МВт гача (2,8 дан кам) кичик ва ўрта қозонхоналар III 2,8 МВт дан 7 МВт гача (7 дан кам) ўрта қозонхоналар IV 7 МВт дан 14 МВт гача (14 дан кам) йирик қозонхоналар V 14 МВт ва ундан юқори йирик ва устувор манбалар

1-жадвал. Суммар ўрнатилган иссиқлик қуввати бўйича гуруҳлар

7. Технологик жиҳатдан ўзаро боғлиқ қозонхонани бир нечта манбага бўлиш ёки алоҳида қозонларни турли шахслар номига расмийлаштириш, агар улар бир ишлаб чиқариш майдончасида жойлашган, умумий иссиқлик таъминоти, ёқилғи ёки тутун чиқариш тизимига эга бўлса ёхуд биргаликда фойдаланиш имконияти мавжуд бўлса, суммар ўрнатилган иссиқлик қуввати қўшиб ҳисобланади.

8. Жойлаштириш хусусиятларига кўра иккита тоифа белгиланади:

а) А тоифа — сезгир ҳудуд чегарасидан 200 метргача бўлган масофада жойлашган иссиқхона қозонхоналарининг ташлама манбалари;

б) Б тоифа — сезгир ҳудуд чегарасидан 200 метрдан ортиқ масофада жойлашган иссиқхона қозонхоналарининг ташлама манбалари.

4-боб. Йўл қўйиладиган ташламалар меъёрлари

9. Ташламалардаги ифлослантирувчи моддаларнинг чегаравий концентрациялари нормал шароитларда — 273,15 Келвин (К) ҳарорат ва 101,325 килоПаскал (кПа) босимда бўлганда белгиланади.

Ифлослантирувчи модда А тоифа, мг/Нм³ Б тоифа, мг/Нм³ Қаттиқ заррачалар 25 115 Олтингугурт ангидриди, SO 2 411 822 Азот диоксиди, N O 2 300 400 Углерод оксиди, CO 1 000

2-жадвал. Ифлослантирувчи моддаларнинг чегаравий концентрациялари

10. Ўлчов натижасини кислороднинг базавий миқдорига келтириш тасдиқланган услубиётга мувофиқ амалга оширилади. Белгиланган концентрацияга расман риоя қилиш мақсадида газ йўлига ҳаво қўшиш ёки чиқинди газларни бошқа усулда суюлтириш йўл қўйилмайди.

11. Қозонхона мўрисининг минимал баландлиги суммар ўрнатилган иссиқлик қувватига нисбатан белгиланади.

Суммар ўрнатилган иссиқлик қуввати, МВт (мегаВатт) Трубанинг минимал баландлиги, метр 0,7 гача 20 0,7 дан — 1,4 гача 25 1,4 дан — 2,8 гача 30 2,8 дан — 7 гача 35 7 дан — 14 гача 40 14 ва ундан юқори 45

3-жадвал. Қаттиқ ёқилғи учун тутун мўрисининг минимал баландлиги

12. Тозалаш самарадорлиги бир хил юкламада бир вақтда ўлчанган ва бир хил шароитларга келтирилган, тозалашдан олдинги ва кейинги ифлослантирувчи модда концентрациялари фарқи бўйича қуйидаги формула орқали аниқланади:

η = ( Скирим − Счиқим ) / Скирим × 100 фоиз.

Бунда,

η — концентрациялари фарқи;

Скирим — ташламанинг кириш концентрацияси;

Счиқим — ташламанинг чиқиш концентрацияси.

5-боб. Мажбурий экологик ва техник талаблар

13. Иссиқхона хўжалигида қаттиқ ёқилғидан фойдаланишга фақат қуйидаги талаблар бир вақтнинг ўзида бажарилганда йўл қўйилади:

а) чангнинг шамол таъсирида тарқалишини истисно этувчи ёпиқ ёқилғи омбори;

б) қозон қурилмаларини ёқилғи узатиш ва ёниш жараёнини автоматик бошқариш тизими ҳамда ушбу низомнинг 9-бандида белгиланган минимал самарадорлик кўрсаткичларига эга чанг-газ тозалаш ускуналари билан жиҳозлаш;

в) миллий стандартга мувофиқ қозон қурилмаларининг атмосферага чиқаришлари ташламалари миқдорини ўлчайдиган узлуксиз автоматик мониторинг тизимини (кейинги ўринларда — CEMS) ўрнатиш, уни Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси (кейинги ўринларда — Экология қўмитаси)нинг ахборот тизимларига интеграция қилиш ҳамда маълумотларни реал вақт режимида узлуксиз узатиб бориш;

г) қозон қурилмалари ва тутун чиқариш мўрисидаги жараёнларни узлуксиз кузатиш имконини берувчи онлайн камералар ўрнатиш ва Экология қўмитасининг ахборот тизимларига боғлашни ташкил қилиш;

д) узлуксиз автоматик мониторинг тизими, чанг-газ тозалаш ускуна ва онлайн кузатув камералар фаолиятини узлуксиз электр энергия билан таъминлашда қувват манбаи ва захира генератори билан жиҳозлаш;

ж) ҳосил бўлган чиқиндиларни (кул, оғир металл, қуйқа, шлам ва бошқа заҳарли моддалар) ер ва сув ресурсларининг ифлосланишини истисно этувчи тартибда тўплаш, ташиш ва утилизация қилиш;

з) атмосфера ҳавосига ифлослантирувчи моддалар ташланадиган қозонхона қурилмалари, тутун мўрилари ва бошқа объектлар видеокузатув тизимлари билан жиҳозланган бўлиши шарт;

14. Қаттиқ ёқилғини қабул қилиш, майдалаш, саралаш ва қайта юклаш ишлари ёпиқ ҳолда амалга оширилади. Чанг ҳосил бўладиган участкалар тўсиқлар ҳамда тутилган чангни технологик жараёнга қайтариш ёки ёпиқ чиқиндилар йиғиш тизимига йўналтириш имконини берувчи аспирация тизимлари билан жиҳозланади.

15. Иссиқхона хўжалиги кул ва шлак чиқиндиларининг ҳосил бўлиши ва ҳаракатини ҳисобга олишни, шунингдек улардан фойдаланиш, зарарсизлантириш, жойлаштириш ва олиб кетишни чиқиндилар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ таъминлайди. Кул ва шлак чиқиндилари усти ёпиқ транспорт воситаларида ташилади.

16. Кул ва шлак чангланишнинг олдини олувчи герметик бункерлар, силослар ёки ёпиқ контейнерларда йиғилади.

17. Фойдаланиладиган қаттиқ ёқилғи ёниш иссиқлиги, кулдорлиги, намлиги ва олтингугурт миқдори кўрсатилган сифат ҳужжатига эга бўлиши лозим.

18. Қуйидагилар тақиқланади:

а) тозаланмаган ташламаларни тўғридан-тўғри атмосферага чиқариб юборишга имкон берувчи газ қувури, айланма қувур (байпас) ёки шунга ўхшаш қурилма ўрнатиш;

б) ташламаларни сунъий суюлтиришга, ифлослантирувчи моддаларнинг ўлчанадиган концентрациясини камайтиришга ҳамда автоматик мониторинг қилиш натижаларини бузишга олиб келадиган ҳолда, қозонхона ускунаси, чанг-газ тозалаш ускунаси, газ йўллари ва тутун мўриси конструкциясини ўзгартириш, шунингдек, қўшимча ҳаво узатиш каналларини ўрнатиш;

в) қаттиқ ёқилғини ёпиқ ёқилғи омбори ҳудудидан ташқарида сақлаш;

г) кул ва шлакни очиқ ҳолда сақлаш, уларни сиқилган ҳаво билан тозалаш, тупроқ билан аралаштириш ёки ёқиш;

д) ёқилғи кўрсаткичлари лойиҳавий параметрларга мос келмаган ҳолларда, чанг-газ тозалаш ускунасининг самарадорлиги тасдиқлангунига қадар мазкур ёқилғи партиясидан фойдаланиш;

е) шиналар, битум, мазут, пластмасса ва полимер плёнкалар, синтетик картон, резина, ҳайвон жун толаси, ишлатилган техник мой ва ёғлар, маиший ва ишлаб чиқариш чиқиндилари ҳамда шунга ўхшаш таркибли материалларни ёқилғи сифатида ёқиш.

6-боб. Тизим ва ускуналарни узлуксиз энергия таъминоти билан таъминлаш

19. Чанг-газ тозалаш ускунаси ва автоматик мониторинг тизими узлуксиз қувват манбаига алоҳида ҳимояланган электр таъминоти линиясига уланади.

20. Узлуксиз қувват манбаи қуйидаги ускуналарнинг автоном ишлашини таъминлаши шарт:

а) чанг-газ тозалаш ускунаси;

б) автоматик мониторинг тизими;

в) видеокузатув тизимлари;

г) алоқа ва мониторинг маълумотларини узатиш воситалари.

Узлуксиз қувват манбаи юқорида кўрсатилган ускуналарнинг камида 12 соат давомида автоном ишлашини ҳамда захира генераторига автоматик ва узилишсиз ўтишини таъминлаши шарт.

Узлуксиз қувват манбаи, захира генератори ва авария сигнализациясининг ишга яроқлилиги ҳар ойда камида бир марта ҳамда ҳар бир иситиш мавсуми бошланишидан олдин иссиқхона хўжаликлари томонидан текширилиб, натижалари улар томонидан юритиладиган электрон фойдаланиш журналига киритилиб борилиши керак.

21. Электр кучланиши йўқолганда, тутун сўрувчи тўхтаганда, фильтрда босим фарқи рухсат этилган қийматдан ошганда ёки ташламалардаги ифлослантирувчи моддалар концентрацияси белгиланган меъёрдан ошганда дарҳол ёқилғи узатиш тўхтатилиши шарт.

7-боб. Чиқиндилар билан ишлаш

22. Иссиқхона хўжалиги ёқилғи ёқувчи ва чанг-газ тозалаш ускуналаридан фойдаланишда ҳосил бўладиган чиқиндиларни атмосфера ҳавоси, тупроқ, ер усти ва ер ости сувларининг ифлосланишини истисно этган ҳолда алоҳида йиғиш, ҳисобга олиш, вақтинча сақлаш, ташиш, қайта ишлаш, утилизация қилиш, зарарсизлантириш ва жойлаштиришни чиқиндилар тўғрисидаги қонунчиликка мувофиқ ташкил этади.

Бундай чиқиндиларга қуйидагилар киради:

а) ёқилғи ёниши натижасида ҳосил бўлган кул, шлак ва бошқа қаттиқ чиқиндилар;

б) циклонлар, енгсимон фильтрлар, электрофильтрлар ва бошқа чанг-газ тозалаш ускуналари томонидан тутилган кул ва чанг;

в) газ йўллари, бункерлар, тутун сўрувчилар ва бошқа ускуналардан чиқарилган чанг ва чўкиндилар;

г) оҳак, оҳактош материаллари, фаоллаштирилган кўмир ва бошқа газ тозалаш реагентларининг ишлатилган ёки ифлосланган қолдиқлари;

д) тутун газларини олтингугурт моддасини олдини олиш (десульфуризация қилиш)нинг қуруқ ва ярим қуруқ маҳсулотлари;

е) ҳўл газ тозалаш ва ишлаб чиқариш оқова сувларини тозалаш жараёнида ҳосил бўлган чўкмалар ҳамда сувсизлантирилган шламлар;

ё) тутилган моддалар билан ифлосланган ишлатилган фильтр енглари, фильтрловчи материаллар ва чанг-газ тозалаш ускуналарининг бошқа чиқиндилари;

ж) ёқилғи ёқувчи ва чанг-газ тозалаш ускуналаридан фойдаланиш билан боғлиқ бошқа чиқиндилар.

23. Чиқиндиларни қайта ишлаш, утилизация қилиш, зарарсизлантириш ёки жойлаштириш учун топширишга фақат қонунчиликда белгиланган ҳужжатларга ҳамда тегишли турдаги чиқиндилар билан ишлаш ҳуқуқи ва техник имкониятига эга шахслар ҳамда объектларга йўл қўйилади.

Топширилаётган чиқиндиларнинг ҳар бир партияси чиқинди тури, миқдори, ҳосил бўлиш манбаи, қабул қилувчи ва кейинги ишлов бериш усули тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган ҳужжат билан расмийлаштирилади.

Ҳўл скрубберлар (чанг-газни суюқлик ёрдамида тозалаш ускунаси) ва тутун газларини ҳўл усулда тозалашнинг бошқа қурилмаларидан фойдаланилганда, технологик сув имкон қадар айланма сув таъминоти тизимига қайтарилиб, ифлосланган оқова сувлар ҳосил бўлиши минималлаштирилади.

Ифлосланган суюқликни сув объектларига, ер рельефига, дренаж ёки ёмғир суви канализациясига бевосита оқизиш қатъиян тақиқланади.

Скруббер суюқлигини йиғиш ва айлантириш герметик, коррозияга чидамли сиғимлар (резервуарлар) орқали амалга оширилади.

Сиғимлар сатҳни назорат қилиш, тошиб кетишдан ҳимоя қилиш ва авария захира сиғими воситалари билан таъминланади.

8-боб. Экологик назорат ва мониторинг

24. Экологик назорат инспекцияси мазкур Низом талабларига риоя этилиши устидан давлат экологик назоратини амалга оширади, шу жумладан чанг-газ тозалаш ускуналарининг ишлаш самарадорлигини назорат қилади, стационар манбалардан чиқиндиларни асбоб-ускуналар ёрдамида ўлчайди, атмосфера ҳавоси ҳолатини кузатади, ускуналарнинг фавқулодда ва авария режимларини ҳисобга олади ҳамда экологик ҳуқуқбузарликларни аниқлайди ва бартараф этади.

25. Экология қўмитаси ва унинг ҳудудий органлари томонидан кичик тадбиркорлик субъектларига нисбатан белгиланган мораторий талабларига риоя этган ҳолда, тадбиркорлик ва молиявий-хўжалик фаолиятига аралашмаган ҳолда, ҳар йили 15 октябрдан 15 мартга қадар инсон соғлиғига таъсирини ўрганиш учун Махсус ҳудуддаги иссиқхона хўжаликларида қуйидаги назорат ва мониторинг ишлари амалга оширилади. Бунда:

а) Экология қўмитаси, Бош прокуратура, Ички ишлар вазирлиги ва Миллий гвардия томонидан:

тадбиркорлик субъектлари фаолиятини текширишга ўрнатилган мораторий талабларига риоя этган ҳолда, тадбиркорлик фаолиятига бевосита аралашмаган ва молиявий-хўжалик фаолиятини текширмаган ҳолда иссиқхона хўжаликларида доимий экологик мониторинг амалга оширилади;

мониторинг жараёнига жамоатчилик назорати вакиллари ва учувчисиз учадиган аппаратлар (дронлар) кенг жалб этилади;

мониторинг давомида қаттиқ ёқилғида фаолият юритаётган иссиқхоналарда CEMS тизими, чанг-газ тозалаш ускуналари ва қозон қурилмаларининг миллий стандарт талабларига жавоб бериши ҳамда мувофиқлик сертификати мавжудлиги, улардан фойдаланиш қоидаларига риоя этилиши назорат қилинади;

б) чанг-газ тозалаш ускуналари, фойдаланилаётган ёқилғи тури ҳамда атмосферага чиқарилаётган ифлослантирувчи моддалар ўрганилиб, ҳолатлар фото ва видео орқали қайд этилади, фойдаланилаётган ёқилғи туридан намуналар олинади;

в) тақиқланган ёқилғидан фойдаланиш, чанг-газ тозалаш иншоотларининг мавжуд эмаслиги ёки ифлослантирувчи моддаларнинг меъёрдан ортиқ чиқарилиши инсон ҳаёти ва соғлиғига юқори хавф солувчи омил сифатида баҳоланади;

г) инсон ҳаёти ва соғлиғига юқори хавф солувчи омиллар аниқланган тақдирда:

иссиқхона фаолияти ёки ифлослантирувчи манба 10 кунгача вақтинча тўхтатиб турилади;

тегишли тартибда маъмурий жавобгарликка тортиш ёки молиявий санкция қўллаш бўйича белгиланган чораларни кўради, шу жумладан такрор содир этилганда қозон қурилмаларини демонтаж қилишга ҳақли бўлади.

Мазкур Низомга мувофиқ ўтказиладиган мониторинг ишлари Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Тадбиркорлик субъектларининг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича вакилни текширув бошлангандан сўнг 24 соат ичида хабардор этиш тартибида ўтказилади.

26. Намуна олиш нуқталари ва ўлчаш воситалари газ йўлининг ўлчаш натижаларининг ишончлилигини таъминлайдиган тўғри чизиқли қисмида жойлаштирилади ҳамда хавфсиз майдонча, чиқиш йўлаги ёки зина, ёритиш воситалари ва электр таъминоти билан таъминланади. Чанг-газ тозалаш ускунаси конструкцияси тозалашдан олдин ва кейин алоҳида ўлчаш орқали унинг самарадорлигини аниқлаш имконини бериши шарт.

Санитария-муҳофаза зонаси чегарасида ва энг яқин турар-жой қурилишида ҳаводаги газ ва қаттиқ майда заррачалари (PM 2 , 5 , PM 10 , SO 2 , NO 2 , NO ва CO) кўрсаткичлари бўйича қўшимча назорат ўрнатилади.

Автоматлаштирилган ўлчов воситалари ўзини ўзи диагностика қилиш, носозликлар ва фавқулодда ҳолатларни қайд этиш, вақтни синхронлаштириш ҳамда дастлабки маълумотларни рухсатсиз ўзгартиришдан ҳимоя қилиш функцияларига эга бўлиши шарт.

9-боб. Фойдаланишга топшириш ва мувофиқликни тасдиқлаш

27. Иссиқхона хўжалиги қаттиқ ёқилғида ишловчи иссиқхоналарга янги ёки реконструкция қилинган қозонхоналарни фойдаланишга топширишдан олдин қуйидагиларни таъминлайди:

а) давлат экологик экспертизасининг ижобий хулосасини олиш;

б) қозон, горелка, чанг-газ тозалаш ускунаси ва ўлчов воситаларининг мувофиқлик ҳужжатлари мавжудлиги;

в) минимал, ўрта ва максимал юкламада ўрнатиш-ишга тушириш ишлари ҳамда комплекс синовларни ўтказиш;

г) аккредитацияланган лаборатория томонидан тозалашдан олдин ва кейин инструментал ўлчовларни амалга ошириш;

д) узлуксиз электр таъминоти, захира генератори, блокировкалар ва маълумот узатиш тизимининг ишлашини текшириш;

ж) қозонхонани бошқарув операторларни ўқитиш ва ускуналардан фойдаланиш бўйича йўриқномаларини тасдиқлаш.

28. Комплекс синов якунлари бўйича иссиқхона хўжалиги, монтаж ва созлаш ташкилотлари, аккредитацияланган лаборатория ҳамда ваколатли давлат органлари вакиллари томонидан техник тайёргарлик далолатномаси расмийлаштирилади. Ушбу далолатномага ўлчов баённомалари, ускуналар рўйхати, мўрилар ва автоматика схемалари, тўхтатиш алгоритмлари ҳамда экологик назорат дастури илова қилинади.

29. Техник тайёргарлик далолатномаси атмосфера ҳавосига ташламалар учун рухсатнома ҳисобланмайди ва қонунчиликда назарда тутилган ҳужжатларни алмаштирмайди. Далолатнома нусхаси беш иш куни ичида Экология қўмитасининг ҳудудий бўлинмасига юборилади.

10-боб. Фавқулодда шароитларда қозонхоналардан фойдаланиш

30. Чанг-газ тозалаш ускунаси ўчирилган, демонтаж қилинган, носоз ёки белгиланган самарадорлик кўрсаткичларига жавоб бермаган ҳолларда ёқилғи ёқувчи қурилмалардан фойдаланиш тақиқланади.

31. Иссиқхона хўжалиги томонидан авария режими ҳолатида ёқилғи узатилиши автоматик равишда тўхтатилади. Бунда экологик тоза захира иссиқлик манбаига ўтишга рухсат этилади ёки технологик жараённи назорат остида тўхтатишга йўл қўйилади.

Ишни қайта бошлашга фақат авария режими сабаблари бартараф этилгандан, чанг-газ тозалаш ускунаси ва блокировкаларнинг ишга яроқлилиги ҳужжатлаштирилган тарзда тасдиқлангандан сўнг, авария режими самарадорликка таъсир кўрсатган ҳолларда эса қўшимча назорат ўлчовлари ўтказилгандан кейингина рухсат этилади.

32. Экология қўмитаси ҳузуридаги Гидрометеорология хизмати агентлиги томонидан эълон қилинадиган ноқулай метеорологик шароитларда иссиқхона хўжалиги томонидан тасдиқланган ташламаларни камайтириш режасига мувофиқ иссиқлик юкламасини камайтиради, экологик тозароқ ёқилғи ёки захира иссиқлик манбаига ўтади, ёқилғи сарфини чеклайди ва заруратга кўра ускуналарнинг бир қисмини тўхтатади.

33. Чанг-газ тозалаш ускунасини ўчиришни талаб қилувчи режали таъмирлаш ишлари қозон тўхтатилган ҳолда амалга оширилади. Маҳсулотни сақлаш ёки ҳароратни ушлаб туриш зарурати чанг-газ тозалаш ускунасисиз фойдаланиш учун асос бўла олмайди.

11-боб. Иштирокчиларнинг ваколат ва мажбуриятлари

34. Иссиқхона хўжалиги:

а) мазкур Низом талабларига риоя этилишини таъминлайди ҳамда тақдим этиладиган маълумотларнинг ҳаққонийлиги учун жавоб беради;

б) чанг-газ тозалаш ускунаси ва ишлаб чиқариш экологик назорати учун масъул шахсни тайинлайди;

в) давлат инспекторлари ва мониторинг ташкилоти вакилларининг ташлама манбалари ва назорат воситаларига белгиланган тартибда киришини таъминлайди;

г) чанг-газ тозалаш ускуналарига техник хизмат кўрсатиш, уларни эксплуатация қилиш, реагентлар, сарф материаллари ва ўлчов воситаларини алмаштириш харажатларини ўз ҳисобидан амалга оширади.

35. Экология қўмитаси ва унинг ҳудудий бўлинмалари давлат экологик назоратини амалга оширади, мазкур Низом талаблари ва экологик нормативларга риоя этилишини, чанг-газ тозалаш ускуналарининг самарадорлиги ҳамда мониторинг маълумотларининг ишончлилигини назорат қилади, қонунчиликда назарда тутилган реестрларни юритади ва ўз ваколатлари доирасида таъсир чораларини қўллайди.

36. Экология қўмитаси ўз ваколатлари доирасида услубий назоратни амалга оширади, автоматик мониторинг маълумотларини верификация қилади ҳамда таъсир зонасида атмосфера ҳавоси сифатини кузатишни таъминлайди.

37. Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари ҳудудларни режалаштиришда санитария-муҳофаза зоналарига риоя этилишини таъминлайди, ушбу зоналарда янги турар жой ва ижтимоий объектлар қурилишига йўл қўймайди ҳамда марказлаштирилган энергетика ва чиқиндиларни бошқариш инфратузилмасини ривожлантиришга кўмаклашади.

12-боб. Якунловчи қоидалар

38. Иссиқхона хўжалиги томонидан атроф-муҳитни ифлослантирганлик учун компенсация тўловларининг тўланиши мазкур Низом талабларига риоя қилиш, қоидабузарликларни бартараф этиш ва етказилган зарарни қоплаш мажбуриятидан озод этмайди.

39. Ушбу Низом талаблари ни бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.

Ўзбекистон Республикасининг Бош вазири А. АРИПОВ

Тошкент ш.,

2026 йил 22 октябрь,

586 -сон

(Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 23.10.2026 й., 09/26/586/1069-сон)

lex.uz

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

NIZOM

Toshkent shahri va unga tutash hududlarda issiqxona xoʻjaliklarining ekologik xavfsiz faoliyat yuritishini taʼminlashga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida

Toshkent shahri aglomeratsiyasida atmosfera havosi sifatini yaxshilash, issiqxona xoʻjaliklarining atrof-muhit va aholi salomatligiga salbiy taʼsirini kamaytirish, ularni zamonaviy, energiya tejamkor va past tashlamali (emissiyali) isitish texnologiyalariga oʻtkazish, ekologik nazoratning raqamli mexanizmlarini joriy etish hamda ekologik modernizatsiyani davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlash maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Toshkent shahri, Toshkent viloyatining Yuqori Chirchiq, Qibray, Yangiyoʻl, Zangiota va Toshkent tumanlari issiqxona xoʻjaliklari faoliyati uchun maxsus ekologik tartib joriy etiladigan hudud (keyingi oʻrinlarda — Maxsus hudud) etib belgilansin.

2. Belgilansinki, Maxsus hududda davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosalari asosida:

a) isitish tizimiga ega boʻlgan issiqxona xoʻjaliklari faoliyati faqatgina tabiiy gaz, shu jumladan, suyultirilgan gaz, elektr energiyasi, geotermal energiya, quyosh energiyasi hamda issiqlik elektr stansiyalarida hosil boʻladigan ikkilamchi issiqlik energiyasidan foydalangan holda amalga oshiriladi;

b) qattiq yoqilgʻida (koʻmir, briket va biomassa pelletlari) faoliyat yuritayotgan issiqxona xoʻjaliklari 2026-yil 1-dekabrga qadar issiqxonani isitish turini mazkur bandning “a” kichik bandida belgilangan isitish turlariga oʻzgartirib, faoliyati davom ettiriladi;

v) issiqxona xoʻjaliklariga qattiq yoqilgʻidan faqatgina quyidagi talablarning barchasini bir vaqtning oʻzida bajargan holda foydalanishga ruxsat etiladi:

qozon qurilmalarini yoqilgʻi uzatish va yonish jarayonini avtomatik boshqarish tizimi hamda belgilangan samaradorlik koʻrsatkichiga ega chang-gaz tozalash uskunalari bilan jihozlash;

milliy standartga muvofiq qozon qurilmalarining atmosferaga tashlamalari miqdorini oʻlchaydigan uzluksiz avtomatik monitoring tizimini (CEMS) oʻrnatish, uni Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasining (keyingi oʻrinlarda — Ekologiya qoʻmitasi) axborot tizimlariga integratsiya qilish hamda maʼlumotlarni real vaqt rejimida uzluksiz uzatib borish;

qozon qurilmalari, chang-gaz tozalash uskunalari va avtomatik monitoring tizimlarining muvofiqlik sertifikatiga ega boʻlishi;

qozon qurilmalari va tutun chiqarish moʻrisidagi jarayonlarni uzluksiz kuzatish imkonini beruvchi onlayn kameralar oʻrnatish va Ekologiya qoʻmitasining axborot tizimlariga integratsiya qilish;

uzluksiz avtomatik monitoring tizimi, chang-gaz tozalash uskunasi va kameralar faoliyatini uzluksiz elektr energiya bilan taʼminlashda quvvat manbai va zaxira generatori bilan jihozlash;

hosil boʻlgan chiqindilarni (kul, ogʻir metall, quyqa, shlam va boshqa zaharli moddalar) belgilangan tartibda toʻplash, tashish va utilizatsiya qilish;

uskunalarning texnik hujjatlarida nazarda tutilmagan va ularning ishlash tizimiga taʼsir qiladigan oʻzgartirishlar kiritishni taqiqlash.

3. Maxsus hududda faoliyat yurituvchi issiqxona xoʻjaliklarida shinalar, bitum, mazut, plastmassa va polimer plyonkalar, sintetik karton, rezina, jun tolasi, ishlatilgan moylar, maishiy va ishlab chiqarish chiqindilari hamda shunga oʻxshash tarkibli materiallarni yoqilgʻi sifatida yoqish qatʼiyan taqiqlansin.

4. Maxsus hududda joylashgan qattiq yoqilgʻida ishlovchi issiqxonalarga belgilanadigan ekologik talablar toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

5. Maxsus hududdagi issiqxona xoʻjaliklarining ekologik modernizatsiyasi moliyaviy qoʻllab-quvvatlashning quyidagi choralari joriy qilinsin:

a) 2028-yil 1-yanvarga qadar chang-gaz tozalash uskunalari, qozon qurilmalari, energiya tejamkor ekranlar, energiya samarador texnologiyalar, shuningdek, elektr, geotermal, quyosh va kogeneratsiya asosidagi isitish uskunalarini xarid qilish xarajatlarining 50 foizi, biroq issiqxona xoʻjaligining har bir gektari uchun 50 million soʻmdan oshmagan qismiga Agrar sohada toʻlovlar agentligi tomonidan davlat budjeti hisobidan subsidiya ajratiladi;

b) avtomatik monitoring stansiyalarini (CEMS) xarid qilishda:

Ekologiya qoʻmitasi huzuridagi Davlat ekologik sertifikatlashtirish va standartlashtirish markazi tomonidan tasdiqlangan texnik shartlarga muvofiq Umummilliy ekologik muammolarni bartaraf etish davlat maqsadli jamgʻarmasi hisobidan istak bildirgan issiqxonalarga uch tomonlama shartnoma tuzish orqali 7 yil muddatga foizsiz boʻlib-boʻlib toʻlash sharti bilan, shuningdek, avtomatik monitoring stansiyalarini (CEMS) oʻrnatish, qoʻmita axborot tizimiga integratsiya qilish va uzluksizligini taʼminlash majburiyati bilan har bir stansiya uchun 350 mln soʻmdan ortiq boʻlmagan mablagʻlar moliyalashtiriladi.

Bunda stansiyalarni oʻrnatish, Ekologiya qoʻmitasining axborot tizimiga integratsiya qilish, monitoring maʼlumotlarining uzluksiz uzatilishini taʼminlash hamda toʻlovlarni oʻz vaqtida amalga oshirish boʻyicha shartnomaviy majburiyatlar bajarilmagan taqdirda, yozma ogohlantirishdan soʻng shartnomada belgilangan tartibda stansiyalarni demontaj qilish va qaytarib olish choralari koʻriladi hamda toʻlov muddati kelgan qarzdorlik akseptsiz tartibda undiriladi;

v) 2026-2027-yillarda elektr energiyasi, geotermal, quyosh energiyasi, kogeneratsiya isitish tizimlariga oʻtish loyihalarini moliyalashtirish uchun tijorat banklari orqali 7 yil muddatga 3 yillik imtiyozli davr bilan yillik 14 foiz stavkada (shundan, bank marjasi 4 foiz) milliy valyutada loyiha qiymatining 50 foizigacha qismiga va har bir gektarga 3 milliard soʻmgacha miqdorda kreditlar ajratiladi.

6. Jahon savdo tashkiloti bilan ishlash boʻyicha idoralararo komissiya ikki hafta muddatda 2030-yil 1-yanvarga qadar import qilishda issiqxona xoʻjaliklarini tashkil qilish va modernizatsiya qilish loyihalari uchun olib kiriladigan hamda Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarilmaydigan chang-gaz tozalash uskunalari, energiya tejamkor qozonlar, kogeneratsiya qurilmalari, geotermal va quyosh energetikasi uskunalari, avtomatlashtirilgan emissiya monitoringi tizimlari va ularning butlovchi qismlarini bojxona bojidan ozod etishga doir qaror qabul qilsin.

7. Ekologiya qoʻmitasi manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda ikki oy muddatda:

boshqa sohalarda atmosfera havosiga salbiy taʼsir koʻrsatadigan yoqilgʻidan (koʻmir, pellet, gaz va b.) foydalanish orqali issiqlik ishlab chiqarish qozon qurilmalariga ekologik meʼyorlarni qonunchilik hujjatlari bilan belgilashga oid;

atrof-muhitga taʼsir koʻrsatuvchi korxonalarni ekologik faoliyat darajasidan kelib chiqib, “qizil”, “sariq” va “yashil” toifalarga ajratish hamda ularga qoʻyilgan talablarni qonunchilikda belgilash boʻyicha tizimni joriy qilish yuzasidan;

atmosfera havosini ifloslantirganlik uchun jazoni belgilashda huquqbuzarliklarni sodir etish ashyolarini musodara qilish bilan bogʻliq javobgarlik choralarini nazarda tutuvchi qonun loyihasini Vazirlar Mahkamasiga kiritsin.

8. Belgilansinki, atmosfera havosini ekologik monitoring qilish uchun Umummilliy ekologik muammolarni bartaraf etish davlat maqsadli jamgʻarmasi hisobidan yuqori sifatdagi kameralar, uchuvchisiz uchish apparatlari (dronlar), shuningdek sunʼiy intellekt texnologiyalariga asoslangan dasturiy-texnik yechimlar belgilangan tartibda xarid qilinadi.

9. Iqtisodiyot va moliya vazirligi ushbu qarorning 5-bandi :

“a” kichik bandida nazarda tutilgan subsidiyani tegishli qismini moliyalashtirish uchun Agrar sohada toʻlovlar agentligining talabnomasiga asosan zarur mablagʻlarni;

“b” kichik bandidagi nazarda tutilgan kreditlarni moliyalashtirish uchun tijorat banklarining buyurtmasiga asosan 7 yil muddatda 3 yillik imtiyozli davr bilan 10 foiz stavkada joriy yilda respublika budjetining 2026-yil III choragi yakuni boʻyicha daromadlarning rejadan oshirib bajarilgan qismi hisobidan 150 milliard soʻmgacha mablagʻ ajratsin, shuningdek, 2027-yilda zarur mablagʻlarni Davlat budjeti parametrlarida koʻzda tutilishini taʼminlasin.

10. Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Ekologiya qoʻmitasi va Toshkent shahri va Toshkent viloyati hokimliklari issiqxona xoʻjaliklari egalari bilan birgalikda bir hafta muddatda maxsus hududdagi har bir issiqxona xoʻjaligi uchun ekologik talablarga muvofiqlashtirishning quyidagilarni nazarda tutuvchi individual “yoʻl xaritasi”ni tasdiqlasin:

yoqilgʻi turini almashtirish (zarur boʻlganda);

energiya samaradorligini oshirish chora-tadbirlari;

mazkur qarorning 2-bandi “v” kichik bandida nazarda tutilgan tizimlar va uskunalarni oʻrnatish;

“Surxon-Agro” erkin iqtisodiy zonasi hududiga yoki qishloq xoʻjaligi uchun maqbul boshqa hududlarga koʻchirish yoxud issiqxona xoʻjaligi faoliyatini toʻxtatish chora-tadbirlari, shuningdek, ushbu qarorda belgilangan talablarni buzganlik uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgarlik choralarini qoʻllash;

moliyalashtirish manbalari, masʼullar va aniq muddatlar.

11. Quyidagi roʻyxatlar bir oy muddatda tasdiqlanib, issiqxona xoʻjaliklariga doimiy yetkazib berilishi va rasmiy veb-saytlarda eʼlon qilinishini taʼminlansin:

Ekologiya qoʻmitasi tomonidan — ekologik talablarga javob beradigan chang-gaz tozalash uskunalari hamda uzluksiz avtomatik monitoring stansiyalarini ishlab chiqaruvchilar/yetkazib beruvchilar;

Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan Ekologiya qoʻmitasi bilan birgalikda — issiqxona xoʻjaliklarida qoʻllanilishi tavsiya etiladigan ekologik toza va energiya samarador qozon qurilmalari.

Bunda davlat budjeti mablagʻlari hisobidan ajratiladigan subsidiya, kompensatsiya va boshqa qoʻllab-quvvatlash choralari mazkur roʻyxatlarga kiritilgan uskunalarni xarid qilish uchun yoʻnaltirilishi nazarda tutiladi.

12. Belgilansinki, issiqxonalarni isitish qozonlariga oʻrnatilgan filtrlardan hosil boʻladigan xavfli suyuq chiqindilar hamda gidroponika oqavalari (keyingi oʻrinlarda — filtratlar) tozalanib, texnik suv sifatida qayta ishlatishga yoʻnaltiriladi. Bunda:

a) Chiqindilarni boshqarish va sirkulyar iqtisodiyotni rivojlantirish agentligi:

2027-yil 1-yanvarga qadar Umummilliy ekologik muammolarni bartaraf etish davlat maqsadli jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan Ohangaron tumanida joylashgan ekosanoatzona hududida filtratlarni vaqtincha saqlash omborini qurib, ishga tushiradi;

2027-yil 1-aprelga qadar filtratlarni qayta ishlash boʻyicha tariflarni ishlab chiqib, Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan kelishadi hamda tasdiqlaydi hamda filtratlarni qayta ishlash tizimini tartibga solish boʻyicha tegishli normativ-huquqiy hujjat loyihasini kiritadi;

2027-yil 1-iyunga qadar filtratlarni qayta ishlash bilan shugʻullanuvchi korxonani (operatorni) belgilangan tartibda tanlaydi;

b) Toshkent viloyati hokimligi 2026-yil 1-noyabrga qadar Toshkent viloyati hokimligi Toshkent viloyati Ohangaron tumanida joylashgan ekosanoatzona hududidan belgilangan tartibda yer maydonini ajratib beradi;

v) filtratlarni vaqtincha saqlash omborini qurishda shaharsozlik normalari va qoidalariga rioya qilgan holda, bosqichma-bosqich tayyorlanadigan loyiha asosida qurilish-montaj ishlarini amalga oshirishga ruxsat etiladi;

g) Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjalik vazirligi hamda Sanoat kooperatsiyasi va davlat xaridlari agentligi filtratlarni saqlash ombori qurilishi boʻyicha ishlab chiqilgan loyiha hujjatlarini 2026-yil 1-noyabrga qadar belgilangan tartibda ekspertizadan oʻtkazadi;

d) mulkchilik shaklidan qatʼiy nazar issiqxona egalari oʻzlarida hosil boʻlgan filtratlarni ushbu operatorga belgilangan tariflar asosida topshiradi.

13. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 14-noyabrdagi PF-184-son Farmoniga muvofiq Ekologiya qoʻmitasi tomonidan atmosfera havosi, tuproq, yer usti va yer osti suvlarini ifloslantiruvchi manbalar monitoringi, atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarni tozalash uchun inshootlar oʻrnatish, uskunalar, jihozlardan, shuningdek, atmosferaga chiqarib tashlanadigan zararli moddalar miqdori va tartibini nazorat qiluvchi vositalardan foydalanish qoidalariga rioya etilishi boʻyicha monitoring vakolatli organni tekshiruv boshlangandan soʻng 24 soat ichida xabardor etish tartibida oʻtkazilishi belgilangani maʼlumot uchun qabul qilinsin.

14. 2026-yil 1-dekabrdan boshlab mazkur qarorning 2-bandida belgilangan talablarga javob bermaydigan issiqxona xoʻjaliklariga davlat ekologik ekspertizasi boʻyicha ijobiy xulosa berilmaydi, shuningdek, ilgari berilgan xulosaning amal qilishi belgilangan tartibda vaqtincha toʻxtatiladi. Bunda issiqxona xoʻjaliklariga nisbatan:

Ekologiya qoʻmitasi tomonidan atrof tabiiy muhitni ifloslantirganligi va chiqindilarni joylashtirganligi uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan javobgarlik qoʻllash;

“Hududiy elektr tarmoqlari” AJ, “Hududgaztaʼminot” AJ, “Oʻzsuvtaʼminot” AJ tomonidan tegishliligi boʻyicha issiqxonani elektr, gaz va suv taʼminotidan uzish choralari koʻriladi.

15. Yer kodeksining 36-moddasiga muvofiq, yer uchastkasini ijaraga olish huquqi yer uchastkasidan ekologik vaziyatning yomonlashuviga olib keladigan usullar bilan foydalanilgan taqdirda belgilangan tartibda bekor qilinishi maʼlumot uchun qabul qilinsin.

16. Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 10-apreldagi “Surxondaryo viloyatida issiqxona xoʻjaliklarini yanada rivojlantirish boʻyicha navbatdagi chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 162-son qarorining 5-bandi “b” kichik bandi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

17. Ekologiya qoʻmitasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda uch oy muddatda iqtisodiyot va ijtimoiy soha obyektlarida foydalanilayotgan qozonxonalarning atrof-muhitga taʼsiridan kelib chiqib ekologik talablarni belgilash, shuningdek, ularni energiya samarador texnologiyalar bilan jihozlashni ragʻbatlantirish mexanizmlarini joriy etish boʻyicha Vazirlar Mahkamasiga taklif kiritsin.

18. Qishloq xoʻjaligi vazirligi Ekologiya qoʻmitasi va manfaatdor vazirlik va idoralar bilan birgalikda bir oy muddatda qonunchilik hujjatlariga ushbu qarordan kelib chiqadigan oʻzgartirish va qoʻshimchalar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasiga takliflar kiritsin.

19. Ushbu qarorning bajarilishini nazorat qilish Bosh vazir oʻrinbosari A.J. Ramatov zimmasiga yuklansin.

Vazirlar Mahkamasining 2026-yil 22-oktabrdagi 586-son qaroriga ILOVA

Maxsus hududda joylashgan qattiq yoqilgʻida ishlovchi issiqxonalarga belgilanadigan ekologik talablar toʻgʻrisida

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Ushbu Nizom Toshkent shahri, Toshkent viloyatining Yuqori Chirchiq, Qibray, Yangiyoʻl, Zangiota va Toshkent tumanlarida (keyingi oʻrinlarda — Maxsus hudud) joylashgan qattiq yoqilgʻida (koʻmir, briket va biomassa pelletlari) ishlovchi issiqxona xoʻjaliklariga quyidagi talablarni belgilaydi:

a) yoqilgʻi yoquvchi qurilmalarini loyihalash, joylashtirish, qurish, rekonstruksiya qilish va ulardan foydalanishga doir majburiylikni;

b) tashlamalardagi ifloslantiruvchi moddalarning chegaraviy konsentratsiyalarini, chang-gaz tozalash uskunalarining minimal samaradorlik koʻrsatkichlarini, yoqilgʻi xoʻjaligiga, kul va shlak bilan ishlashga, chiqindilarni nazorat qilishni hamda belgilangan tartib buzilganda amal qilinadigan chora-tadbirlarni.

2. Ushbu Nizom faqat Maxsus hududda qattiq yoqilgʻida (koʻmir, briket va biomassa pelletlari) faoliyat yuritayotgan issiqxona xoʻjaliklari uchun tatbiq etiladi.

3. Mazkur Nizom atmosfera havosini muhofaza qilish, davlat ekologik ekspertizasi va atrof-muhitga taʼsirni baholash, ekologik nazorat, chiqindilar, texnik jihatdan tartibga solish, standartlashtirish va metrologiya toʻgʻrisidagi qonunchilik, shuningdek, majburiy sanitariya qoidalari va meʼyorlari bilan oʻzaro bogʻliqlikda qoʻllaniladi.

4. Mazkur Nizom talablari issiqxona xoʻjaliklarida faoliyat yuritayotgan yoki yuritishni rejalashtirayotgan yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlar, qozonxona hamda chang-gaz tozalash uskunalarini loyihalashtiruvchi, montaj qiluvchi va ularga xizmat koʻrsatuvchi tashkilotlar, shuningdek, muvofiqlikni baholovchi akkreditatsiyalangan organlar va sinov laboratoriyalari uchun majburiydir.

2-bob. Asosiy tushunchalar

5. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

a) issiqxona xoʻjaligi — bir yoki bir nechta issiqxonadan hamda oʻziga tegishli yoki umumiy issiqlik taʼminoti manbalaridan qattiq yoqilgʻida foydalanuvchi xoʻjalik yurituvchi subyekt;

b) yoqilgʻi yoquvchi qurilma — issiqlik energiyasi ishlab chiqarish uchun qattiq yoqilgʻi yoqiladigan qozon, issiqlik generatori, pech yoki boshqa qurilma;

v) summar oʻrnatilgan issiqlik quvvati — bir ishlab chiqarish maydonchasidagi, shu jumladan bir vaqtda ishlashga texnik jihatdan qodir boʻlgan zaxira qurilmalar ham kiritilgan barcha qattiq yoqilgʻi yoquvchi qurilmalarning nominal issiqlik quvvatlari yigʻindisi;

g) chang-gaz tozalash uskunalari — qattiq zarrachalarni ushlab qolish va gazsimon ifloslantiruvchi moddalarni ajratib olish/tozalash uchun moʻljallangan qurilma, kommunikatsiyalar, avtomatika va yordamchi uskunalar majmui;

d) yopiq yoqilgʻi ombori — saqlanayotgan yoqilgʻiga shamol taʼsirida chang tarqalishi, tuproqning ifloslanishi va atmosfera yogʻinlarining tushishini istisno etuvchi, tom, toʻsiq konstruksiyalari va oʻtkazmaydigan asosga ega boʻlgan kapital yoki modul inshooti;

e) mexanizatsiyalashgan yoqilgʻi uzatish — yoqilgʻini ombordan yoqilgʻi yoquvchi qurilmaga ochiq qoʻlda qayta yuklash yoʻlisiz, yopiq uzatkichlar, transportyorlar, quvurlar yoki boshqa uskunalar orqali meʼyorlangan holda uzatish;

j) kul va shlakni yopiq yigʻish — kul-shlak chiqindilarini chang chiqishi va toʻkilishining oldini olgan holda germetik bunkerlar, siloslar yoki yopiq konteynerlarda olib chiqish, tashish va toʻplash;

z) sezgir hudud — turar-joy binolari, taʼlim, tibbiyot, ijtimoiy yoki rekreatsiya tashkiloti, muhofaza etiladigan tabiiy hudud yoxud qonun hujjatida atmosfera havosini muhofaza qilishning yuqori darajasi belgilangan boshqa obyekt;

i) uzluksiz quvvat manbai — tashqi elektr taʼminoti toʻxtaganda avtomatika, nazorat asboblari, filtrni regeneratsiya qilish, reagentni dozalash, ijrochi mexanizmlar ishlashi va uskunani xavfsiz toʻxtatishni taʼminlovchi uzluksiz elektr taʼminoti manbai;

k) avariya rejimi — tortish-puflash, chang-gaz tozalash, nazorat-oʻlchov uskunalari, uzluksiz quvvat manbai, zaxira elektr taʼminoti ishdan chiqqanda yoki tashlamalarning yoʻl qoʻyiladigan koʻrsatkichlari oshib ketganda amal qiladigan ish rejimi.

3-bob. Quvvat, yoqilgʻi turi va joylashtirish shartlari

6. Mazkur Nizom maqsadlarida yoqilgʻi yoquvchi qurilmalar bir ishlab chiqarish maydonchasi doirasida birlashtiriladi hamda summar oʻrnatilgan issiqlik quvvatiga qarab quyidagi quvvat guruhlariga ajratiladi:

Guruh Summar oʻrnatilgan quvvat MVt (megaVatt) Tavsif I 0,7 MVt dan kam kichik qurilmalar II 0,7 MVt dan 2,8 MVt gacha (2,8 dan kam) kichik va oʻrta qozonxonalar III 2,8 MVt dan 7 MVt gacha (7 dan kam) oʻrta qozonxonalar IV 7 MVt dan 14 MVt gacha (14 dan kam) yirik qozonxonalar V 14 MVt va undan yuqori yirik va ustuvor manbalar

1-jadval. Summar oʻrnatilgan issiqlik quvvati boʻyicha guruhlar

7. Texnologik jihatdan oʻzaro bogʻliq qozonxonani bir nechta manbaga boʻlish yoki alohida qozonlarni turli shaxslar nomiga rasmiylashtirish, agar ular bir ishlab chiqarish maydonchasida joylashgan, umumiy issiqlik taʼminoti, yoqilgʻi yoki tutun chiqarish tizimiga ega boʻlsa yoxud birgalikda foydalanish imkoniyati mavjud boʻlsa, summar oʻrnatilgan issiqlik quvvati qoʻshib hisoblanadi.

8. Joylashtirish xususiyatlariga koʻra ikkita toifa belgilanadi:

a) A toifa — sezgir hudud chegarasidan 200 metrgacha boʻlgan masofada joylashgan issiqxona qozonxonalarining tashlama manbalari;

b) B toifa — sezgir hudud chegarasidan 200 metrdan ortiq masofada joylashgan issiqxona qozonxonalarining tashlama manbalari.

4-bob. Yoʻl qoʻyiladigan tashlamalar meʼyorlari

9. Tashlamalardagi ifloslantiruvchi moddalarning chegaraviy konsentratsiyalari normal sharoitlarda — 273,15 Kelvin (K) harorat va 101,325 kiloPaskal (kPa) bosimda boʻlganda belgilanadi.

Ifloslantiruvchi modda A toifa, mg/Nm³ B toifa, mg/Nm³ Qattiq zarrachalar 25 115 Oltingugurt angidridi, SO 2 411 822 Azot dioksidi, N O 2 300 400 Uglerod oksidi, CO 1 000

2-jadval. Ifloslantiruvchi moddalarning chegaraviy konsentratsiyalari

10. Oʻlchov natijasini kislorodning bazaviy miqdoriga keltirish tasdiqlangan uslubiyotga muvofiq amalga oshiriladi. Belgilangan konsentratsiyaga rasman rioya qilish maqsadida gaz yoʻliga havo qoʻshish yoki chiqindi gazlarni boshqa usulda suyultirish yoʻl qoʻyilmaydi.

11. Qozonxona moʻrisining minimal balandligi summar oʻrnatilgan issiqlik quvvatiga nisbatan belgilanadi.

Summar oʻrnatilgan issiqlik quvvati, MVt (megaVatt) Trubaning minimal balandligi, metr 0,7 gacha 20 0,7 dan — 1,4 gacha 25 1,4 dan — 2,8 gacha 30 2,8 dan — 7 gacha 35 7 dan — 14 gacha 40 14 va undan yuqori 45

3-jadval. Qattiq yoqilgʻi uchun tutun moʻrisining minimal balandligi

12. Tozalash samaradorligi bir xil yuklamada bir vaqtda oʻlchangan va bir xil sharoitlarga keltirilgan, tozalashdan oldingi va keyingi ifloslantiruvchi modda konsentratsiyalari farqi boʻyicha quyidagi formula orqali aniqlanadi:

η = ( Skirim − Schiqim ) / Skirim × 100 foiz.

Bunda,

η — konsentratsiyalari farqi;

Skirim — tashlamaning kirish konsentratsiyasi;

Schiqim — tashlamaning chiqish konsentratsiyasi.

5-bob. Majburiy ekologik va texnik talablar

13. Issiqxona xoʻjaligida qattiq yoqilgʻidan foydalanishga faqat quyidagi talablar bir vaqtning oʻzida bajarilganda yoʻl qoʻyiladi:

a) changning shamol taʼsirida tarqalishini istisno etuvchi yopiq yoqilgʻi ombori;

b) qozon qurilmalarini yoqilgʻi uzatish va yonish jarayonini avtomatik boshqarish tizimi hamda ushbu nizomning 9-bandida belgilangan minimal samaradorlik koʻrsatkichlariga ega chang-gaz tozalash uskunalari bilan jihozlash;

v) milliy standartga muvofiq qozon qurilmalarining atmosferaga chiqarishlari tashlamalari miqdorini oʻlchaydigan uzluksiz avtomatik monitoring tizimini (keyingi oʻrinlarda — CEMS) oʻrnatish, uni Ekologiya va iqlim oʻzgarishi milliy qoʻmitasi (keyingi oʻrinlarda — Ekologiya qoʻmitasi)ning axborot tizimlariga integratsiya qilish hamda maʼlumotlarni real vaqt rejimida uzluksiz uzatib borish;

g) qozon qurilmalari va tutun chiqarish moʻrisidagi jarayonlarni uzluksiz kuzatish imkonini beruvchi onlayn kameralar oʻrnatish va Ekologiya qoʻmitasining axborot tizimlariga bogʻlashni tashkil qilish;

d) uzluksiz avtomatik monitoring tizimi, chang-gaz tozalash uskuna va onlayn kuzatuv kameralar faoliyatini uzluksiz elektr energiya bilan taʼminlashda quvvat manbai va zaxira generatori bilan jihozlash;

j) hosil boʻlgan chiqindilarni (kul, ogʻir metall, quyqa, shlam va boshqa zaharli moddalar) yer va suv resurslarining ifloslanishini istisno etuvchi tartibda toʻplash, tashish va utilizatsiya qilish;

z) atmosfera havosiga ifloslantiruvchi moddalar tashlanadigan qozonxona qurilmalari, tutun moʻrilari va boshqa obyektlar videokuzatuv tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi shart;

14. Qattiq yoqilgʻini qabul qilish, maydalash, saralash va qayta yuklash ishlari yopiq holda amalga oshiriladi. Chang hosil boʻladigan uchastkalar toʻsiqlar hamda tutilgan changni texnologik jarayonga qaytarish yoki yopiq chiqindilar yigʻish tizimiga yoʻnaltirish imkonini beruvchi aspiratsiya tizimlari bilan jihozlanadi.

15. Issiqxona xoʻjaligi kul va shlak chiqindilarining hosil boʻlishi va harakatini hisobga olishni, shuningdek ulardan foydalanish, zararsizlantirish, joylashtirish va olib ketishni chiqindilar toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq taʼminlaydi. Kul va shlak chiqindilari usti yopiq transport vositalarida tashiladi.

16. Kul va shlak changlanishning oldini oluvchi germetik bunkerlar, siloslar yoki yopiq konteynerlarda yigʻiladi.

17. Foydalaniladigan qattiq yoqilgʻi yonish issiqligi, kuldorligi, namligi va oltingugurt miqdori koʻrsatilgan sifat hujjatiga ega boʻlishi lozim.

18. Quyidagilar taqiqlanadi:

a) tozalanmagan tashlamalarni toʻgʻridan-toʻgʻri atmosferaga chiqarib yuborishga imkon beruvchi gaz quvuri, aylanma quvur (baypas) yoki shunga oʻxshash qurilma oʻrnatish;

b) tashlamalarni sunʼiy suyultirishga, ifloslantiruvchi moddalarning oʻlchanadigan konsentratsiyasini kamaytirishga hamda avtomatik monitoring qilish natijalarini buzishga olib keladigan holda, qozonxona uskunasi, chang-gaz tozalash uskunasi, gaz yoʻllari va tutun moʻrisi konstruksiyasini oʻzgartirish, shuningdek, qoʻshimcha havo uzatish kanallarini oʻrnatish;

v) qattiq yoqilgʻini yopiq yoqilgʻi ombori hududidan tashqarida saqlash;

g) kul va shlakni ochiq holda saqlash, ularni siqilgan havo bilan tozalash, tuproq bilan aralashtirish yoki yoqish;

d) yoqilgʻi koʻrsatkichlari loyihaviy parametrlarga mos kelmagan hollarda, chang-gaz tozalash uskunasining samaradorligi tasdiqlanguniga qadar mazkur yoqilgʻi partiyasidan foydalanish;

e) shinalar, bitum, mazut, plastmassa va polimer plyonkalar, sintetik karton, rezina, hayvon jun tolasi, ishlatilgan texnik moy va yogʻlar, maishiy va ishlab chiqarish chiqindilari hamda shunga oʻxshash tarkibli materiallarni yoqilgʻi sifatida yoqish.

6-bob. Tizim va uskunalarni uzluksiz energiya taʼminoti bilan taʼminlash

19. Chang-gaz tozalash uskunasi va avtomatik monitoring tizimi uzluksiz quvvat manbaiga alohida himoyalangan elektr taʼminoti liniyasiga ulanadi.

20. Uzluksiz quvvat manbai quyidagi uskunalarning avtonom ishlashini taʼminlashi shart:

a) chang-gaz tozalash uskunasi;

b) avtomatik monitoring tizimi;

v) videokuzatuv tizimlari;

g) aloqa va monitoring maʼlumotlarini uzatish vositalari.

Uzluksiz quvvat manbai yuqorida koʻrsatilgan uskunalarning kamida 12 soat davomida avtonom ishlashini hamda zaxira generatoriga avtomatik va uzilishsiz oʻtishini taʼminlashi shart.

Uzluksiz quvvat manbai, zaxira generatori va avariya signalizatsiyasining ishga yaroqliligi har oyda kamida bir marta hamda har bir isitish mavsumi boshlanishidan oldin issiqxona xoʻjaliklari tomonidan tekshirilib, natijalari ular tomonidan yuritiladigan elektron foydalanish jurnaliga kiritilib borilishi kerak.

21. Elektr kuchlanishi yoʻqolganda, tutun soʻruvchi toʻxtaganda, filtrda bosim farqi ruxsat etilgan qiymatdan oshganda yoki tashlamalardagi ifloslantiruvchi moddalar konsentratsiyasi belgilangan meʼyordan oshganda darhol yoqilgʻi uzatish toʻxtatilishi shart.

7-bob. Chiqindilar bilan ishlash

22. Issiqxona xoʻjaligi yoqilgʻi yoquvchi va chang-gaz tozalash uskunalaridan foydalanishda hosil boʻladigan chiqindilarni atmosfera havosi, tuproq, yer usti va yer osti suvlarining ifloslanishini istisno etgan holda alohida yigʻish, hisobga olish, vaqtincha saqlash, tashish, qayta ishlash, utilizatsiya qilish, zararsizlantirish va joylashtirishni chiqindilar toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq tashkil etadi.

Bunday chiqindilarga quyidagilar kiradi:

a) yoqilgʻi yonishi natijasida hosil boʻlgan kul, shlak va boshqa qattiq chiqindilar;

b) siklonlar, yengsimon filtrlar, elektrofiltrlar va boshqa chang-gaz tozalash uskunalari tomonidan tutilgan kul va chang;

v) gaz yoʻllari, bunkerlar, tutun soʻruvchilar va boshqa uskunalardan chiqarilgan chang va choʻkindilar;

g) ohak, ohaktosh materiallari, faollashtirilgan koʻmir va boshqa gaz tozalash reagentlarining ishlatilgan yoki ifloslangan qoldiqlari;

d) tutun gazlarini oltingugurt moddasini oldini olish (desulfurizatsiya qilish)ning quruq va yarim quruq mahsulotlari;

e) hoʻl gaz tozalash va ishlab chiqarish oqova suvlarini tozalash jarayonida hosil boʻlgan choʻkmalar hamda suvsizlantirilgan shlamlar;

yo) tutilgan moddalar bilan ifloslangan ishlatilgan filtr yenglari, filtrlovchi materiallar va chang-gaz tozalash uskunalarining boshqa chiqindilari;

j) yoqilgʻi yoquvchi va chang-gaz tozalash uskunalaridan foydalanish bilan bogʻliq boshqa chiqindilar.

23. Chiqindilarni qayta ishlash, utilizatsiya qilish, zararsizlantirish yoki joylashtirish uchun topshirishga faqat qonunchilikda belgilangan hujjatlarga hamda tegishli turdagi chiqindilar bilan ishlash huquqi va texnik imkoniyatiga ega shaxslar hamda obyektlarga yoʻl qoʻyiladi.

Topshirilayotgan chiqindilarning har bir partiyasi chiqindi turi, miqdori, hosil boʻlish manbai, qabul qiluvchi va keyingi ishlov berish usuli toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjat bilan rasmiylashtiriladi.

Hoʻl skrubberlar (chang-gazni suyuqlik yordamida tozalash uskunasi) va tutun gazlarini hoʻl usulda tozalashning boshqa qurilmalaridan foydalanilganda, texnologik suv imkon qadar aylanma suv taʼminoti tizimiga qaytarilib, ifloslangan oqova suvlar hosil boʻlishi minimallashtiriladi.

Ifloslangan suyuqlikni suv obyektlariga, yer relyefiga, drenaj yoki yomgʻir suvi kanalizatsiyasiga bevosita oqizish qatʼiyan taqiqlanadi.

Skrubber suyuqligini yigʻish va aylantirish germetik, korroziyaga chidamli sigʻimlar (rezervuarlar) orqali amalga oshiriladi.

Sigʻimlar sathni nazorat qilish, toshib ketishdan himoya qilish va avariya zaxira sigʻimi vositalari bilan taʼminlanadi.

8-bob. Ekologik nazorat va monitoring

24. Ekologik nazorat inspeksiyasi mazkur Nizom talablariga rioya etilishi ustidan davlat ekologik nazoratini amalga oshiradi, shu jumladan chang-gaz tozalash uskunalarining ishlash samaradorligini nazorat qiladi, statsionar manbalardan chiqindilarni asbob-uskunalar yordamida oʻlchaydi, atmosfera havosi holatini kuzatadi, uskunalarning favqulodda va avariya rejimlarini hisobga oladi hamda ekologik huquqbuzarliklarni aniqlaydi va bartaraf etadi.

25. Ekologiya qoʻmitasi va uning hududiy organlari tomonidan kichik tadbirkorlik subyektlariga nisbatan belgilangan moratoriy talablariga rioya etgan holda, tadbirkorlik va moliyaviy-xoʻjalik faoliyatiga aralashmagan holda, har yili 15-oktabrdan 15-martga qadar inson sogʻligʻiga taʼsirini oʻrganish uchun Maxsus hududdagi issiqxona xoʻjaliklarida quyidagi nazorat va monitoring ishlari amalga oshiriladi. Bunda:

a) Ekologiya qoʻmitasi, Bosh prokuratura, Ichki ishlar vazirligi va Milliy gvardiya tomonidan:

tadbirkorlik subyektlari faoliyatini tekshirishga oʻrnatilgan moratoriy talablariga rioya etgan holda, tadbirkorlik faoliyatiga bevosita aralashmagan va moliyaviy-xoʻjalik faoliyatini tekshirmagan holda issiqxona xoʻjaliklarida doimiy ekologik monitoring amalga oshiriladi;

monitoring jarayoniga jamoatchilik nazorati vakillari va uchuvchisiz uchadigan apparatlar (dronlar) keng jalb etiladi;

monitoring davomida qattiq yoqilgʻida faoliyat yuritayotgan issiqxonalarda CEMS tizimi, chang-gaz tozalash uskunalari va qozon qurilmalarining milliy standart talablariga javob berishi hamda muvofiqlik sertifikati mavjudligi, ulardan foydalanish qoidalariga rioya etilishi nazorat qilinadi;

b) chang-gaz tozalash uskunalari, foydalanilayotgan yoqilgʻi turi hamda atmosferaga chiqarilayotgan ifloslantiruvchi moddalar oʻrganilib, holatlar foto va video orqali qayd etiladi, foydalanilayotgan yoqilgʻi turidan namunalar olinadi;

v) taqiqlangan yoqilgʻidan foydalanish, chang-gaz tozalash inshootlarining mavjud emasligi yoki ifloslantiruvchi moddalarning meʼyordan ortiq chiqarilishi inson hayoti va sogʻligʻiga yuqori xavf soluvchi omil sifatida baholanadi;

g) inson hayoti va sogʻligʻiga yuqori xavf soluvchi omillar aniqlangan taqdirda:

issiqxona faoliyati yoki ifloslantiruvchi manba 10 kungacha vaqtincha toʻxtatib turiladi;

tegishli tartibda maʼmuriy javobgarlikka tortish yoki moliyaviy sanksiya qoʻllash boʻyicha belgilangan choralarni koʻradi, shu jumladan takror sodir etilganda qozon qurilmalarini demontaj qilishga haqli boʻladi.

Mazkur Nizomga muvofiq oʻtkaziladigan monitoring ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakilni tekshiruv boshlangandan soʻng 24 soat ichida xabardor etish tartibida oʻtkaziladi.

26. Namuna olish nuqtalari va oʻlchash vositalari gaz yoʻlining oʻlchash natijalarining ishonchliligini taʼminlaydigan toʻgʻri chiziqli qismida joylashtiriladi hamda xavfsiz maydoncha, chiqish yoʻlagi yoki zina, yoritish vositalari va elektr taʼminoti bilan taʼminlanadi. Chang-gaz tozalash uskunasi konstruksiyasi tozalashdan oldin va keyin alohida oʻlchash orqali uning samaradorligini aniqlash imkonini berishi shart.

Sanitariya-muhofaza zonasi chegarasida va eng yaqin turar-joy qurilishida havodagi gaz va qattiq mayda zarrachalari (PM 2 , 5 , PM 10 , SO 2 , NO 2 , NO va CO) koʻrsatkichlari boʻyicha qoʻshimcha nazorat oʻrnatiladi.

Avtomatlashtirilgan oʻlchov vositalari oʻzini oʻzi diagnostika qilish, nosozliklar va favqulodda holatlarni qayd etish, vaqtni sinxronlashtirish hamda dastlabki maʼlumotlarni ruxsatsiz oʻzgartirishdan himoya qilish funksiyalariga ega boʻlishi shart.

9-bob. Foydalanishga topshirish va muvofiqlikni tasdiqlash

27. Issiqxona xoʻjaligi qattiq yoqilgʻida ishlovchi issiqxonalarga yangi yoki rekonstruksiya qilingan qozonxonalarni foydalanishga topshirishdan oldin quyidagilarni taʼminlaydi:

a) davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasini olish;

b) qozon, gorelka, chang-gaz tozalash uskunasi va oʻlchov vositalarining muvofiqlik hujjatlari mavjudligi;

v) minimal, oʻrta va maksimal yuklamada oʻrnatish-ishga tushirish ishlari hamda kompleks sinovlarni oʻtkazish;

g) akkreditatsiyalangan laboratoriya tomonidan tozalashdan oldin va keyin instrumental oʻlchovlarni amalga oshirish;

d) uzluksiz elektr taʼminoti, zaxira generatori, blokirovkalar va maʼlumot uzatish tizimining ishlashini tekshirish;

j) qozonxonani boshqaruv operatorlarni oʻqitish va uskunalardan foydalanish boʻyicha yoʻriqnomalarini tasdiqlash.

28. Kompleks sinov yakunlari boʻyicha issiqxona xoʻjaligi, montaj va sozlash tashkilotlari, akkreditatsiyalangan laboratoriya hamda vakolatli davlat organlari vakillari tomonidan texnik tayyorgarlik dalolatnomasi rasmiylashtiriladi. Ushbu dalolatnomaga oʻlchov bayonnomalari, uskunalar roʻyxati, moʻrilar va avtomatika sxemalari, toʻxtatish algoritmlari hamda ekologik nazorat dasturi ilova qilinadi.

29. Texnik tayyorgarlik dalolatnomasi atmosfera havosiga tashlamalar uchun ruxsatnoma hisoblanmaydi va qonunchilikda nazarda tutilgan hujjatlarni almashtirmaydi. Dalolatnoma nusxasi besh ish kuni ichida Ekologiya qoʻmitasining hududiy boʻlinmasiga yuboriladi.

10-bob. Favqulodda sharoitlarda qozonxonalardan foydalanish

30. Chang-gaz tozalash uskunasi oʻchirilgan, demontaj qilingan, nosoz yoki belgilangan samaradorlik koʻrsatkichlariga javob bermagan hollarda yoqilgʻi yoquvchi qurilmalardan foydalanish taqiqlanadi.

31. Issiqxona xoʻjaligi tomonidan avariya rejimi holatida yoqilgʻi uzatilishi avtomatik ravishda toʻxtatiladi. Bunda ekologik toza zaxira issiqlik manbaiga oʻtishga ruxsat etiladi yoki texnologik jarayonni nazorat ostida toʻxtatishga yoʻl qoʻyiladi.

Ishni qayta boshlashga faqat avariya rejimi sabablari bartaraf etilgandan, chang-gaz tozalash uskunasi va blokirovkalarning ishga yaroqliligi hujjatlashtirilgan tarzda tasdiqlangandan soʻng, avariya rejimi samaradorlikka taʼsir koʻrsatgan hollarda esa qoʻshimcha nazorat oʻlchovlari oʻtkazilgandan keyingina ruxsat etiladi.

32. Ekologiya qoʻmitasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati agentligi tomonidan eʼlon qilinadigan noqulay meteorologik sharoitlarda issiqxona xoʻjaligi tomonidan tasdiqlangan tashlamalarni kamaytirish rejasiga muvofiq issiqlik yuklamasini kamaytiradi, ekologik tozaroq yoqilgʻi yoki zaxira issiqlik manbaiga oʻtadi, yoqilgʻi sarfini cheklaydi va zaruratga koʻra uskunalarning bir qismini toʻxtatadi.

33. Chang-gaz tozalash uskunasini oʻchirishni talab qiluvchi rejali taʼmirlash ishlari qozon toʻxtatilgan holda amalga oshiriladi. Mahsulotni saqlash yoki haroratni ushlab turish zarurati chang-gaz tozalash uskunasisiz foydalanish uchun asos boʻla olmaydi.

11-bob. Ishtirokchilarning vakolat va majburiyatlari

34. Issiqxona xoʻjaligi:

a) mazkur Nizom talablariga rioya etilishini taʼminlaydi hamda taqdim etiladigan maʼlumotlarning haqqoniyligi uchun javob beradi;

b) chang-gaz tozalash uskunasi va ishlab chiqarish ekologik nazorati uchun masʼul shaxsni tayinlaydi;

v) davlat inspektorlari va monitoring tashkiloti vakillarining tashlama manbalari va nazorat vositalariga belgilangan tartibda kirishini taʼminlaydi;

g) chang-gaz tozalash uskunalariga texnik xizmat koʻrsatish, ularni ekspluatatsiya qilish, reagentlar, sarf materiallari va oʻlchov vositalarini almashtirish xarajatlarini oʻz hisobidan amalga oshiradi.

35. Ekologiya qoʻmitasi va uning hududiy boʻlinmalari davlat ekologik nazoratini amalga oshiradi, mazkur Nizom talablari va ekologik normativlarga rioya etilishini, chang-gaz tozalash uskunalarining samaradorligi hamda monitoring maʼlumotlarining ishonchliligini nazorat qiladi, qonunchilikda nazarda tutilgan reyestrlarni yuritadi va oʻz vakolatlari doirasida taʼsir choralarini qoʻllaydi.

36. Ekologiya qoʻmitasi oʻz vakolatlari doirasida uslubiy nazoratni amalga oshiradi, avtomatik monitoring maʼlumotlarini verifikatsiya qiladi hamda taʼsir zonasida atmosfera havosi sifatini kuzatishni taʼminlaydi.

37. Mahalliy davlat hokimiyati organlari hududlarni rejalashtirishda sanitariya-muhofaza zonalariga rioya etilishini taʼminlaydi, ushbu zonalarda yangi turar joy va ijtimoiy obyektlar qurilishiga yoʻl qoʻymaydi hamda markazlashtirilgan energetika va chiqindilarni boshqarish infratuzilmasini rivojlantirishga koʻmaklashadi.

12-bob. Yakunlovchi qoidalar

38. Issiqxona xoʻjaligi tomonidan atrof-muhitni ifloslantirganlik uchun kompensatsiya toʻlovlarining toʻlanishi mazkur Nizom talablariga rioya qilish, qoidabuzarliklarni bartaraf etish va yetkazilgan zararni qoplash majburiyatidan ozod etmaydi.

39. Ushbu Nizom talablari ni buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlariga muvofiq javob beradilar.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2026-yil 22-oktabr,

586 -son

(Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 23.10.2026-y., 09/26/586/1069-son)

lex.uz